İçeriğe geç
Kanunlar Üzerine

Cicero · Kanunlar Üzerine

III. Kitap

3.1Marcus: O hâlde, niyet ettiğim gibi, o ilahî adamın izinden gideceğim; ona duyduğum aşırı hayranlık yüzünden onu belki gerektiğinden daha sık övüyorum.

Atticus: Platon'u söylüyorsun elbette.

Marcus: Ta kendisini, Atticus.

Atticus: Sen onu ne aşırı över ne de aşırı sık. Çünkü yalnız kendi üstatlarının övülmesini isteyen bizimkiler bile onu gönlümce sevmeme göz yumuyorlar.

Marcus: Herkül hakkı için, iyi ediyorlar. Senin inceliğine bundan daha yaraşır ne olabilir? Bana kalırsa senin hem hayatın hem sözün, ağırbaşlılıkla insan sıcaklığını bir arada tutmak gibi o pek zor işi başarmış.

Atticus: Sözünü kestiğime doğrusu çok sevindim, çünkü benim hakkımdaki hükmünü bu kadar parlak bir tanıklıkla dile getirdin. Ama başladığın gibi devam et.

Marcus: Öyleyse önce kanunun kendisini, türüne yaraşan gerçek övgülerle övelim mi?

Atticus: Elbette, din kanunu için yaptığın gibi.

3.1

Marcus: Sequar igitur ut institui divinum illum virum quem quadam admiratione commotus saepius fortasse laudo quam necesse est. Atticus: Platonem videlicet dicis. Marcus: Istum ipsum Attice. Atticus: Tu vero eum nec nimis valde umquam nec nimis saepe laudaveris. Nam hoc mihi etiam nostri illi, qui neminem nisi suum laudari volunt, concedunt, ut eum arbitratu meo diligam. Marcus: Bene hercle faciunt. Quid enim est elegantia tua dignius? Cuius et vita et oratio consecuta mihi videtur difficillimam illam societatem gravitatis cum humanitate. Atticus: Sane gaudeo quod te interpellavi, quoniam quidem tam praeclarum mihi dedisti iudicii tui testimonium. Sed perge ut coeperas. Marcus: Laudemus igitur prius legem ipsam veris et propriis generis sui laudibus? Atticus: Sane quidem, sicut de religionum lege fecisti.

3.2Marcus: Görüyorsunuz ki memurun işlevi şudur: başta durmak ve doğru, faydalı, kanunlara uygun olanı buyurmak. Kanunlar memurların başında nasıl duruyorsa, memurlar da halkın başında öyle durur; memurun konuşan kanun, kanunun da dilsiz memur olduğu pekâlâ söylenebilir.

3.2

Marcus: Videtis igitur magistratus hanc esse vim ut praesit praescribatque recta et utilia et coniuncta cum legibus. Ut enim magistratibus leges, ita populo praesunt magistratus, vereque dici potest, magistratum esse legem loquentem, legem autem mutum magistratum.

3.3Hukuka ve tabiatın düzenine — bunu söylerken kanunu kastettiğimin anlaşılmasını isterim — buyurma yetkisi kadar uygun düşen hiçbir şey yoktur. O olmadan ne bir hane, ne bir şehir, ne bir kavim, ne bütün insan soyu, ne bütün tabiat, ne de evrenin kendisi ayakta durabilir. Çünkü evren tanrıya itaat eder, denizler ve karalar evrene boyun eğer, insanların hayatı da en yüce kanunun buyruklarına uyar.

3.3

Nihil porro tam aptum est ad ius condicionemque naturae — quod quom dico, legem a me dici intellegi volo — quam imperium, sine quo nec domus ulla nec civitas nec gens nec hominum universum genus stare, nec rerum natura omnis nec ipse mundus potest. Nam et hic deo paret, et huic oboediunt maria terraeque, et hominum vita iussis supremae legis obtemperat.

3.4Bize daha yakın ve daha tanıdık şeylere geleyim: eski kavimlerin hepsi bir zamanlar krallara itaat etmiştir. Bu türden hükümranlık önce en adil ve en bilge insanlara verilirdi — bizim devletimizde de krallık iktidarı başta olduğu sürece en çok bu geçerliydi —, sonra da sırayla onların soyuna geçerdi; bugün hâlâ krallarca yönetilen yerlerde de bu sürüyor. Krallık iktidarından hoşlanmayanlar ise hiç kimseye itaat etmek istememiş değildir; yalnız her zaman tek bir kişiye itaat etmek istememişlerdir. Biz ise hür halklara kanun koyduğumuz ve en iyi devlet hakkında ne düşündüğümüzü daha önce altı kitapta söylediğimiz için, şimdi kanunları benimsediğimiz o devlet düzenine göre ayarlayacağız.

3.4

Atque ut ad haec citeriora veniam et notiora nobis: omnes antiquae gentes regibus quondam paruerunt. Quod genus imperii primum ad homines iustissimos et sapientissimos deferebatur — idque et in re publica nostra maxime valuit, quoad ei regalis potestas praefuit —, deinde etiam deinceps posteris prodebatur, quo in iis qui etiam nunc regnant manet. Quibus autem regia potestas non placuit, non ii nemini, sed non semper uni parere voluerunt. Nos autem quoniam leges damus liberis populis, quaeque de optima re publica sentiremus, in sex libris ante diximus, accommodabimus hoc tempore leges ad illum quem probamus civitatis statum.

3.5Demek ki memurlara ihtiyaç vardır. Onların basireti ve özeni olmadan şehir var olamaz; devletin bütün idaresi de onların nasıl düzenlendiğine bağlıdır. Onlara yalnız buyurmanın değil, vatandaşlara da itaat etmenin ölçüsü çizilmelidir. Çünkü iyi buyuran, bir zamanlar itaat etmiş olmalıdır; ölçüyle itaat eden de bir gün buyurmaya layık görünür. Bu yüzden itaat eden, bir gün kendisinin buyuracağını ummalı; buyuran da kısa bir süre sonra kendisinin itaat edeceğini düşünmelidir. Biz yalnız memurlara uyulmasını ve itaat edilmesini değil, onlara saygı gösterilmesini ve sevgi duyulmasını da buyuruyoruz; Kharondas da kanunlarında böyle yapar. Bizim Platon ise, Titanlar nasıl göktekilere karşı geldiyse, memurlara karşı gelenleri de Titan soyundan sayar. Durum böyle olduğuna göre, isterseniz artık kanunların kendisine geçelim.

Atticus: Bu da hoşuma gidiyor, konuları bu sırayla ele alman da.

3.5

Magistratibus igitur opus est, sine quorum prudentia ac diligentia esse civitas non potest, quorumque discriptione omnis rei publicae moderatio continetur. Neque solum iis praescribendus est imperandi, sed etiam civibus obtemperandi modus. Nam et qui bene imperat, paruerit aliquando necesse est, et qui modeste paret, videtur qui aliquando imperet dignus esse. Itaque oportet et eum qui paret sperare, se aliquo tempore imperaturum, et illum qui imperat cogitare, brevi tempore sibi esse parendum. Nec vero solum ut obtemperent oboediantque magistratibus, sed etiam ut eos colant diligantque praescribimus, ut Charondas in suis facit legibus, noster vero Plato Titanum e genere statuit eos qui ut illi caelestibus, sic hi adversentur magistratibus. Quae cum ita sint ad ipsas iam leges veniamus si placet. Atticus: Mihi vero et istud et ordo iste rerum placet.

3.6Marcus: "Buyruklar adil olsun; vatandaşlar da onlara ölçüyle ve itiraz etmeden itaat etsin. Memur, itaat etmeyen ve suçlu vatandaşı para cezasıyla, zincirle ya da sopayla cezalandırsın; eşit ya da daha büyük bir yetki sahibi ya da halk engellemedikçe — ki onlara başvurma hakkı bulunsun. Memur hüküm verdiğinde ya da ceza istediğinde, para cezası ya da ceza hakkındaki dava halkın önünde görülsün. Seferde ise buyruğu verene karşı başvuru olmasın; savaşı yönetenin buyurduğu ne ise hak ve geçerli olsun."

"Yetkisi bölünmüş küçük memurlar birden çok olsun ve birden çok işe baksın. Seferde kimlerin başına konmuşlarsa onlara buyursunlar ve onların askerî tribunusları olsunlar. Şehirde kamu parasını korusunlar, suçluları hapiste tutsunlar, ölüm cezası gerektiren suçları cezalandırsınlar, bakır, gümüş ve altın parayı devlet adına bassınlar, açılmış davalara bakıp hüküm versinler, senato ne karar verirse onu yerine getirsinler."

3.6

Marcus: 'Justa imperia sunto, isque cives modeste ac sine recusatione parento. Magistratus nec oboedientem et noxium civem multa vinculis verberibusve coherceto, ni par maiorve potestas populusve prohibessit, ad quos provocatio esto. Cum magistratus iudicassit inrogassitve, per populum multae poenae certatio esto. Militiae ab eo qui imperabit provocatio nec esto, quodque is qui bellum geret imperassit, ius ratumque esto.' 'Minoris magistratus partiti iuris ploeres in ploera sunto. Militiae quibus iussi erunt imperanto eorumque tribuni sunto. Domi pecuniam publicam custodiunto, vincula sontium servanto, capitalia vindicanto, aes argentum aurumve publice signanto, litis contractas iudicanto, quodcumque senatus creverit agunto.'

3.7"Aediller şehrin, zahirenin ve geleneksel oyunların gözetmenleri olsun; daha yüksek makamlara giden yolda bu, onlar için ilk basamak olsun."

"Sansörler halkın yaşlarını, çocuklarını, ailelerini ve mallarını sayıma geçirsin; şehrin tapınaklarını, yollarını, sularını, hazinesini ve vergilerini gözetsin; halkı kesim kesim kabilelere dağıtsın, ardından servete, yaşa ve sınıfa göre bölsün; süvari ve piyade olacak gençleri kaydetsin; bekâr kalmayı yasaklasın; halkın ahlâkını düzenlesin; senatoda yüz karası birini bırakmasın. İki kişi olsunlar, makamlarını beş yıl tutsunlar ve bu makam hiç kesintisiz var olsun; öteki memurluklar bir yıllık olsun."

