I. Kitap
1.1Atticus: O koru da, Arpinumluların şu meşesi de tanıdık geliyor; Marius'ta onları sık sık okudum. O meşe hâlâ duruyorsa, işte bu olmalı; çünkü gerçekten pek yaşlı bir ağaç.
Quintus: Duruyor elbette, sevgili Atticus'um, hep de duracak; çünkü onu dehâ dikti. Hiçbir çiftçinin emeğiyle bir fidan, bir şairin dizesiyle ekilen fidan kadar uzun ömürlü olamaz.
Atticus: Nasıl yani, Quintus? Şairlerin ektiği bu şey de neymiş? Bana kalırsa kardeşini överken kendine oy topluyorsun.
Atticvs: Lucus quidem ille et haec Arpinatium quercus agnoscitur, saepe a me lectus in Mario: si enim manet illa quercus, haec est profecto; etenim est sane uetus. Qvintvs: Manet uero, Attice noster, et semper manebit: sata est enim ingenio. Nullius autem agricolae cultu stirps tam diuturna quam poetae uersu seminari potest. Atticvs: Quo tandem modo, Quinte? Aut quale est istuc quod poetae serunt? Mihi enim uideris fratrem laudando suffragari tibi.
1.2Quintus: Öyle olsun. Ama Latin edebiyatı dili oldukça, burada "Marius'un meşesi" denecek bir meşe eksik olmayacak; Scaevola'nın kardeşimin Marius'u için dediği gibi, o meşe "sayısız asırlar boyunca ağaracak". Senin Atina'n akropolisteki o ölümsüz zeytini koruyabildiyse, ya da Homeros'un Odysseus'unun Delos'ta gördüğünü söylediği o uzun boylu, körpe hurma ağacını bugün hâlâ aynı ağaç diye gösteriyorlarsa, o başka. Daha pek çok şey de pek çok yerde, tabiatça ayakta kalabildiğinden daha uzun süre anılarak yaşar. Öyleyse bir zamanlar içinden "Iuppiter'in sarı habercisi, görünüşü şaşılası" uçup çıkan o palamutlu meşe, artık bu olsun. Fırtına ya da yıllar onu tüketse bile bu yerlerde yine "Marius'un meşesi" diye anılacak bir meşe bulunacaktır.
Qvintvs: Sit ita sane; uerum tamen dum Latinae loquentur litterae, quercus huic loco non deerit quae Mariana dicatur, eaque, ut ait Scaeuola de fratris mei Mario, canescet saeclis innumerabilibus, nisi forte Athenae tuae sempiternam in arce oleam tenere potuerunt, aut quam Homericus Vlixes Deli se proceram et teneram palmam uidisse dixit, hodie monstrant eandem, multaque alia multis locis diutius commemoratione manent quam natura stare potuerunt. Quare glandifera illa quercus, ex qua olim euolauit nuntia fulua Iouis miranda uisa figura, nunc sit haec. Sed cum eam tempestas uetustasue consumpserit, tamen erit his in locis quercus quam Marianam quercum uoca
1.3Atticus: Buna hiç şüphem yok. Ama bunu artık sana değil, Quintus, şairin kendisine soruyorum: Bu meşeyi senin dizelerin mi dikti, yoksa Marius'un başından geçen olayı yazdığın gibi birinden mi duydun?
Marcus: Sana cevap vereceğim elbette; ama önce sen bana cevap ver, Atticus: Romulus göçüp gittikten sonra, senin evinin pek uzağında olmayan bir yerde dolaşırken Proculus Iulius'a tanrı olduğunu, adının Quirinus olduğunu söyleyip o yerde kendisine bir tapınak adanmasını buyurdu mu, buyurmadı mı? Atina'da da yine senin o eski evinin pek uzağında olmayan bir yerde Kuzey Rüzgârı'nın Oreithyia'yı kaçırdığı doğru mu? Çünkü rivayet böyle.
Atticvs: Non dubito id quidem. Sed hoc iam non ex te, Quinte, quaero, uerum ex ipso poeta, tuine uersus hanc quercum seuerint, an ita factum de Mario, ut scribis, acceperis. Marcvs: Respondebo tibi equidem, sed non ante quam mihi tu ipse responderis, Attice, certen
1.4Atticus: Bunları neden soruyorsun, nereye varmak istiyorsun?
Marcus: Hiçbir yere; yalnız bu yolla hatıraya geçmiş şeyleri pek titizlikle sorgulama diye.
Atticus: Ama Marius'ta pek çok şey için uydurma mı, gerçek mi diye soruluyor. Konu hem yakın bir hatıraya hem de Arpinumlu bir adama dair olduğu için kimileri de senden gerçeği istiyor.
Marcus: Doğrusu ben de yalancı sanılmak istemem. Yine de, sevgili Titus'um, o kimseler bu konuda gerçeği bir şairden değil de bir tanıktan ister gibi istedikleri için cahilce davranıyorlar. Hiç şüphem yok ki aynı kişiler Numa'nın Egeria ile konuştuğuna, Tarquinius'un başına rahip başlığını bir kartalın koyduğuna da inanıyorlardır.
Atticvs: Quorsum tandem aut cur ista quaeris? Marcvs: Nihil sane, nisi ne nimis diligenter inquiras in ea quae isto modo memoriae sint prodita. Atticvs: Atqui multa quaeruntur in Mario fictane an uera sint, et a nonnullis quod et in recenti memoria et in Arpinati homine uers
1.5Quintus: Anlıyorum kardeşim: Sence tarihte başka, şiirde başka kurallara uymak gerekir.
Marcus: Elbette, Quintus; çünkü tarihte her şey gerçeğe göre ölçülür, şiirde ise çoğu şey zevk vermeye göre. Gerçi tarihin babası Herodotos'ta da, Theopompos'ta da sayısız masal vardır.
Atticus: Beklediğim fırsatı yakaladım, kaçırmayacağım.
Marcus: Hangi fırsatı, Titus?
Atticus: Uzun zamandır senden bir tarih isteniyor, hatta ısrarla talep ediliyor. İnsanlar, sen bu işi ele alırsan bu türde de Yunanistan'a hiçbir bakımdan geri kalmayacağımızı düşünüyorlar. Benim kendi düşüncemi de duyman için söyleyeyim: Bana öyle geliyor ki bu armağanı yalnız edebiyattan zevk alanların merakına değil, vatana da borçlusun; senin sayende kurtulan vatan yine senin sayende yüceltilmeli. Edebiyatımızda tarih eksik; bunu hem ben görüyorum hem de senden pek sık duyuyorum. Sen de bu alanda elbette hakkını verebilirsin; çünkü senin her zaman düşündüğün gibi bu iş, her şeyden çok hatibe yaraşan bir iştir.
Qvintvs: Intellego te, frater, alias in historia leges obseruandas putare, alias in poemate. Marcvs: Quippe cum in illa ad ueritatem, Quinte,
1.6Bu yüzden, rica ederiz, işe giriş ve bizimkilerin şimdiye kadar ya bilmediği ya da bir kenara bıraktığı bu iş için vakit ayır. Başrahiplerin yıllıklarından —ki onlardan daha kuru bir şey olamaz— sonra Fabius'a, ya da hep dilinden düşürmediğin Cato'ya, Piso'ya, Fannius'a, Vennonius'a gelirsen, bunların biri ötekinden daha güçlü olsa bile hepsi ne kadar cılızdır! Fannius'un çağdaşı Coelius Antipater sesini biraz daha gür çıkardı; onun gücü gerçi köylü işi ve kabaydı, cilasızdı, idmandan geçmemişti, ama yine de ötekileri daha özenli yazmaya yöneltebildi. Fakat bakın, onun ardından Gellius, Clodius, Asellio geldi; bunlar Coelius'a hiç benzemiyor, daha çok eskilerin gevşekliğine ve beceriksizliğine benziyorlar.
Quam ob rem adgredere, quaesumus, et sume ad hanc rem tempus, quae est a nostris hominibus adhuc aut ignorata aut relicta. Nam post annalis pontificum maximorum, quibus nihil potest esse ⟦ieiunius⟧, si aut ad Fabium aut ad eum qui tibi semper in ore est Catonem, aut ad Pisonem aut ad Fannium aut ad Vennonium uenias, quamquam ex his alius alio plus habet uirium, tamen quid tam exile quam isti omnes? Fannii autem aetati coniunctus
1.7Macer'i ne diye sayayım? Onun gevezeliğinde biraz zekâ pırıltısı var, ama bu da Yunanlıların o bilgili zenginliğinden değil, Latin kâtipçiklerinden gelme; söylevlerinde ise Latin diline pek çok yerinde şey kazandırmıştır. Onun dostu Sisenna, bugüne kadarki bütün yazarlarımızı —henüz eserlerini yayımlamamış olanlar hariç; onlar hakkında hüküm veremeyiz— kolayca geride bıraktı. Ama o da hiçbir zaman sizin hatipler arasında sayılmadı; tarihte de çocukça bir şeyin peşine düşüyor: Yunanlılardan yalnız Kleitarkhos'u okumuş, başka kimseyi okumamış, üstelik yalnız onu taklit etmeye heveslenmiş gibi görünüyor; ona yetişebilseydi bile en iyiden yine epey uzak kalırdı. Bu yüzden bu iş senin vazifen, senden bekleniyor; Quintus başka türlü düşünmüyorsa.
Nam quid Macrum numerem? Cuius loquacitas habet aliquid argutiarum nec id tamen ex illa erudita Graecorum copia, sed ex librariolis Latinis: in orationibus autem multa s
1.8Quintus: Hiç de başka türlü düşünmüyorum; bunu sık sık konuştuk da. Ama aramızda küçük bir anlaşmazlık var.
Atticus: Nedir o?
Quintus: Yazmaya hangi dönemden başlanacağı. Ben en eski zamanlardan başlamasını istiyorum, çünkü o dönemler okunmayacak kadar kötü yazılmıştır. O ise kendi çağının tarihini yazmak, bizzat içinde bulunduğu olayları anlatmak istiyor.
Atticus: Ben de daha çok ona katılıyorum. Çünkü en büyük olaylar bizim yaşadığımız bu çağda, bizim zamanımızda oldu. Sonra pek yakın dostu Gnaeus Pompeius'un övgülerini parlatacak, kendi o şanlı ve unutulmaz yılına da gelecek. Bunları, derler ya, Remus ile Romulus'tan daha çok onun anlatmasını isterim.
Marcus: Bu emeğin uzun zamandır benden istendiğini biliyorum, Atticus. Bana boş ve serbest bir zaman tanınsaydı reddetmezdim. Çünkü bu kadar büyük bir iş, ne başka işlerle meşgulken ne de zihin bağlıyken üstlenilebilir; ikisi de gerekir: hem kaygıdan hem de işten boş olmak.
