İçeriğe geç
Aristoteles'in Kategoriler'i Üzerine Soru-Cevaplı Şerh

Porphyrios · Aristoteles'in Kategoriler'i Üzerine Soru-Cevaplı Şerh

Keyfiyetli ve Keyfiyet Üzerine

s127Soru: Bir şeye göre olanlar kategorisinden sonra sırada hangisi gelir?

Cevap: Keyfiyet kategorisi. Ousia'dan ve kemiyetten sonra keyfiyet kategorisini koymak gerekmez miydi diye tartışılabilirdi; ama kemiyet kategorisinde bir şeye göre olanlarla ilgili birçok soru ortaya çıktığından, bunları kemiyetin hemen ardından öğretmek zorunlu oldu. Öyleyse bir şeye göre olanlar kategorisinden sonra keyfiyeti incelemek gelir. Gerçekten de kemiyet olan büyüklükten ve bir şeye göre olanlardan olan "daha büyük"ten sonra sıcak, soğuk, kuru, yaş gibi hâller filizlenir; bunlar keyfiyet türündendir.

Soru: Keyfiyetli [poion], keyfiyetten [poiotēs] ne bakımdan farklıdır?

Cevap: "Keyfiyetli" iki anlamda söylenir: hem keyfiyetin kendisine hem de keyfiyete sahip olana keyfiyetli denir. Eskiler beyazlık keyfiyetine çoğu kez "beyaz" derler; öte yandan beyaz olan şeye de keyfiyetli derler. Keyfiyet ise iki anlamda değil, tek anlamda söylenir: sıcaklığa ve beyazlığa keyfiyet denir, ama beyaz olan şeye keyfiyet denmez. Genel olarak, keyfiyetten pay alana keyfiyet denmez, yalnızca keyfiyetli denir; keyfiyete ise keyfiyetli de denebilir.

Soru: Söylediğini daha açık anlat.

Cevap: Bir yanda beyazlık vardır, öte yanda beyazlığa sahip olan. Hem beyazlığa hem de beyazlığa sahip olana keyfiyetli denebilir; ama beyazlığa sahip olana keyfiyetli dense de keyfiyet denmez.

Soru: Öyleyse bölüme neden "Keyfiyetli ve Keyfiyet Üzerine" başlığını koydu?

Cevap: Bazıları başlığın ona ait olmadığını söyler, çünkü öteki kategorilere başlık koymamış, her birini başlıksız işlemiştir. Bazılarına göre ise başlık adların kullanımını göstermek için konmuştur: keyfiyete keyfiyetli de dendiği için, kategoriye keyfiyet demekle keyfiyetli demenin fark etmediğini belirtmek üzere bu başlığı koymuştur. Çünkü "keyfiyetli" kelimesi yalnız keyfiyeti değil, ona sahip olanı da gösterdiğine göre, keyfiyet adıyla ve keyfiyetli adıyla hangi anlamda neyin belirtildiğini bilmek gerekiyordu.

Soru: Aristoteles keyfiyeti nasıl tanımladı?

Cevap: Keyfiyet, kendisi sayesinde bazılarımıza "şöyle", yani keyfiyetli dendiği şeydir.

s127

[Εἰς τὸ ποιὸν καὶ τὴν Ἀ. Μετὰ τὴν τῶν πρός τι κατηγορίαν τίς ἂν ἑξῆς εἴη; Ἐ. Ἡ τοῦ ποιοῦ, ὅτι μετὰ τὴν οὐσίαν καὶ τὸ ποσὸν ἀμφισβητήσιμον ἦν, μὴ τὴν τοῦ ποιοῦ τάττειν ἔδει, πολλῶν δὲ ζητημάτων γεγονότων ἐν τῇ περὶ ποσοῦ κατηγορίᾳ περὶ τῶν πρός τι, ἀνἀγκη γέγονεν περὶ τούτων εφεξῆς τῷ ποσῷ διδάξαι. μετὰ οὖν τὴν τῶν πρός τι κατηγορίαν ἕπεται περὶ τοῦ ποιοῦ σκέψασαι. καὶ γὰρ δὴ μετὰ τὸ μέγεθος, ὅ ἐστι ποσόν, καὶ μετὰ τὸ μεῖζο, ὅ ἐστι τῶν πρός τι, ἐκφύεται τὰ πάθη οἷον θερμόν, ψυχρόν, ξηρόν, ὑγρόν, ἅ ἐστι ποιά. Ἀ. Τίνι διαφέρει ποιὸν ποιότητος; Ἐ. Ὅτι τὸ μὲν ποιὸν διχῶς λέγεται· καὶ γὰρ αὐτὴ ἡ ποιότης ποιὸν λέγεται καὶ τὸ ἔχον τὴν ποιότητα· λευκόν γὰρ καὶ τὴν λευκότητα ποιότητα λέγουσι πολλάκις οἱ ἀρχαῖοι, καὶ πάλιν τὸ λευκόν ποιόν. ἡ γὰρ ποιότης οὐκ ἔτι διχῶς λέγεται, ἀλλὰ ἁπλῶς· ἡ γὰρ θερμότης καὶ ἡ λευκότης ποιότης λέγεται, οὐκ ἔτι δὲ καὶ λευκὸν ποιότης. οὐδ᾿ ὅλως τὸ μετέχον ποιότητος ῥηθείη ἂν ποιότης, ἀλλὰ ποιὸν μόνον, ἡ ποιότης δὲ ἂν ῥηθείη καὶ ποιον Ἀ. Σαφέστερον εἰπέ, ὃ λέγεις. Ἐ. Ἔστι τὸ μέν τι λευκότης, τὸ δὲ ἔχον τὴν λευκότητα. ἡ μὲν λευκότης καὶ τὸ ἔχον τὴν λευκότητα ῥηθείη ἂν ποιόν, τὸ δὲ ἔχον τὴν λευκότητα ποιὸν μὲν λέγεται, ποιότης δὲ οὐκ ἂν ῥηθείη. Ἀ. Διὰ τί οὖν ἐπέγραψεν Περὶ ποιοῦ καὶ ποιότητος; Ἐ. Τινὲς μὲν οὔ φασιν αὐτοῦ εἶναι τὸ ἐπίγραμμα· μηδὲ γὰρ ἐν ταῖς ἄλλαις κατηγορίαις προσγράψαι, ἀλλ᾿ ἄνευ ἐπιγράμματος τεχνολογῆσαι περὶ ἑκάστης. τινὲς δὲ εἰς ἔνδειξιν τῆς χρήσεως τῶν ὀνομάτων· διὰ γὰρ τὸ τὴν ποιότητα λέγεσθαι καὶ ποιόν, διὰ τοῦτο ἐπιγράψαι σημαίνοντα ὅτι ἀδιάφορόν ἔστι ποιότητα λέγειν τὴν κατηγορίαν ἢ ποιόν· εἰ γὰρ τὸ μάλιστα ποιὸν οὐ τὴν ποιότητα μόνον σημαίνει ἀλλὰ καὶ τὸ ἔχον αὐτήν, ἀναγκαῖον ἦν εἰδέναι, ὅτι κατά τι σημαινόμενον ταῦτα δηλοῦται ἐκ τοῦ τῆς ποιότητος ὀνόματος καὶ τοῦ ποιοῦ. Ἀ. Πῶς ὑπέγραψε τὴν ποιότητα ὁ Ἀριστοτέλης; Ἐ. Ποιότης ἐστὶ καθ᾿ ἥν τινες ποιοὶ λεγόμεθα.

s128Soru: Ama [keyfiyeti] tanımlamak isteyen birinin [onu keyfiyetliyle tanımlaması] saçma değil mi? [...] Keyfiyetli, keyfiyete sahip olan olduğuna göre, keyfiyetlinin ne olduğunu öğrenmek isteyeni keyfiyete göndereceği açıktır. Böylece keyfiyet, keyfiyetlinin sahip olduğu şey; keyfiyetli de keyfiyete sahip olan olur. Keyfiyetin ne olduğu ise belirsiz kalır; bu, keyfiyet nedir diye soran birine "keyfiyettir" diye cevap vermeye benzer. Çünkü keyfiyet keyfiyetliyle, keyfiyetli de keyfiyetle gösteriliyorsa, keyfiyet keyfiyetle gösterilmiş olur.

Cevap: Bir tarif verilmiş olsaydı bu bir hata olurdu; ama en üstteki [cinslerin] tarifi olmadığından onu suçlamamak gerekir. Çünkü daha az bilineni daha iyi bilinen aracılığıyla göstermiştir: keyfiyetli keyfiyetten daha iyi bilinir; beyaz beyazlıktan, dilbilgisi bilen de dilbilgisinden daha iyi bilinir.

Soru: Ama sesteş söylenenlerin birden çok anlamda söylendiğini bizzat kendisi söylüyorsa, Aristoteles nasıl olur da keyfiyetin birden çok biçimde söylendiğini söyler?

Cevap: Keyfiyetin sesteşlerden olduğunu söylemem; sesteşlerin, sesteş oldukları bakımdan hiçbir ortak cinsi yoktur, öyle olsaydı keyfiyetin de tek bir cinsi olmazdı. "Birden çok biçimde söylenmek" bir yandan sesteş olarak söylenmek, öte yandan farklı biçimlerde söylenmek anlamına gelir. Burada sesteş söylenmeyi bildiren anlam değil, farklı biçimlerde söylenmek alınmıştır. "Birden çok biçimde" sesteş yerine alınmış olsaydı, yapılan bölme bir sesin anlamlarına bölünmesi olurdu; ama "birden çok biçimde" "farklı biçimlerde" yerine alındığından, onun yaptığı bölme bir cinsin eidos'larına bölünmesidir.

Soru: Bir sesin anlamlarına değil de bir cinsin eidos'larına bölme yaptığını neden söylüyorsun?

Cevap: Çünkü ardından "keyfiyetin bir eidos'una meleke ve durum densin" dedi; "keyfiyetin bir anlamı" demedi. Sesteşler farklı anlamlara bölünür; sesteş olmayıp cins olanlar ise farklı eidos'lara bölünür. O da farklı anlamlardan değil, farklı eidos'lardan söz ediyor. Öyleyse "birden çok biçimde söylenmek" sözüyle sesteş söylenmeyi değil, farklı biçimlerde söylenmeyi kastediyor.

Soru: Keyfiyetin kaç eidos'u vardır?