3.7

'Suntoque aediles curatores urbis annonae ludorumque sollemnium, ollisque ad honoris amplioris gradum is primus ascensus esto.' 'Censoris populi aevitates suboles familias pecuniasque censento, urbis templa vias aquas aerarium vectigalia tuento, populique partis in tribus discribunto, exin pecunias aevitatis ordinis partiunto, equitum peditumque prolem discribunto, caelibes esse prohibento, mores populi regunto, probrum in senatu ne relinquonto. Bini sunto, magistratum quinquennium habento eaque potestas semper esto, reliqui magistratus annui sunto.'

3.8"Hukukta anlaşmazlıkları çözen, özel davalarda hüküm veren ya da hüküm verilmesini buyuran praetor olsun. O, medenî hukukun bekçisi olsun. Senato ne kadar karar verir ya da halk ne kadar emrederse, eşit yetkiyle o kadar praetor olsun."

"Krallık yetkisiyle iki kişi olsun; önden gittikleri için praetor, hüküm verdikleri için iudex, danıştıkları için consul diye anılsınlar. Seferde en yüksek yetkiye sahip olsunlar, kimseye itaat etmesinler. Halkın selâmeti onlar için en yüce kanun olsun."

3.8

'Iuris disceptator, qui privata iudicet iudicarive iubeat, praetor esto. Is iuris civilis custos esto. Huic potestate pari quotcumque senatus creverit populusve iusserit, tot sunto.' 'Regio imperio duo sunto, iique praeeundo iudicando consulendo praetores iudices consules appellamino. Militiae summum ius habento, nemini parento. Ollis salus populi suprema lex esto.'

3.9"Arada on yıl geçmedikçe kimse aynı makamı almasın. Yaş sınırını, makamların yaşını belirleyen kanuna göre gözetsinler."

"Ama ağır bir savaş ya da vatandaşlar arasında ayrılık çıkarsa, senato karar verdiği takdirde, tek bir kişi altı aydan uzun olmamak üzere iki konsülün sahip olduğu yetkiyi taşısın; uğurlu kuş işaretiyle atanarak halkın efendisi olsun. Süvarileri yönetecek birini de yanına alsın; o kişi, hukukta anlaşmazlıkları çözen praetor kim ise onunla eşit yetkide olsun. Öteki memurlar o sırada olmasın."

"Ama ne konsüller ne de halkın efendisi bulunduğunda, kuş gözleme hakkı senatörlere geçsin; onlar da konsülleri meclis toplantısında usulünce seçtirebilecek birini kendi aralarından çıkarsınlar."

"Buyruk ve memuriyet yetkisi taşıyanlar ile elçiler, senato karar verdiğinde ya da halk emrettiğinde şehirden çıksınlar; haklı savaşları hakça yürütsünler, müttefiklere dokunmasınlar, kendilerini ve adamlarını zapt etsinler, halklarının şanını artırsınlar, eve övgüyle dönsünler."

"Kimse kendi işi için elçi olmasın."

"Pleb, yani halk tabakası, şiddete karşı kendini korumak için hangi on kişiyi seçerse, onlar plebin tribunusları olsun; onların engellediği ve plebe önerdiği şey geçerli olsun; dokunulmaz olsunlar; plebi tribunussuz bırakmasınlar."

3.9

'Eundem magistratum, ni interfuerint decem anni, ne quis capito. Aevitatem annali lege servanto.' 'Ast quando duellum gravius discordiaeve civium escunt, oenus ne amplius sex menses, si senatus creverit, idem iuris quod duo consules teneto, isque ave sinistra dictus populi magister esto. Equitatumque qui regat habeto pari iure cum eo quicumque erit iuris disceptator. Reliqui magistratus ne sunto.' 'Ast quando consules magisterve populi nec erunt, auspicia patrum sunto, ollique ec se produnto qui comitiatu creare consules rite possit.' 'Imperia potestates legationes, cum senatus creverit populusve jusserit, ex urbe exeunto, duella iusta iuste gerunto, sociis parcunto, se et suos continento, populi gloriam augento, domum cum laude redeunto.' 'Rei suae ergo ne quis legatus esto.' 'Plebes quos pro se contra vim auxilii ergo decem creassit, ei tribuni eius sunto, quodque ei prohibessint quodque plebem rogassint, ratum esto; sanctique sunto; neve plebem orbam tribunis relinquunto.'

3.10"Bütün memurların kuş gözleme ve yargı yetkisi olsun; senato da onlardan oluşsun. Senatonun kararları geçerli olsun. Ama eşit ya da daha büyük bir yetki karşı koyarsa, kararlar yazıya geçirilip saklansın."

"Bu zümre kusurdan uzak olsun, ötekilere örnek olsun."

"Memurlar seçilirken, halk yargılarken, emirler ve yasaklar oylanırken oylar ileri gelenlerce bilinsin, pleb için hür olsun."

"Memurların dışında görülmesi gereken bir iş çıkarsa, halk onu görecek kişiyi seçsin ve ona bu işi görme yetkisini versin."

"Halkla ve senatörlerle görüşme yetkisi konsülde, praetorda, halkın efendisinde, süvarilerin efendisinde ve senatörlerin konsül seçimini yönetmek için atadığı kişide olsun; plebin kendisi için seçtiği tribunusların da senatörlerle görüşme yetkisi olsun; aynı kişiler gerekeni plebe de sunsunlar."

"Halkla ve senatörlerle görüşülen işler ölçülü olsun."

3.10

'Omnes magistratus auspicium iudiciumque habento, exque is senatus esto. Eius decreta rata sunto. At potestas par maiorve prohibessit, perscripta servanto.' 'Is ordo vitio vacato, ceteris specimen esto.' 'Creatio magistratuum, iudicia populi, iussa vetita cum cosciscentur, suffragia optumatibus nota, plebi libera sunto.' 'Ast quid erit quod extra magistratus coerari oesus sit, qui coeret populus creato eique ius coerandi dato. 'Cum populo patribusque agendi ius esto consuli praetori magistro populi equitumque, eique quem patres prodent consulum rogandorum ergo; tribunisque quos sibi plebes creassit ius esto cum patribus agendi; idem ad plebem quod oesus erit ferunto.' 'Quae cum populo quaeque in patribus agentur, modica sunto.'

3.11"Toplantıya gelmeyen senatörün ya geçerli bir sebebi olsun ya da bu ona kabahat sayılsın. Senatör sırası gelince ve ölçüyle konuşsun, halkın işlerini bilsin."

"Halk toplantısında şiddet olmasın. Eşit ya da daha büyük yetki ağır bassın. Ama görüşme sırasında kargaşa çıkarsa, sorumluluk görüşmeyi yürütenin olsun. Kötü bir işe karşı veto koyan, kurtarıcı bir vatandaş sayılsın."

"Görüşmeyi yürütenler kuş işaretlerine uysunlar, devletin augur'una itaat etsinler; önceden ilan edilmiş, hazinede sergilenmiş ve bilinen teklifleri görüşsünler; aynı konuda bir defadan fazla oya başvurmasınlar; halka konuyu anlatsınlar, memurların ve sıradan vatandaşların da anlatmasına izin versinler."

"Kişiye özel kanun teklif etmesinler. Bir vatandaşın hayatı hakkındaki teklifleri ancak en büyük meclise, sansörlerin halkın sınıflarına yerleştirdiği kişilere sunsunlar."

"Makam isterken, makamdayken ya da makamdan sonra hediye almasınlar, vermesinler. Bunlardan herhangi birini çiğneyenin cezası suçuna denk olsun."

"Sansörler kanunların asıl metnini korusun. Makamdan ayrılanlar yaptıklarının hesabını onlara versin, ama bununla kanundan kurtulmuş olmasınlar."

Kanun okundu: dağılmanızı ve oy levhalarının dağıtılmasını buyuracağım.

3.11

'Senatori qui nec aderit aut causa aut culpa esto. Loco senator et modo orato, causas populi teneto.' 'Vis in populo abesto. Par maiorve potestas plus valeto. Ast quid turbassitur in agendo, fraus actoris esto. Intercessor rei malae salutaris civis esto.' 'Qui agent auspicia servanto, auguri publico parento, promulgata proposita in aerario cognita agunto; nec plus quam de singulis rebus semel consulunto; rem populum docento, doceri a magistratibus privatisque patiunto.' 'Privilegia ne inroganto. De capite civis nisi per maximum comitiatum ollosque quos censores in partibus populi locassint ne ferunto.' 'Donum ne capiunto neve danto neve petenda neve gerenda neve gesta potestate. Quod quis earum rerum migrassit, noxiae poena par esto.' Censores fidem legum custodiunto. Privati ad eos acta referunto, nec eo magis lege liberi sunto. Lex recitata est: discedere et tabellam iubebo dari.

3.12Quintus: Kardeşim, bütün memurlukların düzenini ne kadar kısa bir sürede gözümüzün önüne serdin! Gerçi biraz yenilik katmışsın, ama bu neredeyse bizim devletimizin düzeni.

Marcus: Çok doğru bir tespit, Quintus. Scipio'nun o kitaplarda övdüğü ve en çok benimsediği devlet karışımı budur; böyle bir memurluk düzeni olmasaydı o karışım kurulamazdı. Şunu bilin ki devlet, memurlar ve başta bulunanlarla ayakta durur; her devletin hangi türden olduğu da onların nasıl bir araya getirildiğinden anlaşılır. Atalarımız bu düzeni son derece bilgece ve ölçülü kurdukları için, kanunlarda yenilemeye değer bulduğum ya hiçbir şey olmadı ya da pek az şey oldu.

3.12

Quintus: Quam brevi frater in conspectu posita est a te omnium magistratuum discriptio, sed ea paene nostrae civitatis, etsi a te paulum adlatum est novi. Marcus: Rectissime Quinte animadvertis. Haec est enim quam Scipio laudat in libris et quam maxime probat temperationem rei publicae, quae effici non potuisset nisi tali discriptione magistratuum. Nam sic habetote, magistratibus iisque qui praesint contineri rem publicam, et ex eorum conpositione quod cuiusque rei publicae genus sit intellegi. Quae res cum sapientissime moderatissimeque constituta esset a maioribus nostris, nihil habui sane non multum quod putarem novandum in legibus.

3.13Atticus: O hâlde din kanununda benim uyarım ve ricam üzerine yaptığın gibi, memurluklarda da bize borcunu öde ve bu düzeni en çok hangi sebeplerle beğendiğini tartış.