Qvintvs: Mihi uero nihil, et saepe de isto conlocuti sumus; sed est quaedam inter nos parua dissensio. Atticvs: Quae tandem? Qvintvs: A quibus temporibus scribendi capiatur exordium. Ego enim ab ultimis censeo, quoniam illa sic scripta sunt ut ne legantur quidem, ipse autem aequalem aetatis suae memoriam deposcit, ut ea conplectatur quibus ipse interfuit. Atticvs: Ego uero huic potius adsentior. Sunt enim maxumae res in hac memoria atque aetate nostra; tum autem hominis amicissimi Cn. Pompeii laudes inlustrabit, incurret etiam in
1.9Atticus: Peki, bizimkilerin hepsinden çok yazdığın öteki eserler için sana ne boş vakit tanındı?
Marcus: Arada bazı artık zamanlar çıkıyor; onların boşa gitmesine izin vermem. Mesela kırda geçirmek için bana birkaç gün kalırsa, yazdıklarımı o günlerin sayısına göre ayarlarım. Tarih ise ancak önceden hazırlanmış bir boş zamanla başlanabilir, kısa bir sürede de bitirilemez. Ben de bir işe bir kez başladıktan sonra başka bir şeye çekilirsem aklım havada kalır; yarıda kesilmiş bir işi yeniden örmek, başladığım bir işi bitirmek kadar kolay gelmez bana.
Atticvs: Quid? Ad cetera quae scripsisti plura quam quisquam e nostris, quod tibi tandem tempus uacuum fuit concessum? Marcvs: Subsiciua quaedam tempora incurrunt, quae ego perire non patior, ut si qui dies ad rusticandum dati sint, ad eorum numerum adcommodentur quae scribimus. Historia uero nec institui potest nisi praeparato otio, nec exiguo tempore absolui, et ego animi pendere soleo, cum semel quid orsus, [si] traducor alio, neque tam facile interrupta contexo quam absoluo instituta.
1.10Atticus: Bu söz besbelli bir elçilik görevi ya da onun gibi serbest ve rahat bir mola istiyor.
Marcus: Ben daha çok yaşın getireceği izne güveniyordum; hele atalarımızın âdetince makam koltuğumda oturup danışanlara cevap vermeyi ve tembellikle geçmeyen bir yaşlılığın hoş ve şerefli vazifesini yerine getirmeyi reddetmeyeceğim için. Böylece hem senin istediğin işe hem de çok daha verimli ve daha büyük işlere istediğim kadar emek verebilirdim.
Atticvs: Legationem aliquam nimirum ista oratio postulat, aut eius modi quampiam cessationem liberam atque otiosam. Marcvs: Ego uero aetatis potius uacationi confidebam, cum praesertim non recusarem, quominus more patrio sedens in solio consulentibus responderem senectutisque non inertis grato atque honesto fungerer munere. Sic enim mihi liceret et isti rei quam desideras et multo uberioribus atque maioribus operae quantum uellem dare.
1.11Atticus: Ama korkarım bu mazeretini kimse kabul etmeyecek ve hep dava konuşmak zorunda kalacaksın; hele kendini değiştirip başka bir konuşma türüne geçtiğin için. Dostun Roscius yaşlılığında şarkıların ritmini nasıl daha gevşek söylemiş, flütleri de daha ağır çaldırmışsa, sen de eskiden kullandığın o en yüksek gerilimlerden her gün biraz daha gevşiyorsun; öyle ki artık konuşman filozofların yumuşaklığından pek uzak değil. Böyle bir konuşmayı en ileri yaşlılık bile taşıyabileceğine göre, sana davalardan hiçbir izin verilmediğini görüyorum.
Atticvs: Atqui uereor ne istam causam nemo noscat, tibique semper dicendum sit, et eo magis quod te ipse mutasti, et aliud dicendi instituisti genus, ut, quem ad modum Roscius familiaris tuus in senectute numeros in cantu
1.12Quintus: Doğrusu ben, kendini hukuk danışmanlığına verirsen bunun halkımızca onaylanabileceğini düşünüyordum; bu yüzden, uygun gördüğünde bunu denemeni öneririm.
Marcus: Denemekte hiçbir tehlike olmasaydı, evet, Quintus. Ama korkarım emeğimi azaltmak isterken artıracağım: Hiçbir zaman hazırlanmadan ve üzerinde düşünmeden girmediğim o dava işine bir de bu hukuk yorumu eklenecek. Bu da bana emeği yüzünden değil, konuşmaya hazırlanma düşüncesini elimden alacağı için ağır gelir; o hazırlık olmadan hiçbir önemli davaya girmeye cesaret etmedim.
Qvintvs: At mehercule ego arbitrabar posse id populo nostro probari, si te ad ius respondendum dedisses; quam ob rem, cum placebit, experiendum tibi id censeo. Marcvs: Si quidem, Quinte, nullum esset in experiundo periculum. Sed uereor ne, dum minuere uelim laborem, augeam, atque ad illam causarum operam, ad quam ego numquam nisi paratus et meditatus accedo, adiungatur haec iuris interpretatio, quae non tam mihi molesta sit propter laborem, quam quod dicendi cogitationem auferat, sine qua ad nullam maiorem umquam causam sum ausus accedere.
1.13Atticus: Öyleyse dediğin o artık zamanlarda bunları neden bize açıklamıyor ve medeni hukuk üzerine ötekilerden daha incelikli bir eser yazmıyorsun? Hatırlıyorum, ben de Scaevola'ya sık sık gidip gelirken sen ilk gençliğinden beri hukukla uğraşırdın; kendini konuşma sanatına medeni hukuku hor görecek kadar verdiğini de hiç görmedim.
Marcus: Beni uzun bir sohbete çağırıyorsun, Atticus. Yine de Quintus başka bir şey yapmamızı yeğlemezse bu sohbeti üstlenirim; mademki boşuz, anlatırım.
Quintus: Ben seve seve dinlerim. Bundan iyi ne yapabilirim, bu günü bundan güzel neyle geçirebilirim?
Atticvs: Quin igitur ista ipsa explicas nobis his subsiciuis, ut ais, temporibus, et conscribis de iure ciuili subtilius quam ceteri? Nam a primo tempore aetatis iuri studere te memini, quom ipse etiam ad Scaeuolam uentitarem, neque umquam mihi uisus es ita te ad dicendum dedisse, ut ius ciuile contemneres. Marcvs: In longum sermonem me uocas, Attice, quem tamen, nisi Quintus aliud quid nos agere mauult, suscipiam, et, quoniam uacui sumus, dicam. Qvintvs: Ego uero libenter audierim. Quid enim agam potius, aut in quo melius hunc consumam diem?
1.14Marcus: Öyleyse neden o yürüyüş yollarımıza ve oturaklarımıza gitmiyoruz? Yeterince yürüdükten sonra orada dinleniriz; birbiri ardınca sorular sorarken keyfimiz de eksik olmaz.
Atticus: Gidelim; uygunsa şu taraftan, kıyı boyunca, gölgede Liris'e doğru. Ama artık, lütfen, medeni hukuk hakkında ne düşündüğünü anlatmaya başla.
Marcus: Ben mi? Şunu düşünüyorum: Şehrimizde hukuku halka yorumlamayı ve danışanlara cevap vermeyi âdet edinmiş pek büyük adamlar oldu; ama bunlar büyük şeyler vaat edip küçük şeylerle uğraştılar. Bir devletin hukuku kadar büyük ne vardır? Danışılan kişilerin bu vazifesi kadar küçük ne vardır? Gerçi halk için gereklidir; o vazifenin başında bulunanların evrensel hukuktan habersiz olduklarını da sanmıyorum. Ama onlar "medeni" dedikleri bu hukuku, halka hizmet etmek istedikleri ölçüde işlediler; bu ise bilgi olarak cılız, uygulamada gereklidir. Öyleyse beni nereye çağırıyorsun, neye teşvik ediyorsun? Saçaktan damlayan suların ve ortak duvarların hukuku üzerine kitapçıklar mı yazayım? Yoksa sözleşme ve dava formülleri mi derleyeyim? Bunları pek çok kişi titizlikle yazmıştır; üstelik benden beklendiğini sandığım şeylerden daha aşağı işlerdir.
Marcvs: Quin igitur ad illa spatia nostra sedesque pergimus? Vbi, cum satis erit ambulatum, requiescemus, nec profecto nobis delectatio deerit, aliud ex alio quaerentibus. Atticvs: Nos uero, et hac quidem ad
1.15Atticus: Ama ne beklediğimi soruyorsan: Mademki devletin en iyi düzeni üzerine yazdın, aynı şekilde kanunlar üzerine de yazman bunun tabii devamı gibi görünüyor. Hayran olduğun, herkesten üstün tuttuğun, en çok sevdiğin Platon'unun da böyle yaptığını görüyorum.
Marcus: Peki, Platon kendi anlattığı gibi bir yaz günü Giritli Kleinias ve Lakedaimonlu Megillos ile Knossos'un servi korularında ve orman yollarında sık sık durarak, ara sıra dinlenerek devlet kurumları ve en iyi kanunlar üzerine nasıl tartıştıysa, biz de bu pek uzun kavaklar arasında, yeşil ve gölgeli kıyıda bir yürüyüp bir oturarak aynı konularda mahkeme pratiğinin gerektirdiğinden daha zengin bir şeyler araştıralım mı?
Atticvs: Atqui, si quaeris ego quid exspectem, quoniam scriptum est a te de optimo rei publicae statu, consequens esse uidetur ut scribas tu idem de legibus: sic enim fecisse uideo Platonem illum tuum, quem tu admiraris, quem omnibus anteponis, quem maxime diligis. Marcvs: Visne igitur, ut ille cum Crete Clinia et cum Lacedaemonio Megillo aestiuo, quem ad modum describit, die in cupressetis Gnosiorum et spatiis siluestribus, crebro insistens, interdum adquiescens, de institutis rerum publicarum ac de optimis legibus disputa
1.16Atticus: Ben bunları dinlemek isterim.
Marcus: Quintus ne diyor?
Quintus: Hiçbir şeyi bundan çok istemem.
Marcus: Haklısınız da. Çünkü şunu bilin: Tabiatın insana neler verdiği, insan zihninin en iyi şeylere dair ne büyük bir gücü içinde taşıdığı, hangi vazifeyi yerine getirip tamamlamak için doğup dünyaya geldiğimiz, insanları birbirine neyin bağladığı, aralarındaki tabii topluluğun ne olduğu hiçbir tartışma türünde bundan daha iyi açığa çıkarılamaz. Bunlar açıklanınca kanunların ve hukukun kaynağı bulunabilir.