s128

Ἀ. Καὶ πῶς οὐκ ἄτοπον ὑπογράψαι βουλόμενον . . . . . . ποί . . . . διὰ τὸ εἶναι ἄδ . . . . . . . . . . δ . . . . . . . . . . . . . . . . . δοῦ . . . . . δ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . γα(?) . . . γε . . . . . . . . . . γενοσ(?) . . . . . . . καὶ τὸ ποιὸν τὸ ἀπ . . . . . . . . . . . . . . . τ. φυσική . . . . λισιν πε . . . . . . . . . . . . . . . κ . . έ . . ν τ . . τί . . . . ο . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ἔστι δὲ ποιὸν τὸ ἔχον ποιρότητα, δῆλον ὡς καὶ τὸν γνῶναι θέλοντα, τί ἐστι ποιόν, ἀναπέμψει εἰς τὴν ποιότητα. καὶ οὕτως γίνεται ποιότης μὲν ἣν ἔχει ὁ ποιός, ποιὸς δὲ ἔχων ποιότητα. ἄδηλον δὲ τίς ἡ ποιότης καὶ ὅμοιον τῷ ἐρομένου τινὸς τί ἐστι ποιότης ἀποκρίνεσθαι, ὅτι ποιότης· εἰ γὰρ ἡ ποιότης διὰ τοῦ ποιοῦ δείκνυται, τὸ δὲ ποιὸν διὰ τῆς ποιότητος, ἡ ποιότης ἔσται διὰ τῆς ποιότητος ἀποδεδειγμένη. ἀλλ᾿ εἰ μὲν ὁρισμὸς ἦν ἀποδεδομένος, ὑπῆρχεν ἁμάρτημα τὸ τοιοῦτον, ἐπεὶ δὲ οὐκ ἔστιν ὁρισμός τῶν ἀνωτάτων, οὐ χρὴ αἰτιᾶσθαι· διὰ γὰρ τοῦ γνωριμωτέρου τὸ ἧττον γνώριμον παρέστησεν· μᾶλλον γὰρ γνώριμον τὸ ποιὸν τῆς ποιότητος, τὸ γὰρ λευκὸν τῆς λευκότητος γνωριμώτερον καὶ ὁ γραμματικὸς τῆς γραμματικῆς. Ἐ. Ἀλλ᾿ εἰ τὰ ὁμωνύμως λεγόμενά φησιν αὐτὸς πλεοναχῶς λέγεσθαι, πῶς πλεοναχῶς λέγεσθαι τὴν ποιότητά φησιν ὁ Ἀριστοτέλης; Ἀ. Οὐχὶ τῶν ὁμωνύμων λέγω ἂν εἶναι τὴν ποιότητα· τῶν δὲ ὁμωνύμων κατὰ ταὐτὸν οὐδὲν δήπου γένος, ὥστε οὐδὲ τῆς ποιότητος ἓν ἂν εἴη γένος. ἀλλὰ τὸ πλεοναχῶς λέγεσθαι ἓν μὲν σημαίνει τὸ ὁμωνύμως, ἕτερον δὲ τὸ διαφόρως λέγεσθαι. νῦν δὲ οὐ τὸ σημαῖνον τὸ ὁμωνύμως λέγεσθαι εἴληπται ἀλλὰ τὸ διαφόρως. εἰ μὲν οὖν τὸ πλεοναχῶς εἴληπτο ἀντὶ τοῦ ὁμωνύμως, ἡ διαίρεσις ἐγένετο φωνῆς εἰς σημαινόμενα, ἐπεὶ δὲ τὰ πολεοναχῶς πολλαχῶς εἴληπται ἀντὶ τοῦ τοῦ διαφόρως, ἡ διαίρεσις αὐτῷ γίνεται γενους εις ειοη. Ἐ. <Διὰ> τί λέγεις> ὅτι γένους εἰς εἴδη ποιεῖται τὴν διαίρεσιν φωνῆς εἰς σημαινόμενα; Ἀ. Ὅτι ἐπήγαγεν· ἓν μὲν οὖν εἶδος ποιότητος ἕξις καὶ διάθεσις λεγέσθωσαν, ἀλλ᾿ οὐχὶ ἔφη· ἓν μὲν οὖν σημαινόμενον ποιότητος· τητος· τὰ μὲν γὰρ ὁμώνυμα εἰς σημαινόμενα διαιρεῖται διάφορα, τὰ δὲ μὴ ὁμώνυμα ἀλλὰ γένη εἰς εἴδη διαιρεῖται διάφορα. εἰδῶν δὲ μέμνηται διαφόρων, ἀλλ᾿ οὐχὶ σημαινομένων. ὥστε τῷ πολλαχῶς λέγεσθαι οὐ τὸ ὁμωνύμως λέγεσθαι παρίστησιν ἀλλὰ τὸ διαφόρως. Ἐ. Πόσα ποιότητος εἴδη;

s129Cevap: Dört.

Soru: Hangileri?

Cevap: Birincisi meleke ve durum.

Soru: Meleke ile durum birbirinden eidos olarak mı ayrılır, yoksa sayıca mı?

Cevap: İnsanın öküzden ayrıldığı gibi eidos olarak ayrılmazlar; çünkü atın insandan ayrıldığı gibi eidos kuran ayrımlarla birbirlerinden ayrılmazlar. Sokrates'in Platon'dan ayrıldığı gibi sayıca ayrılırlar: Sokrates Platon'dan eidos kuran ayrımlarla değil, keyfiyetlerin bir araya gelişinden doğan bir özellikle ayrılır; Platon da Sokrates'ten bununla ayrılır. Uzun süren bir beyaz, bir günlük beyazdan eidos bakımından ayrılmaz (beyaz olduğu ölçüde ayrılmaz), süre bakımından ayrılır; ikisinin logos'u da aynıdır, çünkü ikisi de görmeyi ayrıştıran renklerdir; bir bal başka bir baldan daha tatlı olsa da bal olmaktan çıkmaz. Bunun gibi meleke de durumdan ne kadar kalıcı olursa olsun, daha kalıcı olmakla durumdan ayrılıyor görünebilir, ama keyfiyet olmakla ayrılmaz. [...] yumruk dövüşü bilgisi. Yumruk dövüşüne yatkın olan ise henüz bu bilgiye sahip değildir; ama yumruk dövüşü bilgisini edinmeden önce ona elverişli bir durumdadır. Diyorum ki bu tabii yetinin bir adı yoktur; genel olarak keyfiyetin bu eidos'u adsızdır. Ona bir ad koymak gerekirse, bu tür keyfiyetler bir açıklamayla anılabilir: yumruk dövüşüne yatkın olan adını "yumruk dövüşüne elverişlilik"ten, hastalıklı ve hastalığa açık olan "hastalanmaya elverişlilik"ten, sağlıklı da aynı şekilde "sağlıklı olmaya elverişlilik"ten alır. Aristoteles ise bu eidos'u yeti ve yetisizlik diye adlandırdı.

Soru: Peki o zaman biri bu bakımdan zıtları nasıl kabul edebilir? Çünkü yeti yetisizliğin zıttıdır.

Cevap: Bunda saçma bir şey yok. Bir şeyde ne kadar yeti varsa, ona eşlik eden o kadar da yetisizlik buluruz. Sağlıklı olmaya yetisi olan birinin kolayca hastalanmaya yetisizliği vardır; birinde yumruk dövüşçüsü olmaya yeti varsa, olmamaya da yetisizlik vardır.

s129

Ἀ. Τέσσαρα. Ἐ. Τίνα ταῦτα; Ἀ. Ἓν μὲν ἕξις καὶ διάθεσις. Ἐ. Ἆρα <οὖν> ὡς εἴδη ταῦτα διαφέρει ἀλλήλων, ἕξις καὶ διάθεσις, ἢ ἀριθμῷ ἀλλήλων διενήνοχεν; Ἀ. Ὡς μὲν εἴδη ἀλλήλων οὐ διενήνοχεν ὥσπερ ὁ ἄνθρωπος τοῦ βοός· οὐ γὰρ διαφέρει ἀλλήλων εἰδοποιοῖς διαφοραῖς ὥσπερ ὁ ἵππος τοῦ ἀνθρώπου. ἀριθμῷ δὲ ἀλλήλων διενήνοχεν ὥσπερ Σωκράτης Πλάτωνος· εἰδοποιοῖς μὲν γὰρ διαφοραῖς οὐ διενήνοχεν Σωκράτης Πλάτωνος, ἰδιότητι δὲ συνδρομῆς ποιοτήτων, καθ᾿ ἣν εἰδοποιῷ διενήνοχεν Πλάτων Σωκράτους. ὥσπερ οὖν τὸ λευκὸν τὸ πολυχρονιώτερον τοῦ ἐφημέρου λευκοῦ τῷ εἴδει μὲν οὐ διαφέρει (καθὸ γὰρ λευκόν ἐστι, οὐ διαφέρει)· χρόνῳ δὲ διαφέρει, ἑκατέρου δὲ ὁ αὐτὸς λόγος (ἄμφω γὰρ χρώματά ἐστι διακριτικὰ ὄψεως, ἐπεὶ κἂν μέλι μέλιτος ᾖ γλυκύτερον, οὐδὲν ἧττόν ἐστιν μέλι)· <οὕτως ἡ> ἕξις εἰ καὶ ὅτι μάλιστα μονιμωτέρα ἐστὶ τῆς διαθέσεως, τῷ μὲν μονιμωτέρα εἶναι δόξειεν ἂν διαφέρειν τῆς διαθέσεως, οὐ μὴν τῷ γε εἶναι ποιότης . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . τοῦ πυκτεύειν ἐπιστήμη. ὁ δὲ πυκτικὸς οὐδέπω ἐπίσταται, ἐπιτηδείως δὲ ἔχει πρὸ τοῦ ἀναλαβεῖν τὴν πυκτικὴν ἐπιστήμην, λέγω τοίνυν ἀνονόμαστον εἶναι τὴν φυσικῆν δύναμιν καὶ ὅλως ἀνώνυμον τὸ τῆς ποιότητος εἶδος. † εἴτε ὄνομα αὐτῇ θέσθαι, λέγοιντο ἂν αἱ τοιαῦται ποιότητες διὰ λόγου· ἐπιτηδειότης γὰρ πρὸς τὸ πυκτεύειν ῥηθείη ἂν, ἀφ’ ἧς ὁ πυκτικός, καὶ ἐπιτηδειότης πρὸς τὸ ἀφ᾿ ἧς λέγεται ὁ νοσερὸς καὶ νοσώδης, ὡσαύτως δὲ καὶ ὁ ὑγιεινὸς ἀπὸ τῆς πρὸς τὸ ὑγιαίνειν ἐπιτηδειότητος. ὁ δὲ Ἀριστοτέλης κατὰ δύναμιν καὶ ἀδυναμίαν αὐτοῦ προσηγόρευσεν. Ἑ. Πῶς οὖν τῶν ἐναντίων ἐπιδεκτικός τις ἂν εἴη κατ᾿ αὐτό; ἀναντία γὰρ ἡ δύναμις τῇ ἀδυναμίᾳ. Ἀ. Οὐδὲν ἄτοπον· ὅση γὰρ δύναμις ὑπάρχει τινός, τόσην καὶ ἀδυναμίαν εὑρήσομεν παρακολουθοῦσαν. εἰ γάρ τις δύναμιν τυγχάνει ὑγείας ἔχων οὗτος ἀδυναμίαν ἂν ἔχοι τοῦ ῥᾳδίως νοσῆσαι, καὶ ὅταν τοῦ γενέσθαι πυκτικὸν ὑπάρχῃ δύναμις, τούτῳ τοῦ μὴ γενέσθαι πρόσεστιν ἀδυναμία.

s130Soru: Aristoteles bunu nasıl söyledi?

Cevap: "Sağlıklı denenlere, rastgele şeylerden kolayca etkilenmemeye tabii bir yetileri olduğu için böyle denir" derken; sanki "hastalıklardan kolayca etkilenmeye yetisizlikleri olduğu için" demiş gibi.

Soru: Aristoteles sert ile yumuşağı da neden keyfiyetin bu eidos'una koydu?

Cevap: Çünkü sert olanın kolayca bölünmemeye yetisi vardır (oluş ve bozuluş içindeki cisimlerden kesilemeyecek olan yoktur); yumuşak olanın ise kolayca bölünmeye yetisi vardır.

Soru: Üçüncü eidos hangisi?

Cevap: Hâl keyfiyetleri [pathētikai poiotētes] ve hâller [pathē].

Soru: Hâl keyfiyetleri ve hâller olmaları ne demek?

Cevap: Keyfiyetin bu eidos'u bir hâli anlatır; ama hepsi aynı bakımdan ve aynı biçimde değil.

Soru: Söylediğini açıkça göster.

Cevap: Bazı keyfiyetler, his sahibi canlılarda duyular yoluyla hâller meydana getirir; bunlara haklı olarak hâl keyfiyetleri denir. Bazıları da kendilerine sahip olan şeylerde bir hâlden doğmuştur; tatlılık, acılık ve burukluk gibi. Bunların keyfiyet oldukları açıktır, çünkü onları almış olan şeylere bunlara göre keyfiyetli denir: bala tatlılığından ötürü tatlı, şaraba burukluğundan ötürü buruk, pelinotuna acılığından ötürü acı denir. Bunlara hâl keyfiyetleri denmesinin sebebi, duyularda hâller meydana getirmeleridir. Sıcaklığa ve soğukluğa da, kendileri ya da onlara göre keyfiyetli olan şey bir hâle uğradığı için değil, başka bir şeyde bir hâl meydana getirdikleri için böyle denir.

Soru: Keyfiyetin bu eidos'unu gösterdin; başka keyfiyetlere de hangi anlamda hâl keyfiyeti dendiğini göster.