Marcus: İstediğin gibi yapacağım, Atticus. Bu konunun tamamını Yunanistan'ın en bilgin adamlarının araştırıp tartıştığı biçimde açıklayacağım ve başta niyet ettiğim gibi kendi hukukumuza da değineceğim.

Atticus: En çok beklediğim tartışma türü de bu.

Marcus: Gerçi söylenecek şeylerin çoğu o kitaplarda söylendi; en iyi devlet araştırılırken böyle yapmak gerekiyordu. Ama memurluklar konusunun kendine has bazı yanları var; bunları önce Theophrastos, sonra Stoacı Diogenes daha incelikle araştırdı.

3.13

Atticus: Reddes igitur nobis, ut in religionis lege fecisti admonitu et rogatu meo, sic de magistratibus, ut disputes, quibus de causis maxime placeat ista discriptio. Marcus: Faciam Attice ut vis, et locum istum totum, ut a doctissimis Graeciae quaesitum et disputatum est, explicabo, et ut institui nostra iura attingam. Atticus: Istud maxime exspecto disserendi genus. Marcus: Atqui pleraque sunt dicta in illis libris, quod faciendum fuit quom de optuma re publica quaereretur. Sed huius loci de magistratibus sunt propria quaedam, a Theophrasto primum, deinde a Dione Stoico quaesita subtilius.

3.14Atticus: Ne diyorsun? Bu konuları Stoacılar da mı işledi?

Marcus: Az önce adını andığım kişiyle, sonra da büyük bir insan ve son derece bilgin biri olan Panaitios'la sınırlı kalır. Çünkü eskiler devlet hakkında tartışırken keskin zekâlıydılar elbette, ama sözde kalıyorlardı; söyledikleri, halkın ve şehrin bu gündelik ihtiyacına göre değildi. Bu konular daha çok Akademia'dan, başta Platon olmak üzere, yayıldı. Ardından Aristoteles bu siyasî konunun bütününü tartışmalarıyla aydınlattı; yine Platon'dan yola çıkmış olan Pontoslu Herakleides de öyle. Aristoteles'in yetiştirdiği Theophrastos ise, bildiğiniz gibi, adeta bu konuların içinde yaşadı; yine Aristoteles'ten ders almış olan Dikaiarkhos da bu araştırmadan ve uğraştan geri durmadı. Sonra Theophrastos'un öğrencisi, yukarıda andığım o Phaleronlu Demetrios, ilmi bilginlerin gölgeli köşelerinden ve sakin hayatından çıkarıp yalnız güneşin altına ve tozun içine değil, şaşılacak biçimde çarpışmanın ve savaş hattının tam ortasına götürdü. Çünkü pek bilgili olmadığı hâlde devlet işlerinde büyük olan adamlardan da, çok bilgin olduğu hâlde devlet işlerine pek karışmamış insanlardan da birçoğunu sayabiliriz; ama her iki alanda üstün olan, yani hem ilim uğraşlarında hem de şehri yönetmekte önde gelen birini, bundan başka kim kolayca bulabilir?

Atticus: Bulunabileceğini düşünüyorum, hem de üçümüzün arasından biri. Ama başladığın gibi devam et.

3.14

Atticus: Ain tandem? Etiam a Stoicis ista tractata sunt? Marcus: Non sane nisi ab eo quem modo nominavi, et postea a magno homine et in primis erudito Panaetio. Nam veteres verbo tenus acute illi quidem, sed non ad hunc usum popularem atque civilem, de re publica disserebant. Ab Academia magis ista manarunt Platone principe. Post Aristoteles inlustravit omnem hunc civilem in disputando locum, Heraclidesque Ponticus profectus ab eodem Platone. Theophrastus vero institutus ab Aristotele habitavit ut scitis in eo genere rerum, ab eodemque Aristotele doctus Dicaearchus huic rationi studioque non defuit. Post a Theophrasto Phalereus ille Demetrius, de quo feci supra mentionem, mirabiliter doctrinam ex umbraculis eruditorum otioque non modo in solem atque in pulverem, sed in ipsum discrimen aciemque produxit. Nam et mediocriter doctos magnos in re publica viros, et doctissimos homines non nimis in re publica versatos multos commemorare possumus: qui vero utraque re excelleret, ut et doctrinae studiis et regenda civitate princeps esset, quis facile praeter hunc inveniri potest? Atticus: Puto posse, et quidem aliquem de tribus nobis. Sed perge ut coeperas.

3.15Marcus: Onların araştırdığı mesele şuydu: şehirde ötekilerin itaat edeceği tek bir memur bulunması doğru mudur? Anladığım kadarıyla krallar kovulduktan sonra atalarımız bunu doğru bulmuştu. Ama bir zamanlar benimsenmiş olan krallık türü devlet, sonradan krallığın değil kralın kusurları yüzünden reddedildiğine göre, tek bir kişi öteki bütün memurlara buyurursa, reddedilen yalnız kral adı olacak, kendisi yerinde kalacaktır.

3.15

Marcus: Quaesitum igitur ab illis est, placeretne unum in civitate esse magistratum cui reliqui parerent. Quod exactis regibus intellego placuisse nostris maioribus. Sed quoniam regale civitatis genus, probatum quondam, postea non tam regni quam regis vitiis repudiatum est, nomen tantum videbitur regis repudiatum, res manebit si unus omnibus reliquis magistratibus imperabit.

3.16Bu yüzden Lakedaimon'da Theopompos'un krallara karşı eforları koyması da, bizde konsüllere karşı tribunusların konması da sebepsiz değildir. Çünkü konsül, hukukta tanınmış şu yetkiye sahiptir: tribunus dışında öteki bütün memurlar ona itaat eder; tribunus ise, eskiden var olan şey artık var olmasın diye sonradan ortaya çıktı. Konsülün hukukunu önce şu kısıtladı: o hukukla bağlı olmayan biri ortaya çıktı; sonra bu kişi, konsüle itaat etmeyen yalnız öteki memurlara değil, sıradan vatandaşlara da arka çıktı.

3.16

Quare nec ephori Lacedaemone sine causa a Theopompo oppositi regibus, nec apud nos consulibus tribuni. Nam illud quidem ipsum quod in iure positum est habet consul, ut ei reliqui magistratus omnes pareant, excepto tribuno, qui post exstitit ne id quod fuerat esset. Hoc enim primum minuit consulare ius, quod exstitit ipse qui eo non teneretur, deinde quod attulit auxilium reliquis non modo magistratibus, sed etiam privatis consuli non parentibus.

3.17Quintus: Büyük bir kötülükten söz ediyorsun. Çünkü bu yetki doğunca ileri gelenlerin ağırlığı düştü, kalabalığın gücü arttı.

Marcus: Öyle değil, Quintus. Çünkü o tek başına kalan [konsül] hukukunun halka hem daha kibirli hem de daha zorbaca görünmesi kaçınılmazdı. Ona ölçülü ve bilgece bir denge eklendikten sonra … [metin burada kesiliyor]

[Macrobius, Fiillerin Farkları ve Ortaklıkları Üzerine 17.6: "Cicero, Kanunlar Üzerine, III. Kitap: 'Faydalı ile faydasızı ayırt edemeyen kişi müttefikleri nasıl koruyabilir?'" …]

3.17

Quintus: Magnum dicis malum. Nam ista potestate nata gravitas optimatium cecidit, convaluitque vis multitudinis. Marcus: Non est Quinte ita. Non ius enim illud solum superbius populo, et violentius videri necesse erat. Quo posteaquam modica et sapiens temperatio accessit* [ Macrobius de differentiis et societatibus 17,6: Cicero de legibus tertio: Qui poterit socios tueri, si dilectum rerum utilium et inutilium non habebit? ‹ convertem lex in omnis est.]

3.18"Eve övgüyle dönsünler." Çünkü iyi ve suçsuz insanlar ne düşmandan ne müttefiklerden övgüden başka bir şey getirmemelidir.

Şu da apaçıktır ki birinin devlet işi dışında bir sebeple elçi olmasından daha çirkin bir şey yoktur. Elçilik sıfatıyla miraslarının ya da alacak senetlerinin peşine düşenlerin nasıl davrandıklarını, nasıl davranmış olduklarını bir yana bırakıyorum; bu belki insanların kusurudur. Ama soruyorum: bir senatörün, üstlendiği bir iş, verilmiş bir talimat, devlet adına herhangi bir görev olmadan elçi olmasından gerçekte daha çirkin ne olabilir? Ben konsülken, senatonun çıkarına uygun görünse de, bu tür elçiliği kalabalık bir senatonun onayıyla kaldıracaktım; yeter ki hafifmeşrep bir pleb tribunusu o sırada veto koymasaydı. Yine de süresini kısalttım; sınırsız olanı bir yıla indirdim. Böylece çirkinlik duruyor, ama süresizliği kalktı. Ama isterseniz artık eyaletlerden çıkalım ve şehre dönelim.

Atticus: Biz isteriz, ama eyaletlerde bulunanlar hiç istemez.

3.18

'Domum cum laude redeunto.' Nihil enim praeter laudem bonis atque innocentibus neque ex hostibus neque a sociis reportandum. Iam illud apertum est profecto nihil esse turpius quam quemquam legari nisi rei publicae causa. Omitto quem ad modum isti se gerant atque gesserint, qui legatione hereditates aut syngraphas suas persecuntur. In hominibus est hoc fortasse vitium. Sed quaero quid reapse sit turpius, quam sine procuratione senator legatus, sine mandatis, sine ullo rei publicae munere? Quod quidem genus legationis ego consul, quamquam ad commodum senatus pertinere videbatur, tamen adprobante senatu frequentissimo, nisi mihi levis tribunus plebis tum intercessisset, sustulissem. Minui tamen tempus, et quod erat infinitum, annuum feci. Ita turpitudo manet, diuturnitate sublata. Sed iam si placet de provinciis decedatur, in urbemque redeatur. Atticus: Nobis vero placet, sed iis qui in provinciis sunt minime placet.

3.19Marcus: Ama Titus, bu kanunlara uyarlarsa onlar için şehirden, kendi evlerinden daha tatlı, eyaletten de daha zahmetli ve sıkıcı bir şey olmayacak. Sırada, devletimizde var olan pleb tribunuslarının yetkisini onaylayan kanun var. Onun hakkında tartışmaya hiç gerek yok.

