İçeriğe geç
Cicero

Cicero

İhtiyarlık Üzerine

Cato maior de senectute

1Ey Titus, sana yardım edersem, yüreğine saplanıp şimdi seni yakan, altüst eden kaygıyı hafifletirsem, ne ödül olacak bana?

Atticus, sana da Flamininus'a seslenen o adamın,

serveti pek olmayan ama sadakatle dolu o adamın

dizeleriyle seslenebilirim. Gerçi iyi biliyorum ki sen, Flamininus gibi,

ey Titus, gece gündüz böyle kaygılanmıyorsun;

çünkü ruhunun ölçülülüğünü ve dengesini bilirim; Atina'dan yalnız lakabını değil, inceliği ve basireti de getirdiğini anlıyorum. Yine de beni zaman zaman ağırca sarsan aynı şeylerin seni de sarstığını sanıyorum; ama bunlar için teselli daha büyük bir iştir ve başka bir zamana bırakılmalıdır. Şimdi ise sana ihtiyarlık üzerine bir şeyler yazmaya karar verdim.

1

O Tite, si quid ego adiuero curamve levasso quae nunc te coquit et versat in pectore fixa, ecquid erit praemi? licet enim mihi versibus isdem affari te, Attice, quibus affatur Flamininum ille vir haud magna cum re, sed plenus fidei, quamquam certo scio non, ut Flamininum, sollicitari te, Tite, sic noctesque diesque, novi enim moderationem animi tui et aequitatem, teque non cognomen solum Athenis deportasse, sed humanitatem et prudentiam intellego. et tamen te suspicor isdem rebus quibus me ipsum interdum gravius commoveri, quarum consolatio et maior est et in aliud tempus differenda. nunc autem visum est mihi de senectute aliquid ad te conscribere,

2Çünkü ikimizin ortak yükü olan, ya şimdiden üstümüze çöken ya da hiç değilse yaklaşmakta olan ihtiyarlığın bu yükünden hem seni hem kendimi kurtarmak istiyorum. Gerçi sen bu yükü de, her şeyi olduğu gibi, ölçülü ve bilgece taşıdığını ve taşıyacağını iyi biliyorum. Ama ihtiyarlık üzerine bir şey yazmak istediğimde aklıma, ikimizin birlikte yararlanacağı bu armağana layık biri olarak sen geldin. Bu kitabı yazmak bana öyle tatlı geldi ki ihtiyarlığın bütün sıkıntılarını silip süpürmekle kalmadı, ihtiyarlığı yumuşak ve tatlı da kıldı. Öyleyse felsefe hiçbir zaman layıkıyla övülemez: ona uyan kişi ömrünün her çağını sıkıntısız geçirebilir.

2

hoc enim onere, quod mihi commune tecum est, aut iam urgentis aut certe adventantis senectutis et te et me ipsum levari volo; etsi te quidem id modice ac sapienter, sicut omnia, et ferre et laturum esse certo scio. sed mihi, cum de senectute vellem aliquid scribere, tu occurrebas dignus eo munere, quo uterque nostrum communiter uteretur. mihi quidem ita iucunda huius libri confectio fuit, ut non modo omnis absterserit senectutis molestias, sed effecerit mollem etiam et iucundam senectutem. numquam igitur laudari satis digne philosophia poterit, cui qui pareat omne tempus aetatis sine molestia possit degere.

3Öteki konular hakkında hem çok şey söyledik hem de sık sık söyleyeceğiz; sana gönderdiğimiz bu kitap ise ihtiyarlık üzerinedir. Bütün konuşmayı, Keoslu Ariston'un yaptığı gibi Tithonos'a vermedik, çünkü masalda yeterli itibar olmazdı; söz daha çok itibar kazansın diye yaşlı Marcus Cato'ya verdik. Laelius'la Scipio'yu onun evinde, ihtiyarlığa bu kadar kolay katlanmasına hayran kalırken, onu da onlara cevap verirken gösteriyoruz. Eğer Cato, kendi kitaplarında alışık olduğundan daha bilgince konuşuyor gibi görünürse, bunu Yunan edebiyatına ver; ihtiyarlığında ona pek düşkün olduğu bilinir. Ama daha fazla söze ne gerek var? Artık Cato'nun kendi konuşması ihtiyarlık hakkındaki bütün düşüncemizi açıklayacak.

3

sed de ceteris et diximus multa et saepe dicemus: hunc librum ad te de senectute misimus. omnem autem sermonem tribuimus non Tithono, ut Aristo Cius, parum enim esset auctoritatis in fabula, sed M. Catoni seni, quo maiorem auctoritatem haberet oratio; apud quem Laelium et Scipionem facimus admirantis, quod is tam facile senectutem ferat, eisque eum respondentem; qui si eruditius videbitur disputare quam consuevit ipse in suis libris, attribuito litteris Graecis, quarum constat eum perstudiosum fuisse in senectute. sed quid opus est plura? iam enim ipsius Catonis sermo explicabit nostram omnem de senectute sententiam.

4Scipio: Marcus Cato, burada Gaius Laelius'la birlikte senin öteki konulardaki üstün ve kusursuz bilgeliğine sık sık hayran kalırız; ama en çok da şuna: ihtiyarlığın sana hiç ağır geldiğini görmedim. Oysa çoğu yaşlıya ihtiyarlık öyle sevimsiz gelir ki Etna'dan daha ağır bir yük taşıdıklarını söylerler.

Cato: Scipio ve Laelius, bana öyle geliyor ki hiç de zor olmayan bir şeye hayran kalıyorsunuz. İyi ve mesut yaşamak için kendi içinde hiçbir dayanağı olmayanlara her yaş ağır gelir; bütün iyileri kendi kendilerinden bekleyenlere ise tabiatın zorunlu kıldığı hiçbir şey kötü görünemez. Bunların başında da ihtiyarlık gelir: herkes ona erişmeyi diler, erişince de suçlar. Akılsızlığın tutarsızlığı ve çarpıklığı işte bu kadar büyüktür. İhtiyarlığın, sandıklarından daha çabuk sinsice geldiğini söylerler. Önce, onları yanlış düşünmeye kim zorladı? İhtiyarlık gençliğe, gençliğin çocukluğa sokulduğundan daha mı çabuk sokulur? Sonra, sekiz yüzüncü yaşlarını sürseler ihtiyarlık onlara seksenindekinden daha mı az ağır gelirdi? Çünkü geçmiş ömür ne kadar uzun olursa olsun, akıp gittikten sonra akılsız bir ihtiyarlığı hiçbir teselliyle yatıştıramaz.

4

SCIPIO. Saepe numero admirari soleo cum hoc C. Laelio cum ceterarum rerum tuam excellentem, M. Cato, perfectamque sapientiam, tum vel maxime quod numquam tibi senectutem gravem esse senserim, quae plerisque senibus sic odiosa est, ut onus se Aetna gravius dicant sustinere. CATO. Rem haud sane, Scipio et Laeli, difficilem admirari videmini. quibus enim nihil est in ipsis opis ad bene beateque vivendum, eis omnis aetas gravis est; qui autem omnia bona a se ipsi petunt, eis nihil potest malum videri quod naturae necessitas afferat. quo in genere est in primis senectus, quam ut adipiscantur omnes optant, eandem accusant adeptam ; tanta est stultitiae inconstantia atque perversitas. obrepere aiunt eam citius quam putassent. primum quis coegit eos falsum putare? qui enim citius adulescentiae senectus quam pueritiae adulescentia obrepit? deinde qui minus gravis esset eis senectus, si octingentesimum annum agerent, quam si octogesimum? praeterita enim aetas quamvis longa, cum effluxisset, nulla consolatione permulcere posset stultam senectutem.

