I. Kitap
1.1…saldırısından kurtarmazlardı; Gaius Duelius, Aulus Atilius, Lucius Metellus Kartaca korkusunu dağıtmazdı; iki Scipio İkinci Pön Savaşı'nın yükselen yangınını kanlarıyla söndürmezdi; daha büyük kuvvetlerle yeniden alevlenen bu yangını ne Quintus Maximus zayıflatır, ne Marcus Marcellus ezer, ne de Publius Africanus onu bu şehrin kapılarından koparıp düşman surlarının içine sürerdi. Marcus Cato'ya gelince —tanınmamış bir adamdı, ailesinden makama yükselen ilk kişiydi; aynı işlere gönül veren hepimiz onu âdeta örnek alarak çalışkanlığa ve fazilete yöneliriz—, Tusculum'da, o sağlıklı ve yakın yerde sükûn içinde keyif sürmesine elbette kimse engel değildi. Ama bu adam, o kişilerin düşündüğüne göre deli olduğundan, hiçbir zorunluluk onu zorlamadığı hâlde, o huzur ve sükûn içinde pek tatlı bir hayat yaşamaktansa ileri yaşlılığına kadar bu dalgalar ve fırtınalar arasında savrulmayı yeğledi. Her biri bu devletin kurtuluşu olmuş sayısız insanı geçiyorum; bu çağın hatırasından pek uzak olmadıkları için adlarını anmayı da bırakıyorum ki kimse kendisinin ya da yakınlarından birinin unutulduğundan yakınmasın. Yalnız şunu kesin olarak söylüyorum: Tabiat insan soyuna faziletin öyle büyük bir zorunluluğunu, ortak kurtuluşu savunmak için öyle büyük bir sevgiyi vermiştir ki bu güç, hazzın ve sükûnun bütün okşayışlarını yenmiştir.
impetu liberavissent, nec C. Duelius, A. Atilius, L. Metellus terrore Karthaginis, non duo Scipiones oriens incendium belli Punici secundi sanguine suo restinxissent, nec id excitatum maioribus copiis aut Q. Maximus enervavisset aut M. Marcellus contudisset aut a portis huius urbis avolsum P. Africanus compulisset intra hostium moenia. M. vero Catoni, homini ignoto et novo, quo omnes, qui isdem rebus studemus, quasi exemplari ad industriam virtutemque ducimur, certe licuit Tusculi se in otio delectare salubri et propinquo loco. Sed homo demens, ut isti putant, cum cogeret eum necessitas nulla, in his undis et tempestatibus ad summam senectutem maluit iactari quam in illa tranquillitate atque otio iucundissime vivere. Omitto innumerabilis viros, quorum singuli saluti huic civitati fuerunt, et quia sunt haud procul ab aetatis huius memoria, commemorare eos desino, ne quis se aut suorum aliquem praetermissum queratur. Unum hoc definio, tantam esse necessitatem virtutis generi hominum a natura tantumque amorem ad communem salutem defendendam datum, ut ea vis omnia blandimenta voluptatis otiique vicerit.
1.2Faziletin bir sanat gibi yalnız sahibi olmak yetmez, onu kullanmak da gerekir. Gerçi sanat kullanılmasa da ilim olarak elde tutulabilir; ama faziletin tamamı kendini kullanmaktır. Onun en büyük kullanımı da devleti yönetmek ve o kişilerin köşe bucakta yüksek sesle ilan ettikleri şeyleri sözle değil, fiilen gerçekleştirmektir. Çünkü filozofların doğru ve ahlâken güzel biçimde söylediği hiçbir şey yoktur ki, devletlere hukuk düzenini koyanlar tarafından ortaya konmuş ve pekiştirilmiş olmasın. Vefa nereden gelir, dindarlık kimlerden? Hukuk, ister milletler hukuku olsun ister medeni hukuk denen bu hukukun kendisi, nereden gelir? Adalet, sadakat, hakkaniyet nereden? Hayâ, nefse hâkimiyet, çirkinlikten kaçınma, övgüye ve ahlâki güzelliğe istek nereden? Emeklerde ve tehlikelerde cesaret nereden? Elbette bunların bir kısmını terbiyeyle biçimlendirip töreyle pekiştiren, bir kısmını da kanunlarla yaptırıma bağlayan kişilerden.
Nec vero habere virtutem satis est quasi artem aliquam, nisi utare; etsi ars quidem, cum ea non utare, scientia tamen ipsa teneri potest, virtus in usu sui tota posita est; usus autem eius est maximus civitatis gubernatio et earum ipsarum rerum, quas isti in angulis personant, reapse, non oratione perfectio. Nihil enim dicitur a philosophis, quod quidem recte honesteque dicatur, quod non ab iis partum confirmatumque sit, a quibus civitatibus iura discripta sunt. Unde enim pietas aut a quibus religio? unde ius aut gentium aut hoc ipsum civile quod dicitur? unde iustitia, fides, aequitas? unde pudor, continentia, fuga turpitudinis, adpetentia laudis et honestatis? unde in laboribus et periculis fortitudo? Nempe ab iis, qui haec disciplinis informata alia moribus confirmarunt, sanxerunt autem alia legibus.
1.3Hatta anlatırlar ki pek ünlü bir filozof olan Ksenokrates'e öğrencilerinin ne kazandığı sorulduğunda, "Kanunların zorla yaptırdığı şeyi kendi istekleriyle yapmayı" diye cevap vermiş. Demek ki filozofların sözle ancak birkaç kişiye güçlükle benimsetebildiği şeyi, iktidarıyla ve kanunların cezasıyla herkese zorla yaptıran vatandaş, bu konuları tartışan öğretmenlerin kendilerinden bile üstün tutulmalıdır. Onların hangi sözü, kamu hukuku ve töreleriyle iyi kurulmuş bir devletten üstün tutulacak kadar seçkin olabilir? Ben, Ennius'un deyişiyle "büyük ve buyurgan" şehirlerin köylerden ve kalelerden üstün tutulması gerektiğini düşündüğüm gibi, bu şehirlerin başında akıllarıyla ve itibarlarıyla bulunan kişilerin de kamu işlerinin hiçbirinde payı olmayanlardan, bilgelik bakımından bile, çok üstün tutulması gerektiğine inanıyorum. İnsan soyunun gücünü artırmaya pek güçlü biçimde sürükleniyor, tedbirlerimizle ve emeklerimizle insanların hayatını daha güvenli ve daha bolluk içinde kılmaya çalışıyor ve bu hazza tabiatın kendi mahmuzlarıyla kışkırtılıyorsak, her zaman en iyilerin tuttuğu bu yolu tutalım; daha önce ilerlemiş olanları bile geri çağırmak için çalınan geri çekilme borusuna kulak asmayalım.
Quin etiam Xenocraten ferunt, nobilem in primis philosophum, cum quaereretur ex eo, quid adsequerentur eius discipuli, respondisse, ut id sua sponte facerent, quod cogerentur facere legibus. Ergo ille civis, qui id cogit omnis imperio legumque poena, quod vix paucis persuadere oratione philosophi possunt, etiam iis, qui illa disputant, ipsis est praeferendus doctoribus. Quae est enim istorum oratio tam exquisita, quae sit anteponenda bene constitutae civitati publico iure et moribus? Equidem quem ad modum urbes magnas atque imperiosas, ut appellat Ennius, viculis et castellis praeferendas puto, sic eos, qui his urbibus consilio atque auctoritate praesunt, iis, qui omnis negotii publici expertes sint, longe duco sapientia ipsa esse anteponendos. Et quoniam maxime rapimur ad opes augendas generis humani studemusque nostris consiliis et laboribus tutiorem et opulentiorem vitam hominum reddere et ad hanc voluptatem ipsius naturae stimulis incitamur, teneamus eum cursum, qui semper fuit optimi cuiusque, neque ea signa audiamus, quae receptui canunt, ut eos etiam revocent, qui iam processerint.
1.4Bu kadar kesin ve parlak gerekçelere karşı, aksini savunanlar önce devleti savunmak için katlanılması gereken zahmetleri ileri sürerler. Bu ise uyanık ve çalışkan bir insan için pek hafif bir engeldir; yalnız bu kadar büyük işlerde değil, orta hâlli uğraşlarda, vazifelerde, hatta sıradan işlerde bile hiçe sayılmalıdır. Buna hayat tehlikelerini eklerler ve cesur adamların karşısına ölümden duyulan utanç verici korkuyu çıkarırlar. Oysa bu adamlar, tabiat ve yaşlılık tarafından tüketilmeyi, nasıl olsa tabiata geri verilecek olan hayatı en çok da vatan uğruna verebilecekleri bir fırsatın kendilerine tanınmasından daha acıklı bulurlar. En ünlü adamların başına gelen felaketleri ve nankör vatandaşların onlara reva gördüğü haksızlıkları sıraladıklarında ise kendilerini pek söz ustası ve belagatli sanırlar.
His rationibus tam certis tamque inlustribus opponuntur ab iis, qui contra disputant, primum labores, qui sint re publica defendenda sustinendi, leve sane inpedimentum vigilanti et industrio, neque solum in tantis rebus, sed etiam in mediocribus vel studiis vel officiis vel vero etiam negotiis contemnendum. Adiunguntur pericula vitae, turpisque ab his formido mortis fortibus viris opponitur, quibus magis id miserum videri solet, natura se consumi et senectute, quam sibi dari tempus, ut possint eam vitam, quae tamen esset reddenda naturae, pro patria potissimum reddere. Illo vero se loco copiosos et disertos putant, cum calamitates clarissimorum virorum iniuriasque iis ab ingratis inpositas civibus colligunt.
1.5Yunanlılar arasındaki o örnekler de buradan gelir: Perslerin galibi ve onları boyunduruğa sokan Miltiades, en parlak zaferde göğsünden aldığı yaralar henüz iyileşmemişken, düşman silahlarından kurtardığı hayatını vatandaşlarının zincirleri arasında yitirdi; Themistokles kurtardığı vatanından kovulup yıldırılınca, kendi kurtardığı Yunan limanlarına değil, ezdiği barbar diyarının koynuna sığındı. Atinalıların en büyük vatandaşlarına karşı gösterdiği hafifliğin ve zalimliğin örnekleri de eksik değildir. Söylendiğine göre bunlar orada doğup yaygınlaşmış, sonra en ağırbaşlı devlet olan bizimkine de taşmıştır;
Hinc enim illa et apud Graecos exempla, Miltiadem, victorem domitoremque Persarum, nondum sanatis volneribus iis, quae corpore adverso in clarissima victoria accepisset, vitam ex hostium telis servatam in civium vinclis profudisse, et Themistoclem patria, quam liberavisset, pulsum atque proterritum non in Graeciae portus per se servatos, sed in barbariae sinus confugisse, quam adflixerat; nec vero levitatis Atheniensium crudelitatisque in amplissimos civis exempla deficiunt; quae nata et frequentata apud illos etiam in gravissumam civitatem nostram dicuntur redundasse;
1.6çünkü Camillus'un sürgünü, Ahala'ya karşı duyulan kırgınlık, Nasica'ya karşı kıskançlık, Laenas'ın kovulması, Opimius'un mahkûmiyeti, Metellus'un kaçışı, Gaius Marius'un en acı felaketi, devletin önde gelenlerinin katledilmesi ya da biraz sonra pek çok kişinin uğradığı yıkımlar anılır. Artık benim adımı anmaktan da geri durmuyorlar; sanırım benim tedbirim ve benim göze aldığım tehlike sayesinde o hayatta ve sükûn içinde korunduklarını düşündükleri için, bizim hakkımızda daha da ağır ve daha sevgi dolu bir dille yakınıyorlar. Ama kendileri öğrenmek ya da görmek için denizleri aştıkları hâlde neden… kolay kolay söyleyemem.
nam vel exilium Camilli vel offensio commemoratur Ahalae vel invidia Nasicae vel expulsio Laenatis vel Opimii damnatio vel fuga Metelli vel acerbissima C. Marii clades principumque caedes vel eorum multorum pestes, quae paulo post secutae sunt. Nec vero iam meo nomine abstinent et, credo, quia nostro consilio ac periculo sese in illa vita atque otio conservatos putant, gravius etiam de nobis queruntur et amantius. Sed haud facile dixerim, cur, cum ipsi discendi aut visendi causa maria tramittant
1.7…konsüllükten ayrılırken halk toplantısında, Roma halkı da aynı yemini ederken, [devletin] güvende olduğuna yemin ettiğim için, bütün haksızlıkların verdiği kaygıyı ve sıkıntıyı kolayca telafi ederdim. Gerçi başıma gelenler emekten çok şeref, sıkıntıdan çok şan getirdi; iyilerin beni özlemesinden duyduğum sevinç, kötülerin sevincinden duyduğum acıdan büyüktü. Ama dediğim gibi iş başka türlü sonuçlansaydı, nasıl yakınabilirdim? O kadar büyük işlerime karşılık başıma ne beklenmedik bir şey geldi ne de beklediğimden ağır bir şey. Çünkü ben, çocukluğumdan beri içinde yaşadığım uğraşların çeşit çeşit tadı sayesinde sükûndan başkalarından daha büyük meyveler toplayabilecekken, ya da herkesin başına acı bir şey gelirse ayrıcalıklı değil, başkalarıyla eşit bir talih payına katlanabilecekken, vatandaşları kurtarmak için en ağır fırtınalara, neredeyse yıldırımların kendisine göğüs germekten ve kendi tehlikelerim pahasına geri kalanlara ortak bir huzur sağlamaktan çekinmeyen biriydim.
salvam esse consulatu abiens in contione populo Romano idem iurante iuravissem, facile iniuriarum omnium compensarem curam et molestiam. Quamquam nostri casus plus honoris habuerunt quam laboris neque tantum molestiae, quantum gloriae, maioremque laetitiam ex desiderio bonorum percepimus quam ex laetitia improborum dolorem. Sed si aliter, ut dixi, accidisset, qui possem queri? cum mihi nihil inproviso nec gravius, quam exspectavissem, pro tantis meis factis evenisset. Is enim fueram, cui cum liceret aut maiores ex otio fructus capere quam ceteris propter variam suavitatem studiorum, in quibus a pueritia vixeram, aut si quid accideret acerbius universis, non praecipuam, sed parem cum ceteris fortunae condicionem subire, non dubitaverim me gravissimis tempestatibus ac paene fulminibus ipsis obvium ferre conservandorum civium causa meisque propriis periculis parere commune reliquis otium.
1.8Çünkü vatan bizi, yetiştirmesinin karşılığını bizden hiç beklemesin, yalnız bizim çıkarlarımıza hizmet ederek sükûnumuza güvenli bir sığınak, dinlenmemize sakin bir yer sağlasın diye doğurup yetiştirmedi. Tersine, ruhumuzun, zekâmızın, aklımızın en çok ve en büyük kısımlarını kendi faydası için rehin alsın ve özel kullanımımız için bize ancak kendisinden artakalanı bıraksın diye doğurup yetiştirdi.
Neque enim hac nos patria lege genuit aut educavit, ut nulla quasi alimenta exspectaret a nobis ac tantum modo nostris ipsa commodis serviens tutum perfugium otio nostro suppeditaret et tranquillum ad quietem locum, sed ut plurimas et maximas nostri animi, ingenii, consilii partis ipsa sibi ad utilitatem suam pigneraretur tantumque nobis in nostrum privatum usum, quantum ipsi superesse posset, remitteret.
1.9Sükûnun tadını daha rahat çıkarmak için mazeret olarak sığındıkları şu bahanelere ise kesinlikle kulak asılmamalıdır: Devlet işlerine çoğunlukla hiçbir iyiliğe layık olmayan insanların girdiğini; onlarla aynı kefeye konmanın alçaltıcı, onlarla, hele kışkırtılmış bir kalabalıkla çatışmanınsa acıklı ve tehlikeli olduğunu söylerler. Bu yüzden, derler, ne bilgeye dizginleri ele almak yakışır, çünkü halkın çılgın ve azgın atılışlarını zapt edemez; ne de hür bir insana, alçak ve vahşi hasımlarla mücadele ederken hakaret kamçılarını yemek ya da bilgenin katlanamayacağı haksızlıkları beklemek yakışır. Sanki iyi, cesur ve yüce gönüllü insanlar için devlet işlerine girmenin, kötülere boyun eğmemekten ve devletin onlar tarafından parçalanmasına göz yummamaktan daha haklı bir sebebi olabilirmiş gibi; oysa sonra, isteseler bile, yardım edemezler.
Iam illa perfugia, quae sumunt sibi ad excusationem, quo facilius otio perfruantur, certe minime sunt audienda, cum ita dicunt, accedere ad rem publicam plerumque homines nulla re bona dignos, cum quibus comparari sordidum, confligere autem multitudine praesertim incitata miserum et periculosum sit. Quam ob rem neque sapientis esse accipere habenas, cum insanos atque indomitos impetus volgi cohibere non possit, neque liberi cum inpuris atque inmanibus adversariis decertantem vel contumeliarum verbera subire vel expectare sapienti non ferendas iniurias; proinde quasi bonis et fortibus et magno animo praeditis ulla sit ad rem publicam adeundi causa iustior, quam ne pareant inprobis neve ab isdem lacerari rem publicam patiantur, cum ipsi auxilium ferre, si cupiant, non queant.