Atticvs: Ego uero ista audire cupio. Marcvs: Quid ait Quintus? Qvintvs: Nulla de re magis. Marcvs: Et recte quidem; nam sic habetote, nullo in genere disputandi
o
1.17Atticus: Demek ki hukuk bilgisinin, şimdi çoğunun yaptığı gibi praetorun fermanından ya da öncekilerin yaptığı gibi On İki Levha'dan değil, felsefenin en derin yerinden çekilip alınması gerektiğini düşünüyorsun?
Marcus: Çünkü bu sohbette, Pomponius, hukuki işlemlerde nasıl önlem alacağımızı ya da her danışmaya nasıl cevap vereceğimizi araştırmıyoruz. Bu da büyük bir iş olsun —ki öyledir—; bir zamanlar pek çok ünlü adam bu işi üstlenirdi, şimdi de en yüksek itibara ve bilgiye sahip tek bir adam taşıyor. Ama biz bu tartışmada evrensel hukukun ve kanunların bütün meselesini öyle kucaklamalıyız ki bizim "medeni" dediğimiz hukuk küçük ve dar bir köşeye sıkışıp kalsın. Çünkü hukukun tabiatını açıklamamız, bunu da insanın tabiatından çıkarmamız gerekir. Devletlerin hangi kanunlarla yönetilmesi gerektiğini incelemeliyiz; sonra da milletlerin derlenip yazıya geçirilmiş hukuklarını ve buyruklarını ele almalıyız. Bunların arasında bizim halkımızın "medeni hukuk" denen kuralları da gizli kalmayacak.
Atticvs: Non ergo a praetoris edicto, ut plerique nunc, neque a duodecim tabulis, ut superiores, sed penitus ex intima philosophia hauriendam iuris disciplinam putas? Marcvs: Non enim id quaerimus hoc sermone, Pomponi, quem ad modum caueamus in iure, aut quid de quaque consultatione respondeamus. Sit ista res magna, sicut est, quae quondam a multis claris uiris, nunc ab uno summa auctoritate et scientia sustinetur, sed nobis ita complectenda in hac disputatione tota causa est uniuersi iuris ac legum, ut, hoc ciuile quod dicimus, in paruum quendam et angustum locum concludatur. Natura enim iuris explicanda nobis est, eaque ab hominis repetenda natura, considerandae leges quibus ciuitates regi debeant; tum haec tractanda, quae conposita sunt et descripta iura et iussa populorum, in quibus ne nostri quidem populi latebunt quae uocantur iura ciuilia.
1.18Quintus: Aradığımız şeyi derinden ve gerektiği gibi baştan, kaynağından alıyorsun kardeşim. Medeni hukuku başka türlü öğretenler de adaletin değil, daha çok dava açmanın yollarını öğretiyorlar.
Marcus: Öyle değil, Quintus; insanları davaya sürükleyen, hukuku bilmek değil, daha çok bilmemektir. Ama bu sonraya kalsın; şimdi hukukun ilkelerine bakalım.
En bilgili adamlar işe kanundan başlamayı uygun gördüler. Belki de haklıydılar; yeter ki onların tarif ettiği gibi kanun, tabiata yerleştirilmiş, yapılması gerekeni emreden ve zıddını yasaklayan en yüksek akıl olsun. Bu akıl insanın zihninde pekişip olgunlaştığında kanun olur.
Qvintvs: Alte uero et, ut oportet, a capite, frater, repetis quod quaerimus, et qui aliter ius ciuile tradunt, non tam iustitiae quam litigandi tradunt uias. Marcvs: Non ita est, Quinte, ac potius ignoratio iuris litigiosa est quam scientia. Sed hoc posterius: nunc iuris principia uideamus. Igitur doctissimis uiris proficisci placuit a lege, haud scio an recte, si modo, ut idem definiunt, lex est ratio summa, insita in natura, quae iubet ea quae facienda sunt, prohibetque contraria. Eadem ratio, cum est in hominis mente confirmata et
1.19Bu yüzden basireti kanun sayarlar: Onun gücü doğru davranmayı emretmek, yanlış yapmayı yasaklamaktır. Yunanlılar, bu şeye "herkese kendi payını vermek"ten ötürü nomos adını verdiklerini düşünürler; ben ise bizim dilimizdeki adın "seçmek"ten (legere) geldiğini düşünüyorum. Onlar kanunda hakkaniyetin, biz ise seçmenin gücünü görürüz; ikisi de kanuna özgüdür. Bu söz doğruysa —ki bana çoğu zaman öyle gelir—, hukukun başlangıcı kanundan alınmalıdır. Çünkü kanun tabiatın gücüdür, basiretli insanın zihni ve aklıdır, hakkın ve haksızlığın ölçüsüdür. Ama bütün sözümüz halkın anlayışı içinde döndüğünden, ara sıra halkın diliyle konuşmamız ve halkın dediği gibi, istediğini emrederek ya da yasaklayarak yazıyla yaptırıma bağlayan şeye kanun dememiz gerekecek. Hukuku kurmaya ise bütün çağlara ortak olan, hiçbir kanun yazılmadan, hatta hiçbir devlet kurulmadan önce doğmuş o en yüksek kanundan başlayalım.
Itaque arbitrantur prudentiam esse legem, cuius ea uis sit, ut recte facere iubeat, uetet delinquere, eamque rem illi Graeco putant nomine νόμον suum cuique tribuendo appellatam, ego nostro a legendo. Nam ut illi aequitatis, sic nos delectus uim in lege ponimus, et proprium tamen utrumque legis est. Quod si ita recte dicitur, ut mihi quidem plerumque uideri solet, a lege ducendum est iuris exordium. Ea est enim naturae uis, ea mens ratioque prudentis, ea iuris atque iniuriae regula. Sed quoniam in populari ratione omnis nostra uersatur oratio, populariter interdum loqui necesse erit, et appellare eam legem, quae scripta sancit quod uult aut iubendo
1.20Quintus: Bu daha uygun, açtığımız sohbetin gidişatına da daha akıllıca.
Marcus: Öyleyse hukukun doğuşunu kaynağından mı alalım? Onu bulunca, araştırdığımız şeylerin neye dayandırılacağı konusunda şüphe kalmaz.
Quintus: Bence de böyle yapmalıyız.
Atticus: Beni de kardeşinin görüşünden say.
Marcus: Scipio'nun o altı kitapta en iyi olduğunu gösterdiği devletin düzenini korumamız ve sürdürmemiz, bütün kanunları o devlet türüne uydurmamız, töreler de yerleştirip her şeyi yazıyla yaptırıma bağlamamamız gerektiğine göre, hukukun kökünü tabiattan alacağım. Bütün bu tartışmayı onun rehberliğinde açmalıyız.
Atticus: Çok doğru; onun rehberliğinde yanılmak hiçbir şekilde mümkün değil.
Qvintvs: Commodius uero et ad rationem instituti sermonis sapientius. Marcvs: Visne ergo ipsius iuris ortum a fonte repetamus? Quo inuento non erit dubium, quo sint haec referenda quae quaerimus. Qvintvs: Ego uero ita esse faciendum censeo. Atticvs: Me quoque adscribe fratris sententiae. Marcvs: Quoniam igitur eius rei publicae, quam optumam esse docuit in illis sex libris Scipio, tenendus est nobis et seruandus status, omnesque leges adcommodandae ad illud ciuitatis genus, serendi etiam mores nec scriptis omnia sancienda, repetam stirpem iuris a natura, qua duce nobis omnis
1.21Marcus: Öyleyse, Pomponius —Quintus'un görüşünü biliyorum—, bütün tabiatın ölümsüz tanrıların iradesiyle, aklıyla, kudretiyle, zihniyle, ilahî gücüyle (ya da ne demek istediğimi daha açık anlatan başka bir kelime varsa onunla) yönetildiğini kabul ediyor musun? Bunu onaylarsan, işe her şeyden önce buradan başlamalıyız.
Atticus: İstiyorsan kabul ediyorum; çünkü şu kuşların ahengi ve ırmakların şırıltısı arasında okul arkadaşlarımdan birinin bunu işitmesinden korkmuyorum.
Marcus: Yine de dikkatli olmak gerek; çünkü onlar pek kızarlar —ki bu iyi adamlara yakışır—. O pek değerli adamın [Epikuros'un], tanrının ne kendini ne başkasını dert etmediğini yazdığı ilk maddeyi senin ele verdiğini duyarlarsa buna katlanmazlar.
Marcvs: Dasne igitur hoc nobis, Pomponi, (nam Quinti noui sententiam), deorum immortalium
1.22Atticus: Devam et lütfen; sana kabul ettiğim şeyin nereye varacağını merak ediyorum.
Marcus: Uzatmayacağım. Şuraya varıyor: İnsan dediğimiz bu öngörülü, keskin zekâlı, çok yönlü, kavrayışlı, hafızası güçlü, akıl ve muhakeme dolu canlı, en yüce tanrı tarafından parlak bir ayrıcalıkla yaratılmıştır. Çünkü bunca canlı türü ve tabiatı arasında akla ve düşünceye yalnız o pay almıştır; ötekilerin hepsi bundan yoksundur. İnsanda demeyeyim, bütün gökte ve yerde akıldan daha ilahî ne vardır? Akıl büyüyüp yetkinleştiğinde haklı olarak bilgelik diye adlandırılır.
Atticvs: Perge, quaeso. Nam id quod tibi concessi, quorsus pertineat, exspecto. Marcvs: Non faciam longius. Huc enim pertinet: animal hoc prouidum, sagax, multiplex, acutum, memor, plenum rationis et consilii, quem uocamus hominem, praeclara quadam condicione generatum esse a supremo deo. Solum est enim ex tot animantium generibus atque naturis particeps rationis et cogitationis, quom cetera sint omnia expertia. Quid est autem, non dicam in homine, sed in omni caelo atque terra, ratione diuinius? Quae quom adoleuit atque perfecta est, nominatur rite sapientia.
1.23Akıldan daha iyi bir şey olmadığına, akıl da hem insanda hem tanrıda bulunduğuna göre, insanla tanrı arasındaki ilk ortaklık akıl ortaklığıdır. Aralarında akıl ortak olanlar arasında doğru akıl da ortaktır; doğru akıl kanun olduğuna göre, insanların tanrılarla kanun bakımından da ortak olduklarını düşünmeliyiz. Aralarında kanun ortaklığı bulunanlar arasında hukuk ortaklığı da vardır. Bunlar kimler arasında ortaksa, onlar aynı devletin vatandaşları sayılmalıdır. Aynı buyruklara ve aynı yetkililere itaat ediyorlarsa bu çok daha doğrudur; nitekim insanlar bu göksel düzene, ilahî zihne ve her şeye gücü yeten tanrıya itaat ederler. Öyle ki artık bütün bu evren, tanrıların ve insanların ortak tek bir devleti sayılmalıdır. Devletlerde, yeri gelince anlatılacak bir esasa göre, kişilerin hukuki konumu ailelerin soy bağlarıyla belirlenir; tabiatta ise bu çok daha görkemli, çok daha parlak bir biçimde olur: İnsanlar tanrılara soy ve akrabalık bağıyla bağlıdır.
