II. Kitap
2.1Atticus: Artık yeterince yürüdük, sen de konuşmana yeni bir başlangıç yapacaksın; yer değiştirip Fibrenus'taki adaya —öteki ırmağın adı bu sanırım— geçelim ve konuşmanın geri kalanını oturarak sürdürelim mi?
Marcus: Elbette. Çünkü ister kendi kendime bir şey düşüneyim, ister bir şey yazıp okuyayım, o yeri pek severek kullanırım.
Atticus: Sed visne, quoniam et satis iam ambulatum est, et tibi aliud dicendi initium sumendum est, locum mutemus et in insula quae est in Fibreno — nam opinor
2.2Atticus: Ben de buraya, hele şimdi gelmişken, doyamıyorum; görkemli villaları, mermer döşemeleri, kakmalı tavanları hor görüyorum. O "Nil" ve "Euripos" dedikleri su kanallarına gelince, bunları gördükten sonra kim onlara gülmez? Senin biraz önce kanun ve hukuk hakkında konuşurken her şeyi tabiata bağladığın gibi, ruhun dinlenmesi ve hoşnutluğu için aranan bu şeylerde de hüküm tabiatındır. Bu yüzden önceden şaşıyordum —bu yerlerde kayalardan ve dağlardan başka bir şey bulunduğunu düşünmüyordum, böyle düşünmeme de senin anlattıkların ve şiirlerin yol açmıştı—, evet, dediğim gibi, bu yerden bu kadar hoşlanmana şaşıyordum. Şimdi ise tersine, Roma'dan uzaktayken başka bir yerde bulunmayı yeğlemene şaşıyorum.
Atticus: Equidem, qui nunc potissimum huc venerim, satiari non queo, magnificasque villas et pavimenta marmorea et laqueata tecta contemno. Ductus vero aquarum, quos isti Nilos et Euripos vocant, quis non cum haec videat inriserit? Itaque ut tu paulo ante de lege et de iure disserens ad naturam referebas omnia, sic in his ipsis rebus, quae ad requietem animi delectationemque quaeruntur, natura dominatur. Quare antea mirabar — nihil enim his in locis nisi saxa et montis cogitabam, itaque ut facerem et narrationibus inducebar tuis et versibus —, sed mirabar ut dixi, te tam valde hoc loco delectari. Nunc contra miror te cum Roma absis usquam potius esse.
2.3Marcus: Birkaç gün uzaklaşabildiğimde, hele yılın bu mevsiminde, ben de buranın güzelliğinin ve sağlıklı havasının peşine düşerim; ama buna nadiren fırsat bulurum. Yine de beni buraya bağlayan başka bir sebep daha var elbette, Titus; ama o seni ilgilendirmez.
Atticus: Nedir o sebep?
Marcus: Doğrusunu söylemek gerekirse, burası benim ve şu kardeşimin öz vatanıdır. Biz burada pek eski bir soydan doğduk; ailemizin ayinleri burada, soyumuz burada, atalarımızın pek çok izi burada. Daha ne diyeyim? Şu gördüğün villa, şimdiki hâliyle, babamızın merakıyla daha gösterişli bir hâle getirildi; babam sağlığı zayıf olduğundan ömrünün çoğunu burada edebiyatla geçirmişti. Ama bil ki ben, dedem hayattayken ve villa eski usulle, Sabin ülkesindeki o Curius villası gibi küçükken, tam bu yerde doğdum. Bu yüzden ruhumda ve hislerimde, beni bu yere belki daha çok bağlayan gizli bir şey var. Nitekim o pek bilge adamın da İthaka'yı görebilmek için ölümsüzlüğü reddettiği yazılıdır.
Marcus: Ego veto, cum licet pluris dies abesse, praesertim hoc tempore anni, et amoenitatem et salubritatem hanc sequor; raro autem licet. Sed nimirum me alia quoque causa delectat, quae te non attingit Tite. Atticus: Quae tandem ista causa est? Marcus: Quia si verum dicimus, haec est mea et huius fratris mei germana patria. Hic enim orti stirpe antiquissima sumus, hic sacra, hic genus, hic maiorum multa vestigia. Quid plura? Hanc vides villam, ut nunc quidem est, lautius aedificatam patris nostri studio, qui cum esset infirma valetudine, hic fere aetatem egit in litteris. Sed hoc ipso in loco, cum avos viveret et antiquo more parva esset villa, ut illa Curiana in Sabinis, me scito esse natum. Qua re inest nescio quid et latet in animo ac sensu meo, quo me plus hic locus fortasse delectet, si quidem etiam ille sapientissimus vir Ithacam ut videret inmortalitatem scribitur repudiasse.
2.4Atticus: Buraya daha seve seve gelmen ve bu yeri sevmen için bunu haklı bir sebep sayıyorum. Hatta, doğrusunu söyleyeyim, ben de o villaya ve senin doğup büyüdüğün bütün bu topraklara şimdi daha bir ısındım. Çünkü nasıl oluyorsa, sevdiğimiz ya da hayran olduğumuz kişilerin izlerinin bulunduğu yerler bizi etkiliyor. O bizim Atina'mız da beni görkemli yapılarıyla ve eskilerin incelikli sanat eserleriyle değil, en büyük adamları hatırlatmasıyla sevindirir: Her biri nerede oturur, nerede dinlenir, nerede tartışırdı? Onların mezarlarını bile büyük bir ilgiyle seyrederim. Bu yüzden senin doğduğun bu yeri bundan sonra daha çok seveceğim.
Marcus: Öyleyse sana neredeyse beşiğimi gösterdiğime seviniyorum.
Atticus: Ego vero tibi istam iustam causam puto, cur huc libentius venias atque hunc locum diligas. Quin ipse, vere dicam, sum illi villae amicior modo factus atque huic omni solo, in quo tu ortus et procreatus es. Movemur enim nescio quo pacto locis ipsis, in quibus eorum quos diligimus aut admiramur adsunt vestigia. Me quidem ipsae illae nostrae Athenae non tam operibus magnificis exquisitisque antiquorum artibus delectant, quam recordatione summorum virorum, ubi quisque habitare, ubi sedere, ubi disputare sit solitus, studioseque eorum etiam sepulcra contemplor. Quare istum ubi tu es natus plus amabo posthac locum. Marcus: Gaudeo igitur me incunabula paene mea tibi ostendisse.
2.5Atticus: Ben de onu tanıdığıma çok seviniyorum. Ama biraz önce söylediğin şu söz ne demek: Burası —Arpinum'u kastettiğini anlıyorum— sizin öz vatanınızmış? İki vatanınız mı var, yoksa tek bir ortak vatanınız mı? Yoksa o bilge Cato'nun vatanı Roma değil de Tusculum muydu?
Marcus: Herkül hakkı için, ben hem onun hem de bütün belde halkının iki vatanı olduğunu düşünüyorum: biri tabiat vatanı, öteki vatandaşlık vatanı. O Cato Tusculum'da doğup Roma halkının vatandaşlığına kabul edilmişti; böylece doğuşça Tusculumlu, vatandaşlıkça Romalı olduğu için biri yerin vatanı, öteki hukukun vatanı olmak üzere iki vatanı vardı. Sizin Attikalılar da, Theseus onlara kırları bırakıp hep birlikte "şehir" (asty) denen yere taşınmalarını buyurmadan önce hem kendi beldelerinin halkıydılar hem de Attikalıydılar. Biz de böyle, hem doğduğumuz yeri hem de bizi bağrına kabul eden yeri vatan sayarız. Ama bütün vatandaşları kapsayan "devlet" adını taşıyan vatan sevgide öne geçmelidir; onun uğruna ölmeli, kendimizi tümüyle ona vermeli, her şeyimizi ona bağlamalı ve âdeta ona adamalıyız. Bizi doğuran vatan ise, bizi kabul edenden pek az daha az tatlıdır. Bu yüzden burasının benim vatanım olduğunu asla inkâr etmeyeceğim; yeter ki öteki daha büyük olsun ve bu onun içinde yer alsın. … iki vatandaşlığı vardır, ama onları tek bir vatandaşlık sayar.
Atticus: Equidem me cognosse admodum gaudeo. Sed illud tamen quale est quod paulo ante dixisti, hunc locum — id enim ego te accipio dicere Arpinum — germanam patriam esse vestram? Numquid duas habetis patrias, an est una illa patria communis? Nisi forte sapienti illi Catoni fuit patria non Roma sed Tusculum. Marcus: Ego mehercule et illi et omnibus municipibus duas esse censeo patrias, unam naturae, alteram civitatis: ut ille Cato, quom esset Tusculi natus, in populi Romani civitatem susceptus est, ita
2.6Atticus: Demek ki bizim o Magnus'umuz [Pompeius], Ampius'u seninle birlikte savunduğu davada, benim de dinlediğim sırada, haklı olarak şunu söylemişti: Devletimiz bu beldeye en büyük teşekkürü borçludur, çünkü onu kurtaran iki kişi buradan çıkmıştır. Öyle ki seni doğuran bu yerin de senin vatanın olduğuna artık ikna oldum sayılır. Ama adaya geldik. Bundan daha güzel bir yer yoktur. Fibrenus burada âdeta bir gemi mahmuzuyla yarılıyor, iki eşit kola ayrılıp şu kıyıları yalıyor, hızla akıp çabucak yeniden birleşiyor ve orta büyüklükte bir güreş meydanına yetecek kadar bir yeri kucaklıyor. Bunu yapınca, sanki bize tartışmak için bu oturağı hazırlamak onun işi ve vazifesiymiş gibi hemen Liris'e dökülüyor; âdeta patrici bir aileye evlat olmuş gibi silik adını bırakıyor ve Liris'i çok daha serin kılıyor. Pek çok ırmağa gittiğim hâlde bundan daha soğuk bir ırmağa dokunmadım; öyle soğuk ki Platon'un Phaidros'unda Sokrates'in yaptığı gibi suya ayağımı sokmayı bile güçlükle deneyebilirim.
Atticus: Recte igitur Magnus ille noster me audiente posuit in iudicio, quom pro Ampio tecum simul diceret, rem publicam nostram iustissimas huic municipio gratias agere posse, quod ex eo duo sui conservatores exstitissent, ut iam videar adduci, hanc quoque quae te procrearit esse patriam tuam. Sed ventum in insulam est. Hac vero nihil est amoenius. Etenim hoc quasi rostro finditur Fibrenus, et divisus aequaliter in duas partes latera haec adluit, rapideque dilapsus cito in unum confluit, et tantum conplectitur quod satis sit modicae palaestrae loci. Quo effecto, tamquam id habuerit operis ac muneris, ut hanc nobis efficeret sedem ad disputandum, statim praecipitat in Lirem, et quasi in familiam patriciam venerit, amittit nomen obscurius, Liremque multo gelidiorem facit. Nec enim ullum hoc frigidius flumen attigi, cum ad multa accesserim, ut vix pede temptare id possim, quod in Phaedro Platonis facit Socrates.
2.7Marcus: Gerçekten öyle. Yine de Quintus'tan sık sık duyduğum, senin Epeiros'taki o Thyamis ırmağın güzellikte buradan hiç geri kalmaz sanırım.
Quintus: Dediğin gibi. Sakın bizim Atticus'un Amaltheion'undan ve o çınarlarından daha güzel bir şey olduğunu sanma. Ama uygunsa burada gölgeye oturalım ve konuşmanın ayrıldığımız noktasına dönelim.
Marcus: Çok güzel hesap soruyorsun, Quintus —ben de yakayı kurtardığımı sanıyordum—; bu konuda sana hiçbir borç kalamaz.
Quintus: Öyleyse başla; bütün bu günü sana ayırıyoruz.
Marcus: "Musalar, başlangıç Iuppiter'den", tıpkı Aratos şiirimize başlarken dediğimiz gibi.
Quintus: Bu da nereden çıktı?
Marcus: Şimdi de işe yine ondan ve öteki ölümsüz tanrılardan başlamamız gerekiyor da ondan.
Marcus: Est vero ita. Sed tamen huic amoenitate, quem ex Quinto saepe audio, Thyamis Epirotes tuus ille nihil opinor concesserit. Quintus: Est ita ut dicis. Cave enim putes Attici nostri Amalthio platanisque illis quicquam esse praeclarius. Sed si videtur considamus hic in umbra, atque ad eam partem sermonis ex qua egressi sumus revertamur. Marcus: Praeclare exigis Quinte — at ego effugisse arbitrabar —, et tibi horum nihil deberi potest. Quintus: Ordire igitur, nam hunc tibi totum dicamus diem. Marcus: 'A Iove Musarum primordia', sicut in Aratio carmine orsi sumus. Quintus: Quorsum istuc? Marcus: Quia nunc item ab eodem et a ceteris diis immortalibus sunt nobis agendi capienda primordia.
2.8Quintus: Çok iyi kardeşim, böyle olması da yakışır.
Marcus: Öyleyse tek tek kanunlara girişmeden önce kanunun gücüne ve tabiatına yeniden bakalım. Her şeyi ona bağlamamız gerekirken ara sıra konuşma dilinin yanıltmasıyla kaymayalım, hukuku kendisiyle tarif etmemiz gereken o aklın gücünü gözden kaçırmayalım.
Quintus: Herkül hakkı için öyle; doğru öğretme yolu da budur.