Cevap: Beyazlığa, siyahlığa ve öteki renklere, onlara sahip olanlar bir hâle uğradığı için hâl keyfiyeti denir. Biri korkunca sararır, utanınca kızarır; bunlar beden bir hâle uğradığında olur. Utançtan kızarmak ya da korkudan sararmak bir hâle bağlı olduğu gibi, bedenin böyle bir renk alması da, diyor, tabii bir hâlden ileri gelir. Ama korkuda ve utançta önce bazı tasavvurlar bulunur,

s130

Ἐ. Πῶς οὖν τοῦτο εἴρηκεν ὁ Ἀριστοτέλης; ’A. ’Ev τῷ λέγειν ὑγιεινοὶ δὲ λέγονται τῷ δύναμιν ἔχειν φυσικὴν τοῦ μηδέν τι πάσχειν ὑπὸ τῶν τυχόντων ῥᾳδίως, ὡς εἰ ἔλεγεν ‘τῷ ἀδυναμίαν ἔχειν τοῦ πάσχειν τι ῥᾳδίως ὑπὸ τῶν νόσων’. Ἐ. Διὰ τί οὐν ἐν τῷ εἰρημένῳ εἴδει τῶν ποιοτήτων ὁ Ἀριστοτέλης ἔταξεν καὶ τὸ σκληρὸν καὶ μαλακόν; ’A. Ὅτι τὸ μὲν σκληρὸν δύναμιν ἔχει τοῦ μὴ ἂν διακοπηναι ῥᾳδίως· οὐδὲν γὰρ τῶν ἐν γενέσει καὶ φθορᾆ σῶμά ἔστι, μὴ ἂν κατακοπείη· τὸ δὲ μαλακόν, ὅτι δύναμιν εχει τοῦ ῥᾳδίως ἂν διακοπῆναι. Ἐ. <Τί> δὲ> τρίτον ’A. Παθητικαὶ ποιότητες καὶ τάθη. ’E. Τί οὖν βούλεται τὸ παθητικὰς εἶναι ποιότητας καὶ πάθη; ’A. Ὅτι τὸ εἶδος τουτὶ τῆς ποιότητος πάθους παράστασιν ἔχει, οὐ μέντοι κατὰ τὸ αὐτὸ οὐδὲ καθ’ ἕνα τρόπον. Ἐ. Σαφῶς δεῖξον ὃ λέγεις. ’A. Εἰσί τινες ποιότητες, αἳ πάθη ἐμποιοῦσι τοῖς αἰσθητοῖς ζῴοις κατὰ τὰς αἰσθήσεις· καὶ αὗται εἰκότως παθητικαὶ ποιότητες λέγονται. ἄλλαι δὲ πάλιν, αἵτινες ἀπὸ πάθους ἐν τοῖς ἔχουσιν αὐτὰς γεγένηνται, οἷον γλυκύτης καὶ πικρότης καὶ στρυνότης. ὅτι μὲν ποιότητές εἰσι δῆλον· ποιὰ γὰρ κατὰ ταύτας τὰ δεδεγμένα αὐτὰς λέγεται· γλυκὺ γὰρ τὸ μέλι λέγεται ἀπὶ τῆς γλυκύτητος καὶ στρυφνὸς ὁ οἶνος ἀπὸ τῆς στρυφνότητος λέγεται καὶ πικρὸν τὸ ἀψίνθιον ἀπὸ τῆς πικρότητος. παθητικαὶ δὲ ποιότητες αὗται λέγονται τῷ πάθη ἐμποιεῖν ταῖς αἰσθήσεσιν, καὶ ἡ θερμότης δὲ καὶ ἡ ψυχρότης οὐ τῷ αὐτὰς πεπονθέναι ἢ τὸ κατὰ ταύτας ποιόν, ἀλλὰ τῷ πάθος ἐν ἑτέρῳ ἐργάζεσθαι. Ἐ. Τοῦτο μὲν οὖν τὸ εἶδος τῆς ποιότητος ἀπέδειξας· πῶς δὲ παθητικαὶ πάλιν ποιότητες λέγονται, δεῖξον. ’A. Ἡ λευκότης φημὶ καὶ ἡ μελανία καὶ αἱ ἄλλαι χροιαὶ παθητικαὶ ποιότητες λέγονται τῷ πεπονθέναι τὰ ἔχοντα· ἐχρὸς γὰρ τις φοβηθεὶς καὶ ἐρυθρὸς αἰσχυνθεὶς παθόντος τοῦ σώματος ἐγένετο. ὥσπερ οὖν κατὰ πάθος τὸ ἀπὸ τῆς αἰσχύνης ἐρυθριᾶσαι ἢ ἀπὸ φόβου ὠχριᾶσαι, οὕτως καὶ ἀπὸ πάθους φυσικοῦ συμβαίνειν φησὶ τὸ σῶμα τοιάύτης χροιᾶς τυχεῖν. ἀλλ’ ἐπὶ μὲν τὸν φόβον καὶ τὴν αἰσχύνην φαντασίαι προκστάρ-

s131 tabii olanlarda ise [bedenin] belli bir mizacı. Bunların da keyfiyet olduğunu, beyazlıktan beyaz, siyahlıktan siyah olunması gösterir.

Soru: Peki bunların hepsine kayıtsız şartsız keyfiyet mi denir?

Cevap: Hiç de değil.

Soru: Bunlarda hangi ayırt edici işarete bakabiliriz?

Cevap: Kalıcı, zor değişen ve uzun süreli olup olmadıklarına. Güneşten kısa bir süreliğine kararan biri, doğuştan kara olan gibi kara olmaz; utançtan kızaran da doğuştan kırmızı yüzlü olan, bu yüzden de "Kızıl" diye anılan biri gibi kırmızı olmaz. Bu tür renklerle böyle keyfiyetli olunmadığına göre, bu renkler başına gelenlerde keyfiyet değil, hâldir.

Soru: Bedenle ilgili hâl keyfiyetlerini ve hâlleri anlattığına göre, psykhē'de bunlara karşılık geleni de göster.

Cevap: Diyorum ki bir hâlden doğmuş olup kalıcı ve zor değişen şeyler keyfiyettir: para hırsı, deliliğe varan kendinden geçiş ve öfke gibi. Bir kez öfkelenen ya da öfkelenmeyi gerektiren şeylere öfkelenen kişi öfkeli değildir; hastalıktan ya da yaradılışındaki bir çarpıklıktan ötürü geçimsiz olan ve bu hâle uğramış olan öfkelidir. Öfkeli derken [...] öfkelenmeye [yatkınlığı] anlamak gerekir; çünkü bu ikinci [eidos'a] ait olur [...] öfkelenmeye [...] ve bunu bir hastalık gibi taşıyanı. Sevgi ve aşk çılgınlığı da bu tür keyfiyetlerdir. Kalıcı olmayanlar ise keyfiyet değil, hâl olur: [geçici] öfke ve arzu gibi.

Soru: Bu keyfiyetler birinci eidos'takilerden ne bakımdan ayrılır?

Cevap: Birinci eidos'takiler öğretimle ve dışarıdan tamamlanır; epistēmē'ler ve aretē'ler çoğunlukla öğretimle edinilir. Bunlar ise tamamlanmışlıklarını öğretimle değil, tabiatça kazanır: siyahlık, beyazlık ve tatlılık tabiatçadır; ayyaşlık ve para hırsı gibi kötülükler de öğretimle değil, kötü alışkanlıklarla yerleşir.

Soru: Ama bunlar tabiatça ve alışkanlıkla yerleşiyorsa, öteki eidos'tan nasıl ayrılır?

Cevap: O eidos'takiler yetide ve yalnızca elverişlilik olarak görülüyordu; üçüncü eidos'takiler ise tamamlanmış olarak var olur: beyazlık ve ayyaşlık artık tamamlanmış, yerleşmiş, kalıcı keyfiyetlerdir.

s131

χουσιν, ἐπὶ δὲ τῶν φυσικῶν ποιοὶ κρᾶσιν. ὅτι δὲ ποιότητες καὶ αὗται, δηλοῖ τὸ ἀπὶ τῆς λευκότητος λευκὸν γενέσθαι καὶ ἀπὸ τῆς μελανίας μέλαν. ’E. Ἆρα οὖν ποιότητες ἁπλῶς πᾶσαι αὗται λέγονται; ’A. Οὐδαμῶς. ’E. Ἀλλὰ τί γνώρισμα ἐπ’ αὐτῶν ἔστι θέσθαι; ’A. Τὸ ἐμμόνους καὶ δυσκινήτους εἶναι καὶ πολυχρονίους· οὐ γὰρ ὁ ἐξ ἡλίου μέλας γενόμενος πρὸς ὀλίγον μέλας ἂν εἴη ὡς ὁ ἐν γενετῆς γενόμενος μέλας, οὐδὲ ὁ δ’ αἰσχύνης ἐρυθριάσας ἐρυθρὸς ἂν εἴη ὡς ὁ τοιοῦτος γεννηθεὶς διὰ τοῦτο καὶ καλούμενος ἐρυθρίας. ἐπεὶ τοίνυν τοιοὶ κατὰ τὰς τοιαύτας χροιὰς οὐ γίνονται, οὐδὲ ποιότητες ἂν εἶεν τοιαῦται περὶ τοὺς τὰ τοιαῦτα πάσχοντάς, ἀλλὰ πάθη. ’E. Ἐπεὶ τοίνυν ἀποδέδωκας τὰς περὶ τὸ σῶμα παθητικὰς ποιότητας καὶ τὰ πάθη, δεῖξον καὶ ἐπὶ τῆς ψυχῆς τὸ ἀνάλογον. ’A. Φημὶ τοίνυν ποιότητας μὲν εἶναι ἐκ πάθους γεγονυίας, ὅσαι ἐπίμονοι καὶ δυσμετάβλητοι, οἷον φιλαργυρία καὶ ἡ μανικὴ ἔκστασις καὶ ἡ ὀργή· οὐ γὰρ δὴ ὁ ἅπαξ ὀργισθεὶς καὶ ὁ ἐπὶ προσήκουσιν ὀργιζόμενος ὀργίλος ἂν εἴη εἴη ἀλλ’ ὁ ἀπαχθὴς καὶ τοῦτο πεπονθὼς ἢ διὰ νόσον ἢ διὰ διαστροφήν. δεῖ δὲ ὀργίλον λαμβάνειν . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . α πρὸς τὸ ὀργίζεσθαι· αὕτη μὲν γὰρ τοῦ δευτέρου ἂν εἴη . . . . . . . . . . . . πρὸς τὸ ὀργίζεσθαι π . . . . . . . . . . καὶ ὥσπερ νόσημα τοῦτο ἔχοντα. τοιαῦται δὲ ποιότητες καὶ ἡ φιλία καὶ ἐρωτομανία. πάθη δὲ ἂν εἶεν καὶ οὐ ποιότητες τὰ μὴ ἐπίμονα, * * * ὀργὴ καὶ ἐπιθυμία. ’E. Τίνι οὖν διαφέρουσιν αἱ ποιότητες αὗται τοῦ πρώτου εἴδους † τῶν ἀτόμων; ’A. Ὅτι αἱ μὲν ἦσαν ἐκ διδασκαλίας καὶ ἔξωθεν τελειούμεναι, αἱ ἐπιστῆμαι γὰρ καὶ αἱ ἀρεταὶ ἐκ διδασκαλίας τὸ πλέον λαμβάνουσιν· αὗται δὲ οὐ διὰ διδασκαλίας, ἀλλὰ φύσει τὸ τέλειον ἔχουσιν, ἡ γὰρ μελανία καὶ ἡ λευκότης καὶ ἡ γλυκύτης φύσει, ἥ τε οὐνοφλυγία καὶ ἡ φιλαργυρία οὐ διὰ διδασκαλίας, ἀλλὰ διὰ ἐθῶν τονηρῶν ἐγγίνονται αἱ τοιαῦται κακίαι. ’E. Ἀλλ’ εἰ φύσει καὶ ἔθεσιν αὗται ἐγγίνονται, πῶς τοῦ ἑτέρου εἴδους διαφέρουσιν; ’A. Ὅτι αἱ μὲν ἐν τῇ δυνάμει ἐθεωροῦντο καὶ ἐν ψιλαῖς ταῖς ἐπιτηδειότησιν, αἱ δὲ ἐν τῷ τρίτῳ εἴδει ἐν τῷ τὸ τέλειον ἔχειν ἤδη ὑφίστανται· λευκότης γὰρ καὶ οἰνοφλυγία ποιότητές εἰσιν ἔμμονοι ἤδη ἀπηρτισμέναι καὶ τετελεσμέναι.

s132Soru: Ama birinci eidos'ta sıcaklıkları, soğuklukları, hastalığı ve sağlığı durumlar arasında saydığı hâlde, burada sıcaklık ve soğukluğu nasıl olur da ondan farklı başka bir eidos'a aitmiş gibi yeniden sayar?