Est igitur, quoniam nihil est ratione melius, eaque
1.24Çünkü insanın tabiatı araştırıldığında genellikle şu ileri sürülür —ve elbette ileri sürüldüğü gibidir—: Göklerin kesintisiz dolanımları ve dönüşleri sonunda insan soyunu ekmeye elverişli bir olgunluk vakti gelmiştir. Yeryüzüne serpilip ekilen bu soy, ruhların ilahî armağanıyla zenginleştirilmiştir. İnsanlar, kendilerini bir arada tutan öteki şeyleri, yani kırılgan ve geçici olanları ölümlü soydan almışlardır; ruh ise onlara tanrı tarafından yerleştirilmiştir. Bu yüzden bizim göktekilerle bir soy bağımız, bir neslimiz, bir kökümüz olduğu haklı olarak söylenebilir. Nitekim bunca tür arasında insandan başka, tanrı hakkında az da olsa bir bilgisi olan hiçbir canlı yoktur. İnsanlar arasında da, ne kadar uysal ya da ne kadar vahşi olursa olsun, nasıl bir tanrıya inanmak gerektiğini bilmese bile bir tanrıya inanmak gerektiğini bilmeyen hiçbir kavim yoktur.
Nam cum de natura hominis quaeritur,
1.25Buradan şu sonuç çıkar: Tanrıyı tanıyan, nereden geldiğini âdeta hatırlayan ve bilen kişidir. Fazilet de insanda ve tanrıda aynıdır, bunların dışında başka hiçbir türde de yoktur. Fazilet ise yetkinleşmiş ve en yükseğe ulaştırılmış tabiattan başka bir şey değildir; demek ki insanla tanrı arasında bir benzerlik vardır. Durum böyle olunca, hangi akrabalık bundan daha yakın, daha kesin olabilir? Bu yüzden tabiat, insanların rahatı ve ihtiyaçları için öyle bol nimet bağışlamıştır ki doğan şeyler bize bilerek verilmiş, tesadüfen doğmamış görünür. Yalnız toprağın bağrından fışkıran tahıllar ve meyveler değil, hayvanlar da böyledir; çünkü bunların çoğunun insanların işine yaramak için, kiminin ürününden faydalanılsın, kiminin de yensin diye yaratıldığı açıktır.
Ex quo efficitur illud, ut is agnoscat deum, qui, unde ortus sit, quasi recordetur
1.26Sayısız sanat da tabiatın öğretmesiyle bulunmuştur; akıl tabiatı taklit ederek hayat için gerekli şeyleri ustalıkla elde etmiştir.
Aynı tabiat insanın kendisini yalnız zihin çevikliğiyle donatmakla kalmamış; ona hisleri de muhafızlar ve haberciler olarak vermiş, pek çok şeyin henüz karanlık ve yeterince belirginleşmemiş kavrayışlarını ilmin bir tür temelleri olarak açığa çıkarmış, ona insan zekâsına elverişli ve yaraşır bir beden biçimi de vermiştir. Öteki canlıları otlamaları için yere eğmişken yalnız insanı dik kaldırmış ve onu, âdeta akrabası ve eski yurdu olan göğe bakmaya yöneltmiştir. Yüzün görünüşünü de öyle biçimlendirmiştir ki en derinde saklı karakteri onda canlandırır.
Artes uero innumerabiles repertae sunt, docente natura, quam imitata ratio res ad uitam necessarias sollerter consecuta est. Ipsum autem hominem eadem natura non solum celeritate mentis ornauit sed
1.27Gözler ruhça nasıl bir hâlde olduğumuzu pek ince bir dille anlatır. İnsandan başka hiçbir canlıda bulunamayan ve yüz ifadesi denen şey de karakteri gösterir; Yunanlılar bunun gücünü bilirler, ama dillerinde bunun adı bile yoktur. Bedenin geri kalanının elverişliliklerini ve yatkınlıklarını, sesin ayarını, insan topluluğunu en çok bir araya getiren sözün gücünü geçiyorum. Çünkü her şey bu tartışmanın ve bu vaktin konusu değil; bu konuyu da, bence, okuduğunuz o kitaplarda Scipio yeterince işledi. Şimdi, tanrı insanı, öteki her şeyin başı olmasını istediği için böyle yaratıp donattığına göre, şu açıktır —her şeyi tartışmayalım—: Tabiat kendi başına daha ileri gider. Kimse ona öğretmese de, türlerini ilk ve başlangıç hâlindeki bir kavrayışla tanıdığı şeylerden yola çıkarak aklı kendi başına pekiştirir ve yetkinleştirir.
Nam et oculi nimis argute quem ad modum animo affecti simus, loquuntur et is qui appellatur uultus, qui nullo in animante esse praeter hominem potest, indicat mores, quoius uim Graeci norunt, nomen omnino non habent. Omitto opportunitates habilitatesque reliqui corporis, moderationem uocis, orationis uim, quae conciliatrix est humanae maxime societatis. Neque enim omnia sunt huius disputationis ac temporis, et hunc locum satis, ut mihi uidetur, in iis libris quos legistis, expressit Scipio. Nunc quoniam hominem, quod principium reliquarum rerum esse uoluit,
1.28Atticus: Ölümsüz tanrılar, hukukun ilkelerini ne kadar uzaktan alıyorsun! Öyle ki ben, senden medeni hukuk hakkında beklediğim şeylere koşmak bir yana, bütün bu günü bu sohbetle geçirmene seve seve razı olurum. Çünkü belki başka şeyler uğruna ele aldığın bu konular, uğruna hazırlandıkları o şeylerden daha büyüktür.
Marcus: Şimdi kısaca değindiğimiz bu konular gerçekten büyüktür. Ama bilgili insanların tartışmalarında dönen bütün konular içinde, adalet için doğduğumuzu, hukukun kanaatle değil tabiatla kurulduğunu açıkça kavramaktan daha üstün bir şey kesinlikle yoktur. İnsanların birbirleriyle olan topluluğuna ve bağına bakarsan bu artık açığa çıkacaktır.
Atticvs: Di immortales, quam tu longe iuris principia repetis! atque ita ut ego non modo ad illa non properem, quae exspectabam a te de iure ciuili, sed facile patiar te hunc diem uel totum in isto sermone consumere. Sunt enim haec maiora, quae aliorum causa fortasse conplecteris, quam ipsa illa, quorum haec causa praeparantur. Marcvs: Sunt haec quidem magna, quae nunc breuiter attinguntur. Sed omnium quae in hominum doctorum disputatione uersantur, nihil est profecto praestabilius, quam plane intellegi, nos ad iustitiam esse natos, neque opinione sed natura constitutum esse ius. Id iam patebit, si hominum inter ipsos societatem coniunctionemque perspexeris.
1.29Çünkü hiçbir şey başka bir şeye, hepimizin birbirimize benzediği kadar benzer ve denk değildir. Âdetlerin bozulması ve kanaatlerin çeşitliliği ruhların zayıflığını yakaladıkları yöne doğru bükmeseydi, hiç kimse kendine, herkesin herkese benzediği kadar benzemezdi. Bu yüzden insanın tarifi ne olursa olsun, tek bir tarif hepsi için geçerlidir.
Nihil est enim unum uni tam simile, tam par, quam omnes inter nosmet ipsos sumus. Quodsi deprauatio consuetudinum, si opinionum ua
1.30Bu da insan türü içinde hiçbir farklılık bulunmadığına yeterli bir delildir; farklılık olsaydı tek bir tarif hepsini kapsamazdı. Gerçekten de bizi hayvanlardan üstün kılan tek şey olan akıl, sayesinde tahmin yürüttüğümüz, kanıt getirdiğimiz, çürüttüğümüz, tartıştığımız, bir sonuca ulaştığımız akıl, bütün insanlarda kesinlikle ortaktır; bilgi bakımından farklıdır ama öğrenme yeteneği bakımından eşittir. Herkes aynı şeyleri hisleriyle kavrar; hisleri harekete geçiren şeyler herkesin hislerini aynı biçimde harekete geçirir. Daha önce sözünü ettiğim, ruhlara kazınan o başlangıç hâlindeki kavrayışlar herkese benzer biçimde kazınır. Zihnin tercümanı olan dil de kelimelerde ayrılır, anlamlarda birleşir. Hiçbir milletten öyle biri yoktur ki tabiatı rehber edinince fazilete ulaşamasın.
Quod argumenti satis est nullam dissimilitudinem esse in genere. Quae si esset, non una omnis definitio contineret. Etenim ratio, qua una praestamus beluis, per quam coniectura ualemus, argumentamur, refellimus, disserimus, conficimus aliquid, cun
1.31İnsan soyunun benzerliği yalnız doğru davranışlarda değil, kötülüklerde de göze çarpar. Herkes hazza kapılır. Haz çirkinliğin yemi olsa da, tabii iyiye benzeyen bir yanı vardır: Yumuşaklığı ve tatlılığıyla hoşa gider, zihin de yanılıp onu sağlığa yararlı bir şeymiş gibi benimser. Benzer bir bilgisizlikle ölümden tabiatın çözülmesiymiş gibi kaçılır; hayat ise bizi doğduğumuz hâlde tuttuğu için arzulanır. Acı en büyük kötülüklerden sayılır, hem kendi sertliği yüzünden hem de ardından tabiatın yok oluşu geliyormuş gibi göründüğü için.
Nec solum in rectis, sed etiam in prauitatibus insignis est humani generis similitudo. Nam et uoluptate capiuntur omnes, quae etsi est inlecebra turpitudinis, tamen habet quiddam simile naturalis boni; le
1.32Ahlâki güzellikle şan birbirine benzediği için de itibar görenler mesut, şandan yoksun olanlar ise bahtsız görünür. Sıkıntılar, sevinçler, arzular, korkular herkesin zihninde benzer biçimde dolaşır. Kanaatler bir milletten ötekine farklı olsa da, köpeğe ve kediye tanrı diye tapanlar, öteki milletlerin boğuştuğu batıl inançtan başka bir batıl inançla boğuşmuyorlar. Hangi millet nezaketi, iyilikseverliği, minnet duyan ve iyiliği unutmayan gönlü sevmez? Hangisi kibirlileri, kötülük edenleri, zalimleri, nankörleri hor görüp onlardan nefret etmez? Bütün bunlardan bütün insan soyunun kendi arasında bir topluluk oluşturduğu anlaşıldığına göre, sonuncusu şudur: … doğru yaşamanın yolu insanları daha iyi kılar. Bunları onaylıyorsanız geri kalanlara geçelim; bir şey soracaksanız önce onu açıklayalım.