5Bu yüzden benim bilgeliğime hayran kalıyorsanız —keşke sizin kanaatinize ve lakabıma layık olsaydı—, bilgeliğimiz şundadır: en iyi kılavuz olan tabiatı bir tanrı gibi izler ve ona itaat ederiz. Ömrün öteki bölümlerini güzelce düzenlemiş olan tabiatın, son perdeyi beceriksiz bir şair gibi ihmal etmiş olması akla yatkın değildir. Yine de bir son olması gerekiyordu; ağaçların meyvelerinde ve toprağın ürünlerinde olduğu gibi, vaktinde olgunlaşıp adeta pörsüyen ve düşmeye yüz tutan bir son. Bilge kişi buna sükûnetle katlanmalıdır. Devlerin yaptığı gibi tanrılarla savaşmak, tabiata karşı koymaktan başka nedir ki?

5

quocirca si sapientiam meam admirari soletis, quae utinam digna esset opinione vestra nostroque cognomine, in hoc sumus sapientes, quod naturam optimam ducem tamquam deum sequimur eique paremus; a qua non veri simile est, cum ceterae partes aetatis bene discriptae sint, extremum actum tamquam ab inerti poeta esse neglectum. sed tamen necesse fuit esse aliquid extremum et, tamquam in arborum bacis terraeque fructibus, maturitate tempestiva quasi vietum et caducum, quod ferendum est molliter sapienti. quid est enim aliud gigantum modo bellare cum dis nisi naturae repugnare?

6Laelius: Ama Cato, Scipio adına da söz verebilirim: ihtiyarlamayı umduğumuz, en azından istediğimiz için, ağırlaşan yaşa en kolay hangi yollarla katlanabileceğimizi çok önceden senden öğrenirsek bize en büyük iyiliği yapmış olursun.

Cato: Elbette yaparım, Laelius; hele dediğin gibi ikinizin de hoşuna gidecekse.

Laelius: Sana sıkıntı vermeyecekse, Cato, bunu isteriz: bizim de çıkmamız gereken uzun bir yolu bitirmiş gibisin; vardığın yerin nasıl bir yer olduğunu görmek isteriz.

6

LAELIUS. Atqui, Cato, gratissimum nobis, ut etiam pro Scipione pollicear, feceris, si, quoniam speramus, volumus quidem certe, senes fieri, multo ante a te didicerimus quibus facillime rationibus ingravescentem aetatem ferre possimus. CATO. Faciam vero, Laeli, praesertim si utrique vestrum, ut dicis, gratum futurum est. LAELIUS. Volumus sane, nisi molestum est, Cato, tamquam longam aliquam viam confeceris, quam nobis quoque ingrediendum sit, istuc, quo pervenisti, videre quale sit.

7Cato: Elimden geldiğince yaparım, Laelius. Çünkü yaşıtlarımın yakınmalarına sık sık tanık oldum —eski atasözünün dediği gibi, eşit eşitle pek kolay bir araya gelir—: aşağı yukarı yaşıtımız olan konsülluk etmiş Gaius Salinator ile Spurius Albinus, bir yandan onsuz hayatı hayat saymadıkları hazlardan yoksun kaldıklarına, öte yandan eskiden kendilerine saygı gösterenlerin artık onları hor gördüğüne yanıp yakınırlardı. Bana öyle geliyordu ki suçlanması gereken şeyi suçlamıyorlardı. Çünkü bu, ihtiyarlığın kabahati olsaydı aynı şeyler benim de, yaşça büyük öteki herkesin de başına gelirdi; oysa ben bunlardan pek çoğunun yakınmasız geçen ihtiyarlığını gördüm; şehvetin zincirlerinden kurtulmuş olmaktan sıkıntı duymuyor, yakınları tarafından da hor görülmüyorlardı. Bu tür yakınmaların hepsinde kabahat yaşta değil, huydadır. Ölçülü, huysuz ve kaba olmayan yaşlılar ihtiyarlığı katlanılır biçimde geçirirler; huysuzluk ve kabalık ise her yaşta can sıkar.

7

CATO. Faciam ut potero, Laeli. saepe enim interfui querellis aequalium meorum, pares autem vetere proverbio cum paribus facillime congregantur, quae C. Salinator, quae Sp. Albinus, homines consulares, nostri fere aequales, deplorare solebant, tum quod voluptatibus carerent, sine quibus vitam nullam putarent, tum quod spernerentur ab eis, a quibus essent coli soliti; qui mihi non id videbantur accusare, quod esset accusandum. nam si id culpa senectutis accideret, eadem mihi usu venirent reliquisque omnibus maioribus natu, quorum ego multorum cognovi senectutem sine querella, qui se et libidinum vinculis laxatos esse non moleste ferrent nec a suis despicerentur. sed omnium istius modi querellarum in moribus est culpa, non in aetate. moderati enim et nec difficiles nec inhumani senes tolerabilem senectutem agunt, importunitas autem et inhumanitas omni aetati molesta est.

8Laelius: Dediğin gibi, Cato. Ama biri belki de şöyle der: ihtiyarlık sana servetin, varlığın ve itibarın yüzünden daha katlanılır görünüyor; bu ise pek çok kişiye nasip olamaz.

Cato: Bunda bir şey var, Laelius, ama her şey bunda değil. Anlatılır ki Themistokles, bir tartışmada Seriphoslu birine —adam, Themistokles'in şanını kendi değeriyle değil vatanının şanıyla kazandığını söylemişti— şöyle cevap vermiş: "Vallahi ben Seriphoslu olsaydım ünlü olmazdım; ama sen Atinalı olsaydın da hiçbir zaman ünlü olamazdın." Aynı şey ihtiyarlık için de söylenebilir: en büyük yoksullukta ihtiyarlık, bilge için bile hafif olamaz; akılsız için de en büyük bollukta bile ağır olmaktan kurtulamaz.

8

LAELIUS. Est, ut dicis, Cato; sed fortasse dixerit quispiam tibi propter opes et copias et dignitatem tuam tolerabiliorem senectutem videri, id autem non posse multis contingere. CATO. Est istuc quidem, Laeli, aliquid, sed nequaquam in isto sunt omnia; ut Themistocles fertur Seriphio cuidam in iurgio respondisse, cum ille dixisset non eum sua, sed patriae gloria splendorem assecutum: nec hercule, inquit, si ego Seriphius essem, nec tu, si Atheniensis, clarus umquam fuisses. quod eodem modo de senectute dici potest; nec enim in summa inopia levis esse senectus potest, ne sapienti quidem, nec insipienti etiam in summa copia non gravis.

9Scipio ve Laelius, ihtiyarlığın en uygun silahları faziletlerin ilim ve alıştırmalarıdır. Bunlar her yaşta işlenirse, uzun ve dolu dolu yaşandıktan sonra şaşılacak meyveler verir. Yalnız ömrün son demlerinde bile insanı hiç bırakmadıkları için değil —gerçi bu en büyük şeydir—, aynı zamanda iyi geçirilmiş bir hayatın bilinci ve yapılmış pek çok iyiliğin hatırası son derece tatlı olduğu için.

9

aptissima omnino sunt, Scipio et Laeli, arma senectutis artes exercitationesque virtutum, quae in omni aetate cultae, cum diu multumque vixeris, mirificos ecferunt fructus, non solum quia numquam deserunt, ne extremo quidem tempore aetatis, quamquam id quidem maximum est, verum etiam quia conscientia bene actae vitae multorumque bene factorum recordatio iucundissima est.