Cevap: Çünkü orada sıcağa ve soğuğa, kalıcı olmasalar da [bir şeyi] belli bir duruma soktukları bakımından durum diyordu; burada ise başka bir şeyde hâl meydana getirdikleri bakımından ele alıyor. Aynı şey farklı bakımlardan alındığında farklı eidos'lara ait olabilir: bir baba, Sokrates olarak ousia olur, baba olarak bir şeye göre olanlardan olur. Bunun gibi sıcaklık da altta yatan şeyi belli bir duruma soktuğu ölçüde durumdur; kalıcı ve zor çözülür hâle gelirse meleke olur; yaklaşanların hissini ısıttığı ölçüde ise hâl keyfiyetidir.

Soru: Peki geçici bir ısınma, bir hâl olduğuna göre, durumla aynı şey midir?

Cevap: Sıcaklığı taşıyan ve başka bir şeyi ısıtan cisimde bu bir durumdur; ama başka bir cismi ısıtamayacak kadar ısınan şeyde bu geçici ve kısa süreli ısınma bir hâldir. Öyleyse durum hâlin yoğunlaşmış biçimidir ve hâl keyfiyeti de olabilir; meleke ise durumun yoğunlaşmış biçimidir ve en çok o hâl keyfiyetidir.

Soru: Keyfiyetin dördüncü eidos'u nedir?

Cevap: Şekil ve her şeyin taşıdığı biçim.

Soru: Şekil nedir, geometriciler onu nasıl tarif ettiler?

Cevap: Şekil, bir ya da birkaç çizginin çevrelediği şeydir.

Soru: Peki bir alan, diyelim bir, üç ya da dört çizgiyle çevrelendiği için mi, bu kadar çizgiyle çevrelendiği ölçüde mi keyfiyet olur?

Cevap: Hiç de değil; çokluğa göre var olan şey keyfiyet değil, kemiyet olur.

Soru: Öyleyse şekli keyfiyetin içine nasıl koydu?

Cevap: Çünkü üç çizginin sayısı, sırf sayı olarak şekil yapmaz; şekli, çizgilerin birbirine göre belli bir biçimde konup birbirleriyle açı yapmaları yapar. Çizgiler üç açıda birbirine bağlanıp bir alanı kesip ayırdıklarında, onu belli bir biçimde çevreleyip kendileriyle sınırladıklarında şekil üçgen olur ve bir keyfiyettir; üç açısı olduğu için değil,

s132

’E. Ἀλλὰ πῶς ἐν μὲν τῷ πρώτῳ δἴδει τὰς θερμότητας καὶ τὰς ψύξεις καὶ νόσον καὶ ὑγείαν ἐν ταῖς διαθέσεσιν κατηρίθμησεν, ἐνταῦθα δὲ ὡς εἰς ἄλλο εἶδος κἀκείνου διαφέρον πάλιν καταλέγει τὴν θερμότητα καὶ ψύξιν; ’A. Ὅτι ἐκεῖ μὲν κατὰ τὸ διακεῖσθαί πως τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρόν, εἰ καὶ μὴ ἐπιμόνως, διαθέσεις ἔλεγεν, ἐνταῦθα δὲ κατὰ τὸ πάθος ἐμποιεῖν εἰς ἄλλο, τὸ δὲ αὐτὸ κατ’ ἄλλο καὶ ἄλλο λαμβανόμενον δύναται ἄλλου καὶ ἄλλου εἶναι εἴδους, ὡς † ὁ πατὴρ καθὸ μὲν Σωκράτης, οὐσία ἂν εἴη, καθὸ δὲ πατήρ, τῶν πρός τι. οὕτω γὰρ καὶ ἡ θερμότης καθὸ μὲν διατίθησί πως τὸ ὑποκείμενον, διάθεσις ἂν εἴη, κἂν ἔμμονος γένοιτο καὶ δυσανάλυτος, ἕξις ἂν γένοιτο, καθὸ δὲ τὴν αἴσθησιν θερμαίνει τῶν πελαζόντων, παθητικὴ ἂν εἴη ποιότης. Ἐ. Ἡ δὲ πρὸς καιρὸν θέρμανσις πάθος οὖσα ἆρά γε ἡ αὐτὴ ἂν εἴη τῇ διαθέσει; Ἀ. Ἡ τοῦ μὲν ἔχοντος σώματος καὶ ἐπάγοντος ἄλλῳ τὸ θερμαίνεσθαι ἂν εἴη διάθεσις, τοῦ δὲ θερμαινομένου οὕτως, ὡς ἂν μὴ δύνασθαι ἄλλο σῶμα θερμαναι, πάθος ἂν εἴη ἡ πρόσκαιρος καὶ ἐπ’ ὀλίγον θέρμανσις, ὥστε πάθους μὲν ἐπίτασιν τὴν διάθεσιν, ἥτις ἂν εἴη καὶ παθητικὴ ποιότης, ἐπίτασιν δὲ τῆς διαθέσεως τὴν ἕξιν καὶ τὴν μάλιστα παθητικὴν ποιοτητα. ’E. Τί οὖν ἐστι τὸ τέταρτον εἶδος τῆς ποιότητος; ’A. Σχῆμα καὶ ἡ περὶ ἕκαστον μορφή. ’E. Τί οὖν ἐστι τὸ σχῆμα καὶ πῶς αὐτὸ ὡρίσαντο οἱ γεωμέτραι; ’A. Σχῆμά ἐστι τὸ ὑπό τινος γραμμῆς ἢ τινων γραμμῶν περιεχόμενον. ’E. Ἆρα οὖν καθὸ ὑπὸ μιᾶς ἢ τριῶν φέρε ἢ τεσσάρων γραμμῶν περιέχεταί τι χωρίον, ποιότης ἂν εἴη, εἰ ὑπὸ τοσούτων γραμμῶν περιέχοιτο; ’A. Οὐδαμῶς· ποσότης γὰρ ἂν εἴη ἡ κατὰ πλῆθος ὑπόστασις, οὐ ποιοτης. Ἐ. Πῶς οὖν τὸ σχῆμα ἐν ποιότητι ἔταξεν; ’A. Ὅτι οὐχ ἁπλῶς καθὸ τριῶν γραμμῶν ἀριθμὸς ποιεῖ σχῆμα, ἀλλ’ οὕτως πως τεθεισῶν πρὸς ἀλλήλας καὶ γωνιασθεισῶν πρὸς ἀλλήλας· ὅταν γὰρ γραμμαὶ ἀλλήλαις κατὰ γωνίας τρεῖς συναφθεῖσαι χωρίον τι ἀποτέμωσι καὶ περιλάβωσιν αὐτό πως καὶ κατ’ αὐτὰς αὐτὸ ἀποπερατώσωσιν, τρίγωνον γίνεται τὸ σχῆμα καὶ ἔστιν ποιότης, οὐ καθὸ τρεῖς ἔχει γωνίας,

s133 üç çizgide ve üç açıda bir biçim göründüğü için keyfiyettir. Bu keyfiyet de hiç de renge göre değil, yüzeyin belli bir biçimde şekillenmesine göre var olur. Aynı şekilde altta yatan yüzey daire biçimini alınca bir daire görünür; daire de bir keyfiyettir. Üçgen şekil, dörtgen ve bütün öteki geometrik şekiller keyfiyetin tek bir eidos'una indirgenir; [...] Aristoteles bunu en sonda sayar. Çizgi de ensiz uzunluk olduğu ölçüde kemiyettir; doğru çizgi ise doğru olduğu ölçüde keyfiyettir. Yüzey de yüzey olduğu ölçüde kemiyettir, çünkü yüzey uzunluk ve genişlikle sınırlanır, bunlar da kemiyete aittir; düz yüzey ise düz olduğu ölçüde keyfiyete ait olur.

Soru: Şeklin ne olduğunu ve nasıl alınınca keyfiyet olacağını söyledin; biçimin nasıl keyfiyet olduğunu da göster.

Cevap: Aristoteles'te biçim iki anlamda söylenir. Bir anlamda ousia'ya ait biçimleri kasteder; öteki anlamda ise ousia'ya ait eidos'ların üzerinde beliren şeyleri, yüzeylerdeki izleri; ousia'ya ait olana hiç dokunmadan, görünüşlere bunlardan ötürü güzel ve biçimli deriz. İşte bu tür biçimler bakımından biçim de, tıpkı şekil gibi, keyfiyet olur.

Soru: Başka hangi keyfiyetleri saydı?

Cevap: Doğruluğu ve eğriliği ekledi; bir de bunlara benzeyen ne varsa.

Soru: Bunlara benzeyen başka neler var?

Cevap: Mesela sarmal, koni ya da mercimek biçiminde olan ve buna benzer bir şekli olan şeyler.

Soru: Bunların keyfiyet olduğu nereden belli?

Cevap: Keyfiyet için şöyle bir logos verilmişti: ondan türemiş adla anılan şeyler keyfiyetlidir. Öyleyse içlerinde bulunan şeylerden türemiş adla anılan şeyler keyfiyetliyse, adlarını türettikleri şeyler keyfiyet olur.

Soru: Ama bir şeyden türemiş adla anılan keyfiyetliler, adlarını türettikleri o şeylerin keyfiyet olduğunu gösteriyorsa, seyreklikten seyrek, yoğunluktan yoğun, düzgünlükten düzgün, pürüzlülükten de pürüzlü türemiş olduğuna göre, seyrekliğe, yoğunluğa, düzgünlüğe ve pürüzlülüğe neden keyfiyet demeyelim?

s133

καθόσον δὲ μορφή τις φαίνεται ὲπὶ ταῖς τρισὶν γραμμαῖς καὶ ταῖς τρισὶ γωνίαις, ποιότης, οὐ κατὰ χρῶμα μὲν ὑφιστραμένη πάντως, κατὰ δὲ τὸν τῆς ἐπιφανείας ποιὸν σχηματισμόν. οὕτω καὶ τῆς ὑποκειμένης ἐπιφανείας κυκλοειδῶς γεγονυίας φαίνεται κύκλος καὶ ἔστιν ποιότης ὁ κύκλος. καὶ τὸ τρίγωνον σχῆμα καὶ τὰ τετράγωνον καὶ τὰ .αλλα πάντα τὰ γεωμετρικὰ εἰς ἕν τι εἶδος ποιότητος ἀνάγονται, . . . . . . .καταριθμεῖται ὁ ᾿Αριστοτέλης ἐπὶ τέλει. καὶ ἡ γραμμὴ οὖν καθόσον μῆκος ἀπλατές, ποσότης ἄν εἴη, ή δὲ εὐθεῖα γραμμὴ καθόσον εὐθεῖα, ποιότης ἄν εἴη. καὶ ἡ ἐπιφάνεια δὲ καθόσον ἐπιφάνεια, ποσότης· μήκει γὰρ καὶ πλάτει ἡ ἐπιφάνεια όρίζεται, ἅ ἐστι τοῦ ποσοῦ. <ἡ δὲ> ἐπίπεδος ἐπιφάνεια καθὸ ἐπίπεδος, εἴη ἄν ἄν τοῦ ποιοῦ. ᾿Ε. ᾿Αλλὰ <τί μὲν τὸ > σχῆμα καὶ πῶς ληθθὲν εἴη ἄν ποιότης, εἴρηκας· ἡ μορξὴ δὲ πῶς ποιότης, δεῖξον. ᾿Α. Ἡμορφὴ διχῶς λέγεται παρὰ τῷ ᾿Αριστοτέλει· καθ᾿ ἓν μὲν γὰρ σημαινόμενον τὰς οὐσιώδεις μορφὰς λέγει, καθ᾿ ἕτερον δὲ τὰ ἐπὶ τοῖς οὐσιώδεσιν εἴδεσιν ἐπιφαινόμενα καὶ κατὰ τὰς ἐπιφανείας τυπώματα, καθ᾿ ἃ καλά τε λεγομεν καὶ εὔμορφα τὰ εἴδη οὐδὲν ἐφαπτόμενοι τῶν οὐσιωδῶν. κατὰ τὰς τοιαύτας οὖν μορφὰς καὶ ἡ μορφὴ ποιότης ἄν νεἴη τῷ σχήματι παραπλησίως. ᾿Ε. Τίνας ἄλλας εἴρηκας ποιότητας; ᾿A. Εὐθύτητα καὶ καμπυλότητα προσθείς· καὶ εἴ τι τούτοις ὅμοιον. ᾿E. Τίνα οὖν ἄλλα τούτοις ὅμοια; ᾿A. Οἱονεί τινα ἑλικοειδῆ εἰσιν ἤ κωνοειδῆ ἤ φακοειδῆ καὶ εἴ τι τοιοῦτον ἔχει σχῆμα. ᾿E. Πόθεν οὖν ὅτι ποιότητές εἰσιν αὖται; ᾿A. Ὅτι ἀπεδόξη μὲν λόγος τῆς ποιότητος, ὅτι τὰ παρωνομασμένα ἀπ᾿ αὐτῆς ἐστι ποιά· εἰδὲ ἀπὸ τῶν ἐγκειμένων παρωνομασμένα ἐστὶ ποιά, εἴησαν ἄν ποιότητες, ἀφ᾿ ὦν παρωνόμασται ταῦτα. ᾿E. Ἀλλ᾿ εἰ τὰ παρώνυμα ἀπό τινων ὡς ποιὰ ποιότητας ἀποφαίνει ἐκείνας, ἀφ᾿ ὦν παρονομάζεται, ἀπὸ δὲ τῆς μανότητος παρωνόμασται τὸ μανὸν καὶ ἀπὸ τῆς πυκνότητος τὸ πυκνόιν, ἀπὸ δὲ τῆς λειότητος τὸ λεῖον καὶ ὰπὸ τῆς τραχύτητος τὸ τραχύ, διὰ τί μὴ καὶ τὴν μανότητα καὶ πυκνότητα καὶ λειότητα καὶ τραχύτητα ποιότητας φήσομεν εἶναι;