Marcus: Görüyorum ki en bilge kişilerin görüşü şuymuş: Kanun ne insan zekâsının uydurduğu bir şeydir ne de milletlerin aldığı bir karardır; emretme ve yasaklama bilgeliğiyle bütün evreni yöneten ebedî bir şeydir. Bu yüzden o ilk ve son kanunun, her şeyi akılla ya zorlayan ya da yasaklayan tanrının zihni olduğunu söylerlerdi. Tanrıların insan soyuna verdiği kanun da bundan ötürü haklı olarak övülmüştür; çünkü o, emretmeye ve vazgeçirmeye elverişli bilge kişinin aklı ve zihnidir.
Quintus: Optime vero frater, et fieri sic decet. Marcus: Videamus igitur rursus, priusquam adgrediamur ad leges singulas, vim naturamque legis, ne quom referenda sint ad eam nobis omnia, labamur interdum errore sermonis, ignoremusque vim rationis eius qua iura nobis definienda sint. Quintus: Sane quidem hercle, et est ista recta docendi via. Marcus: Hanc igitur video sapientissimorum fuisse sententiam, legem neque hominum ingeniis excogitatam, nec scitum aliquod esse populorum, sed aeternum quiddam, quod universum mundum regeret imperandi prohibendique sapientia. Ita principem legem illam et ultimam mentem esse dicebant omnia ratione aut cogentis aut vetantis dei. Ex quo illa lex, quam di humano generi dederunt, recte est laudata: est enim ratio mensque sapientis ad iubendum et ad deterrendum idonea.
2.9Quintus: Bu konuya daha önce de birkaç kez dokundun. Ama halkın kanunlarına gelmeden önce, uygunsa o göksel kanunun gücünü açıkla; yoksa alışkanlığın akıntısı bizi yutup gündelik konuşmanın usulüne sürükler.
Marcus: Çünkü küçüklüğümüzden beri, Quintus, "Biri seni mahkemeye çağırırsa" gibi hükümlere ve bu türden başka şeylere kanun demeyi öğrendik. Ama şöyle anlamak gerekir: Bu hükmün ve milletlerin öteki buyruklarının ve yasaklarının doğru işlere çağırma ve kusurlardan alıkoyma gücü vardır; bu güç ise milletlerin ve devletlerin yaşından daha eski olmakla kalmaz, göğü ve yeri koruyup yöneten o tanrıyla yaşıttır.
Quintus: Aliquotiens iam iste iocus a te tactus est. Sed antequam ad populares leges venias, vim istius caelestis legis explana si placet, ne aestus nos consuetudinis absorbeat et ad sermonis morem usitati trahat. Marcus: A parvis enim Quinte didicimus, 'si in ius vocat' atque alia eius modi leges
2.10Çünkü ilahî zihin akılsız olamaz; ilahî akıl da doğruyu ve eğriyi belirlemede bu güce sahip olmamazlık edemez. Hiçbir yerde, köprüde tek başına bütün düşman kuvvetlerine karşı durması ve köprünün arkasından yıkılmasını emretmesi yazılı değildi diye, o Cocles'in bu kadar büyük işi cesaretin kanunu ve buyruğuyla yapmadığını düşünmeyeceğiz. Lucius Tarquinius'un hükümdarlığı sırasında Roma'da ırza geçmeye dair yazılı hiçbir kanun yoktu diye, Sextus Tarquinius'un Tricipitinus'un kızı Lucretia'ya zor kullanırken o ebedî kanunu çiğnemediğini de düşünmeyeceğiz. Çünkü şeylerin tabiatından çıkan, doğru davranmaya iten ve suçtan alıkoyan bir akıl vardı; bu akıl ancak yazıldığında değil, doğduğunda kanun olur. O da ilahî zihinle birlikte doğmuştur. Bu yüzden emretmeye ve yasaklamaya elverişli olan gerçek ve ilk kanun, en yüce Iuppiter'in doğru aklıdır.
Neque enim esse mens divina sine ratione potest, nec ratio divina non hanc vim in rectis pravisque sanciendis habere, nec quia nusquam erat scriptum, ut contra omnis hostium copias in ponte unus adsisteret, a tergoque pontem interscindi iuberet, idcirco minus Coclitem illum rem gessisse tantam fortitudinis lege atque imperio putabimus, nec si regnante <L.> Tarquinio nulla erat Romae scripta lex de stupris, idcirco non contra illam legem sempiternam Sex. Tarquinius vim Lucretiae Tricipitini filiae attulit. Erat enim ratio, profecta a rerum natura, et ad recte faciendum inpellens et a delicto avocans, quae non tum denique incipit lex esse quom scripta est, sed tum quom orta est. Orta autem est simul cum mente divina. Quam ob rem lex vera atque princeps, apta ad iubendum et ad vetandum, ratio est recta summi Iovis.
2.11Quintus: Katılıyorum kardeşim: Doğru ve gerçek olan ebedîdir de; kararların yazıldığı harflerle ne doğar ne de ölür.
Marcus: Öyleyse o ilahî zihin nasıl en yüksek kanunsa, akıl da insanda, bilge kişinin zihninde yetkinleştiğinde öyledir. Milletler için türlü biçimlerde ve geçici olarak yazılmış şeyler ise kanun adını hak ettikleri için değil, bir iltifat olarak taşırlar. Gerçekten kanun adını hak eden her kanunun övgüye değer olduğunu bazıları şöyle kanıtlar: Kanunların vatandaşların kurtuluşu, devletlerin esenliği, insanların huzurlu ve mutlu hayatı için bulunduğu kesindir. Bu tür kararları ilk koyanlar, halklara öyle şeyler yazıp önereceklerini göstermişlerdir ki halk onları benimseyip üstlenince ahlâken güzel ve mutlu bir hayat yaşayacaktı; böyle düzenlenip yaptırıma bağlanan şeylere de elbette kanun dediler. Buradan anlaşılır ki halklara zararlı ve adaletsiz buyruklar yazanlar, vaat edip ilan ettiklerinin tersini yaptıkları için, kanundan başka her şeyi çıkarmışlardır. Öyle ki kanun kelimesinin kendisi yorumlanınca bile, içinde adil ve doğru olanı seçme gücünün ve fikrinin bulunduğu apaçık görülür.
Quintus: Adsentior frater, ut quod est rectum verumque, <aeternum quoque ratio, est> sit, neque cum litteris quibus scita scribuntur aut oriatur aut occidat. Marcus: Ergo ut illa divina mens summa lex est, item quom in homine est perfecta in mente sapientis. Quae sunt autem varie et ad tempus descriptae populis, favore magis quam re legum nomen tenent. Omnem enim legem, quae quidem recte lex appellari possit, esse laudabilem qui
2.12Öyleyse, Quintus, onların âdet ettiği gibi sana soruyorum: Bir devlet bir şeyden yoksun olunca, sırf ondan yoksun olduğu için hiçe sayılması gerekiyorsa, o şey iyiler arasında sayılmalı mıdır?
Quintus: Hem de en büyük iyiler arasında.
Marcus: Kanundan yoksun olan bir devlet de sırf bu yüzden hiçe sayılmalı mıdır?
Quintus: Başka türlü söylenemez.
Marcus: Demek ki kanun en iyi şeyler arasında sayılmalıdır.
Quintus: Tamamen katılıyorum.
Quaero igitur a te Quinte, sicut illi solent: quo si civitas careat ob eam ipsam causam quod eo careat pro nihilo habenda sit, id estne numerandum in bonis? Quintus: Ac maxumis quidem. Marcus: Lege autem carens civitas estne ob ipsum habenda nullo loco? Quintus: Dici aliter non potest. Marcus: Necesse est igitur legem haberi in rebus optimis. Quintus: Prorsus adsentior.
2.13Marcus: Peki, halklar arasında pek çok zararlı, pek çok yıkıcı karar alınmasına ne diyeceğiz? Bunlar, haydutların kendi aralarında anlaşarak koydukları kurallardan daha fazla kanun adını hak etmez. Bilgisiz ve beceriksiz kişiler şifalı diye öldürücü reçeteler yazmışsa bunlara gerçekten hekim reçetesi denemez; halk zararlı bir şeyi kabul etmişse, ne türden olursa olsun, ona da halk arasında kanun denemez. Demek ki kanun, adil ile adil olmayanı birbirinden ayırmaktır; en eski olan ve her şeyin başı olan o tabiata göre biçimlenmiştir. İnsanların kötüleri cezalandıran, iyileri savunup koruyan kanunları da ona göre düzenlenir.
Quintus: Çok iyi anlıyorum; artık başka hiçbir şeyin kanun sayılmaması, hatta kanun diye anılmaması gerektiğini düşünüyorum.
Marcus: Quid quod multa perniciose, multa pestifere sciscuntur in populis, quae non magis legis nomen adtingunt, quam si latrones aliqua consensu suo sanxerint? Nam neque medicorum praecepta dici vere possunt, si quae inscii inperitique pro salutaribus mortifera conscripserint, neque in populo lex, cuicuimodi fuerit illa, etiam si perniciosum aliquid populus acceperit. Ergo est lex iustorum iniustorumque distinctio, ad illam antiquissimam et rerum omnium principem expressa naturam, ad quam leges hominum diriguntur, quae supplicio inprobos adficiunt, defendunt ac tuentur bonos. Quintus: Praeclare intellego, nec vero iam aliam esse ullam legem puto non modo habendam sed ne appellandam quidem.
2.14Marcus: Öyleyse Titius ve Apuleius kanunlarını hiç kanun saymıyor musun?
Quintus: Ben Livius kanunlarını bile saymıyorum.
Marcus: Haklısın da; hele bunlar senatonun tek bir satırıyla bir anda kaldırıldığı için. Ama gücünü açıkladığım o kanun ne kaldırılabilir ne de yürürlükten çıkarılabilir.
Quintus: Demek ki sen hiçbir zaman yürürlükten kaldırılmayacak kanunlar önereceksin.
Marcus: Elbette, yeter ki ikiniz onları kabul edin. Ama pek bilgili ve bütün filozofların en ağırbaşlısı olan Platon'un yaptığını, ben de yapmam gerektiğine inanıyorum —o, devlet üzerine ilk yazan ve ayrıca o devletin kanunları üzerine de yazan kişidir—: Kanunun kendisini okumadan önce o kanunun övgüsünü söyleyeceğim. Zaleukos'un ve Kharondas'ın da aynı şeyi yaptığını görüyorum; oysa onlar kanunlarını merak ve zevk için değil, devlet için kendi şehirlerine yazmışlardı. Platon da besbelli onları taklit ederek, bir şeye ikna etmenin ve her şeyi zorla, tehditle dayatmamanın da kanunun işi olduğunu düşünmüştür.
Marcus: Igitur tu Titias et Apuleias leges nullas putas? Quintus: Ego vero ne Livias quidem. Marcus: Et recte, quae praesertim uno versiculo senatus puncto temporis sublatae sint. Lex autem illa, cuius vim explicavi, neque tolli neque abrogari potest. Quintus: Eas tu igitur leges rogabis videlicet quae numquam abrogentur. Marcus: Certe, si modo acceptae a duobus vobis erunt. Sed ut vir doctissimus fecit Plato atque idem gravissimus philosophorum omnium, qui princeps de re publica conscripsit idemque separatim de legibus
2.15Quintus: Peki, Timaios o Zaleukos diye birinin hiç yaşamadığını söylüyor, buna ne dersin?
Marcus: Ama Theophrastos, bence ondan hiç de aşağı olmayan, pek çoklarına göre daha iyi bir yazar olan Theophrastos, yaşadığını söylüyor; onun kendi vatandaşları, bizim himayemizdeki Lokrisliler de onu anarlar. Ama yaşamış olsun ya da olmasın, bunun konuyla ilgisi yok; biz rivayet edileni söylüyoruz.
Öyleyse vatandaşlar baştan şuna ikna olsunlar: Her şeyin efendileri ve yöneticileri tanrılardır; olan her şey onların hükmüyle ve iradesiyle olur; onlar insan soyuna en büyük iyilikleri ederler; herkesin nasıl biri olduğunu, ne yaptığını, kendine neyi reva gördüğünü, dinî vazifelerini hangi niyetle, ne kadar saygıyla yerine getirdiğini gözetirler; dindarlarla dinsizlerin hesabını tutarlar …
Quintus: Quid quod Zaleucum istum negat ullum fuisse Timaeus? Marcus: At
2.16Bu düşüncelerle yoğrulmuş zihinler faydalı ve doğru görüşten elbette uzaklaşmayacaktır. Hiç kimsenin, kendi içinde akıl ve zihin bulunduğunu düşünüp de gökte ve evrende bulunmadığını düşünecek ya da en yüksek zekânın aklıyla bile güçlükle kavranabilen şeylerin hiçbir akılla hareket etmediğini sanacak kadar aptalca kibirli olmaması gerektiğinden daha doğru ne olabilir? Yıldızların düzeni, gecelerin ve gündüzlerin birbirini izlemesi, mevsimlerin ayarlanışı ve bizim faydalanmamız için yetişen şeyler kimi minnet duymaya zorlamıyorsa, onu insan saymak nasıl doğru olur? Akıl sahibi olan her şey akıldan yoksun olan şeylerden üstün olduğuna, herhangi bir şeyin her şeyin tabiatından üstün olduğunu söylemek de günah olduğuna göre, o tabiatta akıl bulunduğunu kabul etmek gerekir. Bu kanaatlerin faydalı olduğunu kim inkâr edebilir? Ne kadar çok şeyin yeminle sağlamlaştırıldığını, antlaşmalara bağlılığın kurtuluşa ne kadar katkı yaptığını, ilahî ceza korkusunun ne kadar çok kişiyi suçtan alıkoyduğunu, ölümsüz tanrıların hem yargıç hem tanık olarak araya girmesiyle vatandaşlar arasındaki topluluğun ne kadar kutsal olduğunu anlayan kişi bunu inkâr edemez. İşte kanunun önsözü; Platon buna böyle der.