1.10Bilgenin, zaman ve zorunluluk onu zorlamadıkça devlet işlerinin hiçbir kısmını üstlenmeyeceği yolundaki o istisnayı kim kabul edebilir ki? Sanki birinin başına bizim başımıza gelenden daha büyük bir zorunluluk gelebilirmiş gibi! O zorunlulukta, o sırada konsül olmasaydım ne yapabilirdim? Peki, atlılar sınıfında doğmuş biri olarak beni en yüksek makama ulaştıracak hayat yolunu çocukluğumdan beri tutmasaydım nasıl konsül olabilirdim? Demek ki devlet ne kadar tehlikelerle sıkışırsa sıkışsın, buna izin veren bir konumda değilsen, ona yardım etmek anında ya da istediğin zaman elinde değildir.
Illa autem exceptio cui probari tandem potest, quod negant sapientem suscepturum ullam rei publicae partem, extra quam si eum tempus et necessitas coegerit? quasi vero maior cuiquam necessitas accidere possit, quam accidit nobis; in qua quid facere potuissem, nisi tum consul fuissem? Consul autem esse qui potui, nisi eum vitae cursum tenuissem a pueritia, per quem equestri loco natus pervenirem ad honorem amplissimum? Non igitur potestas est ex tempore, aut cum velis, opitulandi rei publicae, quamvis ea prematur periculis, nisi eo loco sis, ut tibi id facere liceat.
1.11Bilgili insanların sözlerinde bana en şaşırtıcı gelen şudur: Sakin denizde dümen tutamayacaklarını söyleyenler —çünkü bunu ne öğrenmişler ne de öğrenmeye hiç özen göstermişlerdir—, en büyük dalgalar kabardığında dümenin başına geçeceklerini ilan ederler. Bunlar devlet kurmanın ya da korumanın yolları hakkında hiçbir şey öğrenmediklerini ve öğretmediklerini açıkça söylemeyi, hatta bununla epeyce övünmeyi âdet edinmişlerdir; bu işlerin ilminin bilgili ve bilge insanlara değil, bu alanda pişmiş kişilere bırakılması gerektiğini düşünürler. Zorunluluk hiç baskı yapmazken —ki bu çok daha kolaydır— devleti yönetmeyi bilmedikleri hâlde, ancak zorunluluk zorlarsa devlete hizmet vaat etmeleri nasıl uygun düşer? Bilgenin kendi isteğiyle devlet işlerine inmediği, ama şartlar zorlarsa bu vazifeyi reddetmediği doğru olsa bile, ben yine de bilgenin bu siyaset ilmini asla ihmal etmemesi gerektiğini düşünürdüm; çünkü bir gün kullanmak zorunda kalıp kalmayacağını bilmediği her şeyi önceden hazırlamalıdır.
Maximeque hoc in hominum doctorum oratione mihi mirum videri solet, quod, qui tranquillo mari gubernare se negent posse, quod nec didicerint nec umquam scire curaverint, iidem ad gubernacula se accessuros profiteantur excitatis maximis fluctibus. Isti enim palam dicere atque in eo multum etiam gloriari solent, se de rationibus rerum publicarum aut constituendarum aut tuendarum nihil nec didicisse umquam nec docere, earumque rerum scientiam non doctis hominibus ac sapientibus, sed in illo genere exercitatis concedendam putant. Quare qui convenit polliceri operam suam rei publicae tum denique, si necessitate cogantur? cum, quod est multo proclivius, nulla necessitate premente rem publicam regere nesciant. Equidem, ut verum esset sua voluntate sapientem descendere ad rationes civitatis non solere, sin autem temporibus cogeretur, tum id munus denique non recusare, tamen arbitrarer hanc rerum civilium minime neglegendam scientiam sapienti, propterea quod omnia essent ei praeparanda, quibus nesciret an aliquando uti necesse esset.
1.12Bunları uzun uzun söylememin sebebi, bu kitaplarda devlet hakkında bir tartışmaya girişmiş olmamdır; boşuna yapılmış olmasın diye devlet işlerine girme konusundaki tereddüdü her şeyden önce gidermem gerekiyordu. Yine de filozofların itibarından etkilenenler varsa, biraz zahmet edip en bilgili insanlar arasında en büyük itibar ve şan sahibi olan kişileri dinlesinler. Bence bunlar, bazıları devlet işlerini bizzat yürütmemiş olsalar da, devlet hakkında çok araştırıp yazdıkları için devlete karşı bir vazifeyi yerine getirmişlerdir. Yunanlıların bilge diye adlandırdığı o yedi kişinin ise hemen hepsinin devlet işlerinin tam ortasında yaşadığını görüyorum. Çünkü insan faziletinin tanrıların ilahî kudretine en çok yaklaştığı iş, yeni devletler kurmak ya da kurulmuş olanları korumaktır.
Haec pluribus a me verbis dicta sunt ob eam causam, quod his libris erat instituta et suscepta mihi de re publica disputatio; quae ne frustra haberetur, dubitationem ad rem publicam adeundi in primis debui tollere. Ac tamen si qui sunt, qui philosophorum auctoritate moveantur, dent operam parumper atque audiant eos, quorum summa est auctoritas apud doctissimos homines et gloria; quos ego existimo, etiamsi qui ipsi rem publicam non gesserint, tamen, quoniam de re publica multa quaesierint et scripserint, functos esse aliquo rei publicae munere. Eos vero septem, quos Graeci sapientis nominaverunt, omnis paene video in media re publica esse versatos. Neque enim est ulla res, in qua propius ad deorum numen virtus accedat humana, quam civitatis aut condere novas aut conservare iam conditas.
1.13Bu konularda bize şu nasip oldu: Hem devlet işlerini yürütürken hatırlanmaya değer bir şey başardık, hem de siyasetin ilkelerini açıklamada yalnız tecrübeyle değil, öğrenme ve öğretme şevkiyle de belli bir yeti kazandık…; oysa öncekilerin bir kısmı tartışmada son derece incelikliydi ama hiçbir icraatları görülmedi, bir kısmı ise iş yürütmede takdire değerdi ama tartışmada acemiydi. Gerçi kendimiz tarafından bulunmuş yeni bir yöntem kurmamız gerekmiyor; devletimizin bir dönemindeki en ünlü ve en bilge adamların yaptığı bir tartışmayı hatırlamamız yeter. Bu tartışmayı, sen henüz çok gençken, Smyrna'da birkaç gün birlikte kaldığımızda Publius Rutilius Rufus sana ve bana anlatmıştı; bütün meselelerin ilkeleri bakımından büyük önem taşıyan hemen hiçbir şey onda atlanmamıştı.
Quibus de rebus, quoniam nobis contigit, ut iidem et in gerenda re publica aliquid essemus memoria dignum consecuti et in explicandis rationibus rerum civilium quandam facultatem non modo usu, sed etiam studio discendi et docendi † essemus auctores, cum superiores alii fuissent in disputationibus perpoliti, quorum res gestae nullae invenirentur, alii in gerendo probabiles, in disserendo rudes. Nec vero nostra quaedam est instituenda nova et a nobis inventa ratio, sed unius aetatis clarissimorum ac sapientissimorum nostrae civitatis virorum disputatio repetenda memoria est, quae mihi tibique quondam adulescentulo est a P. Rutilio Rufo, Smyrnae cum simul essemus compluris dies, exposita, in qua nihil fere, quod magno opere ad rationes omnium rerum pertineret, est praetermissum.
1.14Paulus'un oğlu, şu bildiğimiz Publius Africanus, Tuditanus ile Aquilius'un konsül olduğu yıl, Latin bayramı sırasında bahçelerinde kalmaya karar vermişti; en yakın dostları da o günlerde onu sık sık ziyaret edeceklerini söylemişlerdi. Bayramın ilk günü sabah ilk olarak kız kardeşinin oğlu Quintus Tubero geldi. Scipio onu güler yüzle karşıladı, gördüğüne sevindi ve "Bu kadar erken ne arıyorsun, Tubero?" dedi. "Bu bayram sana çalışmalarını açıp okumak için pek elverişli bir fırsat veriyordu." O da şöyle dedi: "Kitaplarım için her zaman vaktim var, çünkü onlar hiç meşgul olmazlar. Ama seni boş yakalamak çok zor, hele devletteki bu çalkantı sırasında." Scipio: "İşte yakaladın; ama doğrusu, kafamdan çok işimden boşum." O da: "Kafanı da dinlendirmelisin. Çünkü kararlaştırdığımız gibi birçoğumuz, senin için de uygunsa, bu boş vakti seninle doyasıya kullanmaya hazırız."
Scipio: Seve seve; böylece nihayet ilim uğraşlarına dair bir şeyler hatırlarız.
Nam cum P. Africanus hic, Pauli filius, feriis Latinis Tuditano cons. et Aquilio constituisset in hortis esse familiarissimique eius ad eum frequenter per eos dies ventitaturos se esse dixissent, Latinis ipsis mane ad eum primus sororis filius venit Q. Tubero; quem cum comiter Scipio appellavisset libenterque vidisset, Quid tu, inquit, tam mane, Tubero? dabant enim hae feriae tibi oportunam sane facultatem ad explicandas tuas litteras. Tum ille: Mihi vero omne tempus est ad meos libros vacuum; numquam enim sunt illi occupati; te autem permagnum est nancisci otiosum, hoc praesertim motu rei publicae. Tum Scipio: Atqui nactus es, sed mehercule otiosiorem opera quam animo. Et ille: At vero animum quoque relaxes oportet; sumus enim multi, ut constituimus, parati, si tuo commodo fieri potest, abuti tecum hoc otio. SC. Libente me vero, ut aliquid aliquando de doctrinae studiis admoneamur.
1.15Bunun üzerine Tubero: "Mademki beni bir bakıma davet ediyor ve kendinden ümit veriyorsun, Africanus, ötekiler gelmeden önce ilk olarak şuna bakalım mı: Senatoya bildirilen şu ikinci güneş meselesi nedir? Çünkü iki güneş gördüklerini söyleyenler ne az ne de hafif kişiler; öyle ki bunlara inanmamak değil, bunun açıklamasını aramak gerekiyor." Scipio şöyle dedi: "Keşke Panaitios'umuz bizimle olsaydı! O başka şeyleri olduğu gibi bu göksel konuları da büyük bir şevkle araştırır. Ama Tubero —seninle düşündüğümü açıkça konuşacağım—, bu türdeki her şeyde o dostumuza pek katılmıyorum. Çünkü nasıl şeyler olduklarını tahminle bile güçlükle sezebileceğimiz şeyleri, sanki onları gözleriyle görüyor ya da düpedüz eliyle tutuyormuş gibi kesin olarak ileri sürüyor. Bu yüzden Sokrates'i daha bilge sayarım: O bu tür her merakı bir yana bırakmış ve tabiat hakkında araştırılan şeylerin ya insan aklının ulaşabileceğinden daha büyük olduğunu ya da insan hayatıyla hiçbir ilgisi bulunmadığını söylemiştir."
Tum ille: Visne igitur, quoniam et me quodam modo invitas et tui spem das, hoc primum, Africane, videamus, ante quam veniunt alii, quidnam sit, de isto altero sole quod nuntiatum est in senatu? neque enim pauci neque leves sunt, qui se duo soles vidisse dicant, ut non tam fides non habenda quam ratio quaerenda sit. Hic Scipio: Quam vellem Panaetium nostrum nobiscum haberemus! qui cum cetera, tum haec caelestia vel studiosissime solet quaerere. Sed ego, Tubero, (nam tecum aperte, quod sentio, loquar) non nimis adsentior in omni isto genere nostro illi familiari, qui, quae vix coniectura qualia sint possumus suspicari, sic adfirmat, ut oculis ea cernere videatur aut tractare plane manu. Quo etiam sapientiorem Socratem soleo iudicare, qui omnem eius modi curam deposuerit eaque, quae de natura quaererentur, aut maiora, quam hominum ratio consequi posset, aut nihil omnino ad vitam hominum adtinere dixerit.
1.16Sonra Tubero: "Bilmiyorum Africanus, Sokrates'in bütün bu araştırmayı reddettiği ve yalnız hayat ve ahlâk üzerine soru sormayı âdet edindiği neden rivayet edilmiş. Onun hakkında Platon'dan daha güvenilir hangi kaynağı gösterebiliriz? Platon'un kitaplarında Sokrates birçok yerde öyle konuşur ki, ahlâk, faziletler, hatta devlet hakkında tartışırken bile Pythagoras usulüyle sayıları, geometriyi ve ahengi bunlara bağlamaya çalışır." Scipio şöyle dedi: "Dediğin gibi. Ama sanırım şunu da duymuşsundur, Tubero: Platon, Sokrates öldükten sonra önce öğrenmek için Mısır'a, sonra Pythagoras'ın buluşlarını iyice öğrenmek için İtalya'ya ve Sicilya'ya gitti; Tarentumlu Arkhytas ve Lokrisli Timaios ile çok vakit geçirdi, Philolaos'un yazılarını ele geçirdi. O sırada o bölgelerde Pythagoras'ın adı itibar gördüğünden kendini Pythagorasçılara ve o uğraşlara verdi. Sokrates'i eşsiz bir sevgiyle sevdiği ve her şeyi ona mal etmek istediği için de Sokratesçi zarafeti ve sözün inceliğini, Pythagoras'ın kapalılığıyla ve pek çok sanatın o ağırlığıyla birlikte dokudu."
Dein Tubero: Nescio, Africane, cur ita memoriae proditum sit, Socratem omnem istam disputationem reiecisse et tantum de vita et de moribus solitum esse quaerere. Quem enim auctorem de illo locupletiorem Platone laudare possumus? cuius in libris multis locis ita loquitur Socrates, ut etiam, cum de moribus, de virtutibus, denique de re publica disputet, numeros tamen et geometriam et harmoniam studeat Pythagorae more coniungere. Tum Scipio: Sunt ista, ut dicis; sed audisse te credo, Tubero, Platonem Socrate mortuo primum in Aegyptum discendi causa, post in Italiam et in Siciliam contendisse, ut Pythagorae inventa perdisceret, eumque et cum Archyta Tarentino et cum Timaeo Locro multum fuisse et Philoleo commentarios esse nanctum, cumque eo tempore in iis locis Pythagorae nomen vigeret, illum se et hominibus Pythagoreis et studiis illis dedisse. Itaque cum Socratem unice dilexisset eique omnia tribuere voluisset, leporem Socraticum subtilitatemque sermonis cum obscuritate Pythagorae et cum illa plurimarum artium gravitate contexuit.
1.17Scipio bunları söyleyince Lucius Furius'un aniden geldiğini gördü; onu selamladıktan sonra çok dostça elinden tutup kendi sedirine oturttu. Bize bu konuşmayı aktaran Publius Rutilius da aynı sırada gelmişti; onu da selamlayıp Tubero'nun yanına oturmasını istedi. Furius: "Ne yapıyorsunuz? Yoksa gelişimiz konuşmanızı mı böldü?" dedi. Africanus: "Hiç de değil" dedi, "çünkü sen, Tubero'nun biraz önce sormaya başladığı türden konuları hevesle araştırırsın. Bizim Rutilius da Numantia surlarının dibinde bile zaman zaman benimle böyle şeyler araştırırdı." Philus: "Peki, ne konu açılmıştı?" dedi. O da: "Şu iki güneş" dedi; "bu konuda ne düşündüğünü senden duymak istiyorum, Philus."
Haec Scipio cum dixisset, L. Furium repente venientem aspexit, eumque ut salutavit, amicissime adprehendit et in lecto suo conlocavit. Et cum simul P. Rutilius venisset, qui est nobis huius sermonis auctor, eum quoque ut salutavit, propter Tuberonem iussit adsidere. Tum Furius: Quid vos agitis? num sermonem vestrum aliquem diremit noster interventus? Minime vero, Africanus; soles enim tu haec studiose investigare, quae sunt in hoc genere, de quo instituerat paulo ante Tubero quaerere; Rutilius quidem noster etiam sub ipsis Numantiae moenibus solebat mecum interdum eius modi aliquid conquirere. Quae res tandem inciderat? inquit Philus. Tum ille: De solibus istis duobus; de quo studeo, Phile, ex te audire quid sentias.