s134Cevap: Çünkü altta yatan şeylerdeki bu tür farklılıklar onlara belli bir durumda olmayı sağlasa da, adlarını keyfiyetli olmaya göre değil, daha çok parçalarında görülen belli bir konuma göre verir. Yoğun denen şey, parçaları birbirine o kadar yakın duran şeydir ki aralarına başka cinsten bir cisim giremez; altında, demirde ve bu tür cisimlerde olduğu gibi. Seyrek ise parçaları birbirinden o kadar ayrık duran şeydir ki aralarına başka cinsten bir cisim girebilir; süngerler, süngertaşları ve yün gibi. Düzgün, parçaları birbiriyle o kadar aynı düzeyde bir araya gelmiş olan şeydir ki hiçbiri ötekinin üstüne taşmaz; pürüzlü ise parçaları öyle bir konumda duran şeydir ki kimi ötekinin üstüne taşar, kimi ötekinin gerisinde kalır; testerenin dişleri gibi.

Soru: Bu tariflerden ne sonuç çıkarıyorsun?

Cevap: Seyreklik, yoğunluk, düzgünlük ve pürüzlülüğün konumun eidos'ları olduğundan başka ne çıkabilir?

Soru: Bu, onların keyfiyet olmadığını göstermeye nasıl yarar?

Cevap: Aristoteles konumun bir şeye göre olanlar kategorisine ait olduğunu gösterdi; seyrek, yoğun, düzgün ve pürüzlü de birer konum olduğuna göre, bunlar da keyfiyete değil, bir şeye göre olanlar kategorisine ait olur.

Soru: Peki keyfiyetin eidos'ları yalnızca sözü edilen bu dört eidos mu?

Cevap: Belki.

Soru: Neden "belki" dedin?

Cevap: Çünkü Aristoteles de "belki keyfiyetin başka bir türü de ortaya çıkabilir" dedi.

Soru: Bunu nerede araştırdı?

Cevap: Metafizik'te.

Soru: Burada titiz bir araştırmayı neden bıraktı?

Cevap: Çünkü Kategoriler'in temel öğretisini yeni başlayanlar için yazdı, Metafizik'i ise artık yetkinleşmiş olanlar için.

Soru: Ama neden "sözü edilenler keyfiyettir; keyfiyetli olanlar ise bunlara göre türemiş adla ya da başka herhangi bir şekilde bunlardan söylenenlerdir" dedi? Neden "keyfiyetliler bunlara göre türemiş adla söylenenlerdir" demekle yetinmeyip "ya da başka herhangi bir şekilde" diye ekledi?

s134

Ἀ. Ὅτι αἱ τοιαῦται τῶν ὑποκειμένων διαφοραὶ εἰ καί πως ἐχειν αὐτα παρέχουσιν, ἀλλ’ οὐχὶ κατὰ τὸ τοιὸν εἶναι τὴν προσηγορίαν παρέχουσιν, ἀλλὰ μᾶλλον τὸ κατὰ θέσιν τινὰ ἐπ’ αὐτῶν θεωρεῖσθαι τῶν μορίων. πυκνὰ μὲν γὰρ λέγεται τῷ τὰ μόρια σύνεγγυς ἀλλήλων κεῖσθαι, ὡς μηδὲν ἑτερογενὲς σῶμα μεταξὺ αὐτοῦ παρεμπίπτειν δύνασθαι, ὡς ἔχει ἐπὶ τοῦ χρυσοῦ καὶ τοῦ σιδήρου καὶ τῶν τοιούτων σωμάτων. μανὸν δὲ τῷ οὕτως αὐτοῦ διεστηκέναι τὰ μόρια, ὡς ἑτερογενὲς σῶμα δύνασθαι μεταξὺ αὐτῶν παρεμπίπτειν, οἷαί εἰσιν αἱ σπογγίαι καὶ οἱ κισήρεις καὶ τὸ ἔριον. καὶ λεῖον μέν ἐστιν, οὗ τὰ μόρια ἐξ ἴσου ἀλλήλοις σύγκειται οὕτως, ὡς μηδαμῶς τὸ ἕτερον ὑπερέχεσθαι ὑπὸ τοῦ ἑτέρου, τραχὺ δὲ, οὗ τὰ μόρια οὕτως ἔχει θέσεως, ὡς ὑπερέχειν τε ἀλλήλων καὶ ὑπερέχεσθαι, ὡς ἔχει τοῦ πρίονος τὰ μόρια. ’E. Ἀλλὰ τί ἐκ τῶν ὄρων τούτων συνάγεις; ’A. Τί δὲ ἄλλο ἢ ὅτι θέσεών εἰσιν εἴδη ἡ μανότης καὶ ἡ πυκνότης καὶ ἡ λειότης καὶ ἡ τραχύτης. ’E. Καὶ τί τοῦτο πρὸς τὸ μὴ ποιότητας εἶναι παρίστησιν; ’A. Ὅτι τὴν θέσιν τῆς τοῦ πρός τι κατηγορίας ἀπέδειξεν, τὸ δὲ μανὸν καὶ τὸ πυκνὸν και τὸ λεῖον καὶ τὸ τραχύ θέσεις τινές εἰσιν, τῆς τοῦ πρός τι κατηγορίας εἴη καὶ ταῦτ’ ἂν καὶ οὐ τοῦ ποιοῦ. ’E. Ἆρα οὖα μόνα τοῦτ’ ἔστι τὰ εἰρημένα τέσσαρα εἴδη τῆς ποιότητος; ’A. Ἴσως. ’E, Διὰ τί ἔφης ἴσως; Ἀ. Ὅτι καὶ ὁ Ἀριστοτέλης ἔφη· ἴσως οὖν καὶ ἄλλος τρόπος φανείη ἂν ποιότητος. ’E. Ποῦ οὖν τοίνυν περὶ πούτου ἐζήτησεν; ’A. ’Ev τοῖς Μετὰ τὰ φυσικά. ’E. Διὰ τί οὖν ἐνταῦθα εἴασεν τὴν ἀκριβῆ ζήτησιν; ’A. Ὅτι πρὸς εἰσαγωγικοὺς ἔγραψε τὴν τῶν Κατηγοριῶν στοιχείωσιν, πρὸς δὲ τοὺς ἢδη τελείους <τὰ> Μετὰ τὰ E. Ἀλλὰ διὰ τί ἔφη τοιότητες μὲν οὖν αἱ εἰρημέναι, ποιὰ δὲ τὰ κατὰ ταύτας παρωνύμως λεγόμενα ἢ ὁπωσοῦν ἀπ’ αὐτῶν; διὰ τί γὰρ οὐκ ἔφη ποιὰ δὲ <εἶναι> τὰ κατὰ ταύτας παρωνύμως προσέθηκεν <δὲ ἢ ὁπωσοῦν>

s135Cevap: Çünkü gündelik dil tutarsızdır.

Soru: Nasıl, ne bakımdan?

Cevap: Bazı durumlarda hem keyfiyete hem keyfiyetliye ad verilmiştir: dilbilgisi keyfiyettir, dilbilgisi bilen keyfiyetlidir; ikisinin de adı vardır. Bazı durumlarda ise yalnızca biri adlandırılmıştır: ya keyfiyetli adlandırılmış ama keyfiyet adlandırılmamıştır, ya da keyfiyet adlandırılmış ama keyfiyetli adlandırılmamıştır. Birincisi keyfiyetin ikinci eidos'u için söyleniyordu: tabii elverişliliklerin kendilerinin adı yoktur; yumruk dövüşüne yatkın, koşuya yatkın ve sağlıklı denenlere bu adlar şu anda sahip oldukları bir keyfiyetten değil, sahip olacakları bir keyfiyetten verilir. Yumruk dövüşçüleri yumruk dövüşü bilgisinden, güreşçiler de güreş bilgisinden adını alır; yumruk dövüşüne ve güreşe yatkın olanlar ise adlarını yetilerinden türetmez, bu bilgileri almaya elverişli olmalarından alırlar; böylece adlarını bir beklentiye borçludurlar. Bilgiyi edinince birinin yumruk dövüşçüsü, ötekinin güreşçi olacağını umduğumuz için birine yumruk dövüşüne yatkın, ötekine güreşe yatkın deriz. İşte bunları keyfiyetli oldukları için böyle anarız, oysa onlardaki keyfiyetin adı yoktur. Bazı durumlarda ise keyfiyete ad verilmiştir, ama ondan türemiş adla anılan yoktur: en iyi melekeye aretē denir, ama ona sahip olan ondan türemiş bir adla anılmaz; gündelik dilde ne aretaios denmiştir ne de enaretos denebilir (dilbilgisi bilen keyfiyetliye de dilbilgisinden engrammatos denmemiştir); aretē sahibine "değerli" [spoudaios] ya da "iyi" denir. Bu tür şeyler "başka herhangi bir şekilde" de söylenir: adil [dikaios] adaletten [dikaiosynē] adını alır, ama düzenli bir türetmeyle değil; itidalden [sōphrosynē] de, sevinçten [euphrosynē] euphrosynos türediği gibi sōphrosynos türemez. Gündelik dilin bu tutarsızlığını başka birçok örnekte de bulmak mümkündür.

Soru: Öteki kategorilerde hem başka kategorilerle ortak olanları hem de her birine has olanları araştırdığına göre, burada da aynısını yaptı mı?

Cevap: Yaptı.

Soru: Nasıl?

Cevap: Keyfiyette zıtlığın da bulunduğunu söylüyor.