His enim rebus inbutae mentes haud sane abhorrebunt ab utili aut a vera sententia. Quid est enim verius quam neminem esse oportere tam stulte adrogantem, ut in se rationem et mentem putet inesse, in caelo mundoque non putet? Aut ut ea quae vix summa ingenii ratione moveri putet? Quem vero astrorum ordines, quem dierum noctiumque vicissitudines, quem mensum temperatio, quemque ea quae gignuntur nobis ad fruendum, non gratum esse cogunt, hunc hominem omnino numerari qui decet? Quomque omnia quae rationem habent praestent iis quae sint rationis expertia, nefasque sit dicere ullam rem praestare naturae omnium rerum, rationem inesse in ea confitendum est. Utilis esse autem has opiniones quis neget, quom intellegat quam multa firmentur iure iurando, quantae saluti sint foederum religiones, quam multos divini supplicii metus a scelere revocarit, quamque sancta sit societas civium inter ipsos, diis inmortalibus interpositis tum iudicibus
2.17Quintus: Anlıyorum kardeşim; özellikle de onunkinden başka konularda, başka görüşler içinde dolaşmandan pek hoşlanıyorum. Çünkü ne daha önce söylediklerin ne de tanrılar hakkındaki bu girişin kendisi ona hiç benzemiyor. Bana kalırsa onda yalnız bir şeyi taklit ediyorsun: üslubunu.
Marcus: Belki taklit etmek istiyorum; ama kim onu taklit edebilir ya da günün birinde edebilecek? Düşünceleri tercüme etmek pek kolaydır; tamamen kendim olmak istemeseydim bunu yapardım da. Aynı şeyleri aşağı yukarı aynı kelimelerle çevirip söylemek ne zahmet ki?
Quintus: Tamamen katılıyorum. Ama demin kendin söylediğin gibi, senin kendin olmanı yeğlerim. Şimdi, uygunsa, din hakkındaki o kanunlarını ortaya koy.
Quintus: Habeo vero frater, et in hoc admodum delector quod in aliis rebus aliisque sententiis versaris atque ille. Nihil enim tam dissimile quam vel ea quae ante dixisti, vel hoc ipsum de deis exordium. Unum illud mihi videris imitari, orationis genus. Marcus: Velle fortasse: quis enim id potest aut umquam poterit imitari? Nam sententias interpretari perfacile est, quod quidem ego facerem, nisi plane esse vellem meus. Quid enim negotii est eadem prope verbis isdem conversa dicere? Quintus: Prorsus adsentior. Verum ut modo tute dixisti, te esse malo tuum. Sed iam exprome si placet istas leges de religione.
2.18Marcus: Elimden geldiğince koyayım; mademki ne yerimiz ne de sohbetimiz sıradan bir yer ve sohbet, kanunlarımı kanun diliyle söyleyeceğim.
Quintus: Bu ne demek?
Marcus: Kanunların belli bir dili vardır, Quintus; eski On İki Levha'daki ve kutsal kanunlardaki kadar eskimiş değildir, ama daha fazla itibar taşısın diye bizim bu konuşmamızdan biraz daha eskicedir. Elimden gelirse bu usulü kısalıkla birlikte izleyeceğim. Kanunları da eksiksiz olarak değil —bu sonu gelmez bir iş olurdu—, yalnız konuların ve hükümlerin ana hatlarıyla vereceğim.
Quintus: Elbette öyle olmalı. Dinleyelim öyleyse.
Marcus: Expromam equidem ut potero, et quoniam et locus et sermo
2.19Marcus: "Tanrılara arınmış olarak yaklaşsınlar, saygıyı yanlarına alsınlar, zenginliği bir yana bıraksınlar. Kim aksini yaparsa, öcünü tanrının kendisi alacaktır."
"Hiç kimse kendine ayrı tanrılar edinmesin; devletçe kabul edilmedikçe ne yeni tanrılar ne de yabancı tanrılar. Kendi başlarına, atalarından usulünce tapılmış olarak devraldıkları tanrılara tapsınlar."
"Şehirlerde mabetler bulunsun. Kırlarda kutsal korular ve Lar'ların yerleri bulunsun."
"Ailenin ve ataların ayinlerini korusunlar."
"Tanrılara tapsınlar: öteden beri göksel sayılanlara da, hizmetlerinin göğe yerleştirdiği şunlara da: Hercules'e, Liber'e, Aesculapius'a, Castor'a, Pollux'a, Quirinus'a. İnsana göğe yükselme yolunu açan şeylerin, yani Zihin'in, Fazilet'in, Vefa'nın, Sadakat'in, bu övgüye değer şeylerin mabetleri bulunsun; kusurlar için ise hiçbir resmî tören yapmasınlar."
"Bayram günlerinde kavgaları uzak tutsunlar; köleler için bayramı işler bittikten sonra yapsınlar; bunun yılın dönümlerinde böyle denk gelmesi için takvim düzenlensin."
"Rahipler belli tahılları ve belli meyveleri devlet adına, belli kurbanlarla ve belli günlerde sunsunlar;
Marcus: 'Ad divos adeunto caste, pietatem adhibento, opes amovento. Qui secus faxit, deus ipse vindex erit.' 'Separatim nemo habessit deos neve novos neve advenas nisi publice adscitos; privatim colunto quos rite a patribus
2.20başka günler için de sütün ve yavruların bolluğunu ayırsınlar. Bu ihmal edilmesin diye rahipler yılın akışını buna göre hesaplasınlar; hangi tanrıya hangi kurbanların yakışır ve hoş olduğunu önceden belirlesinler."
"Farklı tanrılara farklı rahipler, bütün tanrılara pontifexler, tek tek tanrılara flamenler bulunsun. Vesta rahibeleri şehirde devletin ocağının ateşini ebediyen korusunlar."
"Bu işlerin özelde ve devlet adına hangi usulle ve hangi ayinle yapılacağını bilmeyenler devlet rahiplerinden öğrensinler. Rahiplerin üç sınıfı olsun: Biri törenlerin ve ayinlerin başında bulunsun; öteki kâhinlerin ve bilicilerin, senatonun ve halkın benimsediği anlaşılmaz sözlerini yorumlasın. En iyi ve en büyük Iuppiter'in yorumcuları olan devlet augurları da işaretlerle ve kuş gözlemleriyle uğraşsınlar, bu ilmi ellerinde tutsunlar;
itemque alios ad dies ubertatem lactis feturaeque servanto, idque ne omitti possit, ad eam rem rationem cursus annuos sacerdotes finiunto, quaeque quoique divo decorae grataeque sint hostiae, providento.' 'Divisque aliis
2.21rahipler bağlar, söğütlükler ve halkın esenliği için kehanette bulunsunlar; savaş işlerini ve halk işlerini yürütenlere kuş işaretlerini önceden bildirsinler, onlar da bunlara uysunlar. Tanrıların öfkesini önceden görsünler ve ona boyun eğsinler; gökteki şimşekleri belirlenmiş bölgelere göre gözlesinler; şehri, tarlaları ve tapınak alanlarını törenle serbest bırakılmış ve sınırları ilan edilmiş olarak tutsunlar. Augurun adaletsiz, dinen yasak, kusurlu, uğursuz ilan ettiği şeyler geçersiz ve yapılmamış sayılsın; uymayanın cezası ölüm olsun."
"Barış, savaş ve ateşkes antlaşmalarında fetialisler yargıç ve elçi olsunlar, savaşlar hakkında karar versinler."
"Mucizeleri ve kötü alametleri, senato emrederse Etrüsk haruspexlerine götürsünler; Etrurya da ileri gelenlerine bu ilmi öğretsin. Haruspexler hangi tanrılara karar verirlerse onlara kefaret ayinleri yapsınlar; yıldırımları ve yıldırım çarpan yerleri de onlar arındırsınlar."
"Kadınların gece kurbanları olmasın; halk adına usulünce yapılanlar hariç. Ceres için Yunan usulüyle yapılan âdet olmuş ayin dışında da kimseyi gizli ayinlere kabul etmesinler."
sacerdotesque vineta virgetaque et salutem populi auguranto, quique agent rem duelli quique popularem, auspicium praemonento ollique obtemperanto. Divorumque iras providento sisque apparento, caelique fulgura regionibus ratis temperanto, urbemque et agros et templa liberata et effata habento. Quaeque augur iniusta nefasta vitiosa dira deixerit, inrita infectaque sunto, quique non paruerit, capital esto.' 'Foederum pacis belli indotiarum ratorum fetiales iudices non
2.22"Kefareti mümkün olmayan bir dinî suç dinsizce işlenmiş sayılsın; kefareti mümkün olanın kefaretini devlet rahipleri ödesin."
"Devlet oyunlarında, araba yarışı ve beden yarışmaları dışında şarkıyla, lirle ve flütle yapılan gösterilerde halkın sevincini ölçülü tutsunlar ve onu tanrıların onuruyla birleştirsinler."
"Atalardan kalma ayinlerin en iyilerini sürdürsünler."
"İda Ana'nın hizmetkârları dışında, onlar da yalnız belirlenmiş günlerde olmak üzere, kimse bağış toplamasın."
"Kutsal bir şeyi ya da kutsal bir yere emanet edilmiş bir şeyi çalan ya da gasp eden, baba katili sayılsın."
"Yalan yeminin cezası tanrı katında yok oluş, insanlar katında rezilliktir."
"Kutsal iffeti çiğneyeni pontifexler en ağır cezayla cezalandırsınlar."
"Kötü kişi tanrıların öfkesini armağanlarla yatıştırmaya cüret etmesin."
"Adakları titizlikle yerine getirsinler."
"Hukuku çiğnemenin cezası olsun."
"Bu yüzden kimse bir tarlayı tanrılara adamasın."
"Altını, gümüşü, fildişini adamanın bir ölçüsü olsun."
"Ailelerin özel ayinleri ebediyen sürsün."
"Ölülerin ruhlarının hakları kutsal olsun. Ölüme verilmiş yakınlarını tanrı saysınlar. Onlar için harcamayı ve yası azaltsınlar."
'Sacrum commissum quod neque expiari poterit impie commissum esto; quod expiari poterit publici sacerdotes expianto.' 'Loedis publicis quod sive curriculo et
2.23Atticus: Büyük bir kanunu ne kadar kısa bir biçimde bağladın! Ama bana kalırsa bu din düzenlemesi Numa'nın kanunlarından ve bizim törelerimizden pek farklı değil.
Marcus: Africanus o devlet üzerine kitaplarda bütün devletler arasında bizim o eski devletimizin en iyisi olduğuna ikna etmiş göründüğüne göre, en iyi devlete ona uygun kanunlar vermek gerekmez mi sence?
Atticus: Elbette öyle düşünüyorum.
Marcus: Öyleyse o en iyi devlet türünü ayakta tutacak kanunlar bekleyin. Bugün önereceğim kanunlardan bazıları bizim devletimizde bulunmuyor, hiç bulunmamış da olsa, bunlar aşağı yukarı atalarımızın töresinde vardı; töre de o zaman kanun gibi geçerliydi.
Atticus: Conclusa quidem est a te magna lex sane quam brevi! Sed ut mihi quidem videtur, non multum discrepat ista constitutio religionum a legibus Numae nostrisque moribus. Marcus: An censes, quom in illis de re publica libris persuadere videatur Africanus, omnium rerum publicarum nostram veterem illam fuisse optumam, non necesse esse optumae rei publicae leges dare consentaneas? Atticus : Immo prorsus ita censeo. Marcus: Ergo adeo expectate leges, quae genus illud optumum rei publicae contineant, et si quae forte a me hodie rogabuntur, quae non sint in nostra re publica nec fuerint, tamen
2.24Atticus: Öyleyse uygunsa bu kanunu savun da ben "önerdiğin gibi" diye oy verebileyim.
Marcus: Sahi mi, Atticus? Başka türlü oy vermeyecek misin?
Atticus: Önemli hiçbir konuda başka türlü oy vermem; küçük konularda, istersen, bu hakkı sana bağışlarım.
Quintus: Benim görüşüm de aynı.
Marcus: Ama dikkat edin, uzun sürmesin.
Atticus: Keşke sürse! Bundan iyi ne yapabiliriz ki?
Marcus: Kanun tanrılara arınmış olarak yaklaşmayı emrediyor; yani her şeyin bulunduğu ruhla. Bedenin arınmışlığını ortadan kaldırmıyor; ama şunu anlamak gerekir: Ruh bedenden çok daha üstün olduğuna ve tanrılara temiz bir bedenle yaklaşmaya özen gösterildiğine göre, bu temizliği ruhta korumak çok daha gereklidir. Çünkü bedenin lekesi ya su serpilerek ya da birkaç gün geçerek giderilir; ruhun lekesi ise ne zamanla silinip gider ne de hiçbir ırmakta yıkanıp çıkar.