Quintus: Herkül hakkı için, kardeşim, ben bu yetki hakkında ne düşündüğünü soruyorum. Çünkü bana zararlı görünüyor; kargaşa içinde ve kargaşa için doğmuş bir şey. İlk doğuşunu hatırlamak istersek, vatandaşlar silah çekmişken, şehrin bazı yerleri işgal ve kuşatma altındayken dünyaya geldiğini görürüz. Sonra, On İki Levha'nın hükmüne göre ucube doğmuş bir çocuk gibi hemen öldürülmüşken, kısa süre sonra nasıl olduysa yeniden canlandı ve çok daha korkunç, çok daha iğrenç bir yaratık olarak doğdu. Neler yapmadı ki? Önce, dinsiz birine yaraşır biçimde, senatörlerin elinden bütün itibarlarını aldı; en aşağıdakileri en yukarıdakilerle eşit kıldı; her şeyi karıştırdı, birbirine kattı. İleri gelenlerin ağırlığını yere vurduktan sonra bile hiç durulmadı.

3.19

Marcus: At vero Tite si parebunt his legibus, nihil erit iis urbe, nihil domo sua dulcius, nec laboriosius molestiusque provincia. Sed sequitur lex quae sancit eam tribunorum plebis potestatem, quae est in re publica nostra. De qua disseri nihil necesse est. Quintus: At mehercule ego frater quaero, de ista potestate quid sentias. Nam mihi quidem pestifera videtur, quippe quae in seditione et ad seditionem nata sit. Cuius primum ortum si recordari volumus, inter arma civium et occupatis et obsessis urbis locis procreatum videmus. Deinde quom esset cito necatus tamquam ex XII tabulis insignis ad deformitatem puer, brevi tempore nescio quo pacto recreatus multoque taetrior et foedior natus est. Quae enim ille non edidit? Qui primum, ut inpio dignum fuit, patribus omnem honorem eripuit, omnia infima summis paria fecit, turbavit, miscuit. Cum adflixisset principum gravitatem, numquam tamen conquievit.

3.20Gaius Flaminius'u ve eskiliği yüzünden artık çok geride kalmış görünen şeyleri bir yana bırakayım: Tiberius Gracchus'un tribunusluğu iyi insanlara ne hak bıraktı? Gerçi ondan beş yıl önce, Decimus Brutus ile Publius Scipio konsülken — ne adamlar, ne büyük adamlar! — insanların en aşağısı ve en bayağısı olan pleb tribunusu Gaius Curiatius onları hapse attı; bu daha önce hiç görülmemişti. Gaius Gracchus'un tribunusluğu ise, vatandaşlar birbirini doğrasın diye foruma attığını bizzat söylediği o hançerlerle, devletin bütün düzenini altüst etmedi mi? Saturninus'tan, Sulpicius'tan ve ötekilerden artık ne söz edeyim? Devlet onları kılıca başvurmadan başından savamadı bile.

3.20

Namque ut C. Flaminium atque ea quae iam prisca videntur propter vetustatem relinquam, quid iuris bonis viris Tiberi Gracchi tribunatus reliquit? Etsi quinquennio ante D[ecim]um Brutum et P. Scipionem consules — quos et quantos viros! — homo omnium infimus et sordidissimus tribunus plebis C. Curiatius in vincula coniecit, quod ante factum non erat. C. vero Gracchi tribunatus sicis quas ipse se proiecisse in forum dixit, quibus digladiarentur inter se cives, nonne omnem rei publicae statum perturbavit? Quid iam de Saturnino, Sulpicio, reliquis dicam? Quos ne depellere quidem a se sine ferro potuit res publica.

3.21Ama neden eski ya da yabancı örnekleri, kendi başımızdan geçmiş yeni olaylara tercih edeyim? Soruyorum: Bize karşı bir tribunus kılıcı bilememiş olsaydı, kim konumumuzu sarsmayı aklından geçirecek kadar gözü kara, bize bu kadar düşman olabilirdi? Caniler ve azgınlar böyle birini değil yalnız hiçbir evde, hiçbir soyda bile bulamayınca, devletin karanlığında soyları altüst etmeleri gerektiğini düşündüler. Bu bizim için seçkin bir şeydir ve ölümsüz bir hatıra olarak şanlıdır: hiçbir ücret karşılığında bize karşı bir tribunus bulunamadı; bulunan, tribunus olması bile caiz olmayan biriydi.

3.21

Cur autem aut vetera aut aliena proferam potius quam et nostra et recentia? Quis, inquam, tam audax, tam nobis inimicus fuisset, ut cogitaret umquam de statu nostro labefactando, nisi mucronem aliquem tribunicium exacuisset in nos? Quem quom homines scelerati ac perditi non modo ulla in domo, sed nulla in gente reperirent, gentis sibi in tenebris rei publicae perturbandas putaverunt. Quod nobis quidem egregium et ad inmortalitatem memoriae gloriosum, neminem in nos mercede ulla tribunum potuisse reperiri, nisi cui ne esse quidem licuisset tribuno.

3.22Ama o ne kıyımlar yaptı! Elbette, birçok kişinin çılgınlığıyla tutuşmuş pis bir canavarın, akılsızca ve iyi hiçbir şey ummadan, çılgınlığıyla yapabileceği kıyımlar. Bu yüzden bu konuda Sulla'yı çok takdir ediyorum: kendi kanunuyla pleb tribunuslarının haksızlık etme gücünü elinden aldı, yardım etme gücünü onlara bıraktı. Bizim Pompeius'u ise öteki bütün konularda her zaman en geniş ve en yüce övgülerle göklere çıkarırım, ama tribunusluk yetkisi konusunda susarım. Çünkü onu ne kınamak istiyorum ne de övebiliyorum.

3.22

Sed ille quas strages edidit! Eas videlicet quas sine ratione ac sine ulla spe bona furor edere potuit inpurae beluae, multorum inflammatus furoribus. Quam ob rem in ista quidem re vehementer Sullam probo, qui tribunis plebis sua lege iniuriae faciendae potestatem ademerit, auxilii ferendi reliquerit, Pompeiumque nostrum ceteris rebus omnibus semper amplissimis summisque ecfero laudibus, de tribunicia potestate taceo. Nec enim reprehendere libet, nec laudare possum.

3.23Marcus: Tribunusluğun kusurlarını gerçekten çok iyi görüyorsun, Quintus; ama bir şeyi suçlarken iyi yanlarını görmezden gelip yalnız kötülüklerini sıralamak ve kusurlarını seçip ayıklamak haksızlıktır. Bu yolla, adlarını saymak istemediğim konsüllerin günahlarını derlersen konsüllük bile yerilebilir. Ben de kabul ediyorum, bu yetkinin içinde kötü bir şey var; ama onda aranan iyiliğe bu kötülük olmadan sahip olamazdık. "Pleb tribunuslarının yetkisi aşırıdır." Kim inkâr ediyor? Ama halkın gücü çok daha vahşi, çok daha şiddetlidir; bir önderi olduğunda, hiç olmadığı zamana göre çoğu kez daha yumuşaktır. Çünkü önder, ilerlerken kendini tehlikeye attığını bilir; halkın atılımı ise kendi tehlikesini hesaba katmaz.

3.23

Marcus: Vitia quidem tribunatus praeclare Quinte perspicis, sed est iniqua in omni re accusanda praetermissis bonis malorum enumeratio vitiorumque selectio. Nam isto quidem modo vel consulatus vitupe[rari po]test, si consulum quos enumerare nolo peccata collegeris. Ego enim fateor in ista ipsa potestate inesse quiddam mali, sed bonum, quod est quaesitum in ea, sine isto malo non haberemus. 'Nimia potestas est tribunorum plebis.' Quis negat? Sed vis populi multo saevior multoque vehementior, quae ducem quom habet interdum lenior est, quam si nullum haberet. Dux enim suo se periculo progredi cogitat, populi impetus periculi rationem sui non habet.

3.24"Ama bazen alevlenir." Evet, ama çoğu zaman da yatıştırılır. İçinde on kişiden birinin bile aklı başında olmadığı bu kadar umutsuz bir tribunuslar heyeti var mıdır? Hatta Tiberius Gracchus'u, yalnız hiçe sayılan değil, üstelik makamından da uzaklaştırılan bir veto sahibi devirdi. Onu, veto koyan meslektaşının yetkisini elinden almasından başka ne yıktı ki? Ama sen bu konuda atalarımızın bilgeliğine bak: senatörler bu yetkiyi plebe tanıyınca silahlar bırakıldı, isyan söndü, bir denge bulundu; alt tabakadakiler bu dengeyle kendilerini ileri gelenlerle eşit saydılar ve şehrin selâmeti yalnız buna bağlıydı. "Ama iki Gracchus oldu." Onların dışında istediğin kadar çok kişi sayabilirsin; her seferinde on kişi seçildiğine göre, bütün tarih boyunca zararlı tribunuslar da bulursun, belki daha da çok hafifmeşrep ve iyi olmayan tribunus. Ama en yüksek zümre kıskançlıktan kurtulur, pleb de kendi hakkı için tehlikeli çekişmelere girişmez.

3.24

'At aliquando incenditur.' Et quidem saepe sedatur. Quod enim est tam desperatum collegium, in quo nemo e decem sana mente sit? Quin ipsum Ti. Gracchum non solum neglectus sed etiam sublatus intercessor evertit. Quid enim illum aliud perculit, nisi quod potestatem intercedenti collegae abrogavit? Sed tu sapientiam maiorum in illo vide: concessa plebei a patribus ista potestate arma ceciderunt, restincta seditio est, inventum est temperamentum, quo tenuiores cum principibus aequari se putarent, in quo uno fuit civitatis salus. 'At duo Gracchi fuerunt.' Et praeter eos quamvis enumeres multos licet, cum deni creentur, nullos in omni memoria reperies perniciosos tribunos, leves etiam, non bonos, fortasse plures: invidia quidem summus ordo caret, plebes de suo iure periculosas contentione nullas facit.

3.25Bu yüzden ya kralları kovmamak gerekirdi ya da plebe sözde değil gerçekte özgürlük verilmeliydi. Yine de bu özgürlük öyle verildi ki pleb, pek çok güzel düzenlemeyle, ileri gelenlerin otoritesine boyun eğmeye yöneltildi.