Soru: Neden "zıtlık da" dedi de "da" bağlacı olmadan düpedüz "zıtlık bulunur" demedi?

s135

᾿A. Ὅτι ἡ συνήθεια ἀνώμαλος. ᾿E. Πῶς καὶ τίνα τρόπον; ᾿A. ᾿Εφ᾿ ὦν μὲν γὰρ καὶ ἡ ποιότης καὶ τὸ ποιὸν ἀμφότερα ὠνόμασται, οἶον γραμματικὴ μὲν ἡ ποιότης, γραμματικὸς δὲ ποιός, ἀμφότερα ώνόμασται ταῦτα. <ἐπὶ ἐνίων δὲ ὅτι> μόνον ὠνόμασται <θάτερον>, τὸ ποιόν, ἀλλ᾿ οὐχὶ καὶ ἡ καὶ ἡ ποιότης, ἤ ἡ ποιότης μέν, οὐχὶ δὲ καὶ τὸ ποιόν, ἐπὶ τοῦ δευτέρου εἴδους ἐλέγετο τῆς ποιότητος· αὐταῖς μὲν γὰρ ταῖς φυσικαῖς ἐπιτηδειότησιν <οὐκ> εἰσὶν ὀνόματα, πυκτικὸς δὲ λέγεται καὶ δρομικὸς καὶ ὑγιεινὸς οὐκ ἀφ᾿ ἦς ἤδη ἔχει ποιότητος ἀλλ᾿ ἀφ᾿ ἧς ἕξει· ἀπὸ μὲν γὰρ τῆς πυκτικῆς ἐπιστήμης λέγονται οἱ πύκταιι καὶ ἀπὸ τῆς παλαιστκῆς οἱ παλαισταί, ἀπὸ δὲ τῶν δυνάμεων οὐ παρονομάζονται οἱ πυκτικοὶ καὶ οἱ παλαιστικοὶ ἀλλὰ τῷ ἔψειν ἐπιτηδειότητα τοῦ δέχεσθαι τὰς ἐπιστήμας, ὥστε τὴν προσηγορίαν ἔχειν αὐτοὺ κατὰ τῆς ἐλπίδος· ἐπιδὴ γὰρ ἐλπίζοντες ἔσεσθαι τὴν ἐπιστήμην ἔχειν αὐτοὺς κατὰ τῆς ἐλπίδος· ἐπειδὴ γὰρ ἐλπίζοντες ἔσεσθαι τὴν ἐπιστήμην λαβόντες οἱ μὲν πύκται, οἱ δὲ παλαισταί <εἰσιν> τοὺς μἐν πυκτικούς, τοὺς δὲ παλαιστικοὺς προσαγορεύομεν. τούτους μὲν οὖν ποιοὺς ὄντας οὕτω καλοῦμεν τῆς ποιότητος οὔσης ἀνωνύμου ἐπ᾿ αὐτῶν. ἐφ᾿ ὧν δὲ ἡ δὲ ἡ μὲν ποιότης ὠνόμασται, ἀπ᾿ αυτῶν δὲ οἱ παρώνυμοι οὐκ ἔτι λέγονται· τῆς γὰρ ἀρίστης ἕξεως ἀρετῆς καλουμένης ὁ ἀπ᾿ αὐτῆς οὐκ ἔτι λέγονται· οὔτε γὰρ ἀρεταῖος ἐν τῇ συνηθείᾳ εἴρηται ρηται οὔτε ἐναρετος ῥνάρετος ῥηθείη ἄν (οὐδὲ γὰρ ἐγγράμματος ὁ ποιὸς ἀπὸ τῆς γραμματικῆς εἴρηται)· ἀλλ᾿ ἀπὸ της ἀρετῆς ὁ σπουδαῖος λέγεται ἤ ἀγαθός. ἔτι δὲ ὁπωσοῦν καὶ τὰ τοιαῦτα λέγεται, ὡς ἀπὸ τῆς δικαιοσύνης ὁ δίκαιος, <οὐδὲν> γὰρ λέγεται ἀπὸ τὴς δίκης δίκαιον, καὶ ἀπὸ τὴς σωφροσύνης σωφρόσυνον, ὡς ἀπὸ τὴς εὐφροσύνης εὐφρόσυνος. εὕροι δ᾿ ἄν τις καὶ ἐπὶ ἄλλων πλειόνων τῆς συνηθείας τὴν ἀνωμαλίαν. ᾿Ε. Ἐπεὶ δὲ ἐν ταῖς ἄλλαις κατηγορίαις τὰ κοινὰ καὶ πρὸς ἄλλας καὶ τὰ ἴδια ἑκάστης ἐζήτησεν, ἆρά γε καὶ ἐνταῦθα πεποίηκεν τὸ ὅμοιον; ᾿Α. Πεποίηκεν. ᾿E. Πῶς; ᾿A. φησὶ γὰρ οτι ὑπάρχει καὶ ἐναντιότης κατὰ τὸ ποιόν. ᾿E. Διὰ τί οὖν ἔφη καὶ ἐναντιότης, ἀλλ᾿ οὐχὶ ἁπλῶς ἄνευ τοῦ καὶ συνδέσμου ὅτι ὑπάρχει ἐναντιότης;

s136Cevap: Çünkü keyfiyete ait başka şeyler de göstermişti; onların yanı sıra, diyor, keyfiyette zıtlığın da bulunduğunu bilmek gerekir.

Soru: Peki zıtlık bütün keyfiyetlerde ve yalnızca keyfiyette mi bulunur?

Cevap: Hiç de değil. Yalnız keyfiyette bulunmadığı, bir şeye göre olanlarda da bulunmasından bellidir. Bütün keyfiyetlerde bulunmadığı da şundan bellidir: ne şekle göre olan keyfiyetin ne de sarının, kızılın, siyahımsının ya da aradaki başka bir rengin zıttı vardır. Siyah beyazın zıttıdır, çünkü ikisi de uçtadır; ortadakilerin ise, söylendiği gibi, zıttı yoktur.

Soru: Şekle göre olan keyfiyetin zıttı nasıl olmaz?

Cevap: Ne üçgenin ne dörtgen şeklin ne de bu türden başka bir şeklin zıttı vardır.

Soru: Peki [zıtlığı] kabul eden keyfiyetlere göre keyfiyetli olanlar arasında da bir zıtlık var mıdır?

Cevap: Var; mesela adalet adaletsizliğin zıttıdır, [adil de adaletsizin;] beyaz da siyahın zıttıdır.

Soru: Zıtlardan biri keyfiyetliyse öteki de mi keyfiyetli olur?

Cevap: Evet.

Soru: Nasıl?

Cevap: Adalet adaletsizliğin zıttıysa ve adalet bir keyfiyetse, adaletsizlik de mutlaka keyfiyet olacaktır.

Soru: Peki neden "adalet adaletsizliğin zıttı olduğuna göre" demedi de "zıttıysa" dedi?

Cevap: Çünkü bazıları adaletsizliğin adaletin zıttı olduğunu kabul etmiyordu. Onlara göre adaletin zıttı olan meleke adsızdı, adaletsizlik ise bir meleke değil bir yoksunluktu; çünkü melekelere olumlu, yoksunluklara olumsuz adlar vermek gerekirmiş.

Soru: Bunu böyle düzenleyenler doğru mu yapıyor?

Cevap: Hiç de değil. Çünkü melekelere de çoğu kez yoksunluk bildiren adlar veririz: itidalin zıttı olan melekeye "ölçüsüzlük" [akolasia], phronēsis'in zıttına "akılsızlık" [aphrosynē],

s136

Ἀ. Ὅτι καὶ ἄλλα ἔδειξε τῇ ποιότητι ὑπάρχοντα· πρὸς οὖν τοῖς <ἄλλοις> εἰδέναι φησὶ χρή, ὅτι καὶ ἐναντιότης αὐτῇ Ἐ. Ἆρα οὖν καὶ πάσῃ καὶ μόνῃ; Ἀ. Οὐδαμῶς· <ὅτι μόνῃ> μὲν γὰρ ἡ ἐναντιότης οὐχ ὑπάρχει, δῆλον ἐκ τοῦ καὶ τῇ τῶν πρός τι <προσεῖναι>, οὐ πάσῃ δέ, ὅτι οὔτε τῇ κατὰ σχῆμα ποιότητι οὔτε τῷ ὐχρῷ ἢ τῷ <πυρρῷ ἢ τῷ μελαν>ίζοντι τῷ ἴζοντι ἢ τινι ἄλλῃ χροιᾷ ἐστί τι ἐναντίον τῶν μεταξύ, καίτοι τὸ μέλαν τῷ λευκῷ ἐναντίον· ἄκρα <ἄκρα γάρ>· τοῖς δὲ μέσοις οὐδὲν ἐναντίον, ὡς εἴρηται. Ἐ. Πῶς τῇ κατὰ σχῆμα ποιότητι οὐκ ἔστι τι ἐναντίον; Ἀ. Ὅτι μήτε τῷ τριγώνῳ ἐστί τι ἐναντίον μήτε τῷ τετραγώνῳ σχήματι ἤ τινι τῶν τοιούτων. Ἐ. Ἆρα οὖν καὶ τοῖς ποιοῖς τοῖς κατὰ τὰς ἐπιδεχομένας ποιότητας τις ἐναντίωσίς ἐστιν; Ἀ. Οἷον δικαιοσύνη ἀδικίᾳ ἐναντίον * * * καὶ τὸ λευκὸν καὶ] τῷ μέλανι ἐναντίον. ’E. Κἂν θάτερον ποιὸν ᾖ <τῶν ἐναντίων>, ἆρά γε καὶ αὐτὸ εσται; Ἀ. Ναί. ’E. Πῶς. ’A. Ei γὰρ ἡ δικαιοσύνη ἐναντία τῇ ἀδικίᾳ ἐστὶ καὶ ἡ δικαιοσύνη ποιότης, καὶ ἡ ἀδικία πάντως ποιότης ἔσται. ’E. Διὰ τί οὖν ἔφη <εἰ> ἡ δικαιοσύνη ἐναντία τῇ ἀδικίᾳ οὐχὶ ἐπεὶ ἡ δικαιοσύνη ἐναντία τῇ ἀδικίᾳ; ’A. Ὅτι ἦσάν τινες οἳ τῇ δικαιοσύνῃ οὐκ ἐδίδοσαν ἐναντίαν εἶναι τὴν ἀδικίαν, ἀλλὰ τὴν μὲν ἐναντίαν ἕξιν ἀνώνυμον εἶναι, τὴν δὲ ἀδικίαν στέρησιν εἶναι καὶ οὐχ ἕξιν· τὰς γὰρ ἕξεις καταφατικῶς δεῖν προσαγορεύειν, τὰς δὲ στερήσεις ἀρνητικῶς. ’E. Ἆρα οὖν καλῶς διατάττονται οἱ τούτων #x003E;; ’A. Οὐδαμῶς· καὶ γὰρ τὰς ἕξεις στερητικῶς προσαγορεύομεν πολλάκις, ὥσπερ τὴν τῇ σωφροσύνῃ ἐναντίαν ἕξιν ἀκολασίαν καὶ τὴν τῇ φρο-

s137 cömertliğin zıttına "cömertsizlik" [aneleutheriotēs], dindarlığın zıttına "dinsizlik" [asebeia], kutsala saygının zıttına "kutsala saygısızlık" [anosiotēs] deriz. Yoksunluklara da olumlu adlar veririz: körlük, sağırlık, dişsizlik [nōdotēs] ve solgunluk yoksunluk oldukları hâlde Yunancada onları olumlu adlarla anarız.

Soru: İçinde zıtlık bulunan şeylerin her birinin hangi cinste olduğunu araştırırsak, araştırdığımız şeyi hangi yolla ele alacağız, hangi cinste olduğunu nasıl bileceğiz?

Cevap: Aranan şeyin karşıtını, yani daha iyi bilineni alacağız; onun hangi kategoride yer aldığı anlaşılırsa, zıttının da aynı kategoriye konması gerektiğini bileceğiz. Mesela biri adaletsizliğin hangi kategoriye ait olduğunu araştırıyorsa adaleti almalıdır; adalet bir keyfiyettir; öyleyse adaletsizlik de keyfiyet olacaktır. Aynı şekilde biri körlüğün hangi kategoriye ait olduğunu araştırıyorsa, görmenin hangi kategoriye ait olduğuna bakmalıdır; görme keyfiyetse, körlüğün de keyfiyette olduğu söylenir.

Soru: Önceki kategorilerde daha çoğu ve daha azı kabul edip etmedikleri de araştırılmıştı; keyfiyet için ne diyeceğiz, o daha çoğu ve daha azı kabul eder mi?

Cevap: Kabul eder; ama ne yalnız o (bir şeye göre olanlar da kabul ediyordu) ne de bütün keyfiyetler. [Üçgen olmak] daha çok ya da daha az olmaz, daire daha çok ya da daha az daire olmaz, yetkin aretē ve yetkin tekhnē de daha çok ya da daha az olmaz. Ama başka birçok keyfiyet daha çoğu ve daha azı kabul eder: bir şeye bir başkasından daha çok ya da daha az beyaz denir.

Soru: Keyfiyetlerin ve onlardan ötürü keyfiyetli olanların daha çoğu ve daha azı kabul edip etmediğini daha açık ve daha seçik söyle.