Atticus: Suade igitur si placet istam ipsam legem, ut ego 'ut ei tu rogas' possim dicere. Marcus: Ain tandem Attice? Non es dicturus aliter? Atticus: Prorsus maiorem quidem rem nullam sciscam aliter, in minoribus si voles remittam hoc tibi. Quintus: Atque mea quidem
2.25Kanunun saygının yanında götürülmesini, zenginliğin bir yana bırakılmasını emretmesi de dürüstlüğün tanrıya hoş geldiğini, masrafın uzak tutulması gerektiğini gösterir. İnsanlar arasında bile yoksullukla zenginliğin eşit olmasını istediğimize göre, ayinlere masraf ekleyerek yoksulluğu tanrılara yaklaşmaktan neden alıkoyalım? Hele kendisini yatıştırma ve kendisine tapma yolunun herkese açık olmaması tanrının kendisine hiç hoş gelmeyecekken. Öç alıcı olarak bir yargıcın değil de tanrının kendisinin konması, din duygusunu anında gelecek bir ceza korkusuyla pekiştirmek içindir gibi görünüyor. Herkesin kendine ait tanrılara, yeni ya da yabancı tanrılara tapması ise dinleri birbirine karıştırır ve rahiplerimizin bilmediği törenler getirir.
Quod autem pietatem adhiberi, opes amoveri iubet, significat probitatem gratam esse deo, sumptum esse removendum. Quom enim paupertatem cum divitiis etiam inter homines esse aequalem velimus, cur eam sumptu ad sacra addito deorum aditu arceamus? Praesertim cum ipsi deo nihil minus gratum futurum sit, quam non omnibus patere ad se placandum et colendum viam. Quod autem non iudex sed deus ipse vindex constituitur, praesentis poenae metu religio confirmari videtur. Suosque deos aut novos aut alienigenas coli confusionem habet religionum et ignotas caerimonias nos
2.26Atalardan devralınan tanrılara da, ancak ataların kendileri bu kanuna uymuşlarsa böyle tapılması uygundur. Şehirlerde mabetler olması gerektiğini düşünüyorum; Xerxes'in onların sözüyle Yunanistan'ın tapınaklarını yaktığı söylenen Pers maglarına uymuyorum. Onlar bunu, her şeyin kendilerine açık ve serbest olması gereken, bütün bu evren kendilerinin tapınağı ve evi olan tanrıları duvarlar arasına kapattıkları gerekçesiyle yapmışlardı.
Yunanlılar ve bizimkiler daha iyi yaptılar: Tanrılara saygıyı artırmak için onların da bizimle aynı şehirlerde oturmasını istediler. Çünkü bu kanaat devletlere faydalı bir din duygusu kazandırır. Pek bilgili bir adam olan Pythagoras'ın şu sözü de yerindedir: Dindarlık da din duygusu da en çok tanrısal işlerle uğraştığımız sırada ruhlarımızda yer eder. Yedi Bilge'nin en bilgesi Thales de insanların gördükleri her şeyin tanrılarla dolu olduğunu düşünmeleri gerektiğini, böylece herkesin, en kutsal tapınaklardaymış gibi daha arı olacağını söylemişti. Çünkü bu kanaatle tanrıların görüntüsü yalnız zihnimizde değil, gözlerimizin önünde de durur.
2.27Kırlardaki kutsal korular da aynı amaca hizmet eder. Atalarımızdan hem efendilere hem de kölelere miras kalan, çiftliğin ve evin gözü önünde kurulmuş Lar'lara tapma geleneği de reddedilmemelidir. Ailenin ve ataların ayinlerini korumak ise, eskilik tanrılara en yakın şey olduğu için, âdeta tanrıların bize teslim ettiği dini korumak demektir. Kanunun, Hercules ve ötekiler gibi insan soyundan gelip tanrılaştırılmış olanlara tapılmasını emretmesi de bütün insanların ruhlarının ölümsüz olduğunu, ama cesur ve iyi insanların ruhlarının ilahî olduğunu gösterir.
Eandemque rationem luci habent in agris, neque ea quae a maioribus prodita est cum dominis tum famulis, posita in fundi villaeque conspectu, religio Larum repudianda est. Iam ritus familiae patrumque servare, id est, quoniam antiquitas proxume accedit ad deos, a dis quasi traditam religionem tueri. Quod autem ex hominum genere consecratos, sicut Herculem et ceteros, coli lex iubet, indicat omnium quidem animos inmortalis esse, sed fortium bonorumque divinos.
2.28Zihin, Vefa, Fazilet, Sadakat gibi insani niteliklerin kutsanması da yerindedir; Roma'da bunların hepsine devletçe adanmış tapınaklar vardır. Böylece bunlara sahip olanlar —bütün iyi insanlar bunlara sahiptir— tanrıların kendilerinin ruhlarına yerleştirildiğini düşünsünler. Atinalıların Kylon'un cinayetinin kefaretini ödedikten sonra Giritli Epimenides'in tavsiyesiyle Hakaret'e ve Hayâsızlık'a tapınak yapması ise kusurlu bir işti; Yunanistan'ın gymnasionlarda Eros ve Kupidon heykellerini kutsarken benimsediği cüretkâr düşünce de öyle. Çünkü kusurları değil faziletleri kutsamak yakışır. Palatium'daki eski Sıtma sunağı ve Esquiliae'deki Kötü Talih sunağı lanetlenmeli, bu türden her şey reddedilmelidir. Ad uydurulacaksa, daha çok "yenmek" ve "ele geçirmek"ten Vica Pota, "durmak"tan Stata gibi adlar, Iuppiter'in Stator ve Invictus lakapları ve arzulanan şeylerin adları, yani Esenlik, Şeref, Bolluk, Zafer uydurulsun. İyi şeyleri beklemek ruhu yükselttiği için Calatinus'un Umut'u kutsaması da yerindeydi. Talih de ya "Bugünün Talihi" olsun —çünkü her gün için geçerlidir—, ya yardım etmek için "Geriye Bakan Talih", ya daha çok belirsiz tesadüfleri anlatan "Şans" (Fors), ya da doğumdan beri bize eşlik eden "İlk Doğan Talih" (Primigenia).
Bene vero quod Mens, Pietas, Virtus, Fides consecrantur humanae, quarum ommum Romae dedicata publice templa sunt, ut illas qui habeant — habent autem omnes boni — deos ipsos in animis suis conlocatos putent. Nam illud vitiosum Athenis quod Cylonio scelere expiato, Epimenide Crete suadente, fecerunt Contumeliae fanum et Inpudentiae,
2.29Bayram ve tören günlerinin düzeni, hürler için davalardan ve kavgalardan, köleler için işlerden ve emeklerden dinlenme demektir; yılın takvimi bu günleri tarım işlerinin bitimine denk getirmelidir. Kanunda sözü edilen kurbanlık sunuların ve hayvan yavrularının o zamana ayrılabilmesi için ara gün ekleme hesabına titizlikle dikkat edilmelidir; Numa'nın ustalıkla kurduğu bu düzen sonraki pontifexlerin ihmaliyle bozulmuştur. Pontifexlerin ve haruspexlerin kurallarından, hangi tanrıya hangi kurbanların, kimine büyük, kimine süt emen, kimine erkek, kimine dişi hayvanların kesileceğine dair olanlar ise değiştirilmemelidir. Bütün tanrılar için birden çok rahibin, tek tek tanrılar için de ayrı rahiplerin bulunması, hem dinî hukuk hakkında cevap verme hem de dinî görevleri yerine getirme imkânı sağlar. Vesta, Yunanca adıyla da anıldığı üzere —biz bu Yunanca adı neredeyse aynen, tercüme etmeden kullanıyoruz—, şehrin âdeta ocağını kucakladığından, ona tapmaya altı bakire başkanlık etsin; böylece ateşi korumak için daha kolay nöbet tutulur, kadınlar da kadın tabiatının her türlü iffete katlanabildiğini hissederler.
Tum feriarum festorumque dierum ratio in liberis requietem habet litium et iurgiorum, in servis operum et laborum; quas conpositio anni conferre debet ad perfectionem operum rusticorum. Quod
2.30Ardından gelen kural ise yalnız dinle değil, devletin düzeniyle de ilgilidir: İnsanlar, devlet adına ayinlerin başında bulunanlar olmadan özel dinî vazifelerini de gereği gibi yerine getiremezler. Çünkü halkın her zaman aristokratların görüşüne ve otoritesine ihtiyaç duyması devleti ayakta tutar. Rahiplerin düzenlenişi de meşru dinin hiçbir türünü dışarıda bırakmaz. Bazıları tanrıları yatıştırmak için, resmî ayinlerin başında bulunmak üzere atanmıştır; bazıları da kâhinlerin kehanetlerini yorumlamak için. Ama sonu gelmesin diye herkesin kehanetlerini değil, yalnız devletçe kabul edilmiş olanları yorumlarlar; onları da heyet dışında kimse bilmez.
Quod sequitur vero, non solum ad religionem pertinet sed etiam ad civitatis statum, ut sine iis, qui sacris publice praesint, religioni privatae satis facere non possint. Continet enim rem publicam, consilio et auctoritate optimatium semper populum indigere, discriptioque sacerdotum nullum iustae religionis genus praetermittit. Nam sunt ad placandos deos alii constituti, qui sacris praesint sollemnibus, ad interpretanda alii praedicta vatium, neque multorum ne esset infinitum, neque ut ea ipsa quae suscepta publice essent quisquam extra conlegium nosset.
2.31Devlette en büyük ve en üstün yetki ise otoriteyle birleşmiş olan augurların yetkisidir. Bunu kendim augur olduğum için böyle düşünmüyorum; öyle düşünmek zorunda olduğumuz için düşünüyorum. Hukuk bakımından bakarsak, en yüksek emir ve yetki sahiplerinin topladığı halk meclislerini ve toplantıları, toplanacakken dağıtabilmekten ya da toplanmışsa kararlarını iptal edebilmekten daha büyük ne olabilir? Tek bir augur "başka güne" dediğinde başlanmış bir işin yarıda kesilmesinden daha ağır ne olabilir? Konsüllerin görevden çekilmesine karar verebilmekten daha görkemli ne olabilir? Halkla ve plebs ile görüşme hakkını vermekten ya da vermemekten daha kutsal ne olabilir? Peki ya usulüne uygun önerilmemiş bir kanunu kaldırmak? Titius kanunu heyetin kararıyla, Livius kanunları da konsül ve augur Philippus'un görüşüyle böyle kaldırılmıştı. Ya memurların barışta da savaşta da yaptıkları hiçbir işin augurların onayı olmadan kimseye kabul ettirilememesi?
Maximum autem et praestantissimum in re publica ius est augurum cum auctoritate coniunctum, neque vero hoc quia sum ipse augur ita sentio, sed quia sic existimari nos est necesse. Quid enim maius est, si de iure quaerimus, quam posse a summis imperiis et summis potestatibus comitiatus et concilia vel instituta dimittere vel habita rescindere? Quid gravius quam rem susceptam dirimi, si unus augur 'alio
2.32Atticus: Peki, bunların büyük şeyler olduğunu görüyor ve kabul ediyorum. Ama sizin heyetinizde, en iyi augurlar olan Marcellus ile Appius arasında büyük bir anlaşmazlık var —kitaplarına rastladım—: Birine göre bu kuş gözlemleri devletin faydası için düzenlenmiştir, ötekine göre ise sizin ilminizle âdeta kehanette bulunulabilir. Bu konuda ne düşündüğünü soruyorum.
Marcus: Ben mi? Yunanlıların mantike dediği kehanetin var olduğunu, kuşlarla ve öteki işaretlerle ilgili olup bizim ilmimizin konusunu oluşturan kısmının da onun bir parçası olduğunu düşünüyorum. Çünkü tanrıların var olduğunu, evrenin onların zihniyle yönetildiğini, insan soyunu gözettiklerini ve bize gelecekteki olayların işaretlerini gösterebildiklerini kabul edersek, kehanetin varlığını neden inkâr edeceğimi göremiyorum.
Atticus: Age iam ista video fateorque esse magna. Sed est in conlegio vestro inter Marcellum et Appium optimos augures magna dissensio — nam eorum ego in libros incidi —, cum alteri placeat auspicia ista ad utilitatem esse rei publicae composita, alteri disciplina vestra quasi divinari videatur posse. Hac tu de re quaero quid sentias. Marcus: Egone? Divinationem, quam Graeci μαντικήν appellant, esse sentio, et huius hanc ipsam partem quae est in avibus ceterisque signis
2.33Ortaya koyduğum öncüller doğrudur; istediğimiz sonuç onlardan çıkar ve zorunlu olarak gelir. Hem bizim devletimiz hem de bütün krallıklar, bütün halklar, bütün milletler augurların kehanetlerinden pek çoğunun inanılmaz biçimde doğru çıktığını gösteren sayısız örnekle doludur. Eskilik bunların doğru olduğunu öğretmemiş olsaydı, Polyidos'un, Melampus'un, Mopsos'un, Amphiaraos'un, Kalkhas'ın, Helenos'un adı bu kadar büyük olmazdı; Phrygialılar, Lykaonialılar, Kilikyalılar ve özellikle Pisidialılar gibi bunca millet de bu ilmi bugüne kadar sürdürmezdi. Bütün bu kişiler doğruluğu şaşırtıcı pek çok şey söylememiş olsalardı, bizim Romulus'umuz da şehri kuş gözlemi yaparak kurmazdı, Attus Navius'un adı da hatırada bu kadar uzun süre parlamazdı. Ama augurların bu ilminin ve sanatının hem eskilik hem de ihmal yüzünden artık kaybolup gittiğinden şüphe yoktur. Bu yüzden ne bu bilginin bizim heyetimizde hiçbir zaman bulunmadığını söyleyene katılıyorum ne de onun hâlâ bulunduğunu düşünene. Bana öyle geliyor ki atalarımızda bu ilmin iki işlevi vardı: Bazen devletin zor anlarında, çok daha sık olarak da bir işi yapıp yapmama kararında yol gösterirdi.