1.18Scipio bunu söylemişti ki bir köle, Laelius'un ona geldiğini ve evden çıkmış olduğunu haber verdi. Bunun üzerine Scipio ayakkabılarını giyip üstünü giyinerek yatak odasından çıktı; revakta biraz dolaştıktan sonra gelen Laelius'u ve onunla birlikte gelenleri selamladı: pek sevdiği Spurius Mummius'u ve Laelius'un damatları, bilgili gençler, artık quaestorluk yapmış olan Gaius Fannius ile Quintus Scaevola'yı. Hepsini selamladıktan sonra revakta geri döndü ve Laelius'u ortaya aldı. Çünkü aralarındaki dostlukta âdeta bir kural vardı: Seferde, Africanus'un savaştaki eşsiz şanı yüzünden Laelius ona bir tanrı gibi saygı gösterir; evde ise karşılığında, yaşça büyük olduğu için Scipio Laelius'a bir baba gibi hürmet ederdi. Sonra revakta bir iki tur atarken birbirleriyle birkaç kelime konuştular. Gelişleri Scipio'yu pek sevindirmiş ve hoşnut etmişti; kış mevsimi olduğu için çayırlığın en güneşli yerine oturmaya karar verdiler. Tam bunu yapacakken, hepsinin hem sevdiği hem değer verdiği basiretli bir adam, Manius Manilius çıkageldi; Scipio ve ötekiler onu çok dostça selamladılar, o da Laelius'un yanına oturdu.
Dixerat hoc ille, cum puer nuntiavit venire ad eum Laelium domoque iam exisse. Tum Scipio calceis et vestimentis sumptis e cubiculo est egressus, et cum paululum inambulavisset in porticu, Laelium advenientem salutavit et eos, qui una venerant, Spurium Mummium, quem in primis diligebat, et C. Fannium et Quintum Scaevolam, generos Laelii, doctos adulescentes, iam aetate quaestorios; quos cum omnis salutavisset, convertit se in porticu et coniecit in medium Laelium; fuit enim hoc in amicitia quasi quoddam ius inter illos, ut militiae propter eximiam belli gloriam Africanum ut deum coleret Laelius, domi vicissim Laelium, quod aetate antecedebat, observaret in parentis loco Scipio. Dein cum essent perpauca inter se uno aut altero spatio conlocuti Scipionique eorum adventus periucundus et pergratus fuisset, placitum est, ut in aprico maxime pratuli loco, quod erat hibernum tempus anni, considerent; quod cum facere vellent, intervenit vir prudens omnibusque illis et iucundus et carus, M’. Manilius, qui a Scipione ceterisque amicissime consalutatus adsedit proximus Laelio.
1.19Bunun üzerine Philus: "Bunlar geldi diye başka bir konu aramamız gerektiğini sanmıyorum" dedi; "ama daha titiz davranmalı ve onların kulaklarına layık bir şey söylemeliyiz." Laelius: "Peki, ne yapıyordunuz, hangi konuşmanın ortasına düştük?"
Philus: Scipio, iki güneş görüldüğü kesin olduğuna göre bu konuda ne düşündüğümü sormuştu.
Laelius: Sahi mi, Philus? Evlerimizle ve devletle ilgili şeyleri çoktan araştırıp bitirdik de şimdi gökte olup biteni mi araştırıyoruz? O da şöyle dedi: "Evde neler olup bittiğini bilmenin evlerimizi ilgilendirmediğini mi düşünüyorsun? Bu ev, duvarlarımızın çevirdiği ev değil, tanrıların kendileriyle ortak bir yurt ve vatan olarak bize verdiği şu kâinatın tamamıdır; hele bunları bilmezsek, pek çok büyük şeyi de bilmeden kalacağımızı düşünürsen. Vallahi beni de, senin de olduğun gibi Laelius, bilgeliğe susamış herkesi de şeyleri bilmek ve incelemek kendiliğinden sevindirir."
Tum Philus: Non mihi videtur, inquit, quod hi venerunt, alius nobis sermo esse quaerendus, sed agendum accuratius et dicendum dignum aliquid horum auribus. Hic Laelius: Quid tandem agebatis, aut cui sermoni nos intervenimus? PH. Quaesierat ex me Scipio, quidnam sentirem de hoc, quod duo soles visos esse constaret. L. Ain vero? Phile, iam explorata nobis sunt ea, quae ad domos nostras quaeque ad rem publicam pertineant? siquidem, quid agatur in caelo, quaerimus. Et ille: An tu ad domos nostras non censes pertinere scire, quid agatur et quid fiat domi? quae non ea est, quam parietes nostri cingunt, sed mundus hic totus, quod domicilium quamque patriam di nobis communem secum dederunt, cum praesertim, si haec ignoremus, multa nobis et magna ignoranda sint. Ac me quidem, ut hercule etiam te ipsum, Laeli, omnisque avidos sapientiae cognitio ipsa rerum consideratioque delectat.
1.20Laelius şöyle dedi: "Engel olmuyorum, hele bayramdayken. Ama bir şey dinleyebilir miyiz, yoksa geç mi kaldık?"
Philus: Henüz hiçbir şey tartışılmadı; konu el değmemiş olduğuna göre, Laelius, onu anlatmayı seve seve sana bırakırım.
Laelius: Hayır, biz seni dinleyelim; tabii Manilius iki güneş arasında bir zilyetlik emri çıkarılması gerektiğini, böylece göğe ikisinin de öteden beri nasıl zilyet idiyse öyle zilyet olmalarını düşünmüyorsa. Bunun üzerine Manilius: "Laelius, hâlâ o sanatla alay etmeyi sürdürecek misin? Hem önce kendin onda üstünsün, hem de o olmadan kimse neyin kendinin, neyin başkasının olduğunu bilemez. Ama o sonra; şimdi Philus'u dinleyelim. Görüyorum ki artık benden ya da Publius Mucius'tan daha büyük meselelerde ona danışılıyor."
Tum Laelius: Non inpedio, praesertim quoniam feriati sumus; sed possumus audire aliquid an serius venimus? PH. Nihil est adhuc disputatum, et, quoniam est integrum, libenter tibi, Laeli, ut de eo disseras, equidem concessero. L. Immo vero te audiamus, nisi forte Manilius interdictum aliquod inter duos soles putat esse componendum, ut ita caelum possideant, ut uterque possederit. Tum Manilius: Pergisne eam, Laeli, artem inludere, in qua primum excellis ipse, deinde sine qua scire nemo potest, quid sit suum, quid alienum? Sed ista mox; nunc audiamus Philum, quem video maioribus iam de rebus quam me aut quam P. Mucium consuli.
1.21Bunun üzerine Philus şöyle dedi: "Size yeni bir şey getirmeyeceğim, kendi düşündüğüm ya da bulduğum bir şey de değil. Hatırlıyorum, bildiğiniz gibi pek bilgili bir adam olan Gaius Sulpicius Gallus, aynı şeyin görüldüğü söylendiğinde tesadüfen, kendisiyle birlikte konsüllük yapmış olan Marcus Marcellus'un evindeydi. Orada, Marcus Marcellus'un dedesinin Syrakusai'yi aldıktan sonra o pek zengin ve pek süslü şehirden getirdiği küreyi getirtti; dede o kadar büyük ganimetten evine bundan başka hiçbir şey taşımamıştı. Bu kürenin adını Arkhimedes'in şanı yüzünden pek çok kez duymuştum, ama görünüşüne pek hayran kalmadım; çünkü yine Arkhimedes'in yaptığı ve aynı Marcellus'un Fazilet tapınağına koyduğu öteki küre daha güzel ve halk arasında daha ünlüydü.
Tum Philus: Nihil novi vobis adferam, neque quod a me sit cogitatum aut inventum; nam memoria teneo C. Sulpicium Gallum, doctissimum, ut scitis, hominem, cum idem hoc visum diceretur et esset casu apud M. Marcellum, qui cum eo consul fuerat, sphaeram, quam M. Marcelli avus captis Syracusis ex urbe locupletissima atque ornatissima sustulisset, cum aliud nihil ex tanta praeda domum suam deportavisset, iussisse proferri; cuius ego sphaerae cum persaepe propter Archimedi gloriam nomen audissem, speciem ipsam non sum tanto opere admiratus; erat enim illa venustior et nobilior in volgus, quam ab eodem Archimede factam posuerat in templo Virtutis Marcellus idem.
1.22Ama Gallus bu eserin yapısını büyük bir ustalıkla açıklamaya başlayınca, o Sicilyalının insan tabiatının erişebileceğinden daha büyük bir zekâya sahip olduğuna hükmettim. Gallus şöyle anlatıyordu: O öteki, katı ve dolu kürenin buluşu eskiymiş; onu ilk kez Miletoslu Thales tornada biçimlendirmiş, sonra Platon'un öğrencisi olduğu söylenen Knidoslu Eudoksos onun üzerine gökte sabit duran yıldızları ve takımyıldızları çizmiş. Eudoksos'tan alınan bu bütün süslemeyi ve çizimi pek çok yıl sonra Aratos, astronomi ilmiyle değil, bir tür şairlik yeteneğiyle dizelere dökmüş. Güneşin, ayın ve gezgin, âdeta başıboş denen o beş yıldızın hareketlerini içeren bu küre türü ise o katı kürede gösterilemezmiş. Arkhimedes'in buluşunda hayranlık uyandıran da, birbirine hiç benzemeyen hareketlerde eşitsiz ve çeşitli yörüngeleri tek bir dönüşün nasıl koruyacağını düşünüp bulmuş olmasıymış. Gallus bu küreyi döndürdüğünde, ay, gökte kaç günde güneşin ardından geliyorsa o tunç kürede de o kadar dönüşte geliyordu; bu yüzden kürede de güneşin aynı tutulması meydana geliyor, güneş karşı konumdayken ay da yerin gölgesi olan o koniye giriyordu…
Sed posteaquam coepit rationem huius operis scientissime Gallus exponere, plus in illo Siculo ingenii, quam videretur natura humana ferre potuisse, iudicavi fuisse. Dicebat enim Gallus sphaerae illius alterius solidae atque plenae vetus esse inventum, et eam a Thalete Milesio primum esse tornatam, post autem ab Eudoxo Cnidio, discipulo, ut ferebat, Platonis, eandem illam astris stellisque, quae caelo inhaererent, esse descriptam; cuius omnem ornatum et descriptionem sumptam ab Eudoxo multis annis post non astrologiae scientia, sed poetica quadam facultate versibus Aratum extulisse. Hoc autem sphaerae genus, in quo solis et lunae motus inessent et earum quinque stellarum, quae errantes et quasi vagae nominarentur, in illa sphaera solida non potuisse finiri, atque in eo admirandum esse inventum Archimedi, quod excogitasset, quem ad modum in dissimillimis motibus inaequabiles et varios cursus servaret una conversio. Hanc sphaeram Gallus cum moveret, fiebat, ut soli luna totidem conversionibus in aere illo, quot diebus in ipso caelo, succederet, ex quo et in sphaera solis fieret eadem illa defectio et incideret luna tum in eam metam, quae esset umbra terrae, cum sol e regione
1.23…[Gallus'a ilgimin sebebi] ise şuydu: Ben de bu adamı severdim, babam Paulus'un da onu çok beğendiğini ve ona çok değer verdiğini biliyordum. Hatırlıyorum, ben henüz çok gençken, babam Makedonya'da konsülken ve biz ordugâhtayken, açık bir gecede parlak dolunay aniden tutulunca ordumuz dinî bir korku ve dehşete kapılmıştı. O sırada, kendisi konsül seçilmeden yaklaşık bir yıl önce bizim komutan yardımcımız olan Gallus, ertesi gün ordugâhta herkesin önünde bunun uğursuz bir alamet olmadığını, bunun o zaman olduğu gibi belli zamanlarda her zaman olacağını, güneş ayı kendi ışığıyla aydınlatamayacak bir konumda bulunduğunda bunun meydana geldiğini anlatmaktan çekinmedi. "Sahi mi?" dedi Tubero; "neredeyse köylü olan insanlara bunu öğretebiliyor, bilgisizlerin önünde bunları söylemeye cesaret ediyor muydu?"
Scipio: Elbette, hem de büyük bir…
fuit, quod et ipse hominem diligebam et in primis patri meo Paulo probatum et carum fuisse cognoveram. Memini me admodum adulescentulo, cum pater in Macedonia consul esset et essemus in castris, perturbari exercitum nostrum religione et metu, quod serena nocte subito candens et plena luna defecisset. Tum ille, cum legatus noster esset anno fere ante, quam consul est declaratus, haud dubitavit postridie palam in castris docere nullum esse prodigium, idque et tum factum esse et certis temporibus esse semper futurum, cum sol ita locatus fuisset, ut lunam suo lumine non posset attingere. Ain tandem? inquit Tubero; docere hoc poterat ille homines paene agrestes et apud imperitos audebat haec dicere? S. Ille vero et magna quidem cum
1.24…ne yersiz bir gösterişti ne de o pek ağırbaşlı adamın kişiliğine aykırı bir söz; çünkü büyük bir şey başarmıştı: Sarsılmış insanların üzerinden boş bir dinî korkuyu ve dehşeti kaldırmıştı.
neque insolens ostentatio neque oratio abhorrens a persona hominis gravissimi; rem enim magnam adsecutus est, quod hominibus perturbatis inanem religionem timoremque deiecerat.
1.25Atinalılarla Lakedaimonluların birbirleriyle büyük bir hırsla yürüttükleri o en büyük savaşta da buna benzer bir şey olmuş. İtibarıyla, belagatiyle ve aklıyla şehrinin önde geleni olan o meşhur Perikles, güneş kararıp aniden karanlık çöktüğünde ve Atinalıların gönüllerini en büyük korku kapladığında, öğrencisi olduğu Anaksagoras'tan öğrendiği şeyi vatandaşlarına öğretmiş: Bunun, ay bütünüyle güneş dairesinin altına girdiğinde belli bir zamanda ve zorunlu olarak meydana geldiğini; bu yüzden her yeni ayda olmasa da ancak belli bir yeni ay zamanında olabileceğini. Bunu tartışarak ve gerekçelerle öğretince halkı korkudan kurtarmış. Çünkü güneşin, ayın önüne geçmesiyle tutulduğu yolundaki bu açıklama o zaman yeni ve bilinmedikti; bunu ilk kez Miletoslu Thales'in fark ettiğini söylerler. Bu sonradan bizim Ennius'un da gözünden kaçmadı. Onun yazdığına göre Roma'nın kuruluşundan yaklaşık üç yüz elli yıl sonra
Haziran'ın Nonae gününde ay ve gece güneşin önüne geçti.
Bu konuda öyle büyük bir hesap ve ustalık vardır ki, Ennius'ta ve en büyük yıllıklarda kaydedildiğini gördüğümüz bu günden geriye doğru, Romulus'un hükümdarlığı sırasında Temmuz'un (Quinctilis) Nonae gününde olan tutulmaya kadar önceki güneş tutulmaları hesaplanmıştır. Tabiat Romulus'u bu karanlıkta insanın sonu olan ölüme sürüklemiş olsa da, söylendiğine göre fazileti onu göğe yükseltmiştir.
Atque eius modi quiddam etiam bello illo maximo, quod Athenienses et Lacedaemonii summa inter se contentione gesserunt, Pericles ille, et auctoritate et eloquentia et consilio princeps civitatis suae, cum obscurato sole tenebrae factae essent repente Atheniensiumque animos summus timor occupavisset, docuisse civis suos dicitur, id quod ipse ab Anaxagora, cuius auditor fuerat, acceperat, certo illud tempore fieri et necessario, cum tota se luna sub orbem solis subiecisset; itaque, etsi non omni intermenstruo, tamen id fieri non posse nisi certo intermenstruo tempore. Quod cum disputando rationibusque docuisset, populum liberavit metu; erat enim tum haec nova et ignota ratio, solem lunae oppositu solere deficere, quod Thaletem Milesium primum vidisse dicunt. Id autem postea ne nostrum quidem Ennium fugit; qui ut scribit, anno trecentesimo quinquagesimo fere post Romam conditam Nonis Iunis soli luna obstitit et nox. Atque hac in re tanta inest ratio atque sollertia, ut ex hoc die, quem apud Ennium et in maximis annalibus consignatum videmus, superiores solis defectiones reputatae sint usque ad illam, quae Nonis Quinctilibus fuit regnante Romulo; quibus quidem Romulum tenebris etiamsi natura ad humanum exitum abripuit, virtus tamen in caelum dicitur sustulisse.
1.26Bunun üzerine Tubero: "Görüyor musun, Africanus, biraz önce sana başka türlü görünen şeyi…" … "…ötekilerin gördüğü şeyleri. Tanrıların bu krallıklarını inceden inceye görmüş olan kişi insan işlerinde neyi parlak sayabilir? Neyin ebedî olduğunu öğrenmiş olan neyi uzun ömürlü sayabilir? Yerin, önce bütünüyle, sonra insanların yaşadığı kısmıyla ne kadar küçük olduğunu görmüş olan neyi şanlı sayabilir? Hele biz onun küçücük bir parçasına çakılıp kalmışken, pek çok milletin hiç tanımadığı insanlarken, adımızın yine de uçup çok uzaklara yayılmasını umuyorsak."