Cevap: Bu konuda birden çok okul ortaya çıkmışken, bunlar hakkında açık bir şey söylemek nasıl mümkün olsun? Bazıları maddelerdeki bütün melekelerin ve keyfiyetlilerin artıp eksilebildiğini kabul ediyordu; çünkü onlara göre maddenin kendisi de daha çoğu ve daha azı kabul ediyordu. Platoncuların bazıları bu görüşteydi. Bazıları ise bazı melekelerin ve bunlara göre keyfiyetli olanların

s137

νήσει ἀφροσύνην καὶ τὴν τῇ ἐλευθεριότητι ἀνελευθεριότητα καὶ τῇ εὐσεβείᾳ τὴν ἀσέβειαν καὶ τῇ ὁσιότητι ἀνοσιότητα, καὶ στερήσεις καταφατικῶς, ὡς τὴν τυφλότητα καὶ κωφότητα καὶ νωδότητα καὶ ὡχρότητα καταφατικῶς προφέρομεν στερήσεις οὔσας. ’E. Ἐὰν ζητῶμεν, ἐν ποίῳ γένει . . . . . . . . . . . . . . . ἑκάστην ἐν αἷς ἐστιν ἐναντίωσις, πῶς μεθοδεύσομεν τὴν ζητουμένην καὶ ἐν ποίῳ γένει <ἐστίν, εἰ>σόμεθα; σόμεθα; ’A. Ληψόμεθα τὸ ἀντικείμενον τοῦ ζητουμένου, ὅ ἔστι γνωριμώτερον, καὶ ἐὰν ληφθῇ ἐν ποίᾳ κατηγορίᾳ κατειλημμένον, εἰσόμεθα ὅτι καὶ τούτου τὸ ἐναντίον ἐν τῇ αὐτῇ κατηγορία τακτέον ἐστίν. οἷον εἰ τὴν ἀδικίαν ζητοῖ τις ποίας ἐστὶ κατηγορίας, <ληπτέον> τὴν δικαιοσύνην· ἔστι δὲ ἡ δικαιοσύνη ποιότης· καὶ ἡ ἀδικία ἄρα ποιότης ἔσται. ὡσαύτως δὲ καὶ ἐὰν ζητῇ τις ἡ τυφλότης ποίας κατηγορίας ἐστίν, ληπτέον ἡ ὅρασις ποίας κατηγορίας ἐστίν· καὶ εἰ ποιότητος, καὶ ἡ τυφλότης ἐν αὐτῇ εἶναι λέγεται. ’E. Ἐπεὶ δὲ καὶ περὶ τοῦ μᾶλλον <καὶ τοῦ ἦττον> ἐζητεῖτο φθασάσαις κατηγορίαις εἰ ἐπιδέχονται, φήσομεν ἐπὶ τῆς ποιότητος ἆρά γε ἐπιδέχεται τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον; ’A. Ἐπιδέχεται μέν, ἀλλ᾿ οὔτε μόνη (ἐπεδέχετο γὰρ καὶ τὸ πρός οὔτε πᾶσα νότης γὰρ μᾶλλον καὶ ἦττον οὐκ ἂν γένοιτο οὐδὲ κύκλος μᾶλλον καὶ ἧττον οὐδὲ ἡ τελεία ἀρετή οὐδὲ τελεία τέχνη)· πολλαὶ δὲ ἄλλαι ποιότητες ἐπιδέχονται τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον· λευκὸν γὰρ μᾶλλον καὶ ἧττον ἕτερον ἑτέρου λέγεται. ’E. Σαφέστερον εἰπὲ καὶ εὐκρινέστερον, εἰ ἐπιδέχονται αἱ ποιότητες καὶ οἱ ἀπ᾿ αὐτῶν ποιοὶ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον. ’A. Καὶ πῶς ἂν γένοιτο σαφῶς τι περὶ τούτων εἰπεῖν, ὅπου γε πλείοντες γεγόνασιν αἱρέσεις περὶ τούτων. οἱ μὲν γὰρ τάς τε ἕξεις τῶν ὑλῶν πάσας καὶ τοὺς ποιοὺς ἐπίτασιν καὶ ἄνεσιν λαμ<βάνειν> ἐτίθεσαν, ὡς ἂν καὶ αὐτῆς τῆς ὕλης τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον εἶναι <ἐπιδεχο>μένης. δὲ τῆς δόξης ἦσάν τινες τῶν Πλατωνικῶν. οἱ δὲ τινὰς μὲν ἕξεις καὶ τοὺς κατὰ ταύτας ποιοὺς . . . . . ὑπελάμβανον μὴ ἐπιδέχεσθαι τὸ μᾶλλον καὶ

s138 daha çoğu ve daha azı kabul etmediğini düşünüyordu, aretē'ler ve onlara göre keyfiyetli olanlar gibi; bazı melekelerin ve keyfiyetlilerin ise artıp eksilebildiğini, bütün ara keyfiyetler ve onlara göre keyfiyetli olanlar gibi. Stoacılar bu görüşteydi. Üçüncü bir görüş de vardı, Aristoteles onu anar: buna göre melekeler artıp eksilmez, ama onlara göre keyfiyetli olanlar, hepsi olmasa da, daha çoğu ve daha azı kabul eder.

Soru: Aristoteles'in bu görüşü andığını nereden çıkarıyorsun?

Cevap: Şunu söylediği yerden: "Bazıları buna itiraz eder; bir adaletin başka bir adaletten daha çok ya da daha az adalet olduğunu pek kabul etmezler, bir sağlığın başka bir sağlıktan da; ama birinin ötekinden daha az sağlığa sahip olduğunu, birinin daha adil, daha sağlıklı olduğunu söylerler. Üçgen ve dörtgen ise daha çoğu kabul etmez, öteki şekillerden hiçbiri de etmez. Çünkü üçgenin logos'unu ve dairenin logos'unu kabul eden şeylerin hepsi aynı ölçüde üçgen ve dairedir; kabul etmeyenlerden hiçbiri için de birinin ötekinden daha çok [daire] olduğu söylenemez: kare dikdörtgenden daha çok daire değildir, çünkü ikisi de dairenin logos'unu kabul etmez."

Soru: Keyfiyetlilerdeki ve keyfiyetlerdeki artıp eksilme hakkında dördüncü bir görüş de anlatabilir misin?

Cevap: Evet.

Soru: Nedir o?

Cevap: Bir görüş vardı ki maddesiz ve kendi başına var olan keyfiyetlerin daha çoğu ve daha azı kabul etmediğini, maddedeki bütün keyfiyetlerin ve onlara göre keyfiyetli olanların ise kabul ettiğini söylüyordu.

Soru: Bunlar sana doğru söylüyor gibi geldi mi?

Cevap: Hiç de değil.

Soru: Neden?

Cevap: Çünkü maddesiz ve kendi başına var olan keyfiyetler keyfiyet değil, ousia'dır; artıp eksilmeyi de bu yüzden kabul etmezler, çünkü öteki ousia'lar da kabul etmez.

Soru: Peki Aristoteles, neyin daha çoğu ve daha azı kabul etmeyeceğini, neyin kabul edebileceğini bulmak için hangi küllî ilkeyi verdi?

s138

τὸ ἧττον ὡς τὰς ἀρετὰς <τὰς ἀρετὰς καὶ> κατὰ ταύτας <ποιούς, τινὰς> τινὰς δὲ καὶ ποιοὺς ἐπιδέχεσθαι ἐπίτασιν καὶ ἄνεσιν, ὡς πάσας <τὰς> μέσας<> καὶ τὰς μέσας ποιότητας καὶ τοὺς κατὰ ταύτας ποιούς. ἧς γεγόνασι δόξης οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς. τρίτη γέγονεν, ἧς καὶ ὁ Ἀριστοτέλης μέμνηται, ἣ τὰς μὲν ἕξεις ἀνεπιτάτους καὶ ἀνανέτους ὑπελάμβανεν εἶναι, τοὺς δὲ κατ’ αὐτὰς ποιοὺς ἐπιδέχεσθαι τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον, οὐ πάντας μέντοι. ’E. Πῶς οὖν ταύτης φὴς τὸν Ἀριστοτέλη μνήμην ποιεῖσθαι τῆς αἱρεσεως; Ἀ. Φημὶ ὅταν λέγῃ· ἔνιοι δὲ ἀμφισβητοῦσιν δικαιοσύνην μὲν δικαιοσύνης οὐ πάνυ τι συγχωροῦντες μᾶλλον καὶ ἧττον λέγεσθαι οὐδὲ μὴν ὑγείαν ὑγείας, ἧττον μέντοι ἕτερον ἑτέρου ὑγείαν λέγοντες ἔχειν, καὶ δικαιότερον καὶ ὑγιεινότερον. καὶ τρίγωνον μέντοι καὶ τετράγωνον μὴ ἐπιδέχεσθαι τὸ μᾶλλον οὐδὲ τῶν ἄλλων σχημάτων οὐδέν. τὰ μὲν γὰρ ἐπιδεχόμενα τὸν τοῦ τριγώνου λόγον καὶ τὸν τοῦ κύκλου λόγον πάντα ὁμοίως τρίγων καὶ κύκλοι εἰσίν. τῶν δὲ μὴ ἐπιδεχομένων οὐδὲν ἕτερον ἑτέρου μᾶλλον ῥηθήσεται· οὐθὲν γὰρ μᾶλλον τὸ τερράγωνον τοῦ ἑτερομήκους κύκλος ἐστίν· οὐδέτερον γὰρ ἐπιδέχεται τὸν τοῦ κύκλου λόγον. ’E. Ἆρα οὖν καὶ τετάρτην τινὰ ἱστορήσειας δόξαν περὶ τῆς ἐν τοῖς ποιοῖς καὶ ταῖς ποιότησιν ἐπιτάσεως καὶ ἀνέσεως; ’A. Ναί. ’E. Καὶ τίς αὕτη; ’A. Ἦν γάρ τις ἣ τὰς μὲν ἀύλους καὶ καθ᾿ αὑτὰς ποιότητας μὴ ἐπιδέχεσθαι τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον ἔλεγεν, τὰς δὲ ἐνύλους πάσας καὶ τοὺς κατ᾿ αὐτὰς ποιοὺς ἐπιδέχεσθαι. ’E. Καὶ ὀρθῶς γέ σοι ἐδόκουν οὗτοι λέγειν; ’A. Οὐδαμῶς. ’E. Διὰ τί; ’A. Ὃτι αἱ ἄυλοι ποιότητες καὶ καθ᾿ αὑτὰς ὑφεστηκυῖαι οὐκ εἰσὶ ποιότητες ἀλλ᾿ οὐσίαις, καὶ διὰ τοῦτο ἐπίτασιν οὐκ ἐπιδέχονται, διότι οὐδὲ αἱ ἄλλαι οὐσίαι. ’E. Ποῖον οὖν ὁ Ἀριστοτέλης καθόλου δέδωκεν θεώρημα εἰς τὸ

s139Cevap: Aynı logos'u kabul etmeyen şeylerin daha çok ya da daha az diye söylenemeyeceğini gösteriyor. Mesela üçgen dörtgenin logos'unu, dörtgen de dairenin logos'unu kabul etmez; bu yüzden onlarda daha çok ve daha az yoktur. Ama beyaz bir elbise, kar ve birçok beyaz şey [beyazın] logos'unu kabul eder; öyleyse bunlarda daha çok ve daha az vardır.

Soru: Peki aynı logos'u kabul eden her şey daha çoğu ve daha azı kabul eder mi?

Cevap: Hiç de değil. Tek tek bütün insanlar insanın logos'unu kabul eder, ama bir insan bir başka insandan daha çok ya da daha az insan değildir. Aynı logos'u kabul etmeyenin ise daha çoğu ve daha azı kabul etmesi imkânsızdır; çünkü daha çoğa ve daha aza göre yapılan karşılaştırmalar aynı logos'un içindekiler arasında yapılır, aynı logos'un dışına düşenler arasında değil.

Soru: Ama bu da keyfiyete has değilse, ona has olan ne olabilir?

Cevap: Benzer ve benzemez. Bir şeye bir başkasına benzer denmesi yalnızca keyfiyetler bakımından olur; benzer ya da benzemez olmak yalnızca keyfiyetler bakımından yüklenir. Öyleyse benzer ve benzemez diye söylenmek keyfiyete has olur.

Soru: Ama şöyle bir güçlük ileri sürülebilir: Aristoteles bir şeye göre olanların eidos'larını sayarken melekeleri de onlarla birlikte saydı; keyfiyetle ilgili bölümde ise hemen keyfiyetin bir eidos'unun meleke ve durum olduğunu söyledi. Böylece meleke iki kategoriye, hem bir şeye göre olanlar kategorisine hem keyfiyete ait olur ve bir olduğu hâlde eidos bakımından farklı ayrımlar taşıması gerekecektir; çünkü farklı cinslerden olup birbirinin altında sıralanmayan şeylerin ayrımları da eidos bakımından farklıdır. Öyleyse bu güçlüğü çözecek bir gerekçe bulmak gerekir.