10Ben gençken, Tarentum'u geri alan Quintus Maximus'u, o yaşlıyken kendi yaşıtımmış gibi sevdim. O adamda ağırbaşlılık güler yüzle yoğrulmuştu; ihtiyarlık da onun huyunu değiştirmemişti. Gerçi ona saygı göstermeye başladığımda pek yaşlı değildi, ama yine de yaşı ilerlemişti. Çünkü ben doğduktan bir yıl sonra ilk kez konsül olmuştu; onun dördüncü konsüllüğünde ben daha delikanlıyken asker olarak Capua'ya gittim, beş yıl sonra da Tarentum'a. Dört yıl sonra da kuaestor oldum; bu görevi Tuditanus ile Cethegus'un konsüllüğünde yürüttüm; o sırada o, iyice yaşlanmış olduğu hâlde, hediyeler ve armağanlar hakkındaki Cincius kanununu destekliyordu. Bu adam, apaçık yaşlıyken bile bir genç gibi savaşıyor, gençlik coşkusuyla saldıran Hannibal'i kendi sabrıyla yumuşatıyordu. Dostumuz Ennius onun hakkında ne güzel söyler:

Tek bir adam ağır davranarak kurtardı devletimizi; söylentileri hiç üstün tutmadı kurtuluştan; bu yüzden adamın şanı şimdi gitgide daha çok parlıyor.

10

ego Q. Maximum, eum qui Tarentum recepit, senem adulescens ita dilexi, ut aequalem. erat enim in illo viro comitate condita gravitas, nec senectus mores mutaverat. quamquam eum colere coepi non admodum grandem natu, sed tamen iam aetate provectum. anno enim post consul primum fuerat quam ego natus sum, cumque eo quartum consule adulescentulus miles ad Capuam profectus sum quintoque anno post ad Tarentum. quaestor deinde quadriennio post factus sum, quem magistratum gessi consulibus Tuditano et Cethego, cum quidem ille admodum senex suasor legis Cinciae de donis et muneribus fuit. hic et bella gerebat ut adulescens, cum plane grandis esset, et Hannibalem iuveniliter exsultantem patientia sua molliebat; de quo praeclare familiaris noster Ennius: unus homo nobis cunctando restituit rem; noenum rumores ponebat ante salutem; ergo plusque magisque viri nunc gloria claret.

11Tarentum'u ne uyanıklıkla, ne tedbirle geri aldı! Kenti kaybedip kaleye kaçmış olan Salinator, ben de yanlarındayken övünerek "Quintus Fabius, Tarentum'u benim sayemde geri aldın" deyince, o gülerek "Elbette," dedi, "sen kaybetmeseydin ben hiç geri almazdım."

Üstelik savaşta, sivil hayattakinden daha üstün değildi. İkinci konsüllüğünde, meslektaşı Spurius Carvilius kılını kıpırdatmazken, Picenum ve Galya topraklarını senatonun kararına karşı adam başına bölüştürmek isteyen halk tribunu Gaius Flaminius'a gücü yettiğince direndi. Augur olduğu hâlde de, devletin selameti için yapılan işlerin en iyi alametlerle yapıldığını, devlete karşı teklif edilenlerin ise alametlere karşı teklif edildiğini söylemeye cesaret etti.

11

Tarentum vero qua vigilantia, quo consilio recepit! cum quidem me audiente Salinatori, qui amisso oppido fugerat in arcem, glorianti atque ita dicenti, mea opera, Q. Fabi, Tarentum recepisti ; certe, inquit ridens, nam nisi tu amisisses, numquam recepissem. nec vero in armis praestantior quam in toga; qui consul iterum, Sp. Carvilio collega quiescente, C. Flaminio tribuno plebis, quoad potuit, restitit agrum Picentem et Gallicum viritim contra senatus auctoritatem dividenti; augurque cum esset, dicere ausus est optimis auspiciis ea geri, quae pro rei publicae salute gererentur; quae contra rem publicam ferrentur, contra auspicia ferri.

12O adamda pek çok parlak şey gördüm, ama hiçbiri, ünlü bir adam ve eski bir konsül olan oğlunun ölümüne katlanış biçiminden daha hayranlık verici değildi. Onun cenaze övgüsü elimizdedir; onu okuduğumuzda hangi filozofu küçümsemeyiz ki? Üstelik o, yalnız ortada, vatandaşların gözü önünde büyük değildi; içeride, evinde daha da üstündü. Ne konuşma, ne öğütler! Eski zamanlara ne büyük vukufu, augurluk hukukuna ne büyük bilgisi vardı! Bir Romalıya göre edebiyat bilgisi de çoktu: yalnız bizim savaşlarımızı değil, yabancıların savaşlarını da bütünüyle aklında tutuyordu. O zamanlar onun sohbetinden öyle hevesle yararlanıyordum ki sanki olacak olanı sezmiş gibiydim: o ölünce, kendisinden bir şey öğrenebileceğim kimse kalmayacaktı.

12

multa in eo viro praeclara cognovi, sed nihil admirabilius quam quo modo ille mortem fili tulit, clari viri et consularis. est in manibus laudatio, quam cum legimus, quem philosophum non contemnimus? nec vero ille in luce modo atque in oculis civium magnus, sed intus domique praestantior. qui sermo, quae praecepta! quanta notitia antiquitatis, scientia iuris auguri! multae etiam, ut in homine Romano, litterae: omnia memoria tenebat non domestica solum, sed etiam externa bella. cuius sermone ita tum cupide fruebar, quasi iam divinarem, id quod evenit, illo exstincto fore unde discerem neminem.

13Peki Maximus hakkında bu kadar çok şeyi niçin anlattım? Çünkü böyle bir ihtiyarlığa sefil demenin ağza alınmayacak bir şey olduğunu elbette görüyorsunuz. Yine de herkes, kentleri kuşatıp aldıklarını, kara ve deniz savaşlarını, yürüttükleri savaşları, zaferlerini hatırlayan Scipio'lar ya da Maximus'lar olamaz. Sessiz, temiz ve zarif geçirilmiş bir ömrün de dingin ve yumuşak bir ihtiyarlığı vardır. Platon'unki böyleydi diye duyduk: seksen bir yaşında yazı yazarken öldü; İsokrates'inki de böyleydi: Panathenaikos adlı kitabını doksan dört yaşında yazdığını söyler ve ondan sonra beş yıl daha yaşadı. Onun hocası Leontinoili Gorgias yüz yedi yılını doldurdu ve çalışmasına, işine hiç ara vermedi. Ona neden bu kadar uzun yaşamak istediği sorulduğunda, "İhtiyarlığı suçlamam için hiçbir sebep yok" dedi.

13

quorsum igitur haec tam multa de Maximo? Quia profecto videtis nefas esse dictu miseram fuisse talem senectutem. nec tamen omnes possunt esse Scipiones aut Maximi, ut urbium expugnationes, ut pedestris navalisve pugnas, ut bella a se gesta, ut triumphos recordentur. est etiam quiete et pure atque eleganter actae aetatis placida ac lenis senectus, qualem accepimus Platonis, qui uno et octogesimo anno scribens est mortuus, qualem Isocratis, qui eum librum, qui Panathenaicus inscribitur, quarto nonagesimo anno scripsisse dicit vixitque quinquennium postea; cuius magister Leontinus Gorgias centum et septem complevit annos, neque umquam in suo studio atque opere cessavit. qui, cum ex eo quaereretur cur tam diu vellet esse in vita, nihil habeo, inquit, quod accusem senectutem.

14Ne parlak, ne bilgili bir adama yaraşır bir cevap! Akılsızlar kendi kusurlarını, kendi kabahatlerini ihtiyarlığa yüklerler. Biraz önce andığım Ennius bunu yapmıyordu:

Son turda çoğu kez Olympia'da kazanan yiğit bir at gibi, şimdi yaşlılıktan tükenmiş, dinleniyor.

Kendi ihtiyarlığını yiğit ve galip bir atın ihtiyarlığına benzetiyor. Onu siz de iyi hatırlayabilirsiniz; çünkü onun ölümünden on dokuz yıl sonra şimdiki konsüller Titus Flamininus ile Manius Acilius seçildi; o ise Caepio'nun ve ikinci kez Philippus'un konsüllüğünde öldü; ben de o sırada altmış beş yaşında, Voconius kanununu yüksek sesle ve sağlam ciğerlerle savunmuştum. Ennius yetmiş yaşında —o kadar yaşadı— en ağır sayılan iki yüke, yoksulluğa ve ihtiyarlığa, öyle katlanıyordu ki neredeyse onlardan hoşlanıyor gibi görünüyordu.