Tum Tubero: Videsne, Africane, quod paulo ante secus tibi videbatur, doc… …lis, quae videant ceteri. Quid porro aut praeclarum putet in rebus humanis, qui haec deorum regna perspexerit, aut diuturnum, qui cognoverit, quid sit aeternum, aut gloriosum, qui viderit, quam parva sit terra, primum universa, deinde ea pars eius, quam homines incolant, quamque nos in exigua eius parte adfixi plurimis ignotissimi gentibus speremus tamen nostrum nomen volitare et vagari latissime?
1.27Tarlaları, binaları, sürüleri, ölçüsüz ağırlıkta gümüşü ve altını iyi şeyler saymayan ve öyle adlandırmayan kişi —çünkü bunların getirisi ona hafif, faydası küçük, sahipliği belirsiz, üstelik çoğu zaman en kötü insanların ölçüsüz mülkü olarak görünür— ne kadar talihli sayılmalıdır! Her şeyi Quirites'in hukukuyla değil, bilgelerin hukukuyla gerçekten kendi malı diye talep etmek yalnız ona düşer; medeni hukukun bir borç bağıyla değil, ortak tabiat kanunuyla. Bu kanun hiçbir şeyin, onu işlemeyi ve kullanmayı bilenden başkasına ait olmasına izin vermez. O, bizim komutanlıklarımızı ve konsüllüklerimizi istenecek şeyler arasında değil zorunlu şeyler arasında sayar; bunların bir vazifeyi yerine getirmek için üstlenilmesi, ödül ya da şan uğruna peşine düşülmemesi gerektiğini düşünür. Nihayet, Cato'nun yazdığına göre dedem Africanus'un söylemeyi âdet edindiği şeyi o da kendisi için söyleyebilir: Hiçbir şey yapmadığı zamandan daha çok iş yaptığı, yalnız olduğu zamandan daha az yalnız olduğu bir an hiç olmamıştır.
Agros vero et aedificia et pecudes et inmensum argenti pondus atque auri qui bona nec putare nec appellare soleat, quod earum rerum videatur ei levis fructus, exiguus usus, incertus dominatus, saepe etiam deterrimorum hominum inmensa possessio, quam est hic fortunatus putandus! cui soli vere liceat omnia non Quiritium, sed sapientium iure pro suis vindicare, nec civili nexo, sed communi lege naturae, quae vetat ullam rem esse cuiusquam nisi eius, qui tractare et uti sciat; qui inperia consulatusque nostros in necessariis, non in expetendis rebus, muneris fungendi gratia subeundos, non praemiorum aut gloriae causa adpetendos putet; qui denique, ut Africanum avum meum scribit Cato solitum esse dicere, possit idem de se praedicare, numquam se plus agere, quam nihil cum ageret, numquam minus solum esse, quam cum solus esset.
1.28Kim gerçekten şuna inanabilir: Dionysios her şeyi altüst ederek vatandaşlarının hürriyetini elinden aldığında, vatandaşı Arkhimedes'in hiçbir şey yapmıyor görünürken bu küreyi yaptığı zamandan daha çok iş yapmıştır? Kim de çarşıda ve kalabalıkta konuşmaktan hoşlanacağı birini bulamayanları, hiçbir tanık olmadan ya kendi kendileriyle konuşan ya da en bilgili insanların buluşlarından ve yazılarından zevk alarak âdeta onların meclisinde bulunanlardan daha yalnız saymaz? Kim de tabiatın gerçekten ihtiyaç duyduğu hiçbir şeyi eksik olmayan kişiden daha zengin, istediği her şeye ulaşan kişiden daha güçlü, ruhun her türlü tutkusundan kurtulmuş kişiden daha mesut, ya da denildiği gibi bir gemi kazasından bile yanında çıkarabileceği şeylere sahip olan kişiden daha sağlam bir talihe sahip birini düşünebilir? Hangi iktidar, hangi makam, hangi krallık, bütün insanî şeyleri küçümseyen, onları bilgelikten aşağı sayan ve zihninde ebedî ve ilahî olandan başka hiçbir şeyi evirip çevirmeyen bir insanın durumundan üstün olabilir? Bu insan öteki insanların yalnız insan diye anıldığına, gerçekten insan olanların ise yalnız insanlığa has sanatlarla incelmiş olanlar olduğuna inanmıştır;
Quis enim putare vere potest plus egisse Dionysium tum, cum omnia moliendo eripuerit civibus suis libertatem, quam eius civem Archimedem, cum istam ipsam sphaeram, nihil cum agere videretur, effecerit? quis autem non magis solos esse, qui in foro turbaque, quicum conloqui libeat, non habeant, quam qui nullo arbitro vel secum ipsi loquantur vel quasi doctissimorum hominum in concilio adsint, cum eorum inventis scriptisque se oblectent? Quis vero divitiorem quemquam putet quam eum, cui nihil desit, quod quidem natura desideret, aut potentiorem quam illum, qui omnia, quae expetat, consequatur, aut beatiorem, quam qui sit omni perturbatione animi liberatus, aut firmiore fortuna, quam qui ea possideat, quae secum, ut aiunt, vel e naufragio possit ecferre? Quod autem imperium, qui magistratus, quod regnum potest esse praestantius quam despicientem omnia humana et inferiora sapientia ducentem nihil umquam nisi sempiternum et divinum animo volutare? cui persuasum sit appellari ceteros homines, esse solos eos, qui essent politi propriis humanitatis artibus;
1.29bu yüzden Platon'un, ya da başka kim söylediyse, şu sözü bana pek zarif görünür: Fırtına onu açık denizden bilinmedik topraklara, ıssız bir kıyıya atınca, ötekiler bölgeyi tanımadıkları için korkarken, onun kumda çizilmiş bazı geometrik şekiller fark ettiğini anlatırlar. Bunları görünce "Cesaretinizi toplayın, insan izleri görüyorum!" diye haykırmış. Elbette bunu gördüğü tarlaların ekili olmasından değil, ilmin işaretlerinden çıkarıyordu. Bu yüzden Tubero, ilim de, bilgili insanlar da, senin bu uğraşların da her zaman hoşuma gitmiştir.
ut mihi Platonis illud, seu quis dixit alius, perelegans esse videatur; quem cum ex alto ignotas ad terras tempestas et in desertum litus detulisset, timentibus ceteris propter ignorationem locorum animadvertisse dicunt in arena geometricas formas quasdam esse descriptas; quas ut vidisset, exclamavisse, ut bono essent animo; videre enim se hominum vestigia; quae videlicet ille non ex agri consitura, quam cernebat, sed ex doctrinae indiciis interpretabatur. Quam ob rem, Tubero, semper mihi et doctrina et eruditi homines et tua ista studia placuerunt.
1.30Bunun üzerine Laelius: "Bunlara karşı bir şey söylemeye cesaret edemiyorum, Scipio" dedi, "seni de, Philus'u ya da Manilius'u da o kadar…"
…Onun baba tarafından soyunda da şu dostumuz vardı, bu gencin örnek almasına layık biri:
Pek akıllı bir adam, zeki Aelius Sextus.
Ennius ona pek akıllı ve zeki demiştir, o da öyleydi; ama hiç bulamayacağı şeyleri araştırdığı için değil, soranları kaygıdan ve zahmetten kurtaran cevaplar verdiği için. Gallus'un uğraşlarına karşı tartışırken de dilinde hep Iphigenia'daki Akhilleus'un şu sözleri olurdu:
Gökte yıldızcıların işaretlerini gözlemekten ne çıkar, Keçi, Akrep ya da bir canavar adı doğunca? Ayağının önündekine kimse bakmıyor, göklerin bölgelerini araştırıyoruz.
Yine o —çünkü onu çok ve zevkle dinlerdim— Pacuvius'un Zethos'unun ilme fazlasıyla düşman olduğunu söylerdi; onu daha çok Ennius'un Neoptolemos'u memnun ederdi: Neoptolemos felsefe yapmak istediğini, ama az yapmak istediğini söyler, çünkü büsbütün felsefe hiç hoşuna gitmezmiş. Yunanlıların uğraşları sizi bu kadar çok memnun ediyorsa, hür insana daha yakışan ve daha geniş yayılmış başka uğraşlar da var; bunları ya hayatın ihtiyaçlarına ya da doğrudan devlete katkı olarak getirebiliriz. Sizin bu sanatlarınız, bir değerleri varsa, ancak çocukların zekâsını biraz bileyip âdeta kışkırtmaya, böylece daha büyük şeyleri daha kolay öğrenebilmelerine yarar."
Tum Laelius: Non audeo quidem, inquit, ad ista, Scipio, dicere, neque tam te aut Philum aut Manilium. in ipsius paterno genere fuit noster ille amicus, dignus huic ad imitandum, Egregie cordatus homo, catus Aelius Sextus, qui egregie cordatus et catus fuit et ab Ennio dictus est, non quod ea quaerebat, quae numquam inveniret, sed quod ea respondebat, quae eos, qui quaesissent, et cura et negotio solverent, cuique contra Galli studia disputanti in ore semper erat ille de Iphigenia Achilles: Ástrologorum sígna in caelo quíd fit observátionis, Cúm capra aut nepa aút exoritur nómen aliquod béluarum! Quód est ante pedes némo spectat, caéli scrutanúr plagas. Atque idem (multum enim illum audiebam et libenter) Zethum illum Pacuvii nimis inimicum doctrinae esse dicebat; magis eum delectabat Neoptolemus Ennii, qui se ait philosophari velle, sed paucis; nam omnino haud placere. Quodsi studia Graecorum vos tanto opere delectant, sunt alia liberiora et transfusa latius, quae vel ad usum vitae vel etiam ad ipsam rem publicam conferre possumus. Istae quidem artes, si modo aliquid valent, id valent, ut paulum acuant et tamquam inritent ingenia puerorum, quo facilius possint maiora discere.
1.31Bunun üzerine Tubero: "Sana karşı değilim, Laelius; ama daha büyük şeyler derken neyi kastettiğini soruyorum."
Laelius: Söyleyeceğim vallahi; belki beni küçümseyeceksin, çünkü sen bu göksel şeyleri Scipio'ya sordun, bense gözümüzün önünde duran şu şeylerin daha çok araştırılması gerektiğini düşünüyorum. Lucius Paulus'un torunu, dayısı bu adam olan, pek soylu bir ailede ve bu kadar parlak bir devlette doğmuş biri neden iki güneşin nasıl görüldüğünü soruyor da, tek bir devlette neden iki senatonun ve neredeyse iki halkın bulunduğunu sormuyor? Çünkü görüyorsunuz, Tiberius Gracchus'un ölümü ve ondan da önce tribunluğunu yürütüş biçiminin bütünü, tek bir halkı iki parçaya böldü. Scipio'yu kötüleyenler ve kıskananlar ise, işe Publius Crassus ve Appius Claudius'la başlamışlardı; bunlar öldükten sonra da Metellus'un ve Publius Mucius'un önderliğinde senatonun sizden ayrılan öteki kısmını ellerinde tutuyorlar. Müttefikler ve Latinler kışkırtılmış, antlaşmalar çiğnenmişken, son derece fitneci üçler kurulu her gün yeni bir şey çevirirken, iyi insanlar sarsılmışken, bunu yapabilecek tek kişi olan bu adamın bu kadar tehlikeli durumda yardıma koşmasına izin vermiyorlar.
Tum Tubero: Non dissentio a te, Laeli, sed quaero, quae tu esse maiora intellegas. L. Dicam mehercule et contemnar a te fortasse, cum tu ista caelestia de Scipione quaesieris, ego autem haec, quae videntur ante oculos esse, magis putem quaerenda. Quid enim mihi L. Pauli nepos, hoc avunculo, nobilissima in familia atque in hac tam clara re publica natus, quaerit, quo modo duo soles visi sint, non quaerit, cur in una re publica duo senatus et duo paene iam populi sint? Nam, ut videtis, mors Tiberii Gracchi et iam ante tota illius ratio tribunatus divisit populum unum in duas partis; obtrectatores autem et invidi Scipionis initiis factis a P. Crasso et Appio Claudio tenent nihilo minus illis mortuis senatus alteram partem dissidentem a vobis auctore Metello et P. Mucio neque hunc, qui unus potest, concitatis sociis et nomine Latino, foederibus violatis, triumviris seditiosissimis aliquid cotidie novi molientibus, bonis viris perturbatis his tam periculosis rebus subvenire patiuntur.
1.32Bu yüzden, gençler, beni dinlerseniz ikinci güneşten korkmayın. Çünkü ya hiç var olamaz, ya da göründüğü gibi var olsun, yeter ki başımızı ağrıtmasın; ya bu konularda hiçbir şey bilemeyiz, ya da en iyi bilsek bile bu ilim sayesinde ne daha iyi ne de daha mesut olabiliriz. Ama senatoyu ve halkı tek bir bütün olarak tutmamız hem mümkündür hem de olmazsa pek sıkıntı verir; durumun böyle olmadığını biliyor ve görüyoruz; bu sağlanırsa daha iyi ve daha mesut yaşayacağımızı da biliyoruz.
Quam ob rem, si me audietis, adulescentes, solem alterum ne metueritis; aut enim nullus esse potest, aut sit sane, ut visus est, modo ne sit molestus, aut scire istarum rerum nihil aut, etiamsi maxime sciemus, nec meliores ob eam scientiam nec beatiores esse possumus; senatum vero et populum ut unum habeamus, et fieri potest, et permolestum est, nisi fit, et secus esse scimus et videmus, si id effectum sit, et melius nos esse victuros et beatius.
1.33Bunun üzerine Mucius: "Peki Laelius, istediğin şeyi gerçekleştirebilmemiz için neyi öğrenmemiz gerektiğini düşünüyorsun?"
Laelius: Devlete faydalı olmamızı sağlayan sanatları. Çünkü bunun bilgeliğin en parlak işi, faziletin de en büyük kanıtı ya da vazifesi olduğunu düşünüyorum. Bu yüzden bu bayram günleri en çok devlete en faydalı konuşmalara ayrılsın diye, Scipio'dan devletin en iyi düzeninin hangisi olduğunu düşündüğünü açıklamasını rica edelim. Sonra başka şeyleri sorarız; bunları öğrenince, umarım, doğrudan şu meselelere varır ve şimdi üstümüze gelen işlerin açıklamasını yaparız.
Tum Mucius: Quid esse igitur censes, Laeli, discendum nobis, ut istud efficere possimus ipsum, quod postulas? L. Eas artis, quae efficiant, ut usui civitati simus; id enim esse praeclarissimum sapientiae munus maximumque virtutis vel documentum vel officium puto. Quam ob rem, ut hae feriae nobis ad utilissimos rei publicae sermones potissimum conferantur, Scipionem rogemus, ut explicet, quem existimet esse optimum statum civitatis. Deinde alia quaeremus; quibus cognitis spero nos ad haec ipsa via perventuros earumque rerum rationem, quae nunc instant, explicaturos.
1.34Philus, Manilius ve Mummius bunu çok yerinde bulunca…
…devleti benzetmeyi daha çok isteyeceğimiz hiçbir örnek yoktur.
…Bu yüzden, istersen, sözünü gökten bu yakındaki şeylere indir.
…[bunun senin tarafından yapılmasını] yalnız devletin önde gelen kişisinin devlet hakkında konuşması yerinde olduğu için değil, şunu da hatırladığım için istedim: Sen çok sık, devlet işlerinde belki en tecrübeli iki Yunanlı olan Panaitios'la birlikte ve Polybios'un huzurunda tartışır, birçok şeyi bir araya getirip devletin açık ara en iyi düzeninin atalarımızın bize bıraktığı düzen olduğunu öğretirdin. Bu tartışmaya sen daha hazırlıklı olduğundan, devlet hakkında ne düşündüğünü açıklarsan —bunu ötekiler adına da söylüyorum— hepimizi memnun etmiş olursun.
Cum id et Philus et Manilius et Mummius admodum adprobavissent Nullum est exemplum, cui malimus adsimulare rem publicam. Quare, si placet, deduc orationem tuam de caelo ad haec citeriora. non solum ob eam causam fieri volui, quod erat aequum de re publica potissimum principem rei publicae dicere, sed etiam quod memineram persaepe te cum Panaetio disserere solitum coram Polybio, duobus Graecis vel peritissimis rerum civilium, multaque colligere ac docere, optimum longe statum civitatis esse eum, quem maiores nostri nobis reliquissent. Qua in disputatione quoniam tu paratior es, feceris, ut etiam pro his dicam, si, de re publica quid sentias, explicaris, nobis gratum omnibus.