Sunt autem ea quae posui, ex quibus id quod volumus efficitur et cogitur. Iam vero permultorum exemplorum et nostra est plena res publica et omnia regna omnesque populi cunctaeque gentes,
2.34Atticus: Herkül hakkı için öyle olduğuna inanıyorum; en çok da bu açıklamana katılıyorum. Ama geri kalanları anlat.
Marcus: Anlatayım, mümkünse kısaca. Sırada savaş hukuku var. Savaşa girerken, onu sürdürürken ve bitirirken en çok hukukun ve verilen sözün geçerli olmasını, bunların devlet adına yorumcuları bulunmasını kanunla belirledik. Haruspexlerin dinî görevine, kefaret ve arınma ayinlerine dair de kanunun kendisinde yeterince açık şey söylendiğini düşünüyorum.
Atticus: Katılıyorum, çünkü bütün bu konuşma din etrafında dönüyor.
Marcus: Ama sıradaki konuya senin nasıl katılacağını, ya da benim onu nasıl eleştireceğimi doğrusu merak ediyorum, Titus.
Atticus: Nedir o?
Atticus: Credo hercle ita esse, istique rationi potissimum adsentior. Sed redde cetera. Marcus: Reddam vero, et id si potero brevi. Sequitur enim de iure belli, in quo et suscipiendo et gerendo et deponendo ius ut plurimum valeret et fides, eorumque ut publici interpretes essent, lege sanximus. Iam de haruspicum religione, de expiationibus et procurationibus satis esse plane in ipsa lege dictum puto. Atticus: Adsentior, quoniam omnis haec in religione versatur oratio. Marcus: At vero quod sequitur quo modo aut tu adsentiare ego reprehendam sane quaero Tite. Atticus: Quid tandem id est?
2.35Marcus: Kadınların gece kurbanları.
Atticus: Ben katılıyorum; hele kanunun kendisinde resmî ve kamusal kurban hariç tutulduğu için.
Marcus: Peki gece ayinlerini kaldırırsak sizin Iakkhos'unuz, Eumolposoğulları'nız ve o yüce Mysteria ne olacak? Çünkü kanunlarımızı yalnız Roma halkına değil, bütün iyi ve sağlam halklara veriyoruz.
Marcus: De nocturnis sacrificiis mulierum. Atticus: Ego vero adsentior, excepto praesertim in ipsa lege sollemni sacrificio ac publico. Marcus: Quid ergo aget Iacchus Eumolpidaeque vostri et augusta illa mysteria, si quidem sacra nocturna tollimus? Non enim populo Romano sed omnibus bonis firmisque populis leges damus.
2.36Atticus: Sanırım bizim de katıldığımız o ayinleri hariç tutuyorsun.
Marcus: Elbette hariç tutacağım. Bana öyle geliyor ki senin Atina'n pek çok seçkin ve ilahî şey doğurup insan hayatına kazandırmıştır, ama bunların hiçbiri o Mysteria'dan daha iyi değildir. Onlar sayesinde köylü ve vahşi bir hayattan çıkıp insanlığa doğru yetiştirildik ve yumuşadık; o ayinlere "başlangıç" (initia) denmesi boşuna değildir, çünkü onlarda hayatın gerçek başlangıçlarını öğrendik; yalnız sevinçle yaşamanın yolunu değil, daha iyi bir umutla ölmenin yolunu da edindik. Gece ayinlerinde neyi beğenmediğimi ise komedya şairleri gösteriyor. Roma'da böyle bir serbestlik verilseydi, gözlerin yanlışlıkla bile bakmasının dinen yasak olduğu bir ayine önceden tasarladığı şehvetini taşıyan o adam neler yapmazdı?
Atticus: Sen bu kanunu Roma için öner; ama bizim kanunlarımızı elimizden alma.
Atticus: Excipis credo illa quibus ipsi initiati sumus. Marcus : Ego vero excipiam. Nam mihi cum multa eximia divinaque videntur Athenae tuae peperisse atque in vitam hominum attulisse, tum nihil meilus illis mysteriis, quibus ex agresti immanique vita exculti ad humanitatem et mitigati sumus, initiaque ut appellantur ita re vera principia vitae cognovimus, neque solum cum laetitia vivendi rationem accepimus, sed etiam cum spe meliore moriendi. Quid autem mihi displiceat in nocturnis, poetae indicant comici. Qua licentia Romae data quidnam egisset ille qui in saerificium cogitatam libidinem intulit, quo ne inprudentiam quidem oculorum adici fas fuit? Atticus : Tu vero istam Romae legem rogato, nobis nostras ne ademeris.
2.37Marcus: Öyleyse bizim kanunlarımıza dönüyorum. Onlarda en büyük titizlikle şunu karara bağlamak gerekir: Kadınların namusunu pek çok kişinin gözü önünde parlak gün ışığı korusun; Ceres'in ayinlerine de Roma'da nasıl kabul ediliyorlarsa o usulle kabul edilsinler. Bu konuda atalarımızın sertliğini, senatonun Bacchanalia hakkındaki eski kararı ve konsüllerin orduyu da kullanarak yürüttükleri soruşturma ve verdikleri cezalar açıkça gösterir. Belki daha sert görünürüz diye söyleyeyim: Yunanistan'ın ortasında Thebaili Pagondas da bütün gece ayinlerini kalıcı bir kanunla kaldırmıştır. Eski komedyanın pek nükteli şairi Aristophanes de yeni tanrıları ve onlara tapılırken yapılan gece nöbetlerini öyle iğneler ki onun oyununda Sabazios ve bazı başka yabancı tanrılar yargılanıp şehirden kovulur. Devlet rahibi ise bilmeden işlenmiş bir kusuru dikkatle kefaretini ödeterek korkudan kurtarsın; ama dinî törenlere iğrenç şehvetler sokma cüretini mahkûm etsin ve dinsizlik saysın.
Marcus: Ad nostras igitur revertor. Quibus profecto diligentissime sanciendum est, ut mulierum famam multorum oculis lux clara custodiat, initienturque eo ritu Cereri quo Romae initiantur. Quo in genere severitatem maiorum senatus vetus auctoritas de Bacchanalibus et consulum exercitu adhibito quaestio animadversioque declarat. Atque omnia nocturna — ne nos duriores forte videamur — in media Graecia Pagondas Thebanus lege perpetua sustulit. Novos vero deos et in his colendis nocturnas pervigilationes sic Aristophanes facetissumus poeta veteris comoediae vexat, ut apud eum Sabatius et quidam alii dei peregrini iudicati e civitate eiciantur. Publicus autem sacerdos inprudentiam consilio expiatam metu liberet, audaciam
2.38Devlet oyunları tiyatro ve sirk olarak ikiye ayrıldığına göre, sirkte koşu, yumruk dövüşü, güreş ve at yarışlarıyla kesin bir zafere kadar süren beden yarışmaları yapılsın; tiyatro da şarkıya, lire ve flüte ayrılsın, yeter ki bunlar kanunun buyurduğu gibi ölçülü olsun. Çünkü Platon'la aynı düşüncedeyim: Hiçbir şey körpe ve yumuşak ruhlara şarkıların türlü nağmeleri kadar kolay sızmaz; bunların iyiye de kötüye de ne büyük bir güç taşıdığı anlatılamaz. Gevşemiş olanları kışkırtır, kışkırmış olanları gevşetir; ruhları kâh salıverir, kâh toplar. Yunanistan'da pek çok devlet için eski ezgi düzeninin korunması önemliydi. Bu devletlerin töreleri yumuşaklığa kayınca şarkılarıyla birlikte değişti: Kimilerinin düşündüğü gibi ya bu tatlılık ve bu bozulma yüzünden yozlaştılar, ya da törelerin sertliği başka kusurlar yüzünden çöküp kulaklar ve ruhlar değişince bu değişikliğe de yer açıldı.
Iam ludi publici quoniam sunt cavea circoque divisi, sint corporum certationes cursu et pugillatu et luctatione curriculisque equorum usque ad certam victoriam
2.39Bu yüzden Yunanistan'ın en bilge ve açık ara en bilgili adamı bu çürümeden çok korkar: Devletin kanunları değişmeden müziğin kurallarının değişemeyeceğini söyler. Ben ise bundan ne bu kadar korkmak ne de onu büsbütün hor görmek gerektiğini düşünüyorum. Şunu görüyoruz: Bir zamanlar Livius'un ve Naevius'un ezgileriyle tatlı bir ağırbaşlılıkla dolan tiyatro, şimdi coşup taşıyor; seyirciler ezgilerin kıvrımlarıyla birlikte boyunlarını ve gözlerini kıvırıyorlar. O eski Yunanistan bunları ağır şekilde cezalandırırdı; çünkü vatandaşların ruhlarına yavaş yavaş sızan yıkımın kötü uğraşlar ve kötü öğretilerle birdenbire bütün devletleri altüst edeceğini çok önceden görüyordu. Nitekim o sert Lakedaimon, Timotheos'un lirindeki teller yediyi aşıyorsa fazlasının kesilmesini emretmişti.
Quam ob rem ille quidem sapientissimus Graeciae vir longeque doctissimus valde hanc labem veretur. Negat enim mutari posse musicas leges sine mutatione legum publicarum. Ego autem nec tam valde id timendum nec plane contemnendum puto. Illud quidem
2.40Kanunda sırada şu var: Atalardan kalma ayinlerin en iyileri sürdürülsün. Atinalılar Pythia'daki Apollon'a en çok hangi dinî âdetleri korumaları gerektiğini danıştıklarında, "Atalarınızın töresinde olanları" diye bir kehanet verildi. Yeniden gidip atalarının töresinin sık sık değiştiğini söylediler ve bu çeşitli töreler arasından en çok hangisine uymaları gerektiğini sordular; tanrı "En iyisine" diye cevap verdi. Gerçekten de en eski ve tanrıya en yakın sayılması gereken şey, en iyi olandır. Bağış toplamayı kaldırdık; yalnız birkaç günle sınırlı olmak üzere İda Ana'ya özgü olanı hariç tuttuk. Çünkü bağış toplamak ruhları batıl inançla doldurur ve evleri tüketir. Kutsala el uzatana ceza vardır; yalnız kutsal bir şeyi çalana değil, kutsal bir yere emanet edilmiş bir şeyi çalana da.
Deinceps in lege est ut de ritibus patriis colantur optuma. De quocum
2.41Bu emanet usulü bugün de pek çok tapınakta uygulanır. Bir zamanlar İskender'in de Kilikya'da Soloililerin bir mabedine para bıraktığı, seçkin bir Atinalı vatandaş olan Kleisthenes'in de durumundan endişe ettiğinde kızlarının çeyizini Samoslu Hera'ya emanet ettiği söylenir. Yalan yemin ve kutsal iffeti çiğneme hakkında ise burada tartışılacak bir şey yok. Kötüler tanrıları armağanlarla yatıştırmaya cüret etmesinler; Platon'u dinlesinler: Hiçbir iyi insan kötü birinden armağan almak istemezken, tanrının nasıl bir düşüncede olacağından şüphe edilmemesini söyler. Adaklardaki titizlik hakkında kanunda yeterince şey söylendi … ve bizi tanrıya bağlayan adak sözü. Dinin çiğnenmesinin cezasına ise haklı bir itiraz olamaz. Trajedilerin dolu olduğu cani örneklerine burada ne diye başvurayım? Gözümüzün önünde olanlara değineyim daha iyi. Bu hatırlatmanın bir insana yakışandan fazla iddialı görünmesinden korksam da, sizin yanınızda konuştuğum için hiçbir şeyi saklamayacağım; söyleyeceklerimin ölümsüz tanrılara ağır gelmesinden çok, hoş gelmesini dilerim.
Quod et nunc multis fit in fanis,
2.42Ben şehirden ayrıldığımda kötü vatandaşların cinayeti yüzünden dinin bütün hakları kirletildi: Bizim ev Lar'larımız hırpalandı, onların yerinde Taşkınlık'a bir tapınak kuruldu, o mabetleri korumuş olan kişi mabetlerden kovuldu. Zihninizden hemen bir geçirin —kimsenin adını anmaya gerek yok—, işler nasıl sonuçlandı: Bütün malımız elimizden alınıp yok edildiği hâlde şehrin koruyucusu olan o tanrıçanın [Minerva'nın] kötüler tarafından kirletilmesine katlanmayan ve onu kendi evimizden babasının [Iuppiter'in] evine taşıyan biz, vatanı kurtardığımıza dair senatonun, İtalya'nın, hatta bütün milletlerin hükmünü kazandık. Bir insanın başına bundan daha parlak ne gelebilirdi? Dini o zaman yerlere serip çiğneyenlerin bir kısmı darmadağın olup sürünüyor. Bunların içinde bu cinayetlerin elebaşısı olanlar ve dinin her alanında herkesten saygısız olanlar ise hayatlarını işkence ve rezillik içinde kaybetmekle kalmadılar, mezardan ve usulünce yapılmış bir cenaze töreninden de yoksun kaldılar.