Atticus: İkimiz adına cevap vereyim: Soracak hiçbir şeyimiz yok.
propterque honestatis et gloriae similitudinem beati, qui honorati sunt, uidentur, miseri autem, qui sunt inglorii. Molestiae, laetitiae, cupiditates, timores similiter omnium mentes peruagantur, nec si opiniones aliae sunt apud alios, idcirco qui canem et felem ut deos colunt, non eadem superstitione qua ceterae gentes conflictantur. Quae autem natio non comitatem, non benignitatem, non gratum animum et beneficii memorem diligit? Quae superbos, quae maleficos, quae crudeles, quae ingratos non aspernatur, non odit? Quibus ex rebus cum omne genus hominum sociatum inter se esse intellegatur, illud extremum est, [ . . . . ] quod recte uiuendi ratio meliores efficit. Quae si adprobatis, pergam
1.33Marcus: Öyleyse şu sonuç çıkar: Tabiat bizi, hukuku birbirimizle paylaşalım ve aramızda ortak kılalım diye yaratmıştır. Bütün bu tartışmada "tabiat" derken şunu kastettiğimin anlaşılmasını istiyorum: Kötü alışkanlığın bozucu etkisi o kadar büyüktür ki tabiatın verdiği kıvılcımlar onunla âdeta söner, zıt kusurlar doğup kökleşir. İnsanlar tabiatça oldukları gibi muhakemeleriyle de, şairin dediği gibi "insana dair hiçbir şeyi kendilerine yabancı saymasalardı", hukuka herkes eşit biçimde riayet ederdi. Çünkü tabiat kime akıl verdiyse ona doğru aklı da vermiştir; öyleyse emretmede ve yasaklamada doğru akıl olan kanunu da vermiştir; kanunu verdiyse hukuku da. Akıl ise herkese verilmiştir; demek ki hukuk da herkese verilmiştir. Sokrates'in, faydayı hukuktan ilk ayıran kişiye lanet etmesi de yerindeydi; çünkü bunun bütün felaketlerin başı olduğundan yakınırdı. Pythagoras'ın dostluk üzerine o sözü de başka nereden gelir: "…birçok kişiden tek bir kişi olsun."
Marcvs: Sequitur igitur ad participandum alium
1.34… Buradan anlaşılır ki bilge kişi böylesine geniş ve uzaklara yayılmış bu iyi niyeti kendisiyle eşit fazilete sahip birine yönelttiğinde, bazılarına inanılmaz görünse de zorunlu olan şu sonuç doğar: Kendini ötekinden daha çok sevmez. Her şey eşitken aralarında ne fark olabilir ki? Bu dostlukta en küçük bir fark bile ortaya çıkabilseydi, dostluk adı ölürdü; çünkü dostluğun gücü öyledir ki taraflardan biri bir şeyin ötekine değil de kendisine ait olmasını yeğlediği anda dostluk diye bir şey kalmaz.
Bütün bunlar, hukukun tabiata dayandığı daha kolay anlaşılsın diye, konuşmamızın ve tartışmamızın geri kalanına bir hazırlık olarak söyleniyor. Bu konuda pek az şey daha söyledikten sonra, bütün bu konuşmanın kendisinden doğduğu medeni hukuka geleceğim.
Quintus: Artık pek az şey söylemen yeter elbette; çünkü söylediklerinden, Atticus'a başka türlü görünse de, bana kesinlikle hukukun tabiattan doğduğu anlaşılıyor.
. . . Ex quo perspicitur, quom hanc beniuolentiam tam late longeque diffusam uir sapiens in aliquem pari uirtute praeditum contulerit, tum illud effici (quod quibusdam incredibile uideatur, sit autem necessarium) ut
1.35Atticus: Bana başka türlü görünebilir mi? Şunlar artık kanıtlandı: Önce tanrıların armağanlarıyla âdeta donatılıp süslendiğimiz; ikinci olarak, insanların birbirleriyle yaşamasının tek, eşit ve ortak bir yolu bulunduğu; sonra hepsinin birbirine tabii bir şefkat ve iyi niyetle, ayrıca hukuk ortaklığıyla bağlı olduğu. Bunları —bence haklı olarak— doğru kabul ettikten sonra kanunları ve hukuku tabiattan nasıl ayırabiliriz?
Atticvs: An mihi aliter uideri possit, cum haec iam perfecta sint, primum quasi muneribus deorum nos esse instructos et ornatos, secundo autem loco unam esse hominum inter ipsos uiuendi parem communemque rationem, deinde omnes inter se naturali quadam indulgentia et beniuolentia, tum etiam societate iuris contineri? quae quom uera esse, recte ut arbitror, concesserimus, qui iam licet nobis a natura leges et iura seiungere?
1.36Marcus: Doğru söylüyorsun, durum da böyle. Ama filozofların usulü şimdi böyle; o eski filozofların değil, bilgelik için âdeta atölyeler kurmuş olanların. Bir zamanlar geniş ve serbestçe tartışılan şeyler şimdi madde madde ayrılarak söyleniyor. Çünkü şu an elimizdeki konunun, ancak hukukun tabiattan geldiği ayrıca tartışılırsa hakkının verileceğini düşünüyorlar.
Atticus: Demek tartışmadaki serbestliğin elden gitti! Ya da sen tartışırken kendi yargını değil, başkalarının otoritesini izleyen biri oldun!
Marcvs: Recte dicis, et res se sic habet. Verum philosophorum more, non ueterum quidem illorum, sed eorum qui quasi officinas instruxerunt sapientiae, quae fuse olim disputabantur ac libere, ea nunc articulatim distincta dicuntur. Nec enim satis fieri censent huic loco qui nunc est in manibus, nisi separatim hoc ipsum, natura esse ius, disputarint. Atticvs: Et scilicet tua libertas disserendi amissa est, aut tu is es qui in disputando non tuum iudicium sequaris, sed auctoritati aliorum pareas!
1.37Marcus: Her zaman değil, Titus; ama bu konuşmanın nereye gittiğini görüyorsun: Bütün sözümüz devletleri sağlamlaştırmaya, töreleri yerleştirmeye ve bütün halkları iyileştirmeye yöneliyor. Bu yüzden iyi düşünülmemiş ve titizlikle incelenmemiş ilkeler koymaktan çekiniyorum. Gerçi bu ilkelerin herkesçe kabul göreceğini ummuyorum —bu olamaz—; ama doğru ve ahlâken güzel olan her şeyin kendisi için istenmesi gerektiğini düşünenlerce kabul görmelerini istiyorum: ya kendi başına övgüye değer olmayan hiçbir şeyi iyiler arasında saymayanlarca, ya da en azından kendiliğinden gerçekten övülemeyen hiçbir şeyi büyük bir iyi saymayanlarca.
Marcvs: Non semper, Tite, sed iter huius sermonis quod sit, uides: ad res publicas firmandas et ad stabiliend
1.38Bunlar ister Speusippos, Ksenokrates ve Polemon ile eski Akademi'de kalmış olsunlar; ister onlarla özde uyuşan, yalnız öğretme tarzında biraz ayrılan Aristoteles'i ve Theophrastos'u izlemiş olsunlar; ister Zenon'un uygun gördüğü gibi şeyleri değiştirmeden kelimeleri değiştirmiş olsunlar; ister faziletler ve kusurlar dışında her şeyi tam bir eşitliğe koyan Ariston'un zor ve sarp, ama artık kırılmış ve çürütülmüş mezhebini izlemiş olsunlar: Söylediklerim bunların hepsince kabul görsün.
iis omnibus, siue in Academia uetere cum Speusippo, Xenocrate, Polemone manserunt, siue Aristotelem et Theophrastum, cum illis congruentes re, genere docendi paulum differentes, secuti sunt, siue, ut Zenoni uisum est, rebus non commutatis immutauerunt uocabula, siue etiam Aristonis difficilem atque arduam, sed iam tamen fractam et conuictam sectam secuti sunt, ut uirtutibus exceptis atque uitiis cetera in summa aequalitate ponerent: iis omnibus haec quae dixi prob
1.39Kendilerine düşkün olan, bedenlerine köle olan, hayatta neyin peşinden gidip neden kaçacaklarını haz ve acıyla tartanlara gelince —doğru söyleseler bile; burada kavgaya gerek yok—, onlara kendi bahçeciklerinde konuşmalarını söyleyelim; hiçbir yanını bilmedikleri ve bilmeyi de asla istemedikleri devlet topluluğundan da bir süre uzak durmalarını rica edelim. Bütün bu konuları altüst eden Akademi'ye, Arkesilaos ile Karneades'ten gelen şu yeni Akademi'ye de susması için yalvaralım. Çünkü bize oldukça ustaca kurulmuş ve düzenlenmiş görünen bu yapıya saldırırsa korkunç yıkımlara yol açar. Ben onu yatıştırmak isterim, uzaklaştırmaya cesaret edemem. …
Sibi autem indulgentes et corpori deseruientes atque omnia quae sequantur in uita quaeque fugiant uoluptatibus et doloribus ponderantes, etiam si uera dicnt—nihil enim opus est hoc loco litibus—, in hortulis suis iubeamus dicere, atque etiam ab omni societate rei publicae, cuius partem nec norunt ullam neque umquam nosse uoluerunt, paulisper facessant rogemus. Perturbatricem autem harum omnium rerum Academiam, hanc ab Arcesila et Carneade recentem, exoremus ut sileat. Nam si inuaserit in haec, quae satis scite nobis instructa et composita uidentur, nimias edet ruinas. Quam quidem ego placare cupio, submouere non audeo. . . . . . .
1.40… Çünkü onun tütsüleri olmadan da arınmış durumdayız. Ama insanlara karşı işlenen cinayetlerin ve tanrılara karşı saygısızlıkların hiçbir kefareti yoktur. Bu yüzden suçlular cezalarını mahkemelerle ödemezler —mahkemeler bir zamanlar hiçbir yerde yoktu, bugün pek çok yerde yok, olduğu yerde de çoğu zaman yanlış hüküm verir—; onları Furia'lar kovalar, izlerini sürer. Ama efsanelerdeki gibi yanan meşalelerle değil, vicdan azabıyla ve işledikleri hilenin işkencesiyle. İnsanları haksızlıktan tabiat değil de ceza alıkoymak zorunda olsaydı, ceza korkusu ortadan kalkınca kötüleri hangi kaygı rahatsız ederdi? Yine de onlardan hiçbiri, suçu işlediğini inkâr etmeyecek ya da haklı öfkesi için bir sebep uydurup suçunun savunmasını tabiat hukukundan aramayacak kadar cüretkâr olmamıştır. Kötüler bile tabiat hukukuna başvurmaya cüret ediyorsa, iyiler ona ne büyük bir bağlılıkla riayet ederler! Eğer insanı haksız ve cinayet dolu bir hayattan alıkoyan, çirkinliğin kendisi değil de ceza, işkence korkusuysa, hiç kimse adaletsiz değildir; kötüler daha çok tedbirsiz sayılmalıdır.