1.35Bunun üzerine Scipio şöyle dedi: "Doğrusu, Laelius, hiçbir konu üzerinde, senin bana önerdiğin bu konu üzerinde olduğundan daha keskin ve daha titiz biçimde kafa yormam. Kendi işinde, hele üstün bir ustanın, o alanda daha iyi olmaktan başka bir şey düşünmediğini, tasarlamadığını, önemsemediğini görüyorum. Bana da anne babamdan ve atalarımdan kalan tek iş, devletin gözetimi ve yönetimi olduğuna göre, ustaların en küçük sanatlara harcadığından daha az emeği en büyük sanata harcarsam, herhangi bir zanaatkârdan daha tembel olduğumu itiraf etmiş olmaz mıyım?
Tum ille: Non possum equidem dicere me ulla in cogitatione acrius aut diligentius solere versari quam in ista ipsa, quae mihi, Laeli, a te proponitur. Etenim cum in suo quemque opere artificem, qui quidem excellat, nihil aliud cogitare, meditari, curare videam, nisi quo sit in illo genere melior, ego, cum mihi sit unum opus hoc a parentibus maioribusque meis relictum, procuratio atque administratio rei publicae, non me inertiorem esse confitear quam opificem quemquam, si minus in maxima arte, quam illi in minimis, operae consumpserim?
1.36Ama ne Yunanistan'ın en büyük ve en bilge insanlarının bu konuda bize bıraktığı yazılarla yetiniyorum, ne de kendi görüşlerimi onlarınkinden üstün tutmaya cesaret ediyorum. Bu yüzden sizden beni şöyle dinlemenizi rica ediyorum: ne Yunan ilimlerinden büsbütün habersiz biri, ne de onları, hele bu alanda, bizimkilerden üstün tutan biri olarak; tersine, babasının özeniyle hür bir insana yakışır biçimde yetiştirilmiş, çocukluğundan beri öğrenme şevkiyle yanıp tutuşmuş, ama kitaplardan çok tecrübeyle ve evde aldığı öğütlerle eğitilmiş togalı bir Romalı olarak."
Sed neque his contentus sum, quae de ista consultatione scripta nobis summi ex Graecia sapientissimique homines reliquerunt, neque ea, quae mihi videntur, anteferre illis audeo. Quam ob rem peto a vobis, ut me sic audiatis, neque ut omnino expertem Graecarum rerum neque ut eas nostris in hoc praesertim genere anteponentem, sed ut unum e togatis patris diligentia non inliberaliter institutum studioque discendi a pueritia incensum, usu tamen et domesticis praeceptis multo magis eruditum quam litteris.
1.37Bunun üzerine Philus: "Vallahi Scipio" dedi, "zekâda kimsenin senden üstün olmadığından, devlet işlerinde en büyük işlerin tecrübesinde de herkesi kolayca geçtiğinden şüphem yok; hangi uğraşlarla hep meşgul olduğunu da biliyoruz. Bu yüzden, dediğin gibi, zihnini bu yönteme ve âdeta sanata da vermişsen, Laelius'a çok minnettarım; çünkü senin söyleyeceklerinin Yunanlıların yazdığı her şeyden çok daha verimli olacağını umuyorum." O da: "Sözlerime pek büyük bir beklenti yüklüyorsun; bu da büyük meseleler hakkında konuşacak biri için en ağır yüktür." Philus: "Ne kadar büyük olursa olsun, her zamanki gibi onu da aşacaksın; çünkü devlet hakkında konuşurken sözünün tükenmesi tehlikesi yok."
Hic Philus: Non hercule, inquit, Scipio, dubito, quin tibi ingenio praestiterit nemo, usu quidem in re publica rerum maximarum facile omnis viceris; quibus autem studiis semper fueris, tenemus. Quam ob rem, si, ut dicis, animum quoque contulisti in istam rationem et quasi artem, habeo maximam gratiam Laelio; spero enim multo uberiora fore, quae a te dicentur, quam illa, quae a Graecis hominibus scripta sunt, omnia. Tum ille: Permagnam tu quidem expectationem, quod onus est ei, qui magnis de rebus dicturus est, gravissimum, inponis orationi meae. Et Philus: Quamvis sit magna, tamen eam vinces, ut soles; neque enim est periculum, ne te de re publica disserentem deficiat oratio.
1.38Bunun üzerine Scipio şöyle dedi: "İstediğinizi elimden geldiğince yapacağım. Tartışmaya da, insan yanılgıdan kaçınmak istiyorsa bence her konunun tartışılmasında uyulması gereken kuralla gireceğim: Hakkında soru sorulacak şeyin adında anlaşılmışsa, o adla neyin ifade edildiği açıklanmalıdır; bunda anlaşılırsa ancak o zaman konuşmaya girmek yerinde olur. Çünkü üzerinde tartışılacak şeyin ne olduğu önce anlaşılmadıkça, nasıl bir şey olduğu asla anlaşılamaz. Bu yüzden devleti araştırdığımıza göre önce araştırdığımız şeyin kendisinin ne olduğuna bakalım." Laelius onaylayınca Africanus şöyle dedi: "Ama bu kadar parlak ve bilinen bir konuyu tartışırken, bilgili insanların bu konularda başvurduğu o temel bilgilere dönmeyeceğim; erkekle kadının ilk birleşmesinden, sonra zürriyetten ve akrabalıktan başlamayacak, her şeyin ne olduğunu ve kaç anlamda söylendiğini sık sık kelimelerle tarif etmeyeceğim. Çünkü basiretli insanlarla, en büyük devlette savaşta da barışta da en büyük şanla yaşamış kişilerle konuşurken, tartıştığım konuyu sözlerimle karartmayacağım. Bir öğretmen gibi her şeyi tek tek izlemeyi üstlenmedim; bu konuşmada en küçük bir parçanın bile atlanmayacağını da vaat etmiyorum." Bunun üzerine Laelius: "Ben de tam vaat ettiğin bu konuşma türünü bekliyorum."
Hic Scipio: Faciam, quod vultis, ut potero, et ingrediar in disputationem ea lege, qua credo omnibus in rebus disserendis utendum esse, si errorem velis tollere, ut eius rei, de qua quaeretur, si, nomen quod sit, conveniat, explicetur, quid declaretur eo nomine; quod si convenerit, tum demum decebit ingredi in sermonem; numquam enim, quale sit illud, de quo disputabitur, intellegi poterit, nisi, quid sit, fuerit intellectum prius. Quare, quoniam de re publica quaerimus, hoc primum videamus, quid sit id ipsum, quod quaerimus. Cum adprobavisset Laelius, Nec vero, inquit Africanus, ita disseram de re tam inlustri tamque nota, ut ad illa elementa revolvar, quibus uti docti homines his in rebus solent, ut a prima congressione maris et feminae, deinde a progenie et cognatione ordiar verbisque, quid sit et quot modis quidque dicatur, definiam saepius; apud prudentes enim homines et in maxima re publica summa cum gloria belli domique versatos cum loquar, non committam, ut non sit inlustrior illa ipsa res, de qua disputem, quam oratio mea; nec enim hoc suscepi, ut tamquam magister persequerer omnia, neque hoc polliceor me effecturum, ut ne qua particula in hoc sermone praetermissa sit. Tum Laelius: Ego vero istud ipsum genus orationis, quod polliceris, expecto.
1.39Africanus şöyle dedi: "Demek ki devlet (res publica) halkın işidir (res populi). Halk ise herhangi bir şekilde bir araya gelmiş her insan topluluğu değil, hukuk üzerinde uzlaşma ve fayda ortaklığıyla birleşmiş bir kalabalığın topluluğudur. Bir araya gelmelerinin ilk sebebi de zayıflıktan çok, insanların tabiatından gelen bir tür toplanma eğilimidir. Çünkü bu tür tek başına yaşayan, yalnız dolaşan bir tür değildir; öyle yaratılmıştır ki her şeyin bolluğu içinde bile…"
Est igitur, inquit Africanus, res publica res populi, populus autem non omnis hominum coetus quoquo modo congregatus, sed coetus multitudinis iuris consensu et utilitatis communione sociatus. Eius autem prima causa coeundi est non tam inbecillitas quam naturalis quaedam hominum quasi congregatio; non est enim singulare nec solivagum genus hoc, sed ita generatum, ut ne in omnium quidem rerum affluentia
1.40fr…Dağınık ve başıboş kalabalık, uyum sayesinde kısa zamanda bir devlet hâline gelmişti.
Brevi multitudo dispersa atque vaga concordia civitas facta erat.
1.41…âdeta bazı tohumlar; ne geri kalan faziletlerin ne de devletin kendisinin herhangi bir kuruluşu bulunamaz. Benim anlattığım bu sebeple kurulan bu topluluklar önce barınmak için belli bir yerde bir yurt edindiler. Bu yeri hem tabii konumla hem de elle yapılmış surlarla çevirdikten sonra, tapınaklarla ve ortak alanlarla donatılmış bu türden ev topluluğuna kasaba ya da şehir dediler. Demek ki anlattığım türden bir kalabalık topluluğu olan her halk, halkın düzenlenmiş hâli olan her şehir (civitas), dediğim gibi halkın işi olan her devlet, uzun ömürlü olmak için bir tür karar gücüyle (consilium) yönetilmelidir. Bu karar gücü de her zaman önce devleti doğuran sebebe bağlanmalıdır.
quaedam quasi semina, neque reliquarum virtutum nec ipsius rei publicae reperiatur ulla institutio. Hi coetus igitur hac, de qua exposui, causa instituti sedem primum certo loco domiciliorum causa constituerunt; quam cum locis manuque saepsissent, eius modi coniunctionem tectorum oppidum vel urbem appellaverunt delubris distinctam spatiisque communibus. Omnis ergo populus, qui est talis coetus multitudinis, qualem exposui, omnis civitas, quae est constitutio populi, omnis res publica, quae, ut dixi, populi res est, consilio quodam regenda est, ut diuturna sit. Id autem consilium primum semper ad eam causam referendum est, quae causa genuit civitatem.
1.42Sonra bu karar gücü ya tek kişiye verilmeli ya seçilmiş bazı kişilere ya da kalabalık ve herkes tarafından üstlenilmelidir. Bu yüzden her şeyin en yüksek yetkisi tek kişinin elindeyse, o tek kişiye kral, o devletin düzenine de krallık deriz. Seçilmiş kişilerin elindeyse, o devletin seçkinlerin (optimates) iradesiyle yönetildiği söylenir. Her şeyin halkın elinde olduğu devlete ise halk devleti derler. Bu üç türden herhangi biri, insanları ilk olarak devlet ortaklığı içinde birbirine bağlayan o bağı korursa, ne mükemmeldir ne de bence en iyisidir, ama yine de katlanılabilirdir; birinin ötekinden üstün olabileceğini de kabul ederek. Çünkü ister adil ve bilge bir kral, ister seçilmiş önde gelen vatandaşlar, isterse halkın kendisi —gerçi bu en az onaylanacak olanıdır—, araya haksızlıklar ve arzular girmedikçe, bir ölçüde sağlam bir düzen içinde bulunabilir gibi görünüyor.
Deinde aut uni tribuendum est aut delectis quibusdam aut suscipiendum est multitudini atque omnibus. Quare cum penes unum est omnium summa rerum, regem illum unum vocamus et regnum eius rei publicae statum. Cum autem est penes delectos, tum illa civitas optimatium arbitrio regi dicitur. Illa autem est civitas popularis (sic enim appellant), in qua in populo sunt omnia. Atque horum trium generum quodvis, si teneat illud vinclum, quod primum homines inter se rei publicae societate devinxit, non perfectum illud quidem neque mea sententia optimum est, sed tolerabile tamen, ut aliud alio possit esse praestantius. Nam vel rex aequus ac sapiens vel delecti ac principes cives vel ipse populus, quamquam id est minime probandum, tamen nullis interiectis iniquitatibus aut cupiditatibus posse videtur aliquo esse non incerto statu.
1.43Ama krallıklarda geri kalanlar ortak hukuktan ve kararlardan fazlasıyla dışlanmıştır; seçkinlerin hâkimiyetinde ise kalabalık, bütün ortak karardan ve yetkiden yoksun olduğu için, hürriyete ancak güçlükle ortak olabilir. Her şey halk eliyle yürütüldüğünde de, halk ne kadar adil ve ölçülü olursa olsun, eşitliğin kendisi haksızdır, çünkü hiçbir itibar basamağı tanımaz. Bu yüzden Pers Kyros pek adil ve pek bilge bir kral olsa bile, halkın işi —dediğim gibi, devlet budur— tek kişinin bir işaretiyle ve keyfine göre yönetildiği için, bana en çok arzu edilecek şey gibi görünmüyor. Himayemizdeki Massilialılar seçilmiş önde gelen vatandaşlar tarafından büyük bir adaletle yönetiliyor olsalar bile, halkın bu durumunda yine de bir tür kölelik benzerliği vardır. Atinalılar bazı dönemlerde Areopagos'u kaldırıp her şeyi yalnız halk kararlarıyla ve buyruklarıyla yaptıklarında, belirgin itibar basamakları bulunmadığı için şehir kendine yakışan düzeni koruyamıyordu.
Sed et in regnis nimis expertes sunt ceteri communis iuris et consilii, et in optimatium dominatu vix particeps libertatis potest esse multitudo, cum omni consilio communi ac potestate careat, et cum omnia per populum geruntur quamvis iustum atque moderatum, tamen ipsa aequabilitas est iniqua, cum habet nullos gradus dignitatis. Itaque si Cyrus ille Perses iustissimus fuit sapientissimusque rex, tamen mihi populi res (ea enim est, ut dixi antea, publica) non maxime expetenda fuisse illa videtur, cum regeretur unius nutu ac modo; si Massilienses, nostri clientes, per delectos et principes cives summa iustitia reguntur, inest tamen in ea condicione populi similitudo quaedam servitutis; si Athenienses quibusdam temporibus sublato Areopago nihil nisi populi scitis ac decretis agebant, quoniam distinctos dignitatis gradus non habebant, non tenebat ornatum suum civitas.
1.44Bunu bu üç devlet türünü karışmamış ve bulanmamış, kendi düzenlerini korur hâldeyken düşünerek söylüyorum. Bu türlerin her birinde önce daha önce söylediğim kusurlar vardır; sonra başka yıkıcı kusurları da vardır. Çünkü bu devlet türlerinden hiçbiri yoktur ki ona komşu bir kötülüğe giden dik ve kaygan bir yolu bulunmasın. O katlanılabilir, isterseniz sevilebilir kral Kyros'un —özellikle onu anayım— altında, ruhunu değiştirmekte serbest olduğu için o pek zalim Phalaris pusuda bekler; tek kişinin hâkimiyeti kaygan bir yokuştan kolayca onun benzerine kayar. Massilialıların az sayıda önde gelen kişinin elindeki devlet yönetimine ise, bir zamanlar Atinalılarda görülen Otuzlar'ın birliği ve hizbi komşudur. Atinalıların her şey üzerindeki halk iktidarını ise, başka örnek aramayalım, kalabalığın çılgınlığına ve başıboşluğuna dönüşmüş… yıkımına…
Atque hoc loquor de tribus his generibus rerum publicarum non turbatis atque permixtis, sed suum statum tenentibus. Quae genera primum sunt in iis singula vitiis, quae ante dixi, deinde habent perniciosa alia vitia; nullum est enim genus illarum rerum publicarum, quod non habeat iter ad finitimum quoddam malum praeceps ac lubricum. Nam illi regi, ut eum potissimum nominem, tolerabili aut, si voltis, etiam amabili, Cyro, subest ad inmutandi animi licentiam crudelissimus ille Phalaris, cuius in similitudinem dominatus unius proclivi cursu et facile delabitur. Illi autem Massiliensium paucorum et principum administrationi civitatis finitimus est, qui fuit quodam tempore apud Athenienses triginta virorum consensus et factio. Iam Atheniensium populi potestatem omnium rerum ipsi, ne alios requiramus, ad furorem multitudinis licentiamque conversam pesti
1.45…en kötüsü; bundan da ya seçkinler yönetimi ya da hizipçi bir tiranlık, ya krallık ya da çok sık olarak halk yönetimi doğar; aynı şekilde bundan da daha önce söylediğim türlerden biri filizlenir. Devletlerde değişimlerin ve dönüşlerin şaşırtıcı çevrimleri, âdeta devirleri vardır. Bunları bilmek bilgenin işidir; ama yaklaşan değişiklikleri önceden görmek, devleti yönetirken gidişi dizginleyip kendi elinde tutmak, büyük bir vatandaşın, neredeyse ilahî bir adamın işidir. Bu yüzden ben, ilk söylediğim bu üç türden ölçülü biçimde karıştırılmış dördüncü bir devlet türünün en çok onaylanması gerektiğini düşünüyorum.
deterrimus et ex hac vel optimatium vel factiosa tyrannica illa vel regia vel etiam persaepe popularis, itemque ex ea genus aliquod ecflorescere ex illis, quae ante dixi, solet, mirique sunt orbes et quasi circumitus in rebus publicis commutationum et vicissitudinum; quos cum cognosse sapientis est, tum vero prospicere inpendentis in gubernanda re publica moderantem cursum atque in sua potestate retinentem magni cuiusdam civis et divini paene est viri. Itaque quartum quoddam genus rei publicae maxime probandum esse sentio, quod est ex his, quae prima dixi, moderatum et permixtum tribus.