14

praeclarum responsum et docto homine dignum! sua enim vitia insipientes et suam culpam in senectutem conferunt, quod non faciebat is, cuius modo mentionem feci, Ennius: sic ut fortis equus, spatio qui saepe supremo vicit Olympia, nunc senio confectus quiescit. equi fortis et victoris senectuti comparat suam; quem quidem probe meminisse potestis; anno enim undevicesimo post eius mortem hi consules, T. Flamininus et M’. Acilius, facti sunt; ille autem Caepione et Philippo iterum consulibus mortuus est, cum ego quinque et sexaginta annos natus legem Voconiam magna voce et bonis lateribus suasissem. Annos septuaginta natus, tot enim vixit Ennius, ita ferebat duo quae maxima putantur onera, paupertatem et senectutem, ut eis paene delectari videretur.

15Gerçekten de iyice düşündüğümde, ihtiyarlığın sefil görünmesi için dört sebep buluyorum: birincisi, insanı iş görmekten alıkoyması; ikincisi, bedeni zayıflatması; üçüncüsü, hemen hemen bütün hazlardan yoksun bırakması; dördüncüsü, ölümden pek uzak olmaması. İsterseniz bu sebeplerin her birinin ne kadar ağır ve ne kadar haklı olduğuna bakalım.

İhtiyarlık iş görmekten alıkoyar. Hangi işlerden? Gençlikle ve güçle yapılan işlerden mi? Peki, beden zayıf olsa bile ruhla ve zihinle yürütülen, yaşlılara özgü hiçbir iş yok mu? Demek Quintus Maximus hiçbir şey yapmıyordu; senin baban, değerli oğlumun kayınpederi Lucius Paulus da hiçbir şey yapmıyordu, öyle mi? Öteki yaşlılar, Fabricius'lar, Curius'lar, Coruncanius'lar, devleti tedbirleriyle ve itibarlarıyla savunurken hiçbir şey yapmıyorlar mıydı?

Appius Claudius'un ihtiyarlığına üstelik körlük de eklenmişti.

15

etenim, cum complector animo, quattuor reperio causas cur senectus misera videatur: unam, quod avocet a rebus gerendis; alteram, quod corpus faciat infirmius; tertiam, quod privet omnibus fere voluptatibus; quartam, quod haud procul absit a morte. earum, si placet, causarum quanta quamque sit iusta una quaeque videamus. A rebus gerendis senectus abstrahit. quibus? An eis, quae iuventute geruntur et viribus? nullaene igitur res sunt seniles, quae vel infirmis corporibus animo et mente administrentur? nihil ergo agebat Q. Maximus, nihil L. Paulus, pater tuus, socer optimi viri fili mei? ceteri senes, Fabricii Curii Coruncanii, cum rem publicam consilio et auctoritate defendebant, nihil agebant? ad Appi Claudi senectutem accedebat etiam ut caecus esset;

16Yine de senatonun eğilimi Pyrrhos'la barış ve antlaşma yapmaktan yanayken, Ennius'un dizelere döktüğü şu sözleri söylemekten çekinmedi:

Eskiden dimdik durmaya alışkın akıllarınız ne diye çılgınca yoldan saptı?

ve öteki sözleri, büyük bir ağırlıkla; şiiri bilirsiniz zaten; ayrıca Appius'un kendi konuşması da duruyor. Bunu ikinci konsüllüğünden on yedi yıl sonra yaptı; iki konsüllüğü arasında on yıl geçmişti, ilk konsüllüğünden önce de censor olmuştu. Bundan anlaşılır ki Pyrrhos savaşı sırasında epey yaşlıydı; yine de atalarımızdan böyle duyduk.

16

tamen is, cum sententia senatus inclinaret ad pacem cum Pyrrho foedusque faciendum, non dubitavit dicere illa, quae versibus persecutus est Ennius: quo vobis mentes, rectae quae stare solebant antehac, dementis sese flexere viai? ceteraque gravissime, notum enim vobis carmen est, et tamen ipsius Appi exstat oratio. atque haec ille egit septemdecim annis post alterum consulatum, cum inter duos consulatus anni decem interfuissent censorque ante superiorem consulatum fuisset, ex quo intellegitur Pyrrhi bello grandem sane fuisse, et tamen sic a patribus accepimus.

17Öyleyse ihtiyarlığın iş görmediğini söyleyenler hiçbir şey ortaya koymuyorlar. Bunlar, gemi yolculuğunda dümencinin hiçbir şey yapmadığını söyleyenlere benzerler: kimi direklere tırmanır, kimi güvertede koşturur, kimi sintineyi boşaltır; o ise dümeni tutup kıçta sessizce oturur. Gençlerin yaptıklarını yapmaz; ama çok daha büyük ve daha iyi şeyler yapar. Büyük işler bedenin gücüyle, çevikliğiyle ya da hızıyla değil, tedbirle, itibarla ve kanaatle görülür; ihtiyarlık bunlardan yoksun kalmak bir yana, genellikle bunları artırır.

17

nihil igitur afferunt qui in re gerenda versari senectutem negant, similesque sunt ut si qui gubernatorem in navigando nihil agere dicant, cum alii malos scandant, alii per foros cursent, alii sentinam exhauriant, ille clavum tenens quietus sedeat in puppi; non faciat ea, quae iuvenes; at vero multo maiora et meliora facit. non viribus aut velocitate aut celeritate corporum res magnae geruntur, sed consilio auctoritate sententia, quibus non modo non orbari, sed etiam augeri senectus solet.

18Yoksa asker, tribun, legatus ve konsül olarak türlü türlü savaşlarda bulunmuş olan ben, artık savaş yürütmediğim için size boş duruyor gibi mi görünüyorum? Oysa senatoya neyin, nasıl yapılması gerektiğini ben gösteriyorum; çoktandır kötü niyetler besleyen Kartaca'ya çok önceden savaş ilan ediyorum ve onun yerle bir edildiğini öğrenmeden ondan korkmayı bırakmayacağım. Ölümsüz tanrılar keşke bu zafer nişanını,

18

nisi forte ego vobis, qui et miles et tribunus et legatus et consul versatus sum in vario genere bellorum, cessare nunc videor, cum bella non gero. At senatui quae sint gerenda praescribo et quo modo; Carthagini male iam diu cogitanti bellum multo ante denuntio, de qua vereri non ante desinam quam illam excisam esse cognovero. quam palmam utinam di immortales,

19Scipio, sana saklasınlar da büyükbabanın yarım bıraktığı işi tamamlayasın! Onun ölümünün üzerinden otuz üç yıl geçti; ama o adamın hatırasını gelecek bütün yıllar kucaklayacak. Benim censorluğumdan bir yıl önce, konsüllüğümden dokuz yıl sonra öldü; benim konsül olduğum yıl ikinci kez konsül seçilmişti. Yüz yaşına kadar yaşasaydı ihtiyarlığından pişmanlık duyar mıydı? Çünkü ne koşu ne sıçrama, ne uzaktan mızrak ne yakından kılıç kullanacaktı; tedbir, akıl ve kanaat kullanacaktı. Bunlar yaşlılarda bulunmasaydı atalarımız en yüksek meclise senato (yaşlılar meclisi) adını vermezlerdi. Lakedaimonlularda da

19

Scipio, tibi reservent, ut avi relliquias persequare, cuius a morte tertius hic et tricesimus annus est, sed memoriam illius viri omnes excipient anni consequentes. anno ante me censorem mortuus est, novem annis post meum consulatum, cum consul iterum me consule creatus esset. num igitur, si ad centesimum annum vixisset, senectutis eum suae paeniteret? nec enim excursione nec saltu, nec eminus hastis aut comminus gladiis uteretur, sed consilio ratione sententia, quae nisi essent in senibus, non summum consilium maiores nostri appellassent senatum. apud Lacedaemonios quidem ei,

20en yüksek makamı yürütenlere, gerçekte ne iseler öyle, "yaşlılar" denir. Yabancıların tarihini okumak ya da dinlemek isterseniz, en büyük devletlerin gençler tarafından sarsıldığını, yaşlılar tarafından ayakta tutulup yeniden kurulduğunu görürsünüz.