Nam etiam sine illius suffimentis expiati sumus. At uero scelerum in homines atque
1.41Sonra, bizi iyi insan olmaya ahlâken güzel olanın kendisi değil de bir fayda ve kazanç sevk ediyorsa, iyi değil kurnazızdır. Tanıktan ve yargıçtan başka hiçbir şeyden korkmayan bu adam karanlıkta ne yapar? Issız bir yerde, çok altınını soyabileceği zayıf ve yalnız birine rastlarsa ne yapar? Bizim tabiatça adil ve iyi adamımız onunla sohbet eder, ona yardım eder, onu yoluna götürür. Hiçbir şeyi başkası için yapmayan ve her şeyi kendi çıkarıyla ölçen adamın ne yapacağını ise sanırım görüyorsunuz! Onun canını almayacağını, altınını çalmayacağını söylese bile, bunu asla tabiatça çirkin saydığı için değil, iş duyulur da başı belaya girer diye korktuğu için söyleyecektir. Bilginleri bırakın, köylüleri bile kızartacak bir şey!
Tum autem qui non ipso honesto mouemur ut boni uiri simus, sed utilitate aliqua atque fructu, callidi sumus, non boni. Nam quid faciet is homo in tenebris qui nihil timet nisi testem et iudicem? Quid in deserto quo loco nactus, quem multo auro spoliare possit, imbecillum atque solum? Noster quidem hic natura iustus uir ac bonus etiam conloquetur, iuuabit, in uiam deducet. Is uero qui nihil alterius causa faciet et metietur suis commodis omnia, uidetis, credo, quid sit acturus! Quodsi negabit se illi uitam erepturum et aurum ablaturum, numquam ob eam causam negabit quod id natura turpe iudicet, sed quod metuat ne emanet, id est ne malum habeat. O rem dignam, in qua non modo docti, sed etiam agrestes erubescant!
1.42Hele en aptalcası, milletlerin kurumlarında ya da kanunlarında karara bağlanmış her şeyin adil olduğunu düşünmektir. Bazı kanunlar zorbaların kanunlarıysa da mı? O Otuzlar Atina'ya kanunlar koymak isteseydi ve bütün Atinalılar bu zorbaca kanunlardan memnun kalsaydı, bu kanunlar bu yüzden adil mi sayılırdı? Sanırım, bizim interreximizin çıkardığı, diktatörün vatandaşlardan istediğini adıyla anarak ya da yargılamadan cezasızca öldürebileceğini söyleyen kanundan daha adil sayılmazdı. Çünkü insan topluluğunu birbirine bağlayan tek bir hukuk vardır ve onu tek bir kanun kurmuştur; bu kanun da emretmenin ve yasaklamanın doğru aklıdır. Onu bilmeyen, kanun ister bir yerde yazılı olsun ister hiçbir yerde, adaletsizdir. Eğer adalet yazılı kanunlara ve milletlerin kurumlarına itaatse ve aynı kişilerin dediği gibi her şey faydayla ölçülmeliyse, bir şeyin kendisine kâr getireceğini düşünen kişi, elinden gelirse kanunları hiçe sayacak ve çiğneyecektir. Böylece hukuk tabiattan gelmiyorsa ve fayda için kurulan şey başka bir faydayla yıkılıyorsa, ortada hiç adalet kalmaz.
Iam uero illud stultissimum, existimare omnia iusta esse quae s
1.43Hukuku tabiat pekiştirmeyecekse bütün faziletler ortadan kalkar. Cömertlik, vatan sevgisi, vefa, başkasına iyilik etme ya da iyiliğe karşılık verme isteği nerede var olabilir? Bunlar, tabiatça insanları sevmeye meyilli olmamızdan doğar; bu da hukukun temelidir. Yalnız insanlara karşı saygılı davranışlar değil, tanrılara karşı törenler ve ibadetler de ortadan kalkar; bence bunlar korkudan değil, insanla tanrı arasındaki bağ yüzünden korunmalıdır. Hukuk milletlerin buyruklarıyla, yöneticilerin kararnameleriyle, yargıçların hükümleriyle kurulsaydı, oylarla ya da kalabalığın kararlarıyla onaylandığı takdirde yol kesmek de hukuk olurdu, zina etmek de, sahte vasiyetname düzmek de.
Atqui si natura confirmatura ius non erit, uirtutes omnes tollantur. Vbi enim liberalitas, ubi patriae caritas, ubi pietas, ubi aut bene merendi de altero aut referendae gratiae uoluntas poterit existere? Nam haec nascuntur ex eo quod natura propensi sumus ad diligendos homines, quod fundamentum iuris est. Neque solum in homines obsequia, sed etiam in deos caerimoniae religionesque toll
1.44Akılsızların görüşlerinin ve buyruklarının, oylarıyla şeylerin tabiatını değiştirecek kadar gücü varsa, kötü ve zararlı olan şeylerin iyi ve yararlı sayılmasını da neden karara bağlamıyorlar? Ya da kanun haksızlıktan hak çıkarabiliyorsa, kötüden iyi neden çıkaramasın? Oysa biz iyi kanunu kötüsünden tabiatın ölçüsünden başka hiçbir şeyle ayıramayız. Tabiatla ayırt edilen yalnız hak ve haksızlık değildir; genel olarak ahlâken güzel ve çirkin olan her şeydir. Çünkü ortak kavrayış şeyleri bize tanıttığı ve ruhlarımızda onların ilk taslağını çizdiği için, güzel olanı fazilete, çirkin olanı kusurlara bağlarız.
Quodsi tanta potestas est stultorum sententiis atque iussis, ut eorum suffragiis rerum natura uertatur, cur non sanciunt ut quae mala perniciosaque sunt, habeantur pro bonis et salutaribus? Aut
1.45Bunların tabiata değil kanaate dayandığını düşünmek ise deliliktir. Çünkü bir ağacın ya da bir atın "fazileti" denen şey —burada kelimeyi yerinde kullanmıyoruz— kanaate değil tabiata dayanır. Böyleyse güzel ve çirkin de tabiatla ayırt edilmelidir. Çünkü faziletin bütünü kanaate dayansaydı, onun parçaları da kanaatle değerlendirilirdi. Kim basiretli ve deyim yerindeyse açıkgöz bir insanı kendi melekesinden değil de dışarıdaki bir şeyden yola çıkarak değerlendirir? Çünkü fazilet yetkinleşmiş akıldır; bu da kesinlikle tabiattadır; demek ki bütün ahlâki güzellik de aynı biçimde tabiattadır.
Doğru ile yanlış, birbirini gerektirenler ile birbirine zıt olanlar nasıl başka bir şeye göre değil de kendiliğinden yargılanıyorsa, hayatın tutarlı ve kesintisiz düzeni, yani fazilet de, tutarsızlık, yani kusur da kendi tabiatıyla değerlendirilir. Peki, insanların yaratılışlarını da aynı biçimde değerlendirmeyecek miyiz?
Haec autem in opinione existimare, non in natura posita, dementis est. Nam nec arboris nec equi uirtus quae dicitur (in quo abutimur nomine) in opinione
1.46Yoksa yaratılışlar tabiatla, yaratılışlardan doğan faziletler ve kusurlar başka bir yolla mı değerlendirilecek? Başka bir yolla değerlendirilmeyeceklerse, ahlâken güzel ve çirkin olanın tabiata dayandırılması zorunlu olmaz mı? Övgüye değer bir iyi, övülecek şeyi zorunlu olarak kendi içinde taşır; çünkü iyinin kendisi kanaatlerle değil tabiatla vardır. Öyle olmasaydı mesut olmamız da kanaate bağlı olurdu; bundan daha aptalca ne söylenebilir? Bu yüzden iyi de kötü de tabiatla değerlendirildiğine ve bunlar tabiatın ilkeleri olduğuna göre, ahlâken güzel ve çirkin de kesinlikle aynı yolla ayırt edilmeli ve tabiata dayandırılmalıdır.
An ingenia natura, uirtutes et uitia quae existunt ab ingeniis, aliter iudicabuntur? An ea
1.47Ama kanaatlerin çeşitliliği ve insanların anlaşmazlığı aklımızı karıştırıyor. Hislerde böyle bir ayrılık olmadığı için onları tabiatça kesin sayıyoruz; bazılarına öyle, bazılarına başka türlü görünen, aynı kişilere de her zaman aynı biçimde görünmeyen şeylerin ise uydurma olduğunu söylüyoruz. Oysa durum bambaşkadır. Çünkü hislerimizi ne anne baba, ne dadı, ne öğretmen, ne şair, ne sahne bozar; kalabalığın oybirliği de onları yoldan çıkarmaz. Ruhlara ise her yandan tuzak kurulur: ya biraz önce saydığım, onları körpe ve işlenmemiş hâlde alıp istedikleri gibi boyayan ve büken kişiler kurar bu tuzağı, ya da her hissin derinliklerine sızıp yerleşmiş olan haz. Haz iyiyi taklit eder, ama bütün kötülüklerin anasıdır. Onun okşayışlarıyla bozulduğumuz için, tabiatça iyi olan şeyleri, bu tatlılıktan ve bu kaşıntıdan yoksun oldukları için yeterince göremeyiz.
Sed perturbat nos opinionum uarietas hominumque dissensio, et quia non idem contingit in sensibus, hos natura certos putamus; illa quae aliis sic, aliis secus, nec isdem semper uno modo uidentur, ficta esse dicimus. Quod est longe aliter. Nam sensus nostros non parens, non nutrix, non magister, non poeta, non scaena deprauat, non multitudinis consensus abducit. At uero animis omnes tenduntur insidiae, uel ab iis quos modo enumeraui qui teneros et rudes quom acceperunt, inficiunt et flectunt ut uolunt, uel ab ea quae penitus in omni sensu implicata insidet, imitatrix boni uoluptas, malorum autem mater omnium; quoius blanditiis corrupti, quae natura bona sunt, quia dulcedine hac et scabie carent, non cern
1.48Bütün bu konuşmayı artık bağlayayım: Söylenenlerden apaçık görülen şu sonuç çıkar ki hem hukuk hem de ahlâken güzel olan her şey kendisi için istenmelidir. Çünkü bütün iyi insanlar hakkaniyetin kendisini ve hukukun kendisini severler; kendi başına sevilmeye değmeyen bir şeyi yanılıp sevmek de iyi insana yakışmaz. Demek ki hukuk kendisi için istenmeli ve gözetilmelidir. Hukuk böyleyse adalet de böyledir; adalet böyleyse geri kalan faziletler de kendileri için gözetilmelidir. Ya cömertlik? Karşılıksız mıdır, paralı mı? İnsan ödül beklemeden iyilik ediyorsa cömertlik karşılıksızdır; ücret karşılığı ediyorsa kiralıktır. Cömert ya da iyiliksever denen kişinin kazancın değil, vazifenin peşinden gittiğinden şüphe yoktur. Demek ki adalet de hiçbir ödül, hiçbir ücret istemez; kendisi için istenir. Bütün faziletlerin gerekçesi ve anlamı da aynıdır.