Benim davama gelince, kardeşlerin en iyisi ve en sevgilisi, o tribunusluk yetkisine çattı ama tribunuslukla hiçbir çekişmesi yoktu. Çünkü pleb kışkırtılıp benim durumumu kıskanmış değildi; zincirler çözüldü, köleler ayaklandırıldı, buna askerî bir tehdit de eklendi. O sırada mücadelemiz o veba gibi adamla değil, devletin en ağır buhranıylaydı; ona boyun eğmeseydim, vatan iyiliğimin meyvesini uzun süre toplayamazdı. Olayların sonu da bunu gösterdi: yalnız hür insanlar arasında değil, hürriyete layık köleler arasında bile benim kurtuluşumu önemsemeyen kim vardı?

3.25

Quam ob rem aut exigendi reges non fuerunt, aut plebi re, non verbo, danda libertas. Quae tamen sic data est, ut multis praeclarissimis adduceretur, ut auctoritati principum cederet. Nostra autem causa quae, optume et dulcissume frater, incidit in tribuniciam potestatem, nihil habuit contentionis cum tribunatu. Non enim plebes incitata nostris rebus invidit, sed vincula soluta sunt et servitia concitata, adiuncto terrore etiam militari. Neque nobis cum illa tum peste certamen fuit, sed cum gravissimo rei publicae tempore, cui si non cessissem, non diuturnum beneficii mei patria fructum tulisset. Atque haec rerum exitus indicavit: quis enim non modo liber, sed etiam servus libertate dignus fuit, cui nostra salus cara non esset?

3.26Devletin selâmeti için yaptığım işler, herkesin hoşuna gitmeyecek bir sonuca varmış olsaydı; azgın kalabalığın alevlenmiş kıskançlığı beni kovsaydı ve tribunusluk gücü, Gracchus'un halkı Laenas'a, Saturninus'un Metellus'a karşı kışkırttığı gibi, halkı bana karşı kışkırtsaydı, buna katlanırdık, kardeşim Quintus. Bizi de Atina'daki filozoflar değil — gerçi bunu yapmaları gerekirdi —, o şehirden kovulup kötü bir şehirde kalmaktansa nankör bir şehirden uzak kalmayı yeğleyen o en ünlü adamlar teselli ederdi. Pompeius'u bu tek konuda pek takdir etmemene gelince, bana öyle geliyor ki şunu yeterince göz önüne almıyorsun: o yalnız neyin en iyi olduğunu değil, neyin zorunlu olduğunu da görmek zorundaydı. Çünkü bu şehrin o yetkiden yoksun bırakılamayacağını fark etti: halkımız onu henüz tanımazken bu kadar çok istemişti, tanıdıktan sonra ondan nasıl vazgeçebilirdi? Zararlı olmayan, ama karşı konulamayacak kadar halkın gönlüne hitap eden bir davayı, zararlı bir halk dalkavuğuna bırakmamak bilge bir vatandaşın işiydi. — Biliyorsun kardeşim, böyle sohbetlerde başka bir konuya geçilebilsin diye "elbette" ya da "kesinlikle öyle" denir.

Quintus: Ben doğrusu katılmıyorum. Yine de geri kalanlara devam etmeni isterim.

Marcus: Sen direniyorsun ve eski kanaatinde kalıyorsun.

Atticus: Herkül hakkı için, ben de bizim Quintus'tan pek ayrı düşünmüyorum. Ama geri kalanları dinleyelim.

3.26

Quodsi is casus fuisset rerum quas pro salute rei publicae gessimus, ut non omnibus gratus esset, et si nos multitudinis furentis inflammata invidia pepulisset, tribuniciaque vis in me populum, sicut Gracchus in Laenatem, Saturninus in Metellum incitasset, ferremus o Quinte frater, consolarenturque nos non tam philosophi qui Athenis fuerunt — qui hoc facere debebant —, quam clarissimi viri qui illa urbe pulsi carere ingrata civitate quam manere in proba maluerunt. Pompeium vero quod una ista in re non ita valde probas, vix satis mihi illud videris attendere, non solum ei quid esset optimum videndum fuisse, sed etiam quid necessarium. Sensit enim deberi non posse huic civitati illam potestatem: quippe quam tanto opere populus noster ignotam expetisset, qui posset carere cognita? Sapientis autem civis fuit, causam nec perniciosam et ita popularem ut non posset obsisti, perniciose populari civi non relinquere. — Scis solere frater in huius modi sermone, ut transiri alio possit, dici 'admodum' aut 'prorsus ita est.' Quintus: Haud equidem adsentior. Tu tamen ad reliqua pergas velim. Marcus: Perseveras tu quidem et in tua vetere sententia permanes. Atticus: Nec mehercule ego sane a Quinto nostro dissentio. Sed ea quae restant audiamus.

3.27Marcus: Sonra bütün memurlara kuş gözleme ve yargı yetkisi veriliyor: yargı yetkisi, başvurulabilecek bir merci olarak halkın gücü bulunsun diye; kuş gözleme yetkisi ise, makul gerekçeli ertelemeler birçok faydasız meclis toplantısını engellesin diye. Çünkü ölümsüz tanrılar halkın haksız atılımını kuş işaretleriyle sık sık durdurmuştur. Senatonun memuriyet görmüş kişilerden oluşmasına gelince: sansörlerin üye seçme yetkisi kalkınca kimsenin en yüksek yere halk eliyle gelmeden ulaşamaması, gerçekten halkçı bir şeydir. Ama bu kusurun dengesi de hazırdır: senatonun otoritesi bizim kanunumuzla pekiştiriliyor.

3.27

Marcus: Deinceps igitur omnibus magistratibus auspicia et iudicia dantur: iudicia ut esset populi potestas ad quam provocaretur, auspicia ut multos inutiles comitiatus probabiles inpedirent morae. Saepe enim populi impetum iniustum auspiciis di immortales represserunt. Ex iis autem qui magistratum ceperunt quod senatus efficitur, populare sane neminem in summum locum nisi per populum venire, sublata cooptatione censoria. Sed praesto est huius viti temperatio, quod senatus lege nostra confirmatur auctoritas.

3.28Çünkü sırada şu var: "Onun kararları geçerli olsun." Durum şudur: senato kamu kararlarının efendisi olursa, onun kararlaştırdığını herkes savunursa ve öteki zümreler devletin önde gelen zümrenin öğüdüyle yönetilmesini isterse, hukuktaki bu denge sayesinde — iktidar halkta, otorite senatoda bulunduğu için — o ölçülü ve uyumlu devlet düzeni korunabilir; hele bir sonraki kanuna da uyulursa. Çünkü sıradaki şudur: "Bu zümre kusurdan uzak olsun, ötekilere örnek olsun."

Quintus: Gerçekten parlak bir kanun bu, kardeşim; ama zümrenin kusurdan uzak olması geniş bir alanı kapsıyor ve yorumlamak için bir sansör gerektiriyor.

3.28

Sequitur enim: 'Eius decreta rata sunto.' Nam ita se res habet, ut si senatus dominus sit publici consilii, quodque is creverit defendant omnes, et si ordines reliqui principis ordinis consilio rem publicam gubernari velint, possit ex temperatione iuris, cum potestas in populo, auctoritas in senatu sit, teneri ille moderatus et concors civitatis status, praesertim si proximae legi parebitur; nam proximum est: 'Is ordo vitio careto, ceteris specimen esto.' Quintus: Praeclara vero frater ista lex, sed et late patet ut vitio careat ordo, et censorem quaerit interpretem.

3.29Atticus: Bütün o zümre gerçi senin tarafında ve konsüllüğünü büyük bir minnetle anıyor; ama izninle söyleyeyim: o zümre yalnız sansörleri değil, bütün yargıçları da canından bezdirebilir.

Marcus: Bırak bunu, Atticus! Bu konuşma şimdiki senato ve şimdiki insanlar hakkında değil, belki bir gün bu kanunlara uymak isteyecek olan gelecektekiler hakkında yapılıyor. Kanun her kusurdan uzak olmayı buyurduğuna göre, kusura bulaşmış hiç kimse o zümreye giremeyecek bile. Ama bu, belli bir yetiştirme ve terbiye olmadan zordur; yer ve zaman olursa bu konuda belki bir şeyler söyleriz.

3.29

Atticus: Ille vero etsi tuus est totus ordo, gratissimamque memoriam retinet consulatus tui, pace tua dixerim: non modo censores sed etiam iudices omnes potest defatigare. Marcus: Omitte ista Attice! Non enim de hoc senatu nec his de hominibus qui nunc sunt, sed de futuris, si qui forte his legibus parere voluerint, haec habetur oratio. Nam cum omni vitio carere lex iubeat, ne veniet quidem in eum ordinem quisquam vitii particeps. Id autem difficile factu est nisi educatione quadam et disciplina; de qua dicemus aliquid fortasse, si quid fuerit loci aut temporis.

3.30Atticus: Yer elbette eksik olmayacak, çünkü kanunların sırasını izliyorsun; zamanı da günün uzunluğu bol bol bağışlıyor. Ben de sen atlasan bile yetiştirme ve terbiye hakkındaki o konuyu senden yeniden isteyeceğim.

Marcus: İste elbette, Atticus; hem onu hem de atlayacağım başka bir konu olursa onu.

"Ötekilere örnek olsun." Bunu tutarsak her şeyi tutmuş oluruz. Çünkü bütün şehir ileri gelenlerin arzuları ve kusurlarıyla nasıl bozulursa, onların kendini tutmasıyla da öyle düzelir ve iyileşir. Büyük bir adam ve hepimizin dostu olan Lucius Lucullus'a Tusculum'daki villasının görkemi yüzüne vurulunca, pek yerinde bir cevap verdiğini sanarak şöyle dediği anlatılır: iki komşusu varmış, yukarıda bir Roma şövalyesi, aşağıda azatlı bir köle; onların villaları da görkemli olduğuna göre, kendisinden daha aşağı zümredekilere serbest olan şey ona da tanınmalıymış. Görmüyor musun, Lucullus, onların bunu istemesi tam da senden kaynaklandı; sen bunu yapmasaydın, onlara da serbest olmayacaktı.

3.30

Atticus: Locus certe non derit, quoniam tenes ordinem legum; tempus vero largitur longitudo diei. Ego autem, etiam si praeterieris, repetam a te istum de educatione et de disciplina locum. Marcus: Tu vero et istum Attice, et si quem alium praeteriero. 'Ceteris specimen esto.' Quod si tenemus, omnia. Ut enim cupiditatibus principum et vitiis infici solet tota civitas, sic emendari et corrigi continentia. vir magnus et nobis omnibus amicus L. Lucullus ferebatur, quasi commodissime respondisset, cum esset obiecta magnificentia villae Tusculanae, duo se habere vicinos, superiorem equitem Romanum, inferiorem libertinum: quorum cum essent magnificae villae, concedi sibi oportere quod iis qui inferioris ordinis essent liceret. Non vides Luculle a te id ipsum natum ut illi cuperent quibus id si tu non faceres non liceret?