Söyleyin, bu kadar büyük devletinizi nasıl bu kadar çabuk yitirdiniz?

Şair Naevius'un Kurt oyununda böyle sorarlar. Başka cevaplar da verilir, ama başlıcası şudur:

Yeni hatipler türüyordu, akılsız genç çocuklar.

Belli ki gözüpeklik çiçek çağına, basiret ise yaşlanan çağa özgüdür.

20

qui amplissimum magistratum gerunt, ut sunt, sic etiam nominantur, senes. quod si legere aut audire voletis externa, maximas res publicas ab adulescentibus labefactatas, a senibus sustentatas et restitutas reperietis. cedo qui vestram rem publicam tantam amisistis tam cito? sic enim percontantur in Naevi poetae Lupo. Respondentur et alia et hoc in primis: proveniebant oratores novi, stulti adulescentuli. temeritas est videlicet florentis aetatis, prudentia senescentis.

21Ama hafıza zayıflar, denir. Sanırım, onu çalıştırmazsan ya da tabiatça biraz ağır kavrayışlıysan öyle olur. Themistokles bütün vatandaşlarının adını bellemişti; yaşı ilerleyince Aristeides'i Lysimakhos diye selamlamaya başladığını mı sanıyorsunuz? Ben de yalnız yaşayanları değil, onların babalarını ve dedelerini de tanırım; dedikleri gibi mezar yazıtlarını okumakla hafızamı yitirmekten de korkmam; tersine, tam onları okurken ölüleri hatırlarım. Hazinesini nereye gömdüğünü unutan bir yaşlı da hiç duymadım. Önem verdikleri her şeyi hatırlarlar: kararlaştırılmış duruşma günlerini, kimin kendilerine, kendilerinin kime borçlu olduğunu.

21

At memoria minuitur. credo, nisi eam exerceas, aut etiam si sis natura tardior. Themistocles omnium civium perceperat nomina; num igitur censetis eum, cum aetate processisset, qui Aristides esset Lysimachum salutare solitum? equidem non modo eos novi qui sunt, sed eorum patres etiam et avos, nec sepulcra legens vereor, quod aiunt, ne memoriam perdam; his enim ipsis legendis in memoriam redeo mortuorum. nec vero quemquam senem audivi oblitum, quo loco thesaurum obruisset. omnia quae curant meminerunt, vadimonia constituta, quis sibi, cui ipsi debeant.

22Ya yaşlı hukukçular, pontifeksler, augurlar, filozoflar? Ne çok şey hatırlarlar! Yaşlıların zekâsı yerinde kalır, yeter ki merakları ve çalışkanlıkları sürsün; üstelik bu, yalnız ünlü ve itibarlı adamlarda değil, sessiz, kendi hâlinde bir hayatta da böyledir. Sophokles en ileri yaşına kadar tragedya yazdı. Bu uğraşı yüzünden ev işlerini ihmal ediyor görününce, oğulları onu mahkemeye verdiler: bizim âdetimizde işlerini kötü yöneten babalara mallarını idare etme yasağı konduğu gibi, yargıçlar onu da aklı başında değil diye ev idaresinden uzaklaştırsınlar istediler. Anlatıldığına göre o zaman yaşlı adam, elinde olan ve en son yazdığı oyunu, Kolonos'ta Oidipus'u yargıçlara okumuş ve bu şiirin bir bunağın eseri gibi görünüp görünmediğini sormuş.

22

quid iuris consulti, quid pontifices, quid augures, quid philosophi senes? quam multa meminerunt! manent ingenia senibus, modo permaneat studium et industria, neque ea solum claris et honoratis viris, sed in vita etiam privata et quieta. Sophocles ad summam senectutem tragoedias fecit; quod propter studium cum rem neglegere familiarem videretur, a filiis in iudicium vocatus est, ut, quem ad modum nostro more male rem gerentibus patribus bonis interdici solet, sic illum quasi desipientem a re familiari removerent iudices. tum senex dicitur eam fabulam quam in manibus habebat et proxime scripserat, Oedipum Coloneum, recitasse iudicibus quaesisseque num illud carmen desipientis videretur,

23Okuması bitince yargıçların oylarıyla aklandı. Peki bu adamı, peki Homeros'u, Hesiodos'u, Simonides'i, Stesikhoros'u, peki daha önce andığım İsokrates'i ve Gorgias'ı, peki filozofların önde gelenlerini, Pythagoras'ı, Demokritos'u, peki Platon'u, Ksenokrates'i, peki daha sonra Zenon'u, Kleanthes'i ya da sizin de Roma'da gördüğünüz Stoacı Diogenes'i ihtiyarlık uğraşlarında susmaya mı zorladı? Bunların hepsinde çalışma tutkusu hayatları boyunca sürmedi mi?

23

quo recitato sententiis iudicum est liberatus. num igitur hunc, num Homerum Hesiodum Simoniden Stesichorum, num quos ante dixi Isocraten Gorgian, num philosophorum principes, Pythagoram Democritum, num Platonem Xenocraten, num postea Zenonem Cleanthem, aut eum, quem vos etiam vidistis Romae, Diogenem Stoicum coegit in suis studiis obmutescere senectus? An in omnibus studiorum agitatio vitae aequalis fuit?

24Haydi, bu ilahî uğraşları bir yana bırakalım; size Sabinum bölgesinden, komşum ve dostum olan Romalı köylüleri sayabilirim: onlar yokken tarlada ne ekimde, ne hasatta, ne ürünü ambara koymada neredeyse hiçbir önemli iş görülmez. Gerçi ötekilerde bu pek şaşılacak bir şey değil, çünkü kimse kendini bir yıl daha yaşayamayacak kadar yaşlı saymaz; ama aynı kişiler, kendilerine hiç dokunmayacağını bildikleri işler için de emek verirler:

Başka bir kuşağa yarasın diye ağaç diker,

dediği gibi bizim Statius'un Synephebi'sinde.

24

Age, ut ista divina studia omittamus, possum nominare ex agro Sabino rusticos Romanos, vicinos et familiaris meos, quibus absentibus numquam fere ulla in agro maiora opera fiunt, non serendis, non percipiendis, non condendis fructibus. quamquam in aliis minus hoc mirum est, nemo enim est tam senex qui se annum non putet posse vivere; sed idem in eis elaborant, quae sciunt nihil ad se omnino pertinere: serit arbores, quae alteri saeclo prosint, ut ait Statius noster in Synephebis.

25Çiftçi ne kadar yaşlı olursa olsun, kimin için ektiği sorulduğunda cevap vermekte duraksamaz: "Ölümsüz tanrılar için; onlar bunları yalnız atalarımdan almamı değil, torunlarıma da devretmemi istediler."

Caecilius, gelecek kuşağı gözeten yaşlı hakkında, şu sözünden daha iyi söylemiştir:

Vallahi ihtiyarlık, gelirken beraberinde başka hiçbir kusur getirmesen de şu tek şey yeter: uzun yaşayan, görmek istemediği pek çok şey görür.

Belki de görmek istediği pek çok şeyi de görür; görmek istemediği şeylere ise gençlik de sık sık rastlar. Aynı Caecilius'un şu sözü ise daha da kusurludur:

Bence ihtiyarlıkta en sefil şey şudur: o yaşta başkasına sevimsiz geldiğini hissetmek.

Sevimsiz değil, tersine sevimli!