Omnia tum perditorum civium scelere discessu meo religionum iura polluta sunt, vexati nostri Lares familiares, in eorum sedibus exaedificatum templum Licentiae, pulsus a delubris is qui illa servarat: circumspicite celeriter animo — nihil enim attinet quemquam nominari —, qui sint rerum exitus consecuti: nos, qui illam custodem urbis omnibus ereptis nostris rebus ac perditis violari ab impiis passi non sumus eamque ex nostra domo in ipsius patris domum detulimus, iudicia senatus, Italiac, gentium denique omnium conservatae patriae consecuti sumus. Quo quid accidere potuit homini praeclarius? Quorum scelere religiones tum prostratae adflictaeque sunt, partim ex illis distracti ac dissipati iacent; qui vero ex iis et horum scelerum principes fuerant et praeter ceteros in omni religione inpii, non solum
2.43Quintus: Bunları kabul ediyorum kardeşim ve tanrılara hak ettikleri teşekkürü sunuyorum. Ama çoğu zaman işlerin bambaşka sonuçlandığını görüyoruz.
Marcus: Çünkü, Quintus, tanrısal cezanın ne olduğunu doğru değerlendirmiyoruz; halkın kanaatlerine kapılıp yanılgıya düşüyor, gerçeği göremiyoruz. İnsanların bahtsızlığını ölümle, beden acısıyla, ruh kederiyle ya da mahkemede uğranan yenilgiyle tartıyoruz. Kabul ediyorum, bunlar insanın başına gelen şeylerdir ve pek çok iyi insanın başına da gelmiştir. Ama cinayetin kendisinde acı bir ceza vardır; bu ceza, ardından gelen sonuçlardan ayrı olarak, kendi başına en büyük cezadır. Vatanlarından nefret etmeselerdi bize hiç düşman olmayacak o kişileri gördük: kâh arzuyla, kâh korkuyla, kâh yaptıkları her şeyin vicdan azabıyla yanıp tutuşuyorlardı; dinden bir korkuyor, bir onu hor görüyorlardı. Mahkemeleri bozdular, ama bozdukları mahkemeler insanların mahkemeleriydi, tanrıların değil.
Quintus: Equidem ista agnosco frater, et meritas dis gratias ago. Sed nimis saepe secus aliquanto videmus evadere. Marcus: Non enim Quinte recte existimamus quae poena divina sit, sed opinionibus vulgi rapimur in errorem, nec vera cernimus. Morte aut dolore corporis aut luctu animi aut offensione iudicii hominum miserias ponderamus, quae fateor humana esse et multis bonis viris accidisse. Sceleri
2.44Artık kendimi tutayım, daha fazla üstlerine gitmeyeyim; hele istediğimden fazla öcümü almışken. Yalnız kısaca şunu söyleyeyim: Tanrısal ceza iki türlüdür. Bir yanı yaşarken ruhlarına eziyet edilmesinden, öteki yanı da öldükten sonra bıraktıkları öyle bir ünden ibarettir ki yok oluşları yaşayanların hem hükmüyle hem de sevinciyle onaylanır.
Reprimam iam me, non insequar longius, eoque minus quo plus poenarum habeo quam petivi. Tantum ponam brevi, duplicem poenam esse divinam, quod constat et ex vexandis vivorum animis et ea fama mortuorum, ut eorum exitium et iudicio vivorum et gaudio conprobetur.
2.45Tarlaların tanrılara adanmamasına gelince, Platon'a tamamen katılıyorum. O, tercüme edebildiğim kadarıyla, aşağı yukarı şu sözleri kullanır: "Toprak, evlerin ocağı gibi bütün tanrılara kutsaldır. Bu yüzden kimse onu ikinci kez adamasın. Altın ve gümüş ise şehirlerde, hem evlerde hem de tapınaklarda kıskançlık uyandıran bir şeydir. Cansız bir bedenden çıkarılan fildişi de tanrıya pek arı bir armağan değildir. Tunç ve demir ise tapınağın değil, savaşın araçlarıdır. Herkes dilediği ahşap armağanı tek bir ağaç parçasından, taş armağanı da aynı şekilde ortak mabetlerde adasın; dokuma bir armağan, bir kadının bir aylık işinden daha fazla emek istemesin. Beyaz renk her şeyde, en çok da dokumada tanrıya yakışır; boyalı şeyler ise savaş nişanları dışında uzak tutulsun. En ilahî armağanlar kuşlar ve tek bir ressamın tek bir günde bitirdiği resimler olsun; bu türden öteki armağanlar da böyle olsun." Onun görüşleri bunlar. Ama ben, ister insanların zenginliğini ister zamanın imkânlarını göz önünde tutarak, öteki konularda bu kadar dar sınırlar koymuyorum. Yalnız topraktan faydalanmaya ve onu demirle işlemeye biraz batıl inanç karışırsa toprağın daha gevşek işleneceğinden şüpheleniyorum.
Atticus: Bunları anladım. Şimdi sırada ebedî ayinler ve ölülerin ruhlarının hukuku var.
Marcus: Ne şaşılacak hafızan var, Pomponius! Ben bunları unutmuştum.
Agri autem ne consecrentur, Platoni prorsus adsentior, qui si modo interpretari potuero, his fere verbis utitur: 'Terra igitur ut focus domiciliorum sacra deorum omnium est. Quocirca ne quis iterum idem consecrato. Aurum autem et argentum in urbibus et privatim et in fanis invidiosa res est. Tum ebur ex inani
2.46Atticus: Öyle sanırım. Ama bu konuları daha çok hatırlıyor ve bekliyorum, çünkü hem pontifexlerin hukukuyla hem de medeni hukukla ilgililer.
Marcus: Doğru; bu konularda en usta kişilerin pek çok cevabı ve yazısı var. Ben de bütün bu sohbetimizde, tartışmamız beni hangi kanun türüne götürürse, elimden geldiğince o türün bizim medeni hukukumuzdaki karşılığını ele alacağım. Ama bunu öyle yapacağım ki her hukuk parçasının çıkarıldığı kaynak bilinsin; böylece zekâsı biraz işleyen biri, karşısına hangi yeni dava ya da danışma çıkarsa çıksın, hukukun hangi başlıktan çıkarılacağını bildiği için o konunun hukukunu kavramakta zorlanmasın.
Atticus: Ita credo. Sed tamen hoc magis eas res et memini et specto, quod et ad pontificium ius et ad civile pertinent. Marcus: Vero, et a peritissimis sunt istis de rebus et responsa et scripta multa, et ego in hoc omni sermone nostro, quod ad cumque legis genus me disputatio nostra deduxerit, tractabo quoad potero eius ipsius generis ius civile nostrum, sed ita locus ut ipse notus sit, ex quo ducatur quaeque pars iuris, ut non difficile sit, qui modo ingenio possit moveri, quaecumque nova causa consultatiove acciderit, eius tenere ius, quom scias a quo sit capite repetendum.
2.47Ama hukukçular, ya daha çok ve daha zor şeyler biliyormuş gibi görünmek için insanları yanıltmak amacıyla, ya da —daha olası olanı— öğretmeyi bilmedikleri için, çoğu zaman tek bir bilgiye dayanan şeyi sayısız parçaya bölerler; çünkü bir şeyi bilmek bir sanat olduğu gibi, öğretmenin de bir sanatı vardır. Mesela tam bu konuda, ikisi de pontifex ve ikisi de hukukta çok usta olan Scaevola'lar işi ne kadar büyütürler! Publius'un oğlu şöyle der: "Babamdan sık sık duydum: Medeni hukuku bilmeyen hiç kimse iyi bir pontifex olamaz." Bütününü mü bilmeyen? Neden öyle olsun? Dinle bağlantılı olan kısım dışında, duvar, su ya da ışık hukukunun pontifexle ne ilgisi var? O kısım da ne kadar küçük! Sanırım ayinler, adaklar, bayramlar, mezarlar ve bu türden başka birkaç şey. Öyleyse geri kalanlar pek küçük şeylerken bunları neden bu kadar büyütüyoruz? Daha geniş bir alan olan ayinler hakkında da tek bir hüküm var: Her zaman korunsunlar, ailelerde nesilden nesile aktarılsınlar ve kanunda koyduğum gibi ayinler ebedî olsun.
Sed iuris consulti, sive erroris obiciundi causa, quo plura et difficiliora scire videantur, sive, quod similius veri est, ignoratione docendi — nam non solum scire aliquid artis est, sed quaedam ars [est] etiam docendi — saepe quod positum est in una cognitione, id in infinita dispertiuntur. Velut in hoc ipso genere, quam magnum illud Scaevolae faciunt, pontifices ambo et eidem iuris peritissimi! 'Sae
2.48Bu ilke konunca pontifexlerin otoritesiyle şu hukuk kuralları doğdu: Aile reisinin ölümüyle ayinlerin hatırası yok olmasın diye ayinler, onun ölümüyle malı kimlere geçiyorsa onlara bağlandı. Bu tek ilke konunca —ki ilmi kavramak için yeterlidir— hukukçuların kitaplarını dolduran sayısız mesele doğar. Çünkü ayinlerle kimlerin yükümlü olduğu araştırılır. Mirasçıların yükümlülüğü en haklısıdır; çünkü hayattan göç edenin yerine onlardan daha yakın gelen kimse yoktur. Sonra, onun ölümüyle ya da vasiyetiyle bütün mirasçıların aldığı kadar alan kişi gelir; bu da sırasına uygundur, çünkü konan ilkeye uyar. Üçüncü sırada, hiç mirasçı yoksa, ölenin ölürken sahip olduğu mallardan en çoğunu zilyetlik yoluyla zamanaşımıyla edinen kişi gelir. Dördüncü olarak, hiçbir şey alan kimse yoksa, ölenin alacaklılarından en çok şey alıkoyan kişi.
Hoc posito haec iura pontificum auctoritate consecuta sunt, ut, ne morte patris familias sacrorum memoria occideret, iis essent ea adiuncta ad quos eiusdem morte pecunia venerit. Hoc uno posito, quod est ad cognitionem disciplinae satis, innumerabilia nascuntur quibus implentur iuris consultorum libri. Quaeruntur enim qui adstringantur sacris. Heredum , causa iustissima est; nulla est enim persona quae ad vicem eius qui e vita emigrarit propius accedat. Deinde qui morte testamentove eius tantundem capiat quantum omnes heredes: id quoque ordine, est enim ad id quod propositum est adcommodatum. Tertio loco, si nemo sit heres, is qui de bonis quae eius fuerint quom moritur usu ceperit plurimum possidendo. Quarto qui, si nemo sit qui ullam rem ceperit, de creditoribus eius plurimum servet.
2.49Son olarak da şu kişi gelir: Ölüye borcu olan biri bu borcu kimseye ödememişse, o parayı almış sayılır.
Bunları biz Scaevola'dan öğrendik; eskiler böyle sınıflandırmamıştı. Onlar şu sözlerle öğretirlerdi: Kişi üç yolla ayinlerle yükümlü olur: mirasla; ya da malın büyük kısmını alırsa; ya da malın büyük kısmı vasiyetle bırakılmış ve o kişi bundan bir şey almışsa.
Extrema illa persona est, ut, si is, qui ei qui mortuus sit pecuniam debuerit, nemini
2.50Ama pontifexi izleyelim. Görüyorsunuz ki her şey şu tek ilkeye bağlı: Pontifexler ayinlerin malla birlikte gitmesini istiyor, bayramları ve törenleri de aynı kişilere yüklemek gerektiğini düşünüyorlar. Scaevola'lar ayrıca şunu öğretiyorlar: Bir "paylaştırma" (partitio) söz konusuysa, vasiyetnamede bir indirim yazılı değilse ve paylaştırmadan pay alanlar bütün mirasçılara bırakılandan daha az almışlarsa, ayinlerle yükümlü olmazlar. Bağışta ise aynı şeyi farklı yorumluyorlar: Aile reisi, kendi velayeti altındaki birinin yaptığı bağışı onaylamışsa bağış geçerlidir; onun haberi olmadan yapılmışsa ve onaylamıyorsa geçerli değildir.
Sed pontificem sequamur. Videtis igitur omnia pendere ex uno illo, quod pontifi
2.51Bu ilkeler konunca pek çok küçük mesele doğar; bunları anlamayan biri meseleyi ana ilkeye bağlarsa kendi başına kolayca kavrar. Mesela biri ayinlerle yükümlü olmamak için daha az almış olsun; ama sonra onun mirasçılarından biri, mirasçısı olduğu kişinin almadan bıraktığı kısmı kendi payı oranında tahsil etsin. Bu para önceki tahsilatla birlikte bütün mirasçılara bırakılan miktardan az değilse, o parayı tahsil eden, öteki mirasçılar olmaksızın yalnız başına ayinlerle yükümlü olur. Hatta şu önlemi de alırlar: Kendisine, dinî bir yükümlülük altına girmeden alabileceğinden fazlası vasiyetle bırakılan kişi, vasiyetnamedeki mirasçıları "tunç ve terazi" usulüyle borçtan kurtarsın; çünkü miras bu şekilde ödenmiş olunca, durum o para hiç vasiyet edilmemiş gibi olur.