1.46Bunun üzerine Laelius: "Bunu böyle düşündüğünü biliyorum, Africanus; senden sık sık duydum. Ama yine de, sıkıntı vermezse, bu üç devlet biçiminden hangisini en iyi saydığını öğrenmek isterim. Çünkü belki … tanımaya bir faydası olabilir…"
Hic Laelius: Scio tibi ita placere, Africane; saepe enim ex te audivi; sed tamen, nisi molestum est, ex tribus istis modis rerum publicarum velim scire quod optimum iudices. Nam vel profuerit aliquod ad cog
1.47…ve her devlet, onu yönetenin tabiatı ya da iradesi neyse öyledir. Bu yüzden, [derler,] halkın yetkisinin en yüksek olduğu devletten başka hiçbir devlette hürriyetin bir yurdu yoktur. Ondan daha tatlı bir şey elbette olamaz; ama eşit değilse hürriyet bile değildir. Peki nasıl eşit olabilir? Köleliğin ne gizli ne de şüpheli olduğu krallıktan söz etmiyorum bile; sözde herkesin hür olduğu şu devletlerde nasıl eşit olabilir? Oy veriyor, komutanlıkları ve makamları bahşediyorlar, onlardan oy dileniyor, önlerine kanun teklifleri konuyor; ama istemeseler de vermek zorunda oldukları şeyleri, kendilerinin sahip olmadığı ama başkalarının kendilerinden istediği şeyleri veriyorlar. Çünkü ailelerin eskiliğine ya da servetine göre tartılan komutanlıktan, kamu karar organından, seçilmiş yargıçların mahkemesinden payları yoktur. Hür bir halkta ise, Rodos'ta, Atina'da olduğu gibi, vatandaşlardan hiç kimse yoktur ki…
et talis est quaeque res publica, qualis eius aut natura aut voluntas, qui illam regit. Itaque nulla alia in civitate, nisi in qua populi potestas summa est, ullum domicilium libertas habet; qua quidem certe nihil potest esse dulcius, et quae, si aequa non est, ne libertas quidem est. Qui autem aequa potest esse, omitto dicere in regno, ubi ne obscura quidem est aut dubia servitus, sed in istis civitatibus, in quibus verbo sunt liberi omnes? ferunt enim suffragia, mandant inperia, magistratus, ambiuntur, rogantur, sed ea dant, quae, etiamsi nolint, danda sint, et quae ipsi non habent, unde alii petunt; sunt enim expertes imperii, consilii publici, iudicii delectorum iudicum, quae familiarum vetustatibus aut pecuniis ponderantur. In libero autem populo, ut Rhodi, ut Athenis, nemo est civium, qui
1.48…halk arasında bir ya da birkaç kişi ötekilerden daha zengin ve daha varlıklı hâle geldiğinde, [bu yönetimlerin] onların kibrinden ve küstahlığından doğduğunu anlatırlar; korkaklar ve zayıflar geri çekilip zenginlerin kibrine boyun eğdiği için. Halklar kendi haklarını ellerinde tutarlarsa, bundan daha üstün, daha hür, daha mesut bir şey olmadığını söylerler; çünkü o zaman kanunların, mahkemelerin, savaşın, barışın, antlaşmaların, her bir kişinin hayatının ve malının efendisi onlardır. Usulüne uygun olarak devlet, yani halkın işi diye yalnız buna denebileceğini düşünürler. Bu yüzden, derler, halkın işi kralların ve patrislerin tahakkümünden kurtarılıp hürriyete kavuşturulur; ama hür halklar ne kral arar ne de seçkinlerin iktidarını ve gücünü.
populo aliquis unus pluresve divitiores opulentioresque extitissent, tum ex eorum fastidio et superbia nata esse commemorant cedentibus ignavis et inbecillis et adrogantiae divitum succumbentibus. Si vero ius suum populi teneant, negant quicquam esse praestantius, liberius, beatius, quippe qui domini sint legum, iudiciorum, belli, pacis, foederum, capitis unius cuiusque, pecuniae. Hanc unam rite rem publicam, id est rem populi, appellari putant. Itaque et a regum et a patrum dominatione solere in libertatem rem populi vindicari, non ex liberis populis reges requiri aut potestatem atque opes optimatium.
1.49Ayrıca azgın bir halkın kusuru yüzünden hür halkın bu bütün türünün reddedilmemesi gerektiğini söylerler. Uyum içinde olan ve her şeyi kendi güvenliğine ve hürriyetine bağlayan bir halktan daha değişmez, daha sağlam bir şey yoktur; uyumun en kolay sağlandığı devlet de herkesin çıkarının aynı olduğu devlettir; çıkarlar farklılaşıp birine bir şey, ötekine başka bir şey işine geldiğinde anlaşmazlıklar doğar. Bu yüzden patrisler işlerin başındayken devletin düzeni hiçbir zaman istikrar bulmamıştır; Ennius'un dediği gibi "hiçbir kutsal ortaklığın ve sadakatin bulunmadığı" krallıklarda ise bu çok daha azdır. Kanun vatandaş ortaklığının bağı, kanunun sağladığı hak da eşit olduğuna göre, vatandaşların durumu eşit değilse vatandaş ortaklığı hangi hukukla bir arada tutulabilir? Servetlerin eşitlenmesi istenmiyorsa, herkesin zekâsı eşit olamıyorsa, aynı devlette vatandaş olanların birbirlerine karşı hakları elbette eşit olmalıdır. Çünkü devlet, hukuk ortaklığından başka nedir ki?
Et vero negant oportere indomiti populi vitio genus hoc totum liberi populi repudiari, concordi populo et omnia referente ad incolumitatem et ad libertatem suam nihil esse inmutabilius, nihil firmius; facillimam autem in ea re publica esse concordiam, in qua idem conducat omnibus; ex utilitatis varietatibus, cum aliis aliud expediat, nasci discordias; itaque, cum patres rerum potirentur, numquam constitisse civitatis statum; multo iam id in regnis minus, quorum, ut ait Ennius, nulla sancta societas nec fides est. Quare cum lex sit civilis societatis vinculum, ius autem legis aequale, quo iure societas civium teneri potest, cum par non sit condicio civium? Si enim pecunias aequari non placet, si ingenia omnium paria esse non possunt, iura certe paria debent esse eorum inter se, qui sunt cives in eadem re publica. Quid est enim civitas nisi iuris societas?
1.50Öteki devletlere ise kendilerinin anılmak istedikleri adların verilmesi bile gerekmediğini düşünürler. Çünkü tahakküm arzusuyla, tek başına iktidar arzusuyla yanıp tutuşan, halkı ezerek hükmeden bir insana neden en iyi Iuppiter'in adı olan "kral" adını vereyim de "tiran" demeyeyim? Çünkü bir tiran acımasız olabildiği kadar merhametli de olabilir; öyle ki halkların umursayacağı tek şey, yumuşak huylu bir efendiye mi yoksa sert bir efendiye mi köle oldukları olur; köle olmamaları ise imkânsızdır. Devlet düzeninin terbiyesinde üstün sayıldığı o dönemde Lakedaimon, kral soyundan doğan herkesi kral kabul etmek zorundayken iyi ve adil krallara sahip olmayı nasıl sağlayabilirdi? Seçkinlere gelince, bu adı halkın onayıyla değil, kendi toplantılarıyla kendilerine mal edenlere kim katlanır? Çünkü bu "en iyi" kişi neye göre öyle sayılıyor? İlme, sanatlara, uğraşlara göre mi…
Ceteras vero res publicas ne appellandas quidem putant iis nominibus, quibus illae sese appellari velint. Cur enim regem appellem Iovis optimi nomine hominem dominandi cupidum aut imperii singularis, populo oppresso dominantem, non tyrannum potius? tam enim esse clemens tyrannus quam inportunus potest; ut hoc populorum intersit, utrum comi domino an aspero serviant; quin serviant quidem, fieri non potest. Quo autem modo adsequi poterat Lacedaemo illa tum, cum praestare putabatur disciplina rei publicae, ut bonis uteretur iustisque regibus, cum esset habendus rex, quicumque genere regio natus esset? Nam optimatis quidem quis ferat, qui non populi concessu, sed suis comitiis hoc sibi nomen adrogaverunt? Qui enim iudicatur iste optimus? doctrina, artibus, studiis
1.51…[seçimi] gelişigüzel yaparsa, yolculardan kurayla seçilen biri dümene geçtiğinde gemi nasıl batarsa, o da o kadar çabuk yıkılır. Ama hür bir halk kendini kimlere emanet edeceğini seçerse —kurtulmak istiyorsa da en iyileri seçecektir—, devletlerin selameti elbette en iyilerin kararlarına bağlıdır; hele tabiat yalnız faziletçe ve gönülce en üstün olanların daha zayıflara önderlik etmesini değil, daha zayıfların da en üstünlere boyun eğmek istemesini sağlamışken. Ama [derler,] bu en iyi düzen insanların çarpık kanaatleriyle yıkılmıştır. Çünkü insanlar faziletten habersiz oldukları için —fazilet hem az kişide bulunur hem de az kişi tarafından tanınıp görülür— varlıklı ve zengin, ayrıca soylu ailelerden doğmuş insanları en iyiler sanırlar. Halkın bu yanılgısı yüzünden devleti birkaç kişinin faziletleri değil servetleri ele geçirmeye başlayınca, o önde gelenler "en iyiler" adına dişleriyle tırnaklarıyla sarılırlar, ama gerçekte bu niteliğe sahip değildirler. Çünkü akıldan, yaşama ve başkalarına hükmetme ölçüsünden yoksun servet, şöhret ve güç, utançla ve küstah bir kibirle doludur; en zenginlerin en iyiler sayıldığı devletten daha çirkin görünüşlü bir devlet yoktur.
si fortuito id faciet, tam cito evertetur quam navis, si e vectoribus sorte ductus ad gubernacula accesserit. Quodsi liber populus deliget, quibus se committat, deligetque, si modo salvus esse vult, optimum quemque, certe in optimorum consiliis posita est civitatium salus, praesertim cum hoc natura tulerit, non solum ut summi virtute et animo praeessent inbecillioribus, sed ut hi etiam parere summis velint. Verum hunc optimum statum pravis hominum opinionibus eversum esse dicunt, qui ignoratione virtutis, quae cum in paucis est, tum a paucis iudicatur et cernitur, opulentos homines et copiosos, tum genere nobili natos esse optimos putant. Hoc errore vulgi cum rem publicam opes paucorum, non virtutes tenere coeperunt, nomen illi principes optimatium mordicus tenent, re autem carent. Nam divitiae, nomen, opes vacuae consilio et vivendi atque aliis imperandi modo dedecoris plenae sunt et insolentis superbiae, nec ulla deformior species est civitatis quam illa, in qua opulentissimi optimi putantur.
1.52Devleti fazilet yönettiğinde ise bundan daha parlak ne olabilir? O zaman başkalarına hükmeden kişi kendisi hiçbir arzunun kölesi değildir; vatandaşları alıştırdığı ve çağırdığı her şeyi kendisi benimsemiştir; halka kendisinin uymadığı kanunları yüklemez, kendi hayatını bir kanun gibi vatandaşlarının önüne koyar. Böyle tek bir kişi her şeye yeterince ulaşabilseydi, daha fazla kişiye ihtiyaç olmazdı; herkes birlikte en iyiyi görüp onda uzlaşabilseydi, kimse seçilmiş önde gelenler aramazdı. Karar almanın güçlüğü işi kraldan birden çok kişiye, halkların yanılgısı ve düşüncesizliği de kalabalıktan az sayıda kişiye aktardı. Böylece seçkinler, tek kişinin zayıflığı ile çoğunluğun düşüncesizliği arasında, bundan daha ölçülü bir şey olamayacak orta bir yer tuttular. Devleti onlar korurken halkların her türlü kaygıdan ve düşünceden kurtulmuş olarak en mesut hâlde olmaları zorunludur; çünkü sükûnlarını başkalarına emanet etmişlerdir. O başkaları da bu sükûnu korumalı ve halkın, önde gelenlerin kendi çıkarlarını ihmal ettiğini düşünmesine meydan vermemelidir.
Virtute vero gubernante rem publicam quid potest esse praeclarius? cum is, qui inperat aliis, servit ipse nulli cupiditati, cum, quas ad res civis instituit et vocat, eas omnis conplexus est ipse nec leges inponit populo, quibus ipse non pareat, sed suam vitam ut legem praefert suis civibus. Qui si unus satis omnia consequi posset, nihil opus esset pluribus; si universi videre optimum et in eo consentire possent, nemo delectos principes quaereret. Difficultas ineundi consilii rem a rege ad plures, error et temeritas populorum a multitudine ad paucos transtulit. Sic inter infirmitatem unius temeritatemque multorum medium optimates possederunt locum, quo nihil potest esse moderatius; quibus rem publicam tuentibus beatissimos esse populos necesse est vacuos omni cura et cogitatione aliis permisso otio suo, quibus id tuendum est neque committendum, ut sua commoda populus neglegi a principibus putet.
1.53Çünkü hür halkların sarıldığı hukuk eşitliği hem korunamaz —halklar ne kadar başıboş ve dizginsiz olsalar da birçok kişiye birçok ayrıcalık tanırlar ve kendi içlerinde insanlar ve itibarlar arasında büyük bir seçme vardır—, hem de eşitlik denen şey en büyük haksızlıktır. Çünkü her halkta bulunması zorunlu olan en yükseklere ve en aşağılara eşit şeref tanındığında, eşitliğin kendisi en büyük haksızlık olur; en iyilerin yönettiği devletlerde ise bu olamaz. Laelius, bu biçimi en çok övenler aşağı yukarı bunları ve aynı türden bazı şeyleri ileri sürerler.
Nam aequabilitas quidem iuris, quam amplexantur liberi populi, neque servari potest (ipsi enim populi, quamvis soluti ecfrenatique sint, praecipue multis multa tribuunt, et est in ipsis magnus dilectus hominum et dignitatum), eaque, quae appellatur aequabilitas, iniquissima est. Cum enim par habetur honos summis et infimis, qui sint in omni populo necesse est, ipsa aequitas iniquissima est; quod in iis civitatibus, quae ab optimis reguntur, accidere non potest. Haec fere, Laeli, et quaedam eiusdem generis ab iis, qui eam formam rei publicae maxime laudant, disputari solent.
1.54Bunun üzerine Laelius: "Peki sen, Scipio" dedi, "bu üç türden en çok hangisini onaylıyorsun?"
Scipio: "Üç türden en çok hangisini" diye sorman yerinde; çünkü hiçbirini kendi başına, tek olarak onaylamıyorum; hepsinden karıştırılarak oluşturulmuş olanı her birinden üstün tutuyorum. Ama tek ve basit bir türü onaylamak gerekirse, krallığı onaylardım… … burada anıldığında, kral adı âdeta bir baba adı olarak akla gelir: Kral vatandaşlarını kendi çocukları gibi gözetir ve onları büyük bir özenle korur… … tek bir en iyi ve en yüce adamın özeniyle ayakta tutulmak.
Tum Laelius: Quid tu, inquit, Scipio? e tribus istis quod maxime probas? S. Recte quaeris, quod maxime e tribus, quoniam eorum nullum ipsum per se separatim probo anteponoque singulis illud, quod conflatum fuerit ex omnibus. Sed si unum ac simplex probandum sit, regium probem pri in hoc loco appellatur, occurrit nomen quasi patrium regis, ut ex se natis, ita consulentis suis civibus et eos conservantis studiosius quam entis tem is tibus uos sustentari unius optimi et summi viri diligentia.
1.55Seçkinler de hazırdır: Aynı şeyi daha iyi yaptıklarını ileri sürer, birçok kişide tek kişidekinden daha çok akıl, ama yine aynı hakkaniyet ve sadakat bulunacağını söylerler. İşte halk da avazı çıktığı kadar haykırır: Ne tek kişiye ne de birkaç kişiye boyun eğmek ister; vahşi hayvanlar için bile hürriyetten daha tatlı bir şey yoktur; ister krala ister seçkinlere köle olsunlar, herkes ondan yoksun kalır. Böylece krallar bizi sevgiyle, seçkinler akılla, halklar hürriyetle kazanır; karşılaştırınca en çok hangisini istediğini seçmek güçleşir.
Laelius: İnanıyorum, dedi; ama bunu yarım bırakırsan geri kalanlar pek çözülemeyecek.
Adsunt optimates, qui se melius hoc idem facere profiteantur plusque fore dicant in pluribus consilii quam in uno et eandem tamen aequitatem et fidem. Ecce autem maxima voce clamat populus neque se uni neque paucis velle parere; libertate ne feris quidem quicquam esse dulcius; hac omnes carere, sive regi sive optimatibus serviant. Ita caritate nos capiunt reges, consilio optimates, libertate populi, ut in comparando difficile ad eligendum sit, quid maxime velis. L. Credo, inquit, sed expediri, quae restant, vix poterunt, si hoc incohatum reliqueris.