25

nec vero dubitat agricola, quamvis sit senex, quaerenti cui serat respondere: dis immortalibus, qui me non accipere modo haec a maioribus voluerunt, sed etiam posteris prodere. et melius Caecilius de sene alteri saeculo prospiciente, quam illud idem: edepol, senectus, si nil quicquam aliud viti adportes tecum, cum advenis, unum id sat est, quod diu vivendo multa quae non volt videt. Et multa fortasse quae volt, atque in ea, quae non volt, saepe etiam adulescentia incurrit. illud vero idem Caecilius vitiosius: tum equidem in senecta hoc deputo miserrimum, sentire ea aetate eumpse esse odiosum alteri. iucundum potius quam odiosum!

26Çünkü bilge yaşlılar iyi yaratılışlı gençlerden hoşlandıkları ve gençlerin saygı gösterip sevdiği yaşlıların ihtiyarlığı hafiflediği gibi, gençler de kendilerini faziletlere yönelten yaşlıların öğütlerinden sevinç duyarlar. Ben de sizin bana, benim size olduğumdan daha az sevimli gelmediğinizi biliyorum. Ama görüyorsunuz ki ihtiyarlık yalnız gevşek ve tembel değildir, üstelik çalışkandır, hep bir şey yapar, bir şeyle uğraşır; elbette herkesin önceki hayatında ne uğraşı varsa onunla. Hatta bir şeyler öğrenmeye devam edenler de vardır: Solon'un dizelerinde, her gün bir şey öğrenerek yaşlandığını söyleyip övündüğünü görüyoruz. Ben de öyle yaptım; yaşlılığımda Yunan edebiyatını öğrendim; uzun süren bir susuzluğu gidermek ister gibi öyle hırsla sarıldım ki şimdi örnek olarak kullandığımı gördüğünüz şeyleri bu sayede öğrendim. Sokrates'in yaşlılığında lir çalmayı öğrendiğini duyunca bunu da yapmak isterdim —eskiler lir çalmayı öğrenirlerdi—; ama edebiyatta hiç değilse çok emek verdim.

26

ut enim adulescentibus bona indole praeditis sapientes senes delectantur, leviorque fit senectus eorum qui a iuventute coluntur et diliguntur, sic adulescentes senum praeceptis gaudent, quibus ad virtutum studia ducuntur; nec minus intellego me vobis quam mihi vos esse iucundos. sed videtis, ut senectus non modo languida atque iners non sit, verum etiam sit operosa et semper agens aliquid et moliens, tale scilicet, quale cuiusque studium in superiore vita fuit. quid, qui etiam addiscunt aliquid, ut et Solonem versibus gloriantem videmus, qui se cotidie aliquid addiscentem dicit senem fieri. et ego feci, qui litteras Graecas senex didici, quas quidem sic avide arripui quasi diuturnam sitim explere cupiens, ut ea ipsa mihi nota essent, quibus me nunc exemplis uti videtis. quod cum fecisse Socratem in fidibus audirem, vellem equidem etiam illud, discebant enim fidibus antiqui, sed in litteris certe elaboravi.

27Şimdi de gencin gücünü özlemiyorum —ihtiyarlığın kusurlarından ikincisi buydu—, tıpkı gençken boğanın ya da filin gücünü özlemediğim gibi. Neye sahipsen onu kullanmak, ne yaparsan gücün ölçüsünde yapmak gerekir. Krotonlu Milon'un sözünden daha aşağılık bir söz olabilir mi? Anlatılır ki iyice yaşlanmışken koşu yolunda idman yapan atletleri görünce kollarına bakmış ve gözyaşları içinde "Ama bunlar artık ölü" demiş. Hayır, onlar değil, asıl sen ölüsün, boşboğaz; çünkü sen hiçbir zaman kendinle değil, ciğerlerinle ve kollarınla ün kazandın. Sextus Aelius böyle bir şey yapmadı; çok yıllar önce Tiberius Coruncanius da, yakın zamanda Publius Crassus da: bunlar vatandaşlara hukuku gösterirlerdi ve basiretleri son nefeslerine kadar ilerledi.

27

ne nunc quidem viris desidero adulescentis, is enim erat locus alter de vitiis senectutis, non plus quam adulescens tauri aut elephanti desiderabam. quod est, eo decet uti et quidquid agis agere pro viribus. quae enim vox potest esse contemptior quam Milonis Crotoniatae? qui cum iam senex esset athletasque se exercentis in curriculo videret, aspexisse lacertos suos dicitur illacrimansque dixisse, at hi quidem mortui iam sunt. non vero tam isti, quam tu ipse, nugator, neque enim ex te umquam es nobilitatus, sed ex lateribus et lacertis tuis. nihil Sex. Aelius tale, nihil multis annis ante Ti. Coruncanius, nihil modo P. Crassus, a quibus iura civibus praescribebantur, quorum usque ad extremum spiritum est provecta prudentia.

28Hatibin ihtiyarlıkla gevşemesinden korkarım; çünkü onun işi yalnız zekâ işi değil, ciğer ve güç işidir de. Gerçi sesteki o tınlayışlı parlaklık nasılsa ihtiyarlıkta bile parlar; ben onu hâlâ kaybetmedim, yaşımı da görüyorsunuz. Ama yaşlıya sakin ve yumuşak bir konuşma yakışır; belagatli bir yaşlının düzenli ve tatlı konuşması çoğu zaman kendi kendine dinleyici bulur. Bunu kendin yapamasan bile Scipio'ya ve Laelius'a öğretebilirsin. Gençlerin ilgisiyle kuşatılmış bir ihtiyarlıktan daha tatlı ne olabilir?

28

Orator metuo ne languescat senectute, est enim munus eius non ingeni solum, sed laterum etiam et virium. omnino canorum illud in voce splendescit etiam nescio quo pacto in senectute, quod equidem adhuc non amisi, et videtis annos. sed tamen est decorus seni sermo quietus et remissus, facitque persaepe ipsa sibi audientiam diserti senis composita et mitis oratio, quam si ipse exsequi nequeas, possis tamen Scipioni praecipere et Laelio. quid enim est iucundius senectute stipata studiis iuventutis?

29Yoksa ihtiyarlığa, gençleri eğitecek, terbiye edecek, her türlü vazife için hazırlayacak kadar bir güç de mi bırakmıyoruz? Bundan daha parlak bir iş olabilir mi? Bana Gnaeus ve Publius Scipio'lar, iki büyükbaban Lucius Aemilius ile Publius Africanus, soylu gençlerin eşliğinde talihli görünürdü; iyi sanatların hocalarından hiçbirini de, güçleri yaşlanıp tükenmiş olsa bile, mutlu saymamak olmaz.

Gerçi bu güç tükenmesine çoğu zaman ihtiyarlıktan çok gençliğin kusurları yol açar; çünkü şehvete düşkün ve itidalsiz bir gençlik, ihtiyarlığa tükenmiş bir beden teslim eder.

29

An ne illas quidem viris senectuti relinquimus, ut adulescentis doceat, instituat, ad omne offici munus instruat? quo quidem opere quid potest esse praeclarius? mihi vero et Cn. et P. Scipiones et avi tui duo L. Aemilius et P. Africanus comitatu nobilium iuvenum fortunati videbantur, nec ulli bonarum artium magistri non beati putandi, quamvis consenuerint vires atque defecerint. etsi ipsa ista defectio virium adulescentiae vitiis efficitur saepius quam senectute; libidinosa enim et intemperans adulescentia effetum corpus tradit senectuti.

30Ksenophon'da Kyros, ölürken yaptığı konuşmada, pek yaşlı olduğu hâlde ihtiyarlığının kendisini gençliğindekinden daha zayıf kıldığını hiç hissetmediğini söyler. Ben çocukken Lucius Metellus'u hatırlıyorum: ikinci konsüllüğünden dört yıl sonra baş pontifeks olmuş ve yirmi iki yıl bu rahipliğin başında kalmıştı; ömrünün son demlerinde bile öyle güçlüydü ki gençliğini aramıyordu. Kendimden söz etmem gerekmez; gerçi bu da yaşlılara özgüdür ve bizim yaşımıza hoş görülür.