His propositis quaestiunculae multae nascuntur, quas qui non intellegat, si ad caput referat, per se ipse facile perspiciat. Veluti si minus quis cepisset ne sacris alligaretur, at post de eius heredibus aliquis exegisset pro sua parte id quod ab eo quoi ipse heres esset praetermissum fuisset, eaque pecunia non minor esset facta cum superiore exactione quam heredibus omnibus esset relicta, qui eam pecuniam exegisset, solum sine coheredibus sacris alligari. Quin etiam cavent ut, cui plus legatum sit quam sine religione capere liceat, is per aes et libram heredes testamenti solvat, propterea quod eo loco res est ita soluta hereditate, quasi ea pecunia legata non esset.
2.52Burada ve daha pek çok yerde size soruyorum, ey Scaevola'lar, ey başpontifexler, bence en keskin zekâlı insanlar: Pontifex hukukuna medeni hukuku katmaya neden heves ediyorsunuz? Çünkü medeni hukuk bilginizle pontifex hukukunu bir bakıma ortadan kaldırıyorsunuz. Ayinler mala hiçbir kanunla değil, pontifexlerin otoritesiyle bağlanmıştır. Bu yüzden siz yalnız pontifex olsaydınız, pontifexlerin otoritesi yerinde kalırdı; ama aynı zamanda medeni hukukun en büyük ustaları da olduğunuz için bu bilgiyle o otoriteyi atlattınız. Başpontifexler Publius Scaevola ile Tiberius Coruncanius'un ve ötekilerin görüşü şuydu: Bütün mirasçıların aldığı kadar alanlar ayinlerle yükümlüdür. İşte pontifex hukuku bu.
Hoc ego loco multisque aliis quaero a vobis Scaevolae, pontifices maximi et homines meo quidem iudicio acutissimi, quid sit quod ad ius pontificium civile adpetatis; civilis enim iuris scientia pontificium quodam modo tollitis. Nam sacra cum pecunia pontificum auctoritate, nulla lege coniuncta sunt. Itaquc si vos tantummodo pontifices essetis, pontificalis maneret auctoritas; sed quod idem iuris civilis estis peritissimi, hac scientia illam eludistis. Placuit P. Scaevolae et Ti. Coruncanio pontificibus maximis itemque ceteris, eos qui tantundem caperent quantum omnes heredes sacris alligari. Habeo ius pontificium.
2.53Buna medeni hukuktan ne eklendi? Paylaştırma maddesi, yüz sesterslik bir indirim yapılacak biçimde ihtiyatla yazıldı: Malı ayin yükünden kurtarmanın bir yolu bulundu. Vasiyet eden bu önlemi almak istemediyse, hukukçu —ki bu Mucius'un kendisidir, aynı zamanda da pontifextir— vasiyet alacaklısına bütün mirasçılara bırakılandan daha az almasını öğütler. Öncekiler kişinin ne almışsa onunla yükümlü olduğunu söylerdi; ama yine ayinlerden kurtulunuyor. Mirasçıları "tunç ve terazi" usulüyle borçtan kurtarmaları ve durumun o para hiç vasiyet edilmemiş gibi olması ise pontifex hukukuyla hiç ilgili değildir, düpedüz medeni hukuktan gelir. Vasiyet alacaklısı kendisine vasiyet edilen şeyin kendisi için bir sözleşme yaptırırsa, o para bu sözleşmeden doğan bir borç olur ve ayinlerle bağlı olmaz. …
Quid huc accessit ex iure civili? Partitionis caput scriptum caute, ut centum nummi deducerentur: inventa est ratio cur pecunia sacrorum molestia liberaretur. Quodsi hoc qui testamentum faciebat cavere noluisset, admonet iuris consultus hic quidem ipse Mucius, pontifex idem, ut minus capiat quam omnibus heredibus relinquatur. Super
2.54Atalarımızın büyük bir bilgelikle kurduğu ve büyük bir dindarlıkla gözettiği ölülerin ruhlarının hukukuna geliyorum. Ölüler için anma kurbanlarının, o zaman yılın son ayı olan Şubat'ta yapılmasını istediler. Ama Sisenna'nın yazdığına göre Decimus Brutus bunu Aralık'ta yapardı. Bunun sebebini kendi kendime araştırırken, Brutus'un bu konuda atalarımızın âdetinden şu yüzden ayrıldığını buldum —çünkü Sisenna'nın onun eski kuralı neden korumadığını bilmediğini görüyorum; ama Brutus'un atalarımızın kuralını gelişigüzel ihmal etmiş olması bana inandırıcı gelmiyor—: Brutus pek bilgili bir adamdı, Accius'un da çok yakın dostuydu. Sanırım eskilerin yılın son ayı olarak Şubat'ı izlediği gibi, o da Aralık'ı izliyordu. En büyük kurbanlıkla anma kurbanı sunmayı da vefanın bir gereği sayıyordu.
<Venio ad Manium iura, quae maiores nostri et sapientissime instituerunt et religiosissime coluerent. Februario autem mense, qui tum extremus anni mensis erat, mortuis parentari voluerunt; quod tamen D. Brutus, ut scriptum a Sisenna est, Decembri facere solebat. Cuius ego rei causam cum mecum quaererem, Brutum reperiebam in hac re idcirco a more maiorum discessisse, nam Sisennam video causam, cur ille vetus institutum non servaret, ignorare, Brutum antem maiorum nostrorum institutum temere neglexisse non fit mihi veri simile> , doctum hominem sane, cuius fuit Accius perfamiliaris; sed mensem credo extremum anni ut veteres Februarium sic hic Decembrem sequebatur. Hostia autem maxima parentare pietatis esse adiunctum putabat.
2.55Mezarlara gösterilen dinî saygı o kadar büyüktür ki aile ayinlerinin ve soyun dışından birinin oraya gömülmesinin dinen yasak olduğunu söylerler; atalarımız zamanında Aulus Torquatus da Popillius soyu hakkında böyle hüküm vermişti. Atalarımız bu hayattan göçenlerin tanrılar arasında sayılmasını istememiş olsalardı, ölüm (nex) kelimesinden adını alan ve ölüler için tutulan denicales günlerine de öteki göksel tanrıların dinlenme günleri gibi "bayram" denmezdi. Hukuk bu bayramları, ne kişinin kendi bayramına ne de devletin bayramına denk gelmeyecek günlere koymayı emreder. Pontifex hukukunun bu bütün düzeni büyük bir dinî saygıyı ve törenselliği gösterir. Yaslı bir ailenin arınmasının ne zaman sona erdiğini, Lar'a koçlarla nasıl bir kurban yapıldığını, ölüden kesilip ayrılan kemiğin nasıl toprakla örtüldüğünü, dişi domuz kurbanına hangi hukuki yükümlülüklerin bağlı olduğunu, mezarın ne zaman mezar olmaya başlayıp dinî korumaya girdiğini burada uzun uzun anlatmamız gerekmez.
Iam tanta religio est sepulcrorum, ut extra sacra et gentem inferri fas negent esse, idque apud maiores nostros A. Torquatus in gente Popillia iudicavit. Nec vero tam denicales, quae a nece appellatae sunt quia residentur mortuis, quam ceterorum caelestium quieti dies feriae nominarentur, nisi maiores eos qui ex hac vita migrassent in deorum numero esse voluissent. Eas in eos dies conferre ius, ut nec ipsius neque publicae feriae sint. Totaque huius iuris conpositio pontificalis magnam religionem caerimoniamque declarat, neque necesse est edisseri a nobis, quae finis funestae familiae, quod genus sacrificii Lari vervecibus fiat, quem ad modum os resectum terra obtegatur, quaeque in porca contracta iura sint, quo tempore incipiat sepulcrum esse et religione teneatur.
2.56Bana öyle geliyor ki en eski gömme şekli, Ksenophon'da Kyros'un başvurduğu şekildir: Beden toprağa geri verilir; böyle yatırılıp konunca âdeta annesinin örtüsüyle örtülür. Kralımız Numa'nın da Fons'un sunağından pek uzak olmayan mezara aynı törenle gömüldüğünü öğrendik; Cornelius soyunun da bizim hatırladığımız zamana kadar bu gömme şeklini kullandığını biliyoruz. Galip gelen Sulla, Gaius Marius'un Anio ırmağı kıyısında gömülü kalıntılarının dağıtılmasını emretti; şiddeti kadar bilgeliği de olsaydı duymayacağı kadar acı bir kine kapılmıştı.
At mihi quidem antiquissimum sepulturae genus illud fuisse videtur quo apud Xenophontem Cyrus utitur: redditur enim terrae corpus, et ita locatum ac situm quasi operimento matris obducitur. Eodemque ritu in eo sepulcro quod
2.57Belki de aynı şeyin kendi bedeninin başına gelebileceğinden korktuğu için, patrici Cornelius'lardan ateşte yakılmak isteyen ilk kişi o oldu. Ennius da Africanus için "İşte burada yatıyor" (situs) demiştir; doğru, çünkü gömülmüş olanlara "yatırılmış" denir. Yine de usulünce cenaze vazifeleri yapılıp bir domuz kesilmeden onların yeri mezar sayılmaz. Bugün bütün gömülmüşler için ortak olarak kullanılan "toprağa verilmiş" (humatus) sözü, o zaman yalnız üzerlerine toprak (humus) atılıp örtülenlere özgüydü; pontifex hukuku da bu âdeti doğrular. Çünkü kemiğin üzerine bir avuç toprak atılmadan önce, bedenin yakıldığı yerin hiçbir dinî niteliği yoktur; toprak atılınca hem ölü "toprağa verilmiş" olur hem de o yere mezar denir; ancak o zaman pek çok dinî hakkı kapsamına alır. Bu yüzden Publius Mucius, bir gemide öldürülüp sonra denize atılan biri için, kemiği toprak üstünde kalmadığından ailenin arınmış olduğuna hükmetti; ama mirasçının bir dişi domuz kurban etmekle yükümlü olduğuna, üç gün bayram tutulması ve bir dişi domuzla kefaret kurbanı sunulması gerektiğine karar verdi. Kişi denizde ölmüşse, kefaret kurbanı ve bayram dışında aynı kurallar geçerliydi.
Quod haud scio an timens
2.58Atticus: Pontifex hukukunda neler olduğunu görüyorum; ama kanunlarda da bir şey var mı, onu soruyorum.
Marcus: Pek az şey var, Titus, sanırım sizin de bilmediğiniz şeyler değil. Ama bunlar dinden çok mezar hukukuyla ilgilidir. On İki Levha'daki kanun der ki: "Ölü bir insanı şehirde gömmeyecek ve yakmayacaksın." Sanırım yangın tehlikesi yüzünden. "Yakmayacaksın" diye eklemesi de, "gömmek" sözünün yakılan için değil, toprağa verilen için kullanıldığını gösterir.
Atticus: Peki ya On İki Levha'dan sonra şehirde gömülen ünlü adamlar?
Marcus: Sanırım, Titus, bunlar ya bu kanundan önce faziletleri yüzünden bu ayrıcalığın tanındığı kişilerdi —Poplicola ve Tubertus gibi; onların torunları da bu hakkı hukuken korudular—, ya da Gaius Fabricius gibi faziletleri yüzünden kanunlardan muaf tutularak bu hakkı elde edenlerdi. Ama kanun şehirde gömülmeyi yasakladığı gibi pontifexler heyeti de kamuya ait bir yerde mezar yapılmasının hukuka aykırı olduğuna karar vermiştir. Collina kapısının dışındaki Şeref Tapınağı'nı bilirsiniz. Rivayete göre o yerde bir sunak vardı. Onun yanında üzerinde "Şeref'in" yazan bir levha bulununca, bu tapınağın adanmasına sebep bu oldu. Ama o yerde pek çok mezar bulunduğundan mezarlar sürülüp kaldırıldı. Çünkü heyet, kamuya ait bir yerin özel bir dinî yükümlülük altına sokulamayacağına karar verdi.