Sequitur (ut conclusa mihi iam haec sit omnis oratio), id quod ante oculos ex iis est quae dicta sunt, et ius et omne honestum sua sponte esse expetendum. Etenim omnes uiri boni ipsam aequitatem et ius ipsum amant, nec est uiri boni errare et diligere quod per se non sit diligendum: per se igitur ius est expetendum et colendum. Quod si ius, etiam iustitia; sin ea, reliquae quoque uirtutes per se colendae sunt. Quid? Liberalitas gratuitane est an mercennaria? Si sine praemio benignus est, gratuita; si cum mercede, conducta. Nec est dubium quin is qui liberalis benignusue dicitur, officium non, fructum sequatur. Ergo item iustitia nihil expetit praemii, nihil pretii: per se igitur expetitur eademque omnium uirtutum causa atque sententia est.
1.49Fazilet kendiliğinden değil de getirdiği kazanç için isteniyorsa, tek bir fazilet olacaktır ki ona en doğru adıyla kötülük denir. Çünkü kişi yaptığı her şeyi kendi çıkarına ne kadar çok bağlarsa o kadar az iyi insandır; faziletini ödülle ölçenler de kötülükten başka hiçbir şeyi fazilet saymazlar. Kimse başkası için iyilik etmiyorsa hayırsever nerede? İyiliğe karşılık verenler bunu yalnız minnet duydukları için yapmıyorlarsa, minnettar insan nerede? Dostun kendisi, deyim yerindeyse bütün gönülle, kendisi için sevilmiyorsa, o kutsal dostluk nerede? Hatta kazanç ve kâr ümidi kalmayınca dostu terk edip bir kenara atmak gerekecek; bundan daha vahşice ne söylenebilir? Dostluk kendisi için gözetilmeliyse, insanların topluluğu, eşitliği ve adalet de kendileri için istenmelidir. Böyle değilse hiç adalet yoktur. Çünkü adaletin ücretini aramak, en büyük adaletsizliğin ta kendisidir.
Atque etiam si emolumentis, non
1.50Ya ölçülülük, itidal, nefse hâkimiyet, utangaçlık, hayâ ve iffet hakkında ne diyeceğiz? İnsanlar kötü ün korkusundan mı, yoksa kanunların ve mahkemelerin korkusundan mı küstahlıktan uzak dururlar? Demek ki iyi söz işitmek için masum ve utangaçtırlar, iyi bir ün toplamak için de açık saçık konuşmaktan kızarırlar! Ben ise kusurun yargısından kaçınmak isteyen ama kusurun kendisiyle damgalandıklarını düşünmeyen bu filozoflardan utanıyorum.
Quid uero de modestia, quid de temperantia, quid de continentia, quid de uerecundia, pudore pudicitiaque dicemus? Infamiaene metu non esse petulantes, an legum et iudiciorum? Innocentes ergo et uerecundi sunt, ut bene audiant, et, ut rumorem bonum colligant, erubescent impudica loqui. At me istorum philosophorum pudet, qui
1.51Nasıl yani? Kötü ün korkusuyla ahlaksızlıktan uzak duranlara iffetli diyebilir miyiz, kötü ün işin çirkinliği yüzünden geldiği hâlde? Övülmesi ya da yerilmesi gerektiğini düşündüğün şeyin tabiatından uzaklaşırsan, neyi gereği gibi övebilir ya da yerebilirsin? Bedenin kusurları pek göze batıyorsa bir rahatsızlık uyandırır da ruhun çirkinliği uyandırmaz mı? Ruhun çirkinliği kusurların kendisinden pek kolay görülebilir. Açgözlülükten daha iğrenç, şehvetten daha vahşi, korkaklıktan daha aşağılık, ağır kafalılık ve aptallıktan daha düşkün ne söylenebilir? Peki ya? Bir kusurda ya da birçok kusurda öne çıkanlara, uğradıkları zararlar, kayıplar ya da çektikleri bazı işkenceler yüzünden mi bahtsız diyoruz, yoksa kusurların kendi gücü ve çirkinliği yüzünden mi? Aynı şey, tersinden, faziletin övgüsü için de söylenebilir.
Quid enim? Possumus eos, qui a stupro arcentur infamiae metu, pudicos dicere, quom ipsa infamia propter rei
1.52Çünkü fazilet başka şeyler için isteniyorsa, faziletten daha iyi bir şeyin olması gerekir. Nedir bu? Para mı, makamlar mı, güzellik mi, sağlık mı? Bunlar varken de pek küçüktürler, ne kadar süre var olacakları da hiçbir şekilde kesin olarak bilinemez. Yoksa —söylemesi bile en çirkin olanı— haz mı? Oysa fazilet en çok da hazzı hor görüp reddetmekte görülür. Ama görüyor musunuz, şeylerin ve düşüncelerin nasıl uzun bir zinciri var, biri ötekine nasıl bağlanıyor? Kendimi tutmasaydım daha da uzağa kayıp gidecektim.
Quintus: Nereye? Konuşmanın seni götürdüğü yere ben de seninle seve seve kayarım kardeşim.
Marcus: İyilerin gayesine: her şeyin kendisine bağlandığı ve elde edilmesi için her şeyin yapılması gereken gayeye. Bu, en bilgili insanlar arasında tartışmalı ve anlaşmazlık dolu bir konudur, ama yine de bir gün karara bağlanmalıdır.
Nam si propter alias res uirtus expetitur, melius esse aliquid quam uirtutem necesse est: pecuniamne igitur an honores an formam an ualetudinem? Quae et quom adsunt perparua sunt, et quam diu adfutura sint, certum sciri nullo modo potest. An id quod turpissimum dictu est, uoluptatem? At in ea quidem spernenda et repudianda uirtus uel maxime cernitur. Sed uidetisne quanta series rerum sententiarumque sit, atque ut ex alio alia nectantur? Quin labebar longius, nisi me retinuissem. Qvintvs: Quo tandem? Libenter enim, frater, quo ista oratione
1.53Atticus: Lucius Gellius öldükten sonra bu nasıl olabilir?
Marcus: Bunun konuyla ne ilgisi var?
Atticus: Çünkü Atina'da dostum Phaidros'tan şunu duyduğumu hatırlıyorum: Senin dostun Gellius praetorluğundan sonra prokonsül olarak Yunanistan'a gelip Atina'da bulunduğu sırada, o zamanki filozofları bir yere toplamış ve tartışmalarına artık bir son vermeleri için onları hararetle teşvik etmiş. Ömürlerini kavgalarla tüketmek istemiyorlarsa anlaşabileceklerini söylemiş, aralarında bir uzlaşma sağlanabilirse yardımını da vaat etmiş.
Marcus: Bu bir şaka, Pomponius, pek çok kişi de buna sık sık gülmüştür. Ama doğrusu ben eski Akademi ile Zenon arasında hakem tayin edilmeyi pek isterdim.
Atticus: Bu nasıl olur?
Marcus: Çünkü yalnız tek bir konuda ayrılıyorlar, geri kalan konularda ise şaşılacak biçimde uyuşuyorlar.
Atticus: Sahi mi? Anlaşmazlık yalnız tek bir konuda mı?
Atticvs: Qui istuc fieri potest L. Gellio mortuo? Marcvs: Quid tandem id ad rem? Atticvs: Quia me Athenis audire ex Phaedro meo memini, Gellium familiarem tuum, quom pro consule ex praetura in Graeciam uenisset
1.54Marcus: Meseleyi ilgilendiren tek bir konuda. Eskiler tabiata uygun olan ve hayatta bize yararı dokunan her şeyin iyi olduğuna hükmetmişlerdi; Zenon ise ahlâken güzel olandan başka hiçbir şeyi iyi saymadı.
Atticus: Küçük bir anlaşmazlık diyorsun ha! Sanki her şeyi birbirinden ayırmıyormuş gibi!
Marcus: Sözde değil de özde ayrılsalardı haklı olurdun.
Atticus: Demek dostum Antiokhos'a katılıyorsun —hocam demeye cesaret edemem—. Onunla birlikte yaşadım; beni bizim bahçeciklerimizden neredeyse söküp birkaç küçük adımla Akademi'ye götürdü.
Marcus: O adam gerçekten keskin zekâlı ve basiretliydi, kendi alanında yetkindi, bildiğin gibi de dostumdu. Ama her konuda ona katılıp katılmayacağıma sonra bakarım. Şunu söylüyorum: Bütün bu anlaşmazlık yatıştırılabilir.
Atticus: Bunu nereden çıkarıyorsun?
Marcvs: Quae quidem ad rem pertineat una: quippe quom antiqui omne quod secundum naturam esset, quo iuuaremur in uita, bonum esse decreuerint, hic nisi quod honestum esset
1.55Marcus: Şuradan: Zenon, Khioslu Ariston gibi, yalnız ahlâken güzel olanın iyi, yalnız çirkin olanın kötü olduğunu, geri kalan her şeyin tamamen eşit olduğunu, bunların var olup olmamasının en küçük bir fark yaratmadığını söyleseydi, Ksenokrates'ten, Aristoteles'ten ve Platon'un o okulundan çok ayrılırdı; aralarında en büyük konuda, bütün yaşama tarzına dair bir anlaşmazlık olurdu. Ama şimdi, eskilerin en yüksek iyi dediği şerefe o yalnız iyi diyor; eskilerin en büyük kötü dediği şerefsizliğe o yalnız kötü diyor. Zenginliğe, sağlığa, güzelliğe iyi değil "elverişli şeyler", yoksulluğa, sakatlığa, acıya ise kötü değil "elverişsiz şeyler" diyor. Yani Ksenokrates'le, Aristoteles'le aynı şeyi düşünüyor, yalnız başka türlü söylüyor. Gayeler, yani "sınırlar" (fines) hakkındaki tartışma da şeylerdeki değil, kelimelerdeki bu anlaşmazlıktan doğmuştur. On İki Levha beş ayaklık sınır şeridinde zamanaşımıyla mülk edinmeye izin vermediğine göre, Akademi'nin eski mülkünün bu keskin zekâlı adam tarafından otlatılıp yenmesine izin vermeyeceğiz; sınırları da Mamilius kanununa göre tek hakemle değil, On İki Levha'ya göre üç hakemle belirleyeceğiz.
Marcvs: Quia si, ut Chius Aristo dixit, solum bonum esse
1.56Quintus: Peki nasıl bir hüküm veriyoruz?