3.31Villalarının, kısmen kamuya ait, kısmen de kutsal ve dinî yerlerden alınmış heykellerle, resimlerle dolu olduğunu gören kim onlara katlanırdı? Bu tutkuları kırmakla yükümlü olanların kendileri aynı arzuya kapılmamış olsaydı, kim onların şehvetini kırmazdı?

İleri gelenlerin günah işlemesi, kendi başına büyük bir kötülük olsa da, pek çok kişinin onları taklit etmeye kalkması kadar büyük bir kötülük değildir. Çünkü geçmiş zamanların hatırasını geriye doğru açarsan görürsün: şehrin en yüksek adamları nasılsa şehir de öyle olmuştur; ileri gelenlerin ahlâkında hangi değişiklik belirmişse, halkta da aynısı onu izlemiştir.

3.31

Quis enim ferret istos, cum videret eorum villas signis et tabulis refertas, partim publicis, partim etiam sacris et religiosis, quis non frangeret eorum libidines, nisi illi ipsi qui eas frangere deberent cupiditatis eiusdem tenerentur? Nec enim tantum mali est peccare principes, quamquam est magnum hoc per se ipsum malum, quantum illud quod permulti imitatores principum existunt. Nam licet videre, si velis replicare memoriam temporum, qualescumque summi civitatis viri fuerint, talem civitatem fuisse; quaecumque mutatio morum in principibus extiterit, eandem in populo secutam.

3.32Bu, bizim Platon'un benimsediği görüşten çok daha doğrudur. O, müzisyenlerin ezgileri değişince şehirlerin düzeninin de değiştiğini söyler; ben ise soyluların hayatı ve yaşayışı değişince şehirlerin ahlâkının değiştiğini düşünüyorum. Kusurlu ileri gelenlerin devlete verdiği zarar da bu yüzden daha büyüktür: yalnız kendileri kusurlara kapılmakla kalmaz, onları şehrin içine de akıtırlar; yalnız kendileri bozuldukları için değil, başkalarını da bozdukları için zarar verirler; günahlarından çok örnekleriyle zarar verirler. Bütün zümreye yayılmış olan bu kanun daraltılabilir de: çünkü şerefle ve şanla yükselmiş az, hem de pek az kişi şehrin ahlâkını ya bozabilir ya da düzeltebilir. Ama bunlar şimdilik yeter; o kitaplarda da daha titizlikle ele alındı. Bu yüzden geri kalanlara geçelim.

3.32

Idque haud paulo est verius, quam quod Platoni nostro placet. Qui musicorum cantibus ait mutatis mutari civitatum status: ego autem nobilium vita victuque mutato mores mutari civitatum puto. Quo perniciosius de re publica merentur vitiosi principes, quod non solum vitia concipiunt ipsi, sed ea infundunt in civitatem, neque solum obsunt quod ipsi corrumpuntur, sed etiam quod corrumpunt, plusque exemplo quam peccato nocent. Atque haec lex, dilatata in ordinem cunctum, coangustari etiam potest: pauci enim atque admodum pauci honore et gloria amplificati vel corrumpere mores civitatis vel corrigere possunt. Sed haec et nunc satis, et in illis libris tractata sunt diligentius. Quare ad reliqua veniamus.

3.33Sıradaki konu oylardır; onların ileri gelenlerce bilinmesini, halk için hür olmasını buyuruyorum.

Atticus: Herkül hakkı için dikkatle dinledim, ama kanunun ne demek istediğini, bu sözlerin neye varmak istediğini pek anlamadım.

Marcus: Anlatacağım, Titus; zor ve çok, sık sık araştırılmış bir mesele üzerinde duracağım: memuriyet verilirken, bir sanık hakkında hüküm verilirken ve bir kanun ya da teklif oylanırken, oyların gizli mi açık mı verilmesi daha iyidir?

Quintus: Bu da mı tartışmalı? Korkarım yine senden ayrı düşeceğim.

Marcus: Düşmeyeceksin, Quintus. Çünkü ben de senin her zaman taşıdığını bildiğim kanaatteyim: oylamada sesle oy vermekten iyisi yoktur. Ama bunun yürütülüp yürütülemeyeceğine bakmak gerekir.

3.33

Proximum autem est de suffragiis, quae iubeo nota esse optimatibus, populo libera. Atticus: Ita mehercule attendi, nec satis intellexi quid sibi lex aut quid verba ista vellent. Marcus: Dicam Tite et versabor in re difficili ac multum et saepe quaesita, suffragia in magistratu mandando ac de reo iudicando que in lege aut rogatione clam an palam ferri melius esset. Quintus: An etiam id dubium est? Vereor ne a te rursus dissentiam. Marcus: Non facies Quinte. Nam ego in ista sum sententia qua te fuisse semper scio, nihil ut fuerit in suffragiis voce melius; sed optineri an possit videndum est.

3.34Quintus: Ama kardeşim, izninle söyleyeyim, bu görüş hem tecrübesizleri en çok yanıltır hem de devlete pek sık zarar verir: bir şeyin doğru ve yerinde olduğu söylenir, ama yürütülebileceği, yani halka karşı direnilebileceği inkâr edilir. Oysa önce, kararlı davranıldığında direnilebilir; sonra, iyi bir dava uğrunda zorla ezilmek, kötü bir davaya boyun eğmekten iyidir. Gizli oy kanununun ileri gelenlerin bütün otoritesini ortadan kaldırdığını kim görmez? Halk hür iken bu kanunu hiç istemedi; ileri gelenlerin tahakkümü ve gücü altında ezildiğinde ise onu talep etti. Nitekim en güçlü insanlar hakkında verilmiş en ağır hükümler, oy levhasıyla değil sesle verilmiş olanlardır. Bu yüzden güçlülerin elinden, iyi olmayan davalar için aşırı oy toplama hevesini almak gerekirdi; halka, iyiler kimin ne düşündüğünü bilmezken oy levhasının kusurlu oyu gizleyeceği bir sığınak vermek değil. Bu yüzden bu yolu ne bir iyi insan teklif etti ne de bir iyi insan destekledi.

3.34

Quintus: Atqui frater bona tua venia dixerim, ista sententia maxime et fallit imperitos, et obest saepissime rei publicae, cum aliquid verum et rectum esse dicitur, sed optineri id est obsisti posse populo negatur. Primum enim obsistitur cum agitur severe, deinde vi opprimi in bona causa est melius quam malae cedere. Quis autem non sentit omnem auctoritatem optimatium tabellariam legem abstulisse? Quam populus liber numquam desideravit, idem oppressus dominatu ac potentia principum flagitavit. Itaque graviora iudicia de potentissimis hominibus extant vocis quam tabellae. Quam ob rem suffragandi nimia libido in non bonis causis eripienda fuit potentibus, non latebra danda populo, in qua bonis ignorantibus quid quisque sentiret, tabella vitiosum occultaret suffragium. Itaque isti rationi neque lator quisquam est inventus nec auctor umquam bonus.

3.35Dört gizli oy kanunu vardır. Birincisi memuriyetlerin verilmesi hakkındadır: adı sanı bilinmeyen, bayağı bir adamın getirdiği Gabinius Kanunu. İki yıl sonra halk mahkemeleri hakkında Cassius Kanunu geldi; onu soylu bir adam, Lucius Cassius getirdi, ama — ailesi beni bağışlasın — iyilerden ayrı düşen ve halkçı bir yolla her ufak dedikoduyu kollayan biriydi. Üçüncüsü, kanunların kabulü ve reddi hakkında Carbo'nunkidir; kışkırtıcı ve kötü bir vatandaştı bu, sonradan iyilerin tarafına dönmesi bile ona iyilerden kurtuluş sağlayamadı.

3.35

Sunt enim quattuor leges tabellariae, quarum prima de magistratibus mandandis: ea est Gabinia, lata ab homine ignoto et sordido. Secuta biennio post Cassia est de populi iudiciis, a nobili homine lata L. Cassio, sed, pace familiae dixerim, dissidente a bonis atque omnis rumusculos populari ratione aucupante. Carbonis est tertia de iubendis legibus ac vetandis, seditiosi atque inprobi civis, cui ne reditus quidem ad bonos salutem a bonis potuit adferre.

3.36Sesle oy yalnız bir alanda, Cassius'un da hariç tuttuğu vatana ihanet davalarında kalmış görünüyordu. Gaius Coelius bu davalara da oy levhasını getirdi ve Gaius Popillius'u ezmek için devlete zarar verdiğine ömrü boyunca üzüldü. Bizim dedemiz de eşsiz bir faziletle, bu beldede yaşadığı sürece, gizli oy kanunu getiren Marcus Gratidius'a karşı direndi; büyükannemiz, Gratidius'un kız kardeşi olarak dedemizle evliydi. Gratidius, deyim yerindeyse, bir kepçenin içinde fırtına koparıyordu; sonra oğlu Marius bu dalgaları Ege Denizi'nde kopardı. Mesele kendisine getirildiğinde konsül Marcus Scaurus da dedemize şöyle demişti: "Keşke, Marcus Cicero, bu yürek ve bu faziletle bir belde yerine devletin zirvesinde bizimle birlikte olmayı seçseydin!"

3.36

Uno in genere relinqui videbatur vocis suffragium, quod ipse Cassius exceperat, perduellionis. Dedit huic quoque iudicio C. Coelius tabellam, doluitque quoad vixit se ut opprimeret C. Popillium nocuisse rei publicae. Et avus quidem noster singulari virtute in hoc municipio quoad vixit restitit M.Gratidio cuius in matrimonio sororem aviam nostram habebat, ferenti legem tabellariam. Excitabat enim fluctus in simpulo ut dicitur Gratidius, quos post filius eius Marius in Aegaeo excitavit mari. Ac nostro quidem avo, cum res esset ad se delata, M. Scaurus consul: 'Utinam' inquit 'M. Cicero isto animo atque virtute in summa re publica nobiscum versari quam in municipali maluisses!'