30

Cyrus quidem apud Xenophontem eo sermone, quem moriens habuit, cum admodum senex esset, negat se umquam sensisse senectutem suam imbecilliorem factam quam adulescentia fuisset. ego L. Metellum memini puer, qui, cum quadriennio post alterum consulatum pontifex maximus factus esset, viginti et duos annos ei sacerdotio praefuit, ita bonis esse viribus extremo tempore aetatis, ut adulescentiam non requireret. nihil necesse est mihi de me ipso dicere, quamquam est id quidem senile aetatique nostrae conceditur.

31Homeros'ta Nestor'un kendi meziyetlerini ne sık övdüğünü görmüyor musunuz? İnsanların üçüncü kuşağını görüyordu; kendisi hakkında doğruyu söylerken fazla küstah ya da geveze görünmekten korkması da gerekmiyordu. Çünkü Homeros'un dediği gibi,

dilinden baldan tatlı sözler akıyordu;

bu tatlılık için de bedenin hiçbir gücüne ihtiyacı yoktu. Yine de Yunanistan'ın o komutanı hiçbir yerde Aias gibi on adamı olsun dilemez, Nestor gibi on adamı olsun diler; bu olursa Troya'nın kısa zamanda düşeceğinden hiç şüphe etmez.

31

videtisne, ut apud Homerum saepissime Nestor de virtutibus suis praedicet? Tertiam enim aetatem hominum videbat, nec erat ei verendum ne vera praedicans de se nimis videretur aut insolens aut loquax. etenim, ut ait Homerus, ex eius lingua melle dulcior fluebat oratio; quam ad suavitatem nullis egebat corporis viribus. et tamen dux ille Graeciae nusquam optat ut Aiacis similis habeat decem, sed ut Nestoris, quod si sibi acciderit, non dubitat quin brevi sit Troia peritura.

32Ama kendime döneyim. Seksen dördüncü yaşımdayım. Kyros'un övündüğü şeyle ben de övünebilmek isterdim; yine de şunu söyleyebilirim: Pön Savaşı'nda asker, aynı savaşta kuaestor, İspanya'da konsül olduğum zamanki gücüm, ya da dört yıl sonra Manius Glabrio'nun konsüllüğünde askerî tribun olarak Thermopylai'de savaştığım zamanki gücüm yok bende. Ama görüyorsunuz ki ihtiyarlık beni büsbütün güçsüz bırakmadı, yıkmadı: ne senato gücümü arar, ne kürsü, ne dostlarım, ne yanaşmalarım, ne misafirlerim. Uzun süre yaşlı kalmak istiyorsan erken yaşlan, diyen o eski ve çok övülen atasözüne de hiç katılmadım. Ben, yaşlanmadan önce yaşlı olmaktansa daha kısa süre yaşlı kalmayı yeğlerim. Bu yüzden şimdiye kadar benimle görüşmek isteyen hiç kimseye meşgulüm demedim.

32

sed redeo ad me. quartum ago annum et octogesimum: vellem equidem idem posse gloriari quod Cyrus, sed tamen hoc queo dicere, non me quidem eis esse viribus, quibus aut miles bello Punico aut quaestor eodem bello aut consul in Hispania fuerim aut quadriennio post, cum tribunus militaris depugnavi apud Thermopylas M’. Glabrione consule; sed tamen, ut vos videtis, non plane me enervavit, non afflixit senectus: non curia viris meas desiderat, non rostra, non amici, non clientes, non hospites. nec enim umquam sum assensus veteri illi laudatoque proverbio, quod monet mature fieri senem, si diu velis senex esse. ego vero me minus diu senem esse mallem quam esse senem ante quam essem. itaque nemo adhuc convenire me voluit cui fuerim occupatus.

33Ama ikinizden herhangi birinden daha az gücüm var. Siz de yüzbaşı Titus Pontius'un gücüne sahip değilsiniz; o bu yüzden daha mı üstün? Yeter ki gücü ölçülü kullanalım ve herkes gücü yettiğince çabalasın; o zaman güç için büyük bir özlem duymayacaktır. Milon'un Olympia'da omuzlarında bir öküz taşıyarak stadyumu dolaştığı anlatılır. Peki sana bu beden gücünün mü, yoksa Pythagoras'ın zekâ gücünün mü verilmesini yeğlerdin? Kısacası, o iyiye sahipken onu kullan; elinden gidince arama. Yoksa gençler çocukluğu, yaşı biraz ilerleyenler de gençliği mi aramalı? Ömrün yolu bellidir; tabiatın yolu tektir ve basittir; ömrün her bölümüne kendi mevsimi verilmiştir. Çocukların zayıflığı, gençlerin coşkunluğu, olgun çağın ağırbaşlılığı ve ihtiyarlığın olgunluğu, her biri kendi vaktinde devşirilmesi gereken tabiî bir şey taşır.

33

At minus habeo virium quam vestrum utervis. ne vos quidem T. Ponti centurionis viris habetis: num idcirco est ille praestantior? moderatio modo virium adsit et tantum quantum potest quisque nitatur, ne ille non magno desiderio tenebitur virium. olympiae per stadium ingressus esse Milo dicitur, cum umeris sustineret bovem: utrum igitur has corporis an Pythagorae tibi malis viris ingeni dari? Denique isto bono utare, dum adsit, cum absit, ne requiras: nisi forte adulescentes pueritiam, paulum aetate progressi adulescentiam debent requirere. cursus est certus aetatis et una via naturae eaque simplex, suaque cuique parti aetatis tempestivitas est data, ut et infirmitas puerorum et ferocitas iuvenum et gravitas iam constantis aetatis et senectutis maturitas naturale quiddam habet, quod suo tempore percipi debeat.

34Scipio, büyükbabanın misafir dostu Masinissa'nın bugün doksan yaşında neler yaptığını duyuyorsundur sanırım: yola yaya çıktıysa hiç ata binmez; atla çıktıysa attan inmez; hiçbir yağmur, hiçbir soğuk onu başını örtmeye razı edemez; bedeni son derece kuru ve sağlamdır; bu yüzden bir kralın bütün vazifelerini ve görevlerini yerine getirir. Demek ki egzersiz ve itidal ihtiyarlıkta bile eski kuvvetten bir şeyler koruyabilir.

Diyelim ki ihtiyarlıkta güç yok; ama ihtiyarlıktan güç istenmez de. Bu yüzden kanunlar ve kurumlar bizim yaşımızı güç olmadan taşınamayacak görevlerden muaf tutar. Böylece yalnız yapamadığımızı değil, yapabileceğimiz kadarını bile yapmaya zorlanmayız.

34

audire te arbitror, Scipio, hospes tuus avitus Masinissa quae faciat hodie nonaginta natus annos: cum ingressus iter pedibus sit, in equum omnino non ascendere; cum autem equo, ex equo non descendere; nullo imbri, nullo frigore adduci ut capite operto sit; summam esse in eo corporis siccitatem, itaque omnia exsequi regis officia et munera. Potest igitur exercitatio et temperantia etiam in senectute conservare aliquid pristini roboris. ne sint in senectute vires: ne postulantur quidem vires a senectute. ergo et legibus et institutis vacat aetas nostra muneribus eis quae non possunt sine viribus sustineri. itaque non modo quod non possumus, sed ne quantum possumus quidem cogimur.

35Ama pek çok yaşlı, hiçbir vazifeyi, hatta hayatın hiçbir işini göremeyecek kadar zayıftır. Bu ihtiyarlığa özgü bir kusur değil, sağlıksızlığın ortak kusurudur. Seni evlat edinen Publius Africanus'un oğlu ne kadar zayıftı, sağlığı ne kadar kötüydü, daha doğrusu hiç sağlığı yoktu! Öyle olmasaydı devletin ikinci bir ışığı olarak parlayacaktı; çünkü babasının ruh büyüklüğüne daha zengin bir bilgi eklemişti. Öyleyse gençler bile bundan kaçamazken yaşlıların zaman zaman zayıf düşmesine şaşılacak ne var?