Atticus: Video quae sint in pontificio iure, sed quaero ecquidnam sit in legibus. Marcus: Pauca sane Tite, et ut arbitror non ignota vobis. Sed ea non tam ad religionem spectant quam ad ius sepulcrorum. 'Hominem mortuum' inquit lex in XII ' in urbe ne sepelito neve urito.' Credo vel propter ignis periculum. Quod autem addit 'neve urito', indicat non qui uratur sepelin, sed qui humetur. Atticus: Quid quod post XII in urbe sepulti sunt clari viri? Marcus: Credo Tite fuisse aut eos quibus hoc ante hanc legem virtutis causa tributum est, ut Poplicolae, ut Tuberto, quod eorum posteri iure tenuerunt, aut eos si qui hoc ut C. Fabricius virtutis causa soluti legibus consecuti sunt. Sed
2.59On İki Levha'daki geri kalan hükümler aşağı yukarı Solon'un kanunlarından aktarılmıştır ve masrafı ve cenaze ağıtını azaltmaya yöneliktir. "Bundan fazlasını yapmayacaksın" der, "odun yığınını baltayla düzeltmeyeceksin." Ardından gelenleri bilirsiniz. Çünkü biz çocukken On İki Levha'yı ezberlenmesi zorunlu bir şiir gibi öğrenirdik; artık onu kimse öğrenmiyor. Kanun masrafı üç örtü, küçük bir mor tunik ve on flütçüyle sınırladıktan sonra aşırı ağıtı da kaldırır: "Kadınlar yanaklarını tırmalamasın, cenaze için lessus yapmasınlar." Eski yorumcular Sextus Aelius ile Lucius Acilius bunu pek anlamadıklarını, ama bunun bir tür yas giysisi olduğunu tahmin ettiklerini söylediler; Lucius Aelius ise lessus'un, kelimenin kendisinin de gösterdiği gibi, yaslı bir feryat olduğunu söyledi. Ben de bunu daha doğru buluyorum, çünkü Solon'un kanunu tam da bunu yasaklar. Bunlar övgüye değer hükümlerdir ve aşağı yukarı zenginler için de halk için de aynıdır. Ölümde talih farkının ortadan kalkması da tabiata pek uygundur.
Iam cetera in XII minuendi sumptus sunt lamentationisque funebris, translata de Solonis fere legibus. 'Hoc plus' inquit 'ne facito. Rogum ascea ne polito.' Nostis quae sequuntur. Discebamus enim pueri XII ut carmen necessarium, quas iam nemo discit. Extenuato igitur sumptu tribus reciniis et tunicula purpurea et decem tibicinibus, tollit etiam
2.60On İki Levha yası artıran öteki cenaze âdetlerini de kaldırmıştır. "Ölü bir insanın kemiklerini sonradan cenaze yapmak için toplamayacaksın" der. Savaşta ve yabancı ülkede ölümü bunun dışında tutar. Kanunlarda bunlardan başka şunlar da var: "Kölelerin yaptığı ölü yağlaması ve her türlü içki âlemi kaldırılsın." Bunlar hem haklı olarak kaldırılıyor hem de âdet olmasalardı kaldırılmazlardı. "Masraflı serpmeler, uzun çelenkler, buhurdanlar önde taşınmasın." Kanunun, faziletle kazanılmış bir çelengin hem onu kazanana hem de babasına ceza korkusu olmadan konmasını emretmesi, övgü süslerinin ölülere de ait olduğunu gösterir. Sanırım bir kişi için birden çok cenaze töreni yapılıp birden çok ölü sediri hazırlanması âdet olmuştu; bunun yapılmaması da kanunla karara bağlandı. Bu kanunda "Altın da koymayacaksın" denmişken, başka bir kanunun ne kadar insanca bir istisna getirdiğine bakın: "Ama dişleri altınla bağlanmış biri varsa, onu bu altınla birlikte gömmek ya da yakmak suç sayılmasın." Aynı zamanda gömmenin ve yakmanın ayrı şeyler sayıldığına da dikkat edin.
Cetera item funebria quibus luctus augetur XII sustulerulit. 'Homini' inquit 'mortuo ne ossa legito quoi pos funus faciat.' Excipit bellicam peregrinamque mortem. Haec praeterea sunt in legibus:
2.61Mezarlar hakkında bunlardan başka iki kanun daha vardır: biri özel kişilerin binalarını, öteki mezarların kendisini korur. Kanunun, "sahibinin rızası olmadan başkasının evine altmış ayaktan daha yakın yeni bir odun yığını ya da yakma yeri yapılmasını" yasaklaması yangını önlemek için olsa gerek. Mezarın "forum"unun, yani ön avlusunun ya da yakma yerinin zamanaşımıyla edinilmesini yasaklaması ise mezarların hakkını korur. On İki Levha'da bunlar var; hepsi de kanunun ölçüsü olan tabiata gerçekten uygundur. Geri kalanlar töreye dayanır: Cenazede oyunlar olacaksa önceden ilan edilsin, cenazenin sahibi bir mübaşir ve liktorlar kullansın,
Duae sunt praeterea leges de sepulcris, quarum altera privatorum aedificiis, altera ipsis sepulcris cavet. Nam quod 'rogum bustumve novum' vetat 'propius sexaginta pedes adigi aedes alienas invito domino', incendium videtur arcere
2.62itibarlı adamların övgüleri halk toplantısında anılsın ve bunlara flütle eşlik eden, nenia denen bir şarkı da eklensin; Yunanlılar da yas şarkılarını bu adla anarlar.
Atticus: Hukukumuzun tabiata uygun düşmesine seviniyorum, atalarımızın bilgeliğinden de pek hoşlanıyorum. Ama öteki masraflar gibi mezarların da bir ölçüsü olmasını istiyorum.
Marcus: Haklı olarak istiyorsun. Bu işin ne kadar büyük masraflara vardığını sanırım Gaius Figulus'un mezarında gördün. Atalarımızdan kalma pek çok örnek, bir zamanlar bu hevesin pek az olduğunu gösteriyor. Bizim kanunumuzu yorumlayanlar da, ölülerin ruhlarının hukukundan masrafın ve yasın uzaklaştırılmasını emreden maddeden her şeyden önce şunu anlamalıdırlar: Mezarların görkemi azaltılmalıdır.
honoratorum virorum laudes in contione memorentur, easque etiam
2.63En bilge kanun koyucular da bunu ihmal etmemişlerdir. Nitekim Atinalıların töresinde, söylendiğine göre Kekrops'tan beri bu toprağa gömme hukuku sürmüştür. En yakın akrabalar ölüyü gömüp üstünü toprakla örttükten sonra oraya tohum ekilirdi; böylece ölüye âdeta annenin koynu ve kucağı verilmiş, toprak da tahılla arınıp yaşayanlara geri verilmiş olurdu. Ardından akrabaların çelenkler takarak katıldığı bir şölen gelirdi; orada ölünün övgüsünden doğru olan ne varsa söylenince —çünkü yalan söylemek dinen yasak sayılırdı— cenaze vazifeleri tamamlanmış olurdu.
Nec haec a sapientissimis legum scriptoribus neglecta sunt. Nam et Atheniensium in more a Cecrope ut aiunt permansit hoc ius terra humandi, quod quom proxumi fecerant obductaque terra erat, frugibus obserebatur, ut sinus et gremium quasi matris mortuo tribueretur, solum autem frugibus expiatum ut vivis redderetur. Sequebantur epulae quas inibant propinqui coronati, apud quos de mortui laude quom siquid veri erat praedicatum — nam mentiri nefas habebatur —, iusta confecta erant.
2.64Sonra, Phaleronlu Demetrios'un yazdığına göre, cenazeler masraflı ve ağıtlı yapılmaya başlayınca bunlar Solon'un kanunuyla kaldırıldı; bizim On Kişi Heyeti'miz (decemviri) de bu kanunu neredeyse aynı kelimelerle onuncu levhaya koydu. Çünkü üç örtüye dair hüküm de öteki hükümlerin çoğu da Solon'undur. Ağıtlar hakkındaki hüküm ise kelimesi kelimesine aktarılmıştır: "Kadınlar yanaklarını tırmalamasın, cenaze için lessus yapmasınlar."
Mezarlar hakkında ise Solon'da "kimse onları yıkmasın, oraya yabancı birini gömmesin" hükmünden başka bir şey yoktur; ceza da şöyledir: "Kim bir mezarı (bustum) —sanırım buna tymbos denir—, bir anıtı ya da bir sütunu kirletir, yıkar, kırarsa…" Ama bir süre sonra, Kerameikos'ta gördüğümüz bu görkemli mezarlar yüzünden, "kimse on adamın üç günde yapabileceğinden daha emek isteyen bir mezar yapmasın" diye kanunla karara bağlandı;
Postea quom, ut scribit Phalereus
2.65mezarı sıvayla süslemeye, üstüne "herma" denen o sütunları dikmeye izin verilmezdi; devletçe yapılan cenazeler dışında ölünün övgüsünü söylemek de, bu iş için devletçe görevlendirilmiş kişiden başkasına yasaktı. Ağıt azalsın diye erkeklerin ve kadınların kalabalık hâlinde toplanması da kaldırılmıştı; çünkü insanların bir araya üşüşmesi yası artırır.
neque id opere tectorio exornari nec hermas hos quos vocant licebat inponi, nec de mortui laude nisi in publieis sepulturis, nec ab alio nisi qui publice ad eam rem constitutus esset dici licebat. Sublata etiam erat celebritas virorum ac mulierum, quo lamentatio minueretur; auget enim luctum concursus hominum.
2.66Bu yüzden Pittakos kimsenin başkalarının cenazesine gitmesine hiç izin vermez. Ama aynı Demetrios, şimdi Roma'da neredeyse var olan cenaze ve mezar görkeminin yeniden yaygınlaştığını söyler. O, bu âdeti bizzat kanunla sınırladı. Çünkü bu adam, bildiğiniz gibi, yalnız pek bilgili biri değil, devlet işlerinde de çok büyük bir vatandaş ve devleti korumada pek usta biriydi. Masrafı yalnız cezayla değil, zamanla da azalttı: Cenazelerin gün ağarmadan kaldırılmasını emretti. Yeni mezarlara da bir ölçü koydu: Toprak höyüğün üstüne üç dirsekten yüksek olmayan küçük bir sütun, bir masa ya da küçük bir tekneden başka bir şey dikilmesini istemedi; bu işin denetimine de belli bir memur atamıştı.
Quocirca Pittacus omnino accedere quemquam vetat in funus aliorum. Sed ait rursus idem Demetrius increbruisse eam funerum sepulcrorumque magnificentiam quae nunc fere Romae est. Quam consuetudinem lege minuit ipse. Fuit enim hic vir ut scitis non solum eruditissimus, sed etiam civis in re publica maximus tuendaeque civitatis peritissimus. Is igitur sumptum minuit non solum poena sed etiam tempore: ante lucem enim iussit efferri. Sepulcris autem novis finivit modum; nam super terrae tumulum noluit quid
2.67Senin Atinalıların bunları yaptı. Ama Platon'a da bakalım: O, cenaze vazifelerini din yorumcularına bırakır; biz de bu usulü sürdürüyoruz. Mezarlar hakkında ise şunları söyler: Ekili bir tarladan ya da ekilebilecek bir tarladan mezar için hiçbir parça alınmasını yasaklar. Tabiatı yalnız ölülerin bedenlerini yaşayanlara zarar vermeden kabul etmeye elverişli olan toprak varsa, en çok orası doldurulsun. Ürün verebilen ve bir anne gibi besin sağlayabilen toprağı ise ne yaşayan ne de ölü kimse bizden eksiltmesin.
Haec igitur Athenienses tui. Sed videamus Platonem, qui iusta funerum reicit ad interpretes religionum; quem nos morem tenemus. De sepulcris autem dicit haec: vetat ex agro culto, eove qui coli possit, ullam partem sumi sepulcro; sed quae natura agri tantum modo efficere possit, ut mortuorum corpora sine detrimento vivorum recipiat, ea potissimum ut conpleatur; quae autem terra fruges ferre et ut mater cibos suppeditare possit, eam ne quis nobis minuat neve vivos neve mortuos.
2.68Beş adamın beş günde bitirebileceğinden daha yüksek bir mezar yapılmasını da, taştan, ölünün en çok dört kahramanlık dizesinden oluşan kazınmış övgüsünü taşıyacak büyüklükten fazla bir şey dikilmesini ya da konmasını da yasaklar; Ennius bu dizelere "uzun dizeler" der. Demek ki mezarlar hakkında bu en büyük adamın otoritesi de elimizde. O, cenaze masraflarını da servet sınıflarına göre beş minadan bir minaya kadar sınırlar. Ardından ruhların ölümsüzlüğü, iyilerin ölümden sonraki huzuru ve kötülerin cezaları hakkında o bildiğimiz şeyleri söyler.
Extrui autem vetat sepulcrum altius, quam quod
2.69Böylece din konusunun tamamı, sanırım, size açıklanmış oldu.
Quintus: Gerçekten öyle kardeşim, hem de bol bol; ama geri kalanlara devam et.
Marcus: Devam edeceğim elbette; mademki beni buna sürüklemek hoşunuza gidiyor, umarım bugünkü sohbette, hele böyle uzun bir günde, işi bitiririm. Görüyorum ki Platon da aynı şeyi yapmış, kanunlar hakkındaki bütün konuşmasını tek bir yaz gününde tamamlamış. Ben de öyle yapacağım ve memurluklardan söz edeceğim. Çünkü din yerleştikten sonra devleti en çok ayakta tutan, kesinlikle budur.
Atticus: Anlat elbette, başladığın sırayı da koru.
Habetis igitur explicatum omnem ut arbitror religionum locum. Quintus: Nos vero frater, et copiose quidem; sed perge cetera. Marcus: Pergam equidem, et quoniam libitum est vobis me ad haec inpellere, hodierno sermone conficiam, spero, hoc praesertim die; video enim Platonem idem fecisse, omnemque orationem eius de legibus peroratam esse uno aestivo die. Sic igitur faciam, et dicam de magistratibus. Id enim est profecto quod constituta religione rem publieam contineat maxime. Atticus : Tu vero dic et istam rationem quam coepisti tene.