3.37Bu yüzden, şimdi Roma halkının kanunlarını gözden geçirmiyor, ya elinden alınmış olanları geri istiyor ya da yenilerini yazıyor olduğumuza göre, bence sen bu halka neyin kabul ettirilebileceğini değil, neyin en iyi olduğunu söylemelisin. Çünkü Cassius Kanunu'nun suçunu, onun teşvikiyle çıkarıldığı söylenen senin Scipio'n taşıyor; sen bir gizli oy kanunu getirirsen hesabını sen vereceksin. Çünkü bu ne benim hoşuma gidiyor ne de yüzünden anladığım kadarıyla bizim Atticus'un.

Atticus: Bana doğrusu halkçı hiçbir şey hoş gelmedi; bence en iyi devlet, bu adamın konsülken kurduğu, en iyilerin elinde olan devlettir.

3.37

Quam ob rem, quoniam non recognoscimus nunc leges populi Romani, sed aut repetimus ereptas aut novas scribimus, non quid hoc populo optineri possit, sed quid optimum sit tibi dicendum puto. Nam Cassiae legis culpam Scipio tuus sustinet, quo auctore lata esse dicitur; tu si tabellariam tuleris, ipse praestabis. Nec enim mihi placet nec Attico nostro quantum e vultu eius intellego. Atticus: Mihi vero nihil umquam populare placuit, eamque optimam rem publicam esse dico, quam hic consul constituerat, quae sit in potestate optimorum.

3.38Marcus: Görüyorum ki siz kanunu oy levhasına gerek kalmadan reddettiniz. Ama Scipio o kitaplarda kendi adına yeterince konuşmuş olsa da, ben halka bu özgürlüğü, iyilerin otoritesi hem etkili olsun hem de kullanılsın diye tanıyorum. Oylar hakkındaki kanunu da ben şöyle okudum: "İleri gelenlerce bilinsin, pleb için hür olsun." Bu kanun şunu söylüyor: sonradan çıkarılmış, oyu her yolla gizleyen, kimse levhaya bakmasın, kimse soru sormasın, kimse seslenmesin diyen bütün kanunları ortadan kaldırır. Marius Kanunu oy verilen geçitleri bile daraltmıştı.

3.38

Marcus: Vos dem ut video legem antiquastis sine tabella. Sed ego, etsi satis dixit pro se in illis libris Scipio, tamen ita libertatem istam largior populo, ut auctoritate et valeant et utantur boni. Sic enim a me recitata lex est de suffragiis: 'Optimatibus nota, plebi libera sunto.' Quae lex hanc sententiam continet, ut omnes leges tollat quae postea latae sunt quae tegunt omni ratione suffragium, ne quis inspiciat tabellam, ne roget, ne appellet. Pontes etiam lex Maria fecit angustos.

3.39Bu kanunlar, çoğu zaman olduğu gibi, oy avcılarına karşı konmuşsa onları kınamıyorum. Ama kanunlar seçim rüşvetini önlemeye yine de yetmezse, halkın elinde özgürlüğünün koruyucusu olarak oy levhası bulunsun; yeter ki bu levha en iyi ve en ağırbaşlı vatandaşlara gösterilsin, hatta kendiliğinden sunulsun; öyle ki özgürlük tam da halka iyilerin gönlünü onurlu bir biçimde hoş etme imkânı verilmesinde yatsın. Az önce senin söylediğin şey, Quintus, yani levhanın sesten daha az kişiyi mahkûm etmesi de bu yüzden oluyor: halka serbest olması yetiyor; bu korundukça iradesinin geri kalanı otoriteye ya da nüfuza bırakılıyor. Bu yüzden, rüşvetle bozulmuş oyları bir yana bırakırsak, oy avcılığı sustuğunda oylamada en iyi adamların ne düşündüğünün sorulduğunu görmüyor musun? Böylece bizim kanunumuzla özgürlüğün görüntüsü verilir, iyilerin otoritesi korunur, çekişmenin sebebi ortadan kalkar.

3.39

Quae si opposita sunt ambitiosis, ut sunt fere, non reprehendo; si non valuerint tamen leges ut ne sit ambitus, habeat sane populus tabellam quasi vindicem libertatis, dummodo haec optimo cuique et gravissimo civi ostendatur ultroque offeratur, ut in eo sit ipso libertas quod populo potestas honeste bonis gratificandi datur. Eoque nunc fit illud quod a te modo Quinte dictum est, ut minus multos tabella condemnet, quam solebat vox, quia populo licere satis est: hoc retento reliqua voluntas auctoritati aut gratiae traditur. Itaque, ut omittam largitione corrupta suffragia, non vides, si quando ambitus sileat, quaeri in suffragiis quid optimi viri sentiant? Quam ob rem lege nostra libertatis species datur, auctoritas bonorum retinetur, contentionis causa tollitur.

3.40Sonra halkla ya da senatoyla görüşme yetkisinin kimde olduğu geliyor. Ardından ağır ve bence pek güzel bir kanun: "Halkla ve senatörlerle görüşülen işler ölçülü olsun", yani ılımlı ve sakin. Çünkü görüşmeyi yürüten, önünde konuştuğu kişilerin yalnız zihinlerini ve iradelerini değil, neredeyse yüz ifadelerini bile yönlendirir ve biçimlendirir. Bu, senatoda zor değildir; çünkü senatör, gönlünü görüşmeyi yürütene göre ayarlayan değil, kendi başına göz önünde olmak isteyen biridir. Ona üç buyruk verilir: toplantıda bulunsun, çünkü zümre kalabalık olduğunda işin ağırlığı artar; sırasıyla, yani kendisine sorulunca konuşsun; ölçüyle konuşsun, sözü sonu gelmez olmasın. Çünkü görüş bildirirken kısalık yalnız bir senatörün değil, bir hatibin de büyük meziyetidir. Uzun bir konuşmaya da — ki çoğu zaman gösteriş hırsıyla yapılır — hiçbir zaman başvurulmamalıdır; meğer ki senato yanlış yoldayken hiçbir memur yardıma gelmediği için günü konuşarak tüketmek faydalı olsun, ya da dava, ister yüreklendirmek ister bilgilendirmek için hatibin söz bolluğunu gerektirecek kadar büyük olsun. Bizim büyük Cato her iki türde de ustadır.

3.40

Deinde sequitur, quibus ius sit cum populo agendi aut cum senatu. gravis et ut arbitror praeclara lex: 'Quae cum populo quaeque in patribus agentur, modica sunto', id est modesta atque sedata. Actor enim moderatur et fingit non modo mentes ac voluntates, sed paene vultus eorum apud quos agit. Quod si in senatu non difficile; est enim ipse senator is cuius non ad actorem referatur animus, sed qui per se ipse spectari velit. Huic iussa tria sunt: ut adsit, nam gravitatem res habet, cum frequens ordo est; ut loco dicat, id est rogatus; ut modo, ne sit infinitus. Nam brevitas non modo senatoris sed etiam oratoris magna laus est in sententia, nec est umquam longa oratione utendum — quod fit ambitione saepissime —, nisi aut peccante senatu nullo magistratu adiuvante tolli diem utile est, aut cum tanta causa est ut opus sit oratoris copia vel ad hortandum vel ad docendum; quorum generum in utroque magnus noster Cato est.

3.41Kanunun "halkın işlerini bilsin" diye eklemesine gelince: senatörün devleti tanıması gerekir — ki bu geniş bir alandır: devletin ne kadar askeri var, hazinesi ne kadar güçlü, hangi müttefikleri, hangi dostları, hangi vergi ödeyen tebaası var, her biri hangi kanun, hangi şart, hangi antlaşmayla bağlı —; karar verme teamülünü bilmesi, ataların örneklerini tanıması gerekir. Artık bütün bu bilgi, özen ve hafıza türünü görüyorsunuz; bunlar olmadan bir senatör hiçbir şekilde hazırlıklı olamaz.

3.41

Quodque addit 'causas populi teneto', est senatori necessarium nosse rem publicam — idque late patet: quid habeat militum, quid valeat aerario, quos socios res publica habeat, quos amicos, quos stipendiarios, qua quisque sit lege, condicione, foedere —, tenere consuetudinem decernendi, nosse exempla maiorum. Videtis iam genus hoc omne scientiae, diligentiae, memoriae, sine quo paratus esse senator nullo pacto potest.

3.42Sonra halkla yapılan görüşmeler geliyor; bunlarda birinci ve en önemli kural: "Şiddet olmasın." Çünkü devlet kurulmuş ve düzene girmişken bir işin şiddetle yürütülmesinden daha yıkıcı, hukuka ve kanunlara daha zıt, vatandaşlığa daha aykırı ve daha insanlık dışı bir şey yoktur. Kanun veto koyana itaat etmeyi buyurur; bundan daha değerli bir şey yoktur, çünkü iyi bir işin engellenmesi, kötü bir işe yol verilmesinden iyidir.

Kargaşanın sorumluluğunu görüşmeyi yürütene yüklememi ise bütünüyle son derece bilge bir adam olan Crassus'un görüşünden aldım. Konsül Gaius Claudius, Gnaeus Carbo'nun isyanı hakkında senatoya rapor sunduğunda, senato Crassus'un görüşünü izleyerek şöyle karar vermişti: halkla görüşmeyi yürüten istemedikçe isyan çıkamaz, çünkü veto konur konmaz ve kargaşa başlar başlamaz toplantıyı dağıtmak onun elindedir. Hiçbir şey yürütülemezken yürütmeye devam eden, şiddet arıyordur; bu kanunla da şiddetin cezasız kalması ayrıcalığını yitirir.

3.42

Deinceps sunt cum populo actiones, in quibus primum et maximum 'vis abesto'. Nihil est enim exitiosius civitatibus, nihil tam contrarium iuri ac legibus, nihil minus civile et inhumanius, quam composita et constituta re publica quicquam agi per vim. Parere iubet intercessori, quo nihil praestius: impediri enim bonam rem melius quam concedi malae. Quod vero actoris iubeo esse fraudem, id totum dixi ex Crassi sapientissimi hominis sententia, quem est senatus secutus, cum decrevisset C. Claudio consule de Cn. Carbonis seditione referente, invito eo qui cum populo ageret seditionem non posse fieri, quippe cui liceat concilium, simul atque intercessum turbarique coeptum sit, dimittere. Quod qui perget cum agi nihil potest, vim quaerit, cuius inpunitatem amittit hac lege.

3.43Sonra şu geliyor: "Kötü bir işe karşı veto koyan, kurtarıcı bir vatandaş sayılsın." Kanunun bu kadar parlak sözleriyle övülen kim devletin yardımına gönülden koşmaz?