1.56Scipio: Öyleyse büyük konular hakkında konuşmaya başlarken Iuppiter'den başlamak gerektiğini düşünen Aratos'u taklit edelim.
Laelius: Hangi Iuppiter? Bu konuşmanın o şiirle ne benzerliği var?
Scipio: Yalnız şu kadar, dedi: Söze, bilgili bilgisiz herkesin bütün tanrıların ve insanların tek kralı olduğunda uzlaştığı varlıktan başlayarak usulüne uygun bir giriş yapalım. "Ne demek istiyorsun?" dedi Laelius. O da şöyle dedi: "Gözümüzün önünde olandan başka ne olabilir? Bu inançlar, ister hayata faydası olsun diye devletlerin önde gelenleri tarafından kurulmuş olsun —gökte, Homeros'un dediği gibi bir baş işaretiyle bütün Olympos'u sarsan tek bir kralın bulunduğuna ve onun herkesin hem kralı hem babası sayılmasına dair inanç—; o zaman büyük bir itibar ve çok sayıda tanık vardır, tabii 'herkese' 'çok sayıda' demek uygunsa: Milletler, elbette önde gelenlerin kararlarıyla, kraldan daha iyi bir şey olmadığında uzlaşmışlardır, çünkü bütün tanrıların tek birinin ilahî kudretiyle yönetildiğine inanırlar. İster bunların bilgisizlerin yanılgısına dayandığını ve masallara benzediğini öğrenmiş olalım; o zaman bilgili insanların âdeta ortak öğretmenlerini dinleyelim; onlar bizim ancak işiterek öğrendiğimiz şeyleri sanki gözleriyle görmüşlerdir." "Kimdir bunlar?" dedi Laelius. O da: "Her şeyin tabiatını araştırarak bütün bu kâinatın bir zihinle…"
S. Imitemur ergo Aratum, qui magnis de rebus dicere exordiens a Iove incipiendum putat. L. Quo Iove? aut quid habet illius carminis simile haec oratio? S. Tantum, inquit, ut rite ab eo dicendi principia capiamus, quem unum omnium deorum et hominum regem esse omnes docti indoctique † expoliri consentiunt. Quid? inquit Laelius. Et ille: Quid censes, nisi quod est ante oculos? Sive haec ad utilitatem vitae constituta sunt a principibus rerum publicarum, ut rex putaretur unus esse in caelo, qui nutu, ut ait Homerus, totum Olympum converteret idemque et rex et pater haberetur omnium, magna auctoritas est multique testes, siquidem omnis multos appellari placet, ita consensisse gentes decretis videlicet principum, nihil esse rege melius, quoniam deos omnis censent unius regi numine; sive haec in errore inperitorum posita esse et fabularum similia didicimus, audiamus communis quasi doctores eruditorum hominum, qui tamquam oculis illa viderunt, quae nos vix audiendo cognoscimus. Quinam, inquit Laelius, isti sunt? Et ille: Qui natura omnium rerum pervestiganda senserunt omnem hunc mundum mente
1.58Scipio: Ama istersen, Laelius, sana ne pek eski ne de hiçbir bakımdan barbar olan tanıklar göstereyim.
Laelius: İşte onları isterim.
Scipio: Peki bu şehrin kralsız kalalı dört yüz yıl bile olmadığını görüyor musun?
Laelius: Elbette, daha az.
Scipio: Ee, bu dört yüz yıllık süre bir şehir ve devlet için çok mu uzundur?
Laelius: Ancak delikanlılık çağı sayılır.
Scipio: Demek dört yüz yıl önce Roma'da bir kral vardı?
Laelius: Hem de Kibirli lakaplı bir kral.
Scipio: Ya ondan önce?
Laelius: Pek adil biri; ve böyle geriye doğru, bugünden altı yüz yıl önce kral olan Romulus'a kadar.
Scipio: Demek o bile pek eski değil?
Laelius: Hiç değil; Yunanistan'ın artık yaşlanmaya yüz tuttuğu bir zamanda.
Scipio: Söyle bakalım, Laelius: Romulus barbarların kralı mıydı?
Laelius: Yunanların dediği gibi herkes ya Yunan ya barbarsa, korkarım barbarların kralıydı; ama bu ad dile göre değil de ahlâka göre verilecekse, Yunanları Romalılardan daha az barbar saymam.
Scipio da şöyle dedi: Ama şu konuştuğumuz mesele için soya bakmıyoruz, yaradılışa bakıyoruz. Hem akıllı hem de çok eski çağlardan olmayan insanlar kral istemişse, demek ki ne pek eski ne de kaba ve vahşi tanıklara başvuruyorum.
Sed, si vis, Laeli, dabo tibi testes nec nimis antiquos nec ullo modo barbaros. L. Istos, inquit, volo. S. Videsne igitur minus quadringentorum annorum esse hanc urbem, ut sine regibus sit? L. Vero minus. S. Quid ergo? haec quadringentorum annorum aetas ut urbis et civitatis num valde longa est? L. Ista vero, inquit, adulta vix. S. Ergo his annis quadringentis Romae rex erat? L. Et superbus quidem. S. Quid supra? L. Iustissimus, et deinceps retro usque ad Romulum, qui ab hoc tempore anno sescentesimo rex erat. S. Ergo ne iste quidem pervetus? L. Minime ac prope senescente iam Graecia. S. Cedo, num, ⟦Laeli⟧, barbarorum Romulus rex fuit? L. Si, ut Graeci dicunt omnis aut Graios esse aut barbaros, vereor, ne barbarorum rex fuerit; sin id nomen moribus dandum est, non linguis, non Graecos minus barbaros quam Romanos puto. Et Scipio: Atqui ad hoc, de quo agitur, non quaerimus gentem, ingenia quaerimus. Si enim et prudentes homines et non veteres reges habere voluerunt, utor neque perantiquis neque inhumanis ac feris testibus.
1.59Bunun üzerine Laelius: Görüyorum, Scipio, tanıklarla iyi donanmışsın; ama iyi bir yargıçta olduğu gibi bende de deliller tanıklardan ağır basar. Scipio: Öyleyse, Laelius, kendi hissinden bir delil kullan. "Hangi hissimden?" dedi Laelius.
Scipio: Bir gün, olur ya, birine öfkelendiğini fark ettiysen.
Laelius: Hem de istediğimden sık.
Scipio: Peki öfkeliyken o öfkenin ruhuna hükmetmesine izin verir misin?
Laelius: Herkül hakkı için hayır, dedi; tersine şu Tarentumlu Arkhytas'ı taklit ederim. O, çiftliğine gelip her şeyi buyurduğundan başka türlü bulunca kâhyasına: "Vay zavallı," demiş, "öfkeli olmasaydım seni çoktan dövdürüp öldürmüştüm." "Pek güzel," dedi Scipio.
Tum Laelius: Video te, Scipio, testimoniis satis instructum, sed apud me, ut apud bonum iudicem, argumenta plus quam testes valent. Tum Scipio: Utere igitur argumento, Laeli, tute ipse sensus tui. Cuius, inquit ille, sensus? S. Si quando, si forte, tibi visus es irasci alicui. L. Ego vero saepius, quam vellem. S. Quid? tum, cum tu es iratus, permittis illi iracundiae dominatum animi tui? L. Non mehercule, inquit, sed imitor Archytam illum Tarentinum, qui cum ad villam venisset et omnia aliter offendisset ac iusserat, A te infelicem, inquit vilico, quem necassem iam verberibus, nisi iratus essem. Optime, inquit Scipio.
1.60Scipio: Demek Arkhytas, akıldan ayrılan öfkeyi haklı olarak ruhta bir tür isyan sayıyor ve onu muhakemeyle yatıştırmak istiyordu. Buna açgözlülüğü, iktidar ve şan arzusunu, şehvetleri de ekle; şunu da görürsün: İnsanların ruhunda krallık türünden bir hükümranlık varsa, bu tek bir şeyin, yani muhakemenin hâkimiyeti olacaktır (çünkü ruhun en iyi parçası odur); muhakeme hükmederken de şehvetlere, öfkeye, düşüncesizliğe hiç yer kalmaz.
Laelius: Öyledir.
Scipio: Böyle bir hâldeki ruhu onaylıyor musun?
Laelius: Hiçbir şeyi bundan çok onaylamam.
Scipio: Demek muhakeme kovulur da sayısız şehvetler ya da öfkeler her şeyi ele geçirirse onaylamazdın?
Laelius: Ben o ruhtan, ruhu öyle olan bir insandan daha zavallı bir şey bilmem.
Scipio: Öyleyse ruhun bütün parçalarının bir krallık altında bulunmasını ve muhakemeyle yönetilmesini doğru buluyorsun?
Laelius: Ben öyle doğru buluyorum.
Scipio: O hâlde devlet hakkında ne düşüneceğinde neden tereddüt ediyorsun? Devlette yönetim birden çok kişiye geçerse, başta duran hiçbir hükümranlık kalmayacağı şimdiden anlaşılır; çünkü hükümranlık tek olmazsa hiç olamaz.
Ergo Archytas iracundiam videlicet dissidentem a ratione seditionem quandam animi vere ducebat eamque consilio sedari volebat; adde avaritiam, adde imperii, adde gloriae cupiditatem, adde libidines; et illud vides, si in animis hominum regale imperium sit, unius fore dominatum, consilii scilicet (ea est enim animi pars optima), consilio autem dominante nullum esse libidinibus, nullum irae, nullum temeritati locum. L. Sic, inquit, est. S. Probas igitur animum ita adfectum? L. Nihil vero, inquit, magis. S. Ergo non probares, si consilio pulso libidines, quae sunt innumerabiles, iracundiaeve tenerent omnia? L. Ego vero nihil isto animo, nihil ita animato homine miserius ducerem. S. Sub regno igitur tibi esse placet omnis animi partes, et eas regi consilio? L. Mihi vero sic placet. S. Cur igitur dubitas, quid de re publica sentias? in qua, si in plures translata res sit, intellegi iam licet nullum fore, quod praesit, inperium, quod quidem, nisi unum sit, esse nullum potest.
1.61Bunun üzerine Laelius: Rica ederim, adalet birden çok kişide bulunuyorsa tek kişiyle çok kişi arasında ne fark kalır? Scipio da şöyle dedi: Laelius, tanıklarımdan pek etkilenmediğini anladığıma göre, söylediğimi ispat etmek için seni tanık olarak kullanmaktan vazgeçmeyeceğim. "Beni mi? Nasıl?" dedi o.
Scipio: Geçenlerde Formiae'deki köşkündeyken hizmetkârlarına yalnız bir kişinin sözünü dinlemelerini sıkı sıkı tembih ettiğini fark ettim.
Laelius: Tabii, kâhyanın.
Scipio: Ya Roma'daki evinde? İşlerinin başında birden çok kişi mi var?
Laelius: Hayır, tek kişi.
Scipio: Ya bütün evini senden başka biri yönetiyor mu?
Laelius: Asla.
Scipio: O hâlde neden devlette de aynı şeyi, yani adil oldukları sürece tek kişilerin hâkimiyetinin en iyisi olduğunu kabul etmiyorsun?
Laelius: Neredeyse kabul edecek hâle geldim.
Tum Laelius: Quid, quaeso, interest inter unum et plures, si iustitia est in pluribus? Et Scipio: Quoniam testibus meis intellexi, Laeli, te non valde moveri, non desinam te uti teste, ut hoc, quod dico, probem. Me, inquit ille, quonam modo? S. Quia animum adverti nuper, cum essemus in Formiano, te familiae valde interdicere, ut uni dicto audiens esset. L. Quippe vilico. S. Quid? domi pluresne praesunt negotiis tuis? L. Immo vero unus, inquit. S. Quid? totam domum num quis alter praeter te regit? L. Minime vero. S. Quin tu igitur concedis idem in re publica, singulorum dominatus, si modo iusti sint, esse optimos? L. Adducor, inquit, ut prope modum adsentiar.
1.62Scipio da şöyle dedi: Benzetmeleri bırakıp —gemiyi tek bir dümenciye, hastayı tek bir hekime, sanatlarına layık olmaları şartıyla, birçoklarına emanet etmekten daha doğru olduğunu bir yana koyup— daha büyük şeylere geçersem, daha da çok kabul edeceksin, Laelius.
Laelius: Nedir onlar?
Scipio: Ne o, tek bir Tarquinius'un küstahlığı ve kibri yüzünden kral adının bu halka nefret ettirildiğini görmüyor musun?
Laelius: Görüyorum elbette.
Scipio: Öyleyse şunu da görüyorsun —konuşma ilerledikçe bu konuda daha çok şey söyleyeceğimi sanıyorum—: Tarquinius kovulunca halk alışmadığı özgürlükle tuhaf bir biçimde şımardı. O zaman suçsuz insanlar sürgüne gönderildi, birçok kişinin malı yağmalandı, yıllık konsüllük geldi, yetki demetleri (fasces) halkın önünde eğildi, her konuda halka başvurma hakkı tanındı, plebs şehirden çekilip ayrıldı; kısacası işlerin çoğu, her şey halkın elinde olacak biçimde yürütüldü.
Laelius: Dediğin gibi.
Et Scipio: Tum magis adsentiare, Laeli, si, ut omittam similitudines, uni gubernatori, uni medico, si digni modo sint iis artibus, rectius esse alteri navem committere, aegrum alteri quam multis, ad maiora pervenero. L. Quaenam ista sunt? S. Quid? tu non vides unius inportunitate et superbia Tarquinii nomen huic populo in odium venisse regium? L. Video vero, inquit. S. Ergo etiam illud vides, de quo progrediente oratione plura me dicturum puto, Tarquinio exacto mira quadam exultasse populum insolentia libertatis; tum exacti in exilium innocentes, tum bona direpta multorum, tum annui consules, tum demissi populo fasces, tum provocationes omnium rerum, tum secessiones plebei, tum prorsus ita acta pleraque, ut in populo essent omnia. L. Est, inquit, ut dicis.
1.63Evet, dedi Scipio, barış ve sükûn zamanında öyledir; çünkü hiçbir şeyden korkmadığın sürece şımarmak serbesttir, gemide ve çoğu zaman hafif bir hastalıkta da olduğu gibi. Ama deniz birden kabarmaya başlayınca yolcu, hastalık ağırlaşınca hasta nasıl tek bir kişinin yardımına sığınırsa, bizim halkımız da barışta ve şehir içinde buyurur, bizzat devlet görevlilerini tehdit eder, onlara karşı çıkar, tribunlara ve halka başvurur; savaşta ise bir krala itaat eder gibi itaat eder; çünkü canını kurtarmak keyfinden ağır basar. Daha ağır savaşlarda atalarımız bütün yetkinin, bir meslektaş bile olmaksızın, tek kişilerde bulunmasını istediler; bunların adı bile iktidarlarının gücünü gösterir. Gerçi diktatör, atandığı için (dicitur) böyle anılır; ama bizim kitaplarımızda, Laelius, onun "halkın efendisi" diye anıldığını görürsün.
Laelius: Görüyorum, dedi. Scipio da: Öyleyse o eski insanlar bilgece…
Est vero, inquit Scipio, in pace et otio; licet enim lascivire, dum nihil metuas, ut in navi ac saepe etiam in morbo levi. Sed ut ille, qui navigat, cum subito mare coepit horrescere, et ille aeger ingravescente morbo unius opem inplorat, sic noster populus in pace et domi imperat et ipsis magistratibus minatur, recusat, appellat, provocat, in bello sic paret ut regi; valet enim salus plus quam libido. Gravioribus vero bellis etiam sine collega omne imperium nostri penes singulos esse voluerunt, quorum ipsum nomen vim suae potestatis indicat. Nam dictator quidem ab eo appellatur, quia dicitur, sed in nostris libris vides eum, Laeli, magistrum populi appellari. L. Video, inquit. Et Scipio: Sapienter igitur illi veteres
1.64…adil bir kraldan yoksun kalınca halkın gönlünü uzun süre özlem kaplar; Ennius'un en iyi kralın ölümünden sonra söylediği gibi:
…hep birlikte
Birbirlerine şöyle derler: "Ey Romulus, ilahî Romulus,
Tanrılar seni vatana nasıl bir bekçi olarak doğurdu!
Ey baba, ey bizi doğuran, ey tanrılardan gelen kan!"
Adaletle itaat ettikleri kişilere ne efendi ne sahip, hatta kral bile demezlerdi; vatanın bekçileri, babalar, tanrılar derlerdi. Sebepsiz de değil; çünkü ne ekliyorlar?
"Sen bizi ışığın kıyılarına çıkardın."