Laelius ve Scipio, ihtiyarlığa direnmek, kusurlarını özenle telafi etmek gerekir; bir hastalığa karşı savaşır gibi ihtiyarlığa karşı savaşmalı, sağlığa dikkat etmeli,

35

At multi ita sunt imbecilli senes, ut nullum offici aut omnino vitae munus exsequi possint. At id quidem non proprium senectutis vitium est, sed commune valetudinis. quam fuit imbecillus P. Africani filius, is qui te adoptavit, quam tenui aut nulla potius valetudine! quod ni ita fuisset, alterum illud exstitisset lumen civitatis; ad paternam enim magnitudinem animi doctrina uberior accesserat. quid mirum igitur in senibus, si infirmi sunt aliquando, cum id ne adulescentes quidem effugere possint? resistendum, Laeli et Scipio, senectuti est eiusque vitia diligentia compensanda sunt, pugnandum tamquam contra morbum sic contra senectutem, habenda ratio valetudinis,

36ölçülü egzersizler yapmalı, gücü ezmeyecek, tazeleyecek kadar yiyip içmelidir. Yalnız bedene değil, zihne ve ruha çok daha fazla yardım etmek gerekir. Çünkü bunlar da, kandile yağ damlatır gibi beslenmezlerse ihtiyarlıkla söner. Bedenler egzersiz yorgunluğuyla ağırlaşır, ruhlar ise çalıştıkça hafifler. Caecilius'un

komedilerdeki aptal ihtiyarlar

dediği kişiler, saf, unutkan, gevşek kişilerdir; bunlar da ihtiyarlığın değil, tembel, uyuşuk, uykulu bir ihtiyarlığın kusurlarıdır. Küstahlık ve şehvet yaşlılardan çok gençlere özgüdür, ama bütün gençlere değil, ahlâksız olanlara; aynı şekilde bunaklık denen bu yaşlı akılsızlığı da bütün yaşlılara değil, hafif meşrep yaşlılara özgüdür.

36

utendum exercitationibus modicis, tantum cibi et potionis adhibendum, ut reficiantur vires, non opprimantur. nec vero corpori solum subveniendum est, sed menti atque animo multo magis. nam haec quoque, nisi tamquam lumini oleum instilles, exstinguuntur senectute. et corpora quidem exercitationum defetigatione ingravescunt, animi autem exercitando levantur. nam quos ait Caecilius comicos stultos senes, hos significat credulos obliviosos dissolutos, quae vitia sunt non senectutis, sed inertis ignavae somniculosae senectutis. ut petulantia, ut libido magis est adulescentium quam senum, nec tamen omnium adulescentium, sed non proborum, sic ista senilis stultitia, quae deliratio appellari solet, senum levium est, non omnium.

37Appius, hem kör hem yaşlı olduğu hâlde dört gürbüz oğlunu, beş kızını, o koca evini, o kadar yanaşmasını yönetiyordu. Çünkü ruhunu bir yay gibi gergin tutuyor, gevşeyip ihtiyarlığa teslim olmuyordu. Ailesi üzerinde yalnız itibarını değil, buyurma gücünü de koruyordu: köleler ondan korkar, çocuklar ona saygı duyar, herkes onu severdi; o evde ataların âdeti ve terbiyesi canlıydı.

37

quattuor robustos filios, quinque filias, tantam domum, tantas clientelas Appius regebat et caecus et senex; intentum enim animum tamquam arcum habebat nec languescens succumbebat senectuti. tenebat non modo auctoritatem, sed etiam imperium in suos: metuebant servi, verebantur liberi, carum omnes habebant; vigebat in illa domo mos patrius et disciplina.

38Çünkü ihtiyarlık ancak kendini savunursa, hakkını korursa, kimseye boyun eğmezse, son nefesine kadar ailesine hükmederse saygındır. İçinde yaşlıca bir şey bulunan genci beğendiğim gibi, içinde gençten bir şey bulunan yaşlıyı da beğenirim; bunu izleyen kişi bedence yaşlı olabilir, ruhça asla olmaz.

Kökenler'in yedinci kitabı elimde; eski çağların bütün belgelerini topluyorum; savunduğum ünlü davaların konuşmalarını tam da şimdi yazıya geçiriyorum; augurluk, pontifekslik ve medenî hukuk üzerinde çalışıyorum; Yunan edebiyatından da çok yararlanıyorum. Pythagorasçıların âdetince, hafızamı çalıştırmak için, her gün ne söylediğimi, ne duyduğumu, ne yaptığımı akşamları hatırlıyorum. Bunlar zekânın idmanları, zihnin koşu yollarıdır; bunlarla terleyip emek verirken beden gücünü pek aramıyorum. Dostlarımın yanında olurum, senatoya sık sık gelirim, uzun uzun düşündüğüm konuları kendiliğimden ortaya atar, onları bedenin değil ruhun gücüyle savunurum. Bunları yapamasaydım bile, artık yapamadığım şeyleri düşünürken küçük yatağım beni avuturdu; ama yapabilmemi geçmiş hayatım sağlıyor. Hep bu uğraşlar ve emekler içinde yaşayan kişi ihtiyarlığın ne zaman sokulduğunu fark etmez; ömür böylece yavaş yavaş, hissettirmeden yaşlanır; birden kırılmaz, uzun bir süreyle söner.

38

Ita enim senectus honesta est, si se ipsa defendit, si ius suum retinet, si nemini emancipata est, si usque ad ultimum spiritum dominatur in suos. ut enim adulescentem in quo est senile aliquid, sic senem in quo est aliquid adulescentis probo, quod qui sequitur, corpore senex esse poterit, animo numquam erit. septimus mihi liber Originum est in manibus; omnia antiquitatis monumenta colligo; causarum illustrium, quascunque defendi, nunc cum maxime conficio orationes; ius augurium pontificium civile tracto; multum etiam Graecis litteris utor; Pythagoriorumque more, exercendae memoriae gratia, quid quoque die dixerim audierim egerim commemoro vesperi. hae sunt exercitationes ingeni, haec curricula mentis; in his desudans atque elaborans corporis viris non magno opere desidero. adsum amicis, venio in senatum frequens ultroque affero res multum et diu cogitatas easque tueor animi, non corporis viribus. quas si exsequi nequirem, tamen me lectulus meus oblectaret ea ipsa cogitantem, quae iam agere non possem; sed ut possim facit acta vita. Semper enim in his studiis laboribusque viventi non intellegitur quando obrepat senectus: ita sensim sine sensu aetas senescit nec subito frangitur, sed diuturnitate exstinguitur.

39Sırada ihtiyarlığa yöneltilen üçüncü suçlama var: hazlardan yoksun olduğunu söylüyorlar. Gerçekten de gençlikteki en kusurlu şeyi bizden alıyorsa, bu yaşın ne parlak bir armağanı! Değerli gençler, Tarentumlu Arkhytas'ın eski bir konuşmasını dinleyin; o, son derece büyük ve parlak bir adamdı; bu konuşma bana, gençken Quintus Maximus'la birlikte Tarentum'dayken aktarılmıştı. Arkhytas, tabiatın insanlara beden hazzından daha öldürücü bir bela vermediğini söylerdi: o hazza susamış arzular, ona kavuşmak için gözü kara ve dizginsizce kışkırtılırdı.

39

sequitur tertia vituperatio senectutis, quod eam carere dicunt voluptatibus. O praeclarum munus aetatis, si quidem id aufert a nobis, quod est in adulescentia vitiosissimum! accipite enim, optimi adulescentes, veterem orationem Archytae Tarentini, magni in primis et praeclari viri, quae mihi tradita