Ardından, kamu düzenimizde ve kanunlarımızda zaten bulunan hükümler sıralanmıştır: "Kuş işaretlerine uysunlar, devletin augur'una itaat etsinler." İyi bir augur, devletin en büyük buhranlarında hazır bulunması gerektiğini, en iyi ve en yüce Iuppiter'e danışman ve yardımcı olarak verildiğini, onun buyruğuyla kuş gözlemine katılanların ve göğün kendisi için belirlenmiş bölgelerinin kendisine emanet edildiğini, bunlar sayesinde devlete sık sık yardım edebileceğini hatırlamalıdır. Sonra tekliflerin önceden ilanı, işlerin tek tek görüşülmesi, sıradan vatandaşların ya da memurların dinlenmesi hakkındaki hükümler geliyor.

3.43

Sequitur illud 'intercessor rei malae salutaris civis esto'. Quis non studiose rei publicae subvenerit hac tam praeclara legis voce laudatus? Sunt deinde posita deinceps quae habemus etiam in publicis institutis atque legibus: 'Auspicia servanto, auguri parento.' est autem boni auguris meminisse maximis rei publicae temporibus praesto esse debere, Iovique optimo maximo se consiliarium atque administrum datum, ut sibi eos quos in auspicio esse iusserit, caelique partes sibi definitas esse traditas, e quibus saepe opem rei publicae ferre possit. Deinde de promulgatione, de singulis rebus agendis, de privatis magistratibusve audiendis.

3.44Sonra On İki Levha'dan aktarılmış iki çok güzel kanun geliyor: biri kişiye özel kanunları kaldırır, öteki bir vatandaşın hayatı hakkında en büyük meclis dışında teklif yapılmasını yasaklar. Kışkırtıcı pleb tribunusları henüz ortaya çıkmamış, hatta akla bile gelmemişken atalarımızın geleceği bu kadar öngörmüş olması hayranlık vericidir. Tek tek kişiler aleyhine kanun çıkarılmasını istemediler; kişiye özel kanun (privilegium) budur. Kanunun gücü herkes için verilmiş bir karar ve buyruk olmak olduğuna göre, bundan daha adaletsiz ne olabilir? Tek tek kişiler hakkında, centuria meclisi dışında teklif yapılmasını istemediler. Çünkü servete, sınıfa ve yaşa göre düzenlenmiş halk, oylamaya, kabilelere göre dağınık biçimde toplanmış halktan daha çok sağduyu getirir.

3.44

Tum leges praeclarissimae de duodecim tabulis tralatae duae, quarum altera privilegia tollit, altera de capite civis rogari nisi maximo comitiatu vetat. Et nondum intis seditiosis tribunis plebis, ne cogitatis quidem, admirandum tantum maioris in posterum providisse. In privatos homines leges ferri noluerunt, id est enim privilegium: quo quid est iniustius, cum legis haec vis sit, scitum et iussum in omnis? Ferri de singulis si centuriatis comitiis noluerunt. Discriptus enim populus censu ordinibus aetatibus plus adhibet ad suffragium silii quam fuse in tribus convocatus.

3.45Bu yüzden büyük yetenekli ve son derece basiretli bir adam olan Lucius Cotta, bizim davamızda hakkımızda hiçbir işlem yapılmamış olduğunu daha da haklı olarak söylüyordu. Çünkü o meclis köle silahlarıyla yönetilmişti; üstelik kabile meclisi ne bir vatandaşın hayatı hakkında ne de herhangi bir kişiye özel kanun hakkında geçerli karar verebilirdi. Bu yüzden, hakkımızda kanuna uygun hiçbir şey yapılmamış olduğuna göre, bizim için bir kanuna da gerek yoktu. Ama hem size hem de en ünlü adamlara, kölelerin ve haydutların hakkında bir karar verdiklerini söyledikleri kişi konusunda bütün İtalya'nın ne düşündüğünü göstermek daha iyi göründü.

3.45

Quo verius in causa nostra vir magni ingenii summaque prudentia L. Cotta dicebat, nihil omnino actum esse de nobis. Praeter enim quam quod comitia illa essent armis gesta servilibus, praeterea neque tributa capitis comitia rata esse posse neque ulla privilegii. Quocirca nihil nobis opus esse lege, de quibus nihil omnino actum esset legibus. Sed visum est et vobis et clarissimis viris melius, de quo servi et latrones scivisse aliquid dicerent, de hoc eodem cunctam Italiam quid sentiret ostendere.

3.46Sırada alınan paralar ve seçim rüşveti hakkındaki kanunlar var. Bunların kanun sözlerinden çok mahkemelerle yaptırıma bağlanması gerektiği için, "cezası suçuna denk olsun" hükmü ekleniyor; böylece herkes kendi kusuruna göre cezalansın: şiddet ölümle, açgözlülük para cezasıyla, makam hırsı rezaletle cezalandırılsın.

Son kanunlar bizde alışılmış değildir, ama devlet için gereklidir. Kanunları koruyan hiçbir kurumumuz yok; bu yüzden kanunlar, kâtiplerimiz ne isterse odur. Onları kopyacılardan isteriz; kamu kayıtlarıyla mühürlenmiş resmî bir hafızamız yoktur. Yunanlılar bunu daha titiz yaparlar: onlarda kanun bekçileri (nomophylakes) seçilirdi ve bunlar yalnız yazılı metinleri değil — ki bu bizim atalarımızda da vardı —, insanların yaptıklarını da gözetir ve onları kanunlara uymaya çağırırlardı.

3.46

Sequitur de captis pecuniis et de ambitu. quae cum magis iudiciis quam verbis sancienda sint, adiungitur 'noxiae poena par esto', ut in suo vitio quisque plectatur, vis capite, avaritia multa, honoris cupiditas ignominia sanciatur. Extremae leges sunt nobis non usitatae, rei publicae necessariae. Legum custodiam nullam habemus, itaque eae leges sunt quas apparitores nostri volunt: a librariis petimus, publicis litteris consignatam memoriam publicam nullam habemus. Graeci hoc diligentius, apud quos nomofulakoi creantur, nec ei solum litteras — nam id quidem etiam apud maiores nostros erat —, sed etiam facta hominum observabant ad legesque revocabant.

3.47Bu görev sansörlere verilsin, çünkü onların devlette her zaman bulunmasını istiyoruz. Memuriyetten ayrılanlar, makamdayken ne yaptıklarını onların önünde bildirsin ve açıklasın; sansörler de onlar hakkında bir ön karar versin. Yunanistan'da bu iş devletçe atanmış savcılarla yapılır; ama bunlar gönüllü olmadıkça ağırlık taşıyamaz. Bu yüzden hesapların sansörlere verilmesi ve gerekçenin onlara açıklanması, bununla birlikte davanın kanuna, savcıya ve mahkemeye eksiksiz saklı tutulması daha iyidir. Ama memurluklar hakkında artık yeterince tartıştık; eksik bulduğunuz bir şey yoksa.

Atticus: Nasıl? Biz sussak bile, konunun kendisi sana bundan sonra ne söylemen gerektiğini hatırlatmıyor mu?

Marcus: Bana mı? Sanırım mahkemeler hakkında konuşmam gerekiyor, Pomponius; çünkü bu konu memurluklara bağlıdır.

3.47

Haec detur cura censoribus, quando quidem eos in re publica semper volumus esse. Apud eosdem qui magistratu abierint edant et exponant, quid in magistratu gesserint, deque iis censores praeiudicent. Hoc in Graecia fit publice constitutis accusatoribus, qui quidem graves esse non possunt, nisi sunt voluntarii. Quocirca melius rationes referri causamque exponi censoribus, integram tamen legi accusatori iudicioque servari. Sed satis iam disputatum est de magistratibus, nisi forte quid desideratis. Atticus: Quid? Si nos tacemus, locus ipse te non admonet, quid tibi sit deinde dicendum? Marcus: Mihine? De iudiciis arbitror Pomponi; id est enim iunctum magistratibus.

3.48Atticus: Nasıl? Başta düzenlediğin gibi, Roma halkının hukuku hakkında hiçbir şey söylemen gerekmediğini mi düşünüyorsun?

Marcus: Bu noktada aradığın şey ne peki?

Atticus: Ben mi? Devlet işlerinde bulunanların bilmemesini son derece ayıp saydığım şey. Az önce senin söylediğin gibi kanunlar kopyacılardan isteniyor; ben de memurların çoğunun kendi yetkilerinin hukukunu bilmediği için ancak kâtiplerin izin verdiği kadar bilgili olduğunu görüyorum. Bu yüzden din hakkındaki kanunları önerirken kutsal şeylerin başkasına devri hakkında konuşman gerektiğini düşündüysen, memurlukları kanunla kurduktan sonra da onların yetkilerinin hukuku hakkında tartışmalısın.

3.48

Atticus: Quid? De iure populi Romani, quem ad modum instituisti, dicendum nihil putas? Marcus: Quid tandem hoc loco est quod requiras? Atticus: Egone? Quod ignorari ab iis qui in re publica versantur turpissimum puto. Nam ut modo a te dictum est leges a librariis peti, sic animadverto rosque in magistratibus ignoratione iuris sui tantum sapere quantum apparitores velint. Quam ob rem si de sacrorum alienatione dicendum putasti, quom de religione leges proposueras, faciendum tibi est ut magistratibus lege constitutis de potestatum iure disputes.

3.49Marcus: Becerebilirsem kısaca yapacağım. Çünkü dostum Marcus Iunius bu konuda babana daha uzun uzun ve bence uzmanca, titizlikle yazmıştır. Biz ise tabiat hukuku hakkında kendi kafamızla düşünüp konuşmalıyız; Roma halkının hukuku hakkında ise bize bırakılmış ve aktarılmış olanları söylemeliyiz.

Atticus: Ben de tam öyle düşünüyorum; tam da söylediğin şeyi bekliyorum. … *[eser burada kesiliyor]*

3.49

Marcus: Faciam breviter si consequi potuero. Nam pluribus verbis scripsit ad patrem tuum M. Iunius sodalis, perite meo quidem iudicio et diligenter. Nos autem de iure natae cogitare per nos atque dicere debemus, de iure populi Romani quae relicta sunt et tradita. Atticus: Sic prorsum censeo, et id ipsum quod dicis exspecto.*

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…