Marcus: Sokrates'in diktiği sınır taşlarının aranmasına ve onlara uyulmasına.
Quintus: Harika, kardeşim; daha şimdiden medeni hukukun ve kanunların terimlerini kullanıyorsun; ben de senin tartışmanı bu konuda bekliyorum. Çünkü o mesele, senin ağzından sık sık öğrendiğim gibi, büyük bir hüküm ister. Ama şurası kesin ki en yüksek iyi tabiata göre yaşamaktır, yani ölçülü ve fazilete uygun bir hayatın tadını çıkarmaktır; ya da tabiata uymak ve âdeta onun kanununa göre yaşamak, yani tabiatın istediği şeyleri elde etmek için elinden geleni ihmal etmemektir … bu da faziletin âdeta kanunu gibi yaşamamızı istemesiyle aynı kapıya çıkar. Bu yüzden bu mesele belki hiçbir zaman karara bağlanamaz; ama üstlendiğimiz işi bitireceksek, bu sohbette kesinlikle bağlanamaz.
Qvintvs: Quamnam igitur sententiam dicimus? Marcvs: Requiri placere terminos quos Socrates pepigerit, iisque parere. Qvintvs: Praeclare, frater, iam nunc a te uerba usurpantur ciuilis iuris et legum, quo de genere expecto disputationem tuam. Nam ista quidem magna diiudicatio est, ut ex te ipso saepe cognoui. Sed certe ita res se habet, ut ex natura uiuere summum bonum sit, id est uita modica et apta uirtu
1.57Atticus: Ama ben oraya sapıyordum, hem de hiç istemeden değil.
Quintus: Başka zaman olur. Şimdi başladığımız işe bakalım; hele en yüksek kötü ve iyi hakkındaki bu anlaşmazlığın onunla hiçbir ilgisi yokken.
Marcus: Çok basiretli konuşuyorsun, Quintus. Çünkü şimdiye kadar söylediklerim …
Quintus: … ne Lykurgos'un, ne Solon'un, ne Kharondas'ın, ne Zaleukos'un kanunlarını, ne bizim On İki Levha'mızı, ne de halk meclisi kararlarını istiyorum. Ama senin bugünkü sohbetle hem milletlere hem de tek tek insanlara yaşamanın kanunlarını ve terbiyesini vereceğini düşünüyorum.
Atticvs: At ego huc declinabam nec inuitus. Qvintvs: Licebit alias. Nunc id agamus quod coepimus, quom praesertim ad id nihil pertineat haec de summo malo bonoque dissensio. Marcvs: Prudentissime, Quinte, dicis. Nam quae a me adhuc dicta sunt . . . Qvintvs: . . . nec Lycurgi leges neque Solonis neque Charondae neque Zaleuci, nec nostras duodecim tabulas nec plebiscita desidero, sed te existimo cum populis, tum etiam singulis, hodierno sermone leges uiuendi et disciplinam daturum.
1.58Marcus: Beklediğin şey bu tartışmaya özgüdür, Quintus; keşke benim gücüme de özgü olsaydı! Ama durum kesinlikle şudur: Kanunun kusurları düzeltmesi ve faziletleri tavsiye etmesi gerektiğine göre, yaşama bilgisi de ondan çıkarılmalıdır. Böylece bütün iyi şeylerin anası bilgelik olur; felsefe de adını Yunanca bir kelimeyle bilgelik sevgisinden almıştır. Ölümsüz tanrılar insan hayatına ondan daha verimli, daha gür, daha üstün bir şey vermemiştir. Çünkü bize başka her şeyi, en zorunu da, kendimizi tanımayı yalnız o öğretmiştir. Bu öğüdün gücü ve anlamı o kadar büyüktür ki herhangi bir insana değil, Delphoi tanrısına atfedilmiştir.
Marcvs: Est huius uero disputationis, Quinte, proprium, id quod expectas, atque utinam esset etiam facultatis meae! Sed profecto ita se res habet, ut quoniam uitiorum emendatricem legem esse oportet commendatricemque uirtutum, ab ea
1.59Kendini tanıyan kişi önce kendinde ilahî bir şey bulunduğunu hissedecek, içindeki yaratılışını tanrılara adanmış bir heykel gibi görecek; tanrıların bu büyük armağanına her zaman layık şeyler yapacak ve düşünecektir. Kendini iyice inceleyip baştan sona sınadığında da tabiat tarafından nasıl donatılmış olarak hayata geldiğini, bilgeliği elde edip elinde tutmak için ne büyük araçlara sahip olduğunu anlayacaktır. Çünkü her şeyin başında ruhunda ve zihninde âdeta taslak hâlinde kavrayışlar edinmiştir; bunlar bilgeliğin rehberliğinde aydınlandığında, iyi bir insan olacağını ve tam da bu sebeple mesut olacağını görecektir.
Nam qui se ipse norit, primum aliquid se habere sentiet diuinum ingeniumque in se suum sicut simulacrum aliquod dicatum putabit, tantoque munere deorum semper dignum aliquid et faciet et sentiet, et quom se ipse perspexerit totumque temptarit, intelleget quem ad modum a natura subornatus in uitam uenerit, quantaque instrumenta habeat ad obtinendam adipiscendamque sapientiam, quoniam principio rerum omnium quasi adumbratas intellegentias animo ac mente conceperit, quibus inlustratis sapientia duce bonum uirum et, ob eam ipsam causam, cernat se beatum fore.
1.60Ruh faziletleri tanıyıp kavradığında, bedene boyun eğmekten ve onu şımartmaktan uzaklaştığında, hazzı bir şerefsizlik lekesi gibi bastırdığında, ölüm ve acı korkusundan büsbütün kurtulduğunda, sevgi bağıyla yakınlarına sarıldığında, tabiatın kendisine bağladığı herkesi yakını saydığında, tanrılara saygıyı ve arı bir dindarlığı benimsediğinde, iyiyi seçip zıddını reddetmek için gözünün keskinliği gibi zekâsının keskinliğini de bilediğinde —ki bu fazilete "önceden görmek"ten ötürü basiret (prudentia) denir—, ondan daha mesut ne söylenebilir, ne düşünülebilir?
Nam quom animus cognitis percep tisque uirtutibus a corporis obsequio indulgentiaque discesserit, uoluptatemque sicut labem aliquam dedecoris oppresserit, omnemque mortis dolorisque timorem effugerit, societateque caritatis coerit cum suis, omnesque natura coniunctos suos duxerit, cultumque deorum et puram religionem susceperit, et exacuerit illam, ut oculorum, sic ingenii aciem ad bona seligenda et reicienda contraria (quae uirtus ex prouidendo est appellata prudentia), quid eo dici aut cogitari poterit beatius?
1.61Aynı kişi göğü, yeryüzünü, denizleri ve her şeyin tabiatını inceleyip bunların nereden doğduğunu, nereye döneceğini, ne zaman ve nasıl yok olacağını, içlerinde neyin ölümlü ve geçici, neyin ilahî ve ebedî olduğunu gördüğünde, bunları idare edip yöneten tanrıyı neredeyse kavradığında, kendini bir kasabanın surlarıyla çevrili, belli bir yerin hemşehrisi olarak değil, tek bir şehir gibi olan bütün evrenin vatandaşı olarak tanıdığında, işte şeylerin bu görkemi içinde, tabiatı bu seyredişte ve bilişte, ölümsüz tanrılar, kendini nasıl tanıyacaktır! Halkın en büyük saydığı şeyleri nasıl hor görecek, nasıl küçümseyecek, nasıl hiçe sayacaktır!
Idemque quom caelum, terras, maria rerumque omnium naturam perspexerit, eaque unde generata quo recur
1.62Bütün bunları da bir çitle çevirir gibi tartışma yöntemiyle, doğruyu ve yanlışı ayırt etme ilmiyle, her şeyin neyi gerektirdiğini ve neyin neye zıt olduğunu anlama sanatıyla koruma altına alacaktır. Devlet topluluğu için doğduğunu hissedince de yalnız o ince tartışma tarzını değil, daha geniş yayılan kesintisiz konuşmayı da kullanması gerektiğini düşünecektir. Onunla halkları yönetecek, kanunları sağlamlaştıracak, kötüleri cezalandıracak, iyileri koruyacak, ünlü adamları övecek, vatandaşlarına kurtuluş ve şan öğütlerini ikna edici biçimde verecektir; onunla şerefe teşvik edebilecek, rezaletten alıkoyabilecek, dertlileri teselli edebilecek, cesur ve bilge insanların işlerini ve kararlarını kötülerin rezilliğiyle birlikte ebedî anıtlarla gelecek nesillere aktarabilecektir. Kendini tanımak isteyenlerin insanda bulunduğunu gördükleri bu kadar çok ve bu kadar büyük şeyin anası ve besleyicisi bilgeliktir.
Atque haec omnia quasi saepimento aliquo uallabit disserendi ratione, ueri et falsi iudicandi scientia, et arte quadam intellegendi quid quamque rem sequatur et quid sit quoique contrarium. Quomque se ad ciuilem societatem natum senserit, non solum illa subtili disputatione sibi utendum putabit sed etiam fusa latius perpetua oratione, qua regat populos, qua stabiliat leges, qua castiget improbos, qua tueatur bonos, qua laudet claros uiros, qua praecepta salutis et laudis apte ad persuadendum edat suis ciuibus, qua hortari ad decus, reuocare a flagitio, consolari possit adflictos, factaque et consulta fortium et sapientium cum improborum ignominia sempiternis monumentis prodere. Quae quom tot res tantaeque sint, quae inesse in homine perspiciantur ab iis qui se ipsi uelint nosse, earum parens est educatrixque sapientia.
1.63Atticus: Onu gerçekten ağırbaşlı ve doğru bir dille övdün! Ama bu nereye varıyor?
Marcus: Önce, Pomponius, şimdi ele alacağımız ve bu kadar büyük olmasını istediğimiz konulara. Çünkü kaynakları en yüce şeyler olmadıkça onlar da büyük olmayacaktır. Sonra, kendisine gönül bağladığım ve beni —her neysem— bu hâle getiren bilgeliği sessizce geçemediğim için bunu hem seve seve hem de umarım yerinde olarak yapıyorum.
Atticus: Doğru yapıyorsun; hem yerinde hem de vefalı bir davranış bu. Dediğin gibi, bu sohbette bunun yapılması gerekiyordu.
Atticvs: Laudata quidem a te grauiter et uere! Sed quorsus hoc pertinet? Marcvs: Primum ad ea, Pomponi, de quibus acturi iam sumus, quae tanta esse uolumus. Non enim erunt, nisi ea fuerint, unde illa manant, amplissima. Deinde facio et lubenter et, ut spero, recte, quod eam quoius studio teneor quaeque me eum, quicumque sum, effecit, non possum silentio praeterire. Atticvs: Re