Hayatın, şerefin, itibarın kendilerine kralın adaletiyle verildiğini düşünürlerdi. Krallar ona benzemeye devam etseydi aynı gönül bağı torunlarında da sürerdi; ama görüyorsun, tek bir kişinin adaletsizliği yüzünden o devlet biçimi bütünüyle çöktü.
Laelius: Görüyorum elbette, dedi; bu değişimlerin seyrini yalnız bizim devletimizde değil, her devlette öğrenmeye can atıyorum.
iusto quidem rege cum est populus orbatus, pectora diu tenet desiderium, sicut ait Ennius, post optimi regis obitum; simul inter Sese sic memorant: o Romule, Romule die, Qualem te patriae custodem di genuerunt! O pater, o genitor, o sanguen dis oriundum! Non eros nec dominos appellabant eos, quibus iuste paruerunt, denique ne reges quidem, sed patriae custodes, sed patres, sed deos; nec sine causa; quid enim adiungunt? Tu produxisti nos intra luminis oras. Vitam, honorem, decus sibi datum esse iustitia regis existimabant. Mansisset eadem voluntas in eorum posteris, si regum similitudo permansisset, sed vides unius iniustitia concidisse genus illud totum rei publicae. L. Video vero, inquit, et studeo cursus istos mutationum non magis in nostra quam in omni re publica noscere.
1.65Scipio da şöyle dedi: En çok onayladığım devlet türü hakkında düşündüklerimi söyledikten sonra devletlerin değişimleri hakkında elbette daha dikkatli konuşmam gerekecek; gerçi o devlette bu değişimlerin hiç de kolay olacağını sanmıyorum. Ama bu krallık türünün ilk ve en kesin değişimi şudur: Kral adaletsiz olmaya başlayınca o tür hemen yok olur ve aynı kişi tiran olur; bu en kötü türdür, ama en iyisine komşudur. Onu optimatlar devirirse —çoğunlukla olan budur— devlet üç düzenin ikincisine geçer; çünkü bu, halkın iyiliğini gözeten önde gelenlerin âdeta krallık türünden, yani babaca bir yönetimidir. Yok, halk tiranı kendisi öldürür ya da kovarsa, aklı başında olduğu sürece oldukça ölçülü davranır; yaptığı işle sevinir ve kendi eliyle kurduğu devleti korumak ister. Ama halk bir gün adil bir krala zor kullanır ya da onu krallıktan yoksun bırakırsa, ya da —daha sık olduğu gibi— optimatların kanını tadıp bütün devleti kendi keyfinin ayaklarına serse (hiçbir denizin ya da alevin, gemi azıya almış küstah bir kalabalıktan daha zor yatıştırılacağını sanma), o zaman Platon'da parlak bir biçimde anlatılan şey olur; yeter ki onu Latince ifade edebileyim. Yapması zor, ama yine de deneyeceğim.
Et Scipio: Est omnino, cum de illo genere rei publicae, quod maxime probo, quae sentio, dixero, accuratius mihi dicendum de commutationibus rerum publicarum, etsi minime facile eas in ea re publica futuras puto. Sed huius regiae prima et certissima est illa mutatio: Cum rex iniustus esse coepit, perit illud ilico genus, et est idem ille tyrannus, deterrimum genus et finitimum optimo; quem si optimates oppresserunt, quod ferme evenit, habet statum res publica de tribus secundarium; est enim quasi regium, id est patrium consilium populo bene consulentium principum. Sin per se populus interfecit aut eiecit tyrannum, est moderatior, quoad sentit et sapit, et sua re gesta laetatur tuerique vult per se constitutam rem publicam. Si quando aut regi iusto vim populus attulit regnove eum spoliavit aut etiam, id quod evenit saepius, optimatium sanguinem gustavit ac totam rem publicam substravit libidini suae (cave putes autem mare ullum aut flammam esse tantam, quam non facilius sit sedare quam effrenatam insolentia multitudinem), tum fit illud, quod apud Platonem est luculente dictum, si modo id exprimere Latine potuero; difficile factu est, sed conabor tamen.
1.66Diyor ki: "Halkın doymak bilmez boğazı özgürlük susuzluğundan kuruyup kötü sakilerin elinde ölçülü sulandırılmamış, fazlasıyla katıksız bir özgürlüğü susamışçasına içince, devlet görevlileri ve önde gelenler pek yumuşak ve gevşek olup ona özgürlüğü bol bol sunmadıkça halk onların peşine düşer, onlara iftira eder, onları suçlar; aşırı güç sahibi, kral, tiran diye adlandırır." Bunları bildiğini sanıyorum.
Laelius: Hem de çok iyi bilirim, dedi.
Cum enim inquit inexplebiles populi fauces exaruerunt libertatis siti malisque usus ille ministris non modice temperatam, sed nimis meracam libertatem sitiens hausit, tum magistratus et principes, nisi valde lenes et remissi sint et large sibi libertatem ministrent, insequitur, insimulat, arguit, praepotentes, reges, tyrannos vocat. Puto enim tibi haec esse nota. L. Vero mihi, inquit ille, notissima.
1.67Scipio: Öyleyse ardından şunlar gelir: Önde gelenlere itaat edenler o halk tarafından hırpalanır ve gönüllü köleler diye anılır; görevdeyken sıradan vatandaşlara benzemek isteyenleri ve sıradan vatandaşla görevli arasında hiçbir fark kalmamasına çalışan sıradan vatandaşları ise övgülerle göklere çıkarır, şereflere boğarlar. Böyle bir devlette her şeyin özgürlükle dolması kaçınılmazdır: Her özel ev hâkimiyetten yoksun kalır ve bu kötülük hayvanlara kadar ulaşır; sonunda baba oğuldan korkar, oğul babayı hiçe sayar, tam özgür olsunlar diye hiçbir utanma kalmaz; vatandaş mı yabancı mı, hiç fark etmez; öğretmen öğrencilerinden korkup onlara yaltaklanır, öğrenciler öğretmenlerini küçümser; gençler yaşlıların ağırbaşlılığını takınır, yaşlılar ise gençlere sıkıcı ve ağır gelmemek için onların oyunlarına katılır. Bundan dolayı köleler bile daha serbest davranır, kadınlar kocalarıyla aynı haklara sahip olur; bu kadar büyük bir özgürlük içinde köpekler, atlar, hatta eşekler bile öyle başıboş saldırır ki onlara yol vermek gerekir. Öyleyse, diyor, bu sınırsız başıboşluktan şu sonuç çıkar: Vatandaşların zihinleri öylesine nazlı ve yumuşak hâle gelir ki en küçük bir yönetim zoru uygulansa öfkelenir, katlanamazlar; bundan sonra kanunları da hiçe saymaya başlarlar ki hiçbir efendileri kalmasın.
S. Ergo illa sequuntur: eos, qui pareant principibus, agitari ab eo populo et servos voluntarios appellari; eos autem, qui in magistratu privatorum similes esse velint, eosque privatos, qui efficiant, ne quid inter privatum et magistratum differat, ferunt laudibus et mactant honoribus, ut necesse sit in eius modi re publica plena libertatis esse omnia, ut et privata domus omnis vacet dominatione et hoc malum usque ad bestias perveniat, denique ut pater filium metuat, filius patrem neglegat, absit omnis pudor, ut plane liberi sint, nihil intersit, civis sit an peregrinus, magister ut discipulos metuat et iis blandiatur spernantque discipuli magistros, adulescentes ut senum sibi pondus adsumant, senes autem ad ludum adulescentium descendant, ne sint iis odiosi et graves; ex quo fit, ut etiam servi se liberius gerant, uxores eodem iure sint, quo viri, inque tanta libertate canes etiam et equi, aselli denique liberi sic incurrant, ut iis de via decedendum sit. Ergo ex hac infinita, inquit, licentia haec summa cogitur, ut ita fastidiosae mollesque mentes evadant civium, ut, si minima vis adhibeatur imperii, irascantur et perferre nequeant; ex quo leges quoque incipiunt neglegere, ut plane sine ullo domino sint.
1.68Bunun üzerine Laelius: Onun söylediklerini tıpatıp aktardın, dedi.
Scipio: Şimdi konuşmamın kaynağına döneyim: O, özgürlüğün tek biçimi sandıkları bu aşırı başıboşluktan, bir kökten fışkırır gibi tiranın çıktığını, âdeta doğduğunu söylüyor. Önde gelenlerin aşırı gücünden nasıl önde gelenlerin yıkımı doğarsa, bu aşırı özgür halkı da bizzat özgürlük köleliğe düşürür. Böylece her aşırı şey —havada, tarlalarda ya da bedenlerde fazla gürleşince— çoğunlukla zıddına döner; bu en çok devletlerde olur ve o aşırı özgürlük hem halklar hem de tek tek kişiler için aşırı bir köleliğe dönüşür. Bu yüzden bu en büyük özgürlükten tiran ve o en adaletsiz, en ağır kölelik doğar. Çünkü bu dizginlenmemiş, hatta vahşileşmiş halk, artık ezilmiş ve mevkiinden atılmış o önde gelenlere karşı çoğunlukla birini önder seçer: Cüretkâr, kirli, devlete çoğu zaman iyi hizmet etmiş insanları küstahça kovalayan, halka hem başkasının hem kendi malını bağışlayan biri. Sıradan bir vatandaş olarak kalırsa başına türlü korkular dikileceği için böylelerine yetkiler verilir ve bu yetkiler uzatılır; Atina'da Peisistratos gibi muhafızlarla da çevrilirler; sonunda kendilerini yükseltenlerin tiranı olup çıkarlar. Onları iyiler devirirse —sık olduğu gibi— devlet yeniden canlanır; cüretkârlar devirirse o hizip, yani başka bir tiran türü ortaya çıkar. Aynı hizip, önde gelenleri bir ahlâk bozukluğu yoldan saptırınca optimatların o parlak düzeninden de sık sık doğar. Böylece devletin düzenini bir top gibi aralarında kapışırlar: Krallardan tiranlar alır, tiranlardan önde gelenler ya da halklar, onlardan da ya hizipler ya da tiranlar; aynı devlet biçimi hiçbir zaman uzun süre ayakta kalmaz.
Tum Laelius: Prorsus, inquit, expressa sunt a te, quae dicta sunt ab illo. S. Atque, ut iam ad sermonis mei auctorem revertar, ex hac nimia licentia, quam illi solam libertatem putant, ait ille ut ex stirpe quadam existere et quasi nasci tyrannum. Nam ut ex nimia potentia principum oritur interitus principum, sic hunc nimis liberum populum libertas ipsa servitute adficit. Sic omnia nimia, cum vel in tempestate vel in agris vel in corporibus laetiora fuerunt, in contraria fere convertuntur, maximeque id in rebus publicis evenit, nimiaque illa libertas et populis et privatis in nimiam servitutem cadit. Itaque ex hac maxima libertate tyrannus gignitur et illa iniustissima et durissima servitus. Ex hoc enim populo indomito vel potius immani deligitur aliqui plerumque dux contra illos principes adflictos iam et depulsos loco audax, inpurus, consectans proterve bene saepe de re publica meritos, populo gratificans et aliena et sua; cui quia privato sunt oppositi timores, dantur imperia et ea continuantur, praesidiis etiam, ut Athenis Pisistratus, saepiuntur, postremo, a quibus producti sunt, existunt eorum ipsorum tyranni; quos si boni oppresserunt, ut saepe fit, recreatur civitas; sin audaces, fit illa factio, genus aliud tyrannorum, eademque oritur etiam ex illo saepe optimatium praeclaro statu, cum ipsos principes aliqua pravitas de via deflexit. Sic tamquam pilam rapiunt inter se rei publicae statum tyranni ab regibus, ab iis autem principes aut populi, a quibus aut factiones aut tyranni, nec diutius umquam tenetur idem rei publicae modus.
1.69Durum böyle olduğuna göre, bence ilk üç tür arasında krallık açık ara üstündür; ama krallığın kendisinden de devletin üç en iyi biçiminin dengelenip ölçülüce karıştırılmasından oluşan biçim üstün olacaktır. Çünkü devlette üstün ve krallık türünden bir unsurun bulunmasını, başka bir kısmın önde gelenlerin otoritesine ayrılıp verilmesini, bazı işlerin de kalabalığın yargısına ve iradesine bırakılmasını doğru buluyorum. Bu yapının önce büyük bir eşitliği vardır ki özgür insanlar ondan uzun süre yoksun kalamaz; sonra da sağlamlığı vardır. O ilk türler kolayca zıt kusurlara dönüşür —kraldan zorba bir efendi, optimatlardan hizip, halktan kargaşa ve karmaşa çıkar—, türler de sık sık yeni türlerle yer değiştirir; oysa birleşik ve ölçülüce karıştırılmış bu devlet yapısında, önde gelenlerin büyük kusurları olmadıkça bu neredeyse hiç olmaz. Çünkü herkesin kendi basamağına sağlamca yerleştiği ve altında düşüp yuvarlanacağı bir boşluk bulunmadığı yerde değişimin sebebi yoktur.
Quod ita cum sit, ex tribus primis generibus longe praestat mea sententia regium, regio autem ipsi praestabit id, quod erit aequatum et temperatum ex tribus optimis rerum publicarum modis. Placet enim esse quiddam in re publica praestans et regale, esse aliud auctoritati principum inpartitum ac tributum, esse quasdam res servatas iudicio voluntatique multitudinis. Haec constitutio primum habet aequabilitatem quandam magnam, qua carere diutius vix possunt liberi, deinde firmitudinem, quod et illa prima facile in contraria vitia convertuntur, ut existat ex rege dominus, ex optimatibus factio, ex populo turba et confusio, quodque ipsa genera generibus saepe conmutantur novis, hoc in hac iuncta moderateque permixta conformatione rei publicae non ferme sine magnis principum vitiis evenit. Non est enim causa conversionis, ubi in suo quisque est gradu firmiter collocatus et non subest, quo praecipitet ac decidat.
1.70Ama korkarım, Laelius, ve siz, pek sevgili ve pek basiretli dostlarım, bu konuda daha uzun durursam konuşmam sizinle birlikte düşünen birinin değil, ders veren, öğreten birinin konuşması gibi görünecek. Bu yüzden herkesçe bilinen, ama bizim de uzun zamandır üzerine düşündüğümüz konulara geçeceğim. Çünkü şöyle karar veriyor, şöyle düşünüyor, şöyle iddia ediyorum: Bütün devletler arasında hiçbiri, ne yapısı ne düzenlenişi ne de terbiyesi bakımından, babalarımızın daha atalarından teslim alıp bize bıraktığı devletle kıyaslanamaz. Zaten bildiğiniz şeyleri benden de dinlemek istediğinize göre, izin verirseniz, bu devletin hem nasıl olduğunu hem de en iyisi olduğunu göstereceğim; devletimizi örnek olarak ortaya koyduktan sonra da, elimden gelirse, devletin en iyi düzeni hakkında yapmam gereken bütün konuşmayı ona göre kuracağım. Bunu tutturup başarabilirsem, kanaatimce Laelius'un bana yüklediği bu görevi fazlasıyla yerine getirmiş olacağım.
Sed vereor, Laeli vosque homines amicissimi ac prudentissimi, ne, si diutius in hoc genere verser, quasi praecipientis cuiusdam et docentis et non vobiscum simul considerantis esse videatur oratio mea. Quam ob rem ingrediar in ea, quae nota sunt omnibus, quaesita autem a nobis iam diu. Sic enim decerno, sic sentio, sic adfirmo, nullam omnium rerum publicarum aut constitutione aut discriptione aut disciplina conferendam esse cum ea, quam patres nostri nobis acceptam iam inde a maioribus reliquerunt. Quam, si placet, quoniam ea, quae tenebatis ipsi, etiam ex me audire voluistis, simul et qualis sit et optimam esse ostendam expositaque ad exemplum nostra re publica accommodabo ad eam, si potero, omnem illam orationem, quae est mihi habenda de optimo civitatis statu. Quod si tenere et consequi potuero, cumulate munus hoc, cui me Laelius praeposuit, ut opinio mea fert, effecero.
1.71Bunun üzerine Laelius: Bu senin işin, Scipio, dedi, hem de yalnız senin. Ataların kurduklarını senden iyi kim anlatabilir, sen ki en ünlü atalardan geliyorsun? Ya da devletin en iyi düzenini? O düzene sahip olsaydık —gerçi şimdi bile sahip değiliz—, senden daha parlak kim olabilirdi? Ya da geleceğe dair alınacak tedbirleri kim senden iyi anlatabilir, sen ki bu şehri tehdit eden iki büyük korkuyu savuşturarak bütün zamanlar için ileriyi gördün?
Tum Laelius: Tuum vero, inquit, Scipio, ac tuum quidem unius. Quis enim te potius aut de maiorum dixerit institutis, cum sis clarissimis ipse maioribus? aut de optimo statu civitatis? quem si habemus, etsi ne nunc quidem, tum vero quis te possit esse florentior? aut de consiliis in posterum providendis, cum tu duobus huius urbis terroribus depulsis in omne tempus prospexeris?