Cevap: Aristoteles de bunun birçok kişinin kafasını karıştıracağını bildi ve güçlüğe iki çözüm getirdi.

s139

εὑρίσκειν, <τίνα οὐκ ἂν> ἐπιδέχοιτο τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον καὶ τίνα οἷά τ’ ἂν ἐπιδέχεσθαι; ’A. <Ἀποδείκνυσιν> ὅτι ὅσα μὲν οὐκ ἐπιδέχεται τὸν τοῦ λόγον, ταῦτα οὐ δύναται λέγεσθαι μᾶλλον καὶ ἧττον· οἷον τὸ τρίγωνον οὐκ ἐπιδέχεται τὸν τοῦ τετραγώνου λόγον οὐδὲ τὸ τετράγωνον τοῦ κύκλου, καὶ διὰ τοῦτο οὐκ ἔστιν ἐν αὐτοῖς τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἣττον. τὸ μέντοι λευκὸν ἱμάτιον καὶ ἡ χιὼν καὶ πολλὰ λευκὰ ἐπιδέχεται <τὸν> τοῦ λόγον<>· ἐν τούτοις οὖν τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ’E. Ἆρα οὖν πάντα τὰ τὸν αὐτὸν λόγον ἐπιδεχόμενα ἐπιδέχεται τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον; ’A. Οὐδαμῶς· ἐπιδέχονται μὲν γὰρ ἅπαντες οἱ κατὰ μέρος ἄνθρωποι τὸν τοῦ ἀνθρώπου λόγον, ἄνθρωπος δὲ ἀνθρώπου μᾶλλον καὶ ἧττον οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος. τὸ δὲ μὴ ἐπιδεχόμενον τὸν αὐτὸν λόγον ἀδύνατον τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον ἐπιδέχεσθαι. πρὸς γὰρ <τὰ ἐν τῷ αὐτῷ λόγῳ> συγκρίσεις αἱ κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον, οὐ πρὸς τὰ ἐκ<βεβηκότα τὸν αὐτὸν λόγον>. ’E. Ἀλλ᾿ εἰ μηδὲ τοῦτο ἴδιον τῆς ποιότητος, τί ἂν εἴη ταύτης ἴδιον; ’A. Τὸ ὕμοιον καὶ ἀνόμοιον· κατὰ μόνας γὰρ τὰς ποιότητας ὅμοιον ἕτερον ἑτέρου λέγεται, τὸ δὲ ὅμοιον εἶναι ἢ ἀνόμοιον κατὰ μόνας τὰς ποιότητας κατηγορεῖται ὥστε ἂν εἴη ἴδιον ποιότητος τὸ ὅμοιον καὶ ἀνόμοιον λέγεσθαι. ’E. Ἀπορήσειεν δέ τις, πῶς διεξιὼν τὰ εἴδη τῶν πρός τι καὶ τὰς ἕξεις συγκατέλεξεν αὐτοῖς, ἐν δὲ τοῖς περὶ ποιότητος εὐθὺς ἓν εἶδος ποιότητος ἔφη εἶναι ἕξιν καὶ διάθεσιν· <ἡ γὰρ ἕξις< δύο κατηγοριῶν τῆς τῶν πρός τι καὶ τῆς ποιότητος, καὶ συμβήσεται μίαν οὖσαν> τὴν ἑτέραις τῷ εἴδει χρῆσθαι ταῖς διαφοραῖς· τῶν γὰρ ἑτερογενῶν καὶ μὴ ὑπ᾿ ἄλληλα τεταγμένων ἕτεραι τῷ εἴδει καὶ αἱ διαφοραί. δεῖ οὖν τινα αἰτίαν εὑρεῖν, ἥτις τὴν τοιαύτην ἀπορίαν λύσει. ’A. Ἀλλὰ καὶ ὁ Ἀριστοτέλης ἔγνω, ὅτι τοῦτο ταράξει πολλούς, καὶ δύο λύσεις εἰσκεκόμικε τῆς ἀπορίας.

s140Soru: Hangileri bunlar?

Cevap: Birincisi şu: [cins] cüzî olandan çok farklıdır [...]. Mesela epistēmē cinstir, dilbilgisi eidos'tur, Aristarkhos'un dilbilgisi de bireysel [atomon] olandır. Bütün eidos'a ait ve cüzî epistēmē'lerin üstünde duran epistēmē'nin ve melekenin bir şeye göre olanlardan olduğu söylenmişti; eidos'a ait epistēmē'ler, hele bireysel ve cüzî olanlar ise keyfiyet olur. Bireysel dilbilgisi, mesela Aristarkhos'unki, bireysel musiki, mesela Aristoksenos'unki, bireysel hekimlik, mesela Hippokrates'inki keyfiyettir, hiç de bir şeye göre olanlardan değildir; çünkü bunlara göre keyfiyetli olanlar adlarını bunlardan alır. Keyfiyet de, keyfiyetlilerin kendisinden türemiş adla ya da başka bir şekilde anıldığı şeydi. Biri bunların bir şeye göre olanlardan olduğunu söylerse, [bilsin ki bunlar kendileri olarak değil,] cinsleri bakımından bir şeye göre olanlardandır. Çünkü dilbilgisinin bir şeyin bilgisi olduğu söyleniyordu, ama Aristarkhos'un dilbilgisi için bu söylenmiyordu. Biri böyle söyleyip ilişkiyi tersine çevirirse "Aristarkhos dilbilgisinin Aristarkhos'udur" demiş olur ki bu saçmadır. Öyleyse diyorum ki cins, yani epistēmē, bir şeye göre olanlardandır, çünkü epistēmē bilinebilir olanın epistēmē'sidir, bilinebilir de epistēmē ile bilinebilirdir. Cüzî olan ise, yani Aristarkhos'un dilbilgisi, artık bir şeye göre olanlardan değil, keyfiyettendir. Çünkü Aristarkhos da, öteki epistēmē'lerden birine sahip olanların her biri de, adlarını cinse ait epistēmē'den değil, cüzî olandan alırlar: Aristarkhos kendi dilbilgisinden, Aristoksenos kendi musikisinden, ötekiler de aynı şekilde tek tek kişilere ait kendi epistēmē'lerinden.

Soru: Bu bir çözüm; ama iki çözüm olduğunu söylemiştin; ötekini de söyle.

Cevap: Diyorum ki biri bu çözümü kabul etmiyorsa hiç değilse şunu kabul etsin: aynı şeyin iki kategoride yer almasına hiçbir şey engel değildir. Saçma olan bu değildir; saçma olan, aynı şeyin aynı bakımdan, birbirinin altında olmayan iki ayrı kategori cinsine bağlanmasıdır; farklı anlamlara göre bağlanmasında ise hiçbir saçmalık yoktur. Nitekim Sokrates'in de aynı şeyi birçok bakımdan yaşadığı gösterilebilir: insan olarak ousia'dır;

s140

’E. Τίνας ταύτας λέγει; ’A. Μίαν μέν, ὅτι πολὺ διενήνοχε . . . . . . . . . . . . . . . . . . καθ᾿ ἕκαστον· γένος μὲν γὰρ ἡ ἐπιστήμη, εἶδος δὲ ἡ γραμματική, καὶ ἔτι γε ἄτομον Ἀριστάρχου γραμματική. ἡ μὲν οὖν ἀναβεβηκυῖα πασῶν τῶν εἰδικῶν καὶ τῶν μερικῶν ἐπιστημῶν ἐπιστήμη καὶ ἕξις τῶν πρός τι εἶναι ἐρρέθη, αἱ δὲ εἰδικαὶ ἐπιστῆμαι καὶ ἔτι γε μᾶλλον αἱ ἄτομοι καὶ μερικαὶ ποιότητες <ἂν εἶεν>. ἥ τε ἄτομος γραμματικὴ <οἶον> ἡ Ἀριστάρχου καὶ ἄτομος μουσικὴ οἷον ἡ Ἀριστοξένου καὶ ἡ ἄτομος ἰατρικὴ οἷον ἡ Ἱπποκράτους ποιότητες ἂν εἶεν καὶ οὐδαμῶς τῶν πρός τι· <οἱ γὰρ> γὰρ κατι'<> αὐτὰς ἀπ᾿ αὐτῶν λέγονται. ποιότητες δὲ ἦσαν, καθ᾿ ἃς οἱ ποιοὶ παρονομάζονται 〈ἢ #x003E; ἄλλως λέγονται ἀπ᾿ αὐτῶν. εἰ δὲ τις αὐτὰς τῶν πρός τι εἶναί φησιν, . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . πρός τι εἶναι ἀλλὰ πρὸς τὸ γένος αὐτῶν. ἡ γὰρ γραμματικὴ ἐλέγετό τινος ἐπιστήμη, ἀλλ᾿ οὐχὶ ἡ γραμματικὴ] ἡ Ἀριστάρχου γραμματική. ἀλλ᾿ εἰ οὕτως ἐρεῖ καὶ ἀντιστρέψει, καὶ εἴποι Ἀρίσταρχος σταρχος γραμματικῆς Ἀρίσταρχος, <ὅπερ ἄτοπον>. φημὶ τοίνυν ὅτι τὸ μὲν γένος τοῦτ᾿ ἔστι τὴν ἐπιστήμην τῶν πρός τι εἶναι· ἔστιν γὰρ ἐπιστητοῦ ἐπιστήμ καὶ τὸ ἐπιστητὸν ἐπιστήμῃ ἐπιστητόν· τὸ δὲ καθ᾿ ἕκαστον τοῦτ᾿ ἔστι τὴν γραμματικὴν Ἀριστάρχου οὐκ ἔτι τῶν πρός τι εἶναι, ἀλλὰ ποιότητος, ἐπειδὴ καὶ ὁ Ἀρίσταρχος καὶ ἕκαστος τῶν ἑκάστην ἐχόντων τῶν ἄλλων ἐπιστημῶν μῶν οὐκ ἀπὸ τῆς γενικῆς ἐπιστήμης εἰσὶ παρωνομασμένοι, ἀλλ᾿ ἐκ τῆς καθ᾿ ἕκαστα, Ἀρίσταρχος μὲν ἀπὸ τῆς ἑαυτοῦ γραμματικῆς, Ἀριστόξενος δὲ ἀπὸ τῆς ἑαυτοῦ μουσικῆς, καὶ οἱ λοιποὶ δὲ ὁμοίως ἀπὸ τῶν οἰκείων ἐπιστημῶν, αἳ τῶν καθ’ ἕκαστά εἰσιν. ’E. Ἀλλὰ μίαν μὲν ταύτην ἀποδέδωκας λύσιν· ἔφης δὲ εἶναι δύο· ὥστε λέγε καὶ τὴν ἑτέραν. ’A. Φημὶ τοίνυν ὡς εἰ μή τις ταύτην προσίεται, ἀλλ᾿ ἐκείνην γε λαμβανέτων, ὅτι οὐδὲν κωλύει ἐν δυσὶ κατηγορίαις τὸ αὐτὸ τετάχθαι. οὐ γὰρ τοῦτο ἄτοπον, ἀλλ᾿ εἰ κατὰ τὸ αὐτὸ † καὶ εἰ αὐτό τι εἰς δύο γένη κατηγοριῶν διάφορα ἀναφέροιτο καὶ μὴ ὑπάλληλα, ἐπειδὴ κατὰ ἄλλο καὶ ἄλλο σημαινόμενον οὐδεμία ἐστὶν ἀτοπία. ἐπεὶ καὶ ὁ Σωκράτης πολλὰ ἐπιδειχθήσεται ἐπιδειχθήσεται πεπονθώς· καθὸ μὲν γὰρ ἄνθρωπος οὐσία ἐστί, καθὸ δὲ τρί-

diyelim üç arşın boyundaysa, bu bakımdan kemiyettir; baba ya da oğul olarak bir şeye göre olanlardandır; itidalli olarak keyfiyetlidir; böylece belli farklara göre öteki kategorilere de bağlanır. Sokrates bir olduğu hâlde farklı bakımlardan farklı kategorilerde bulunuyorsa, meleke de bir bakımdan bir şeye göre olan, başka bir bakımdan keyfiyet diye söylense bunda saçma olan ne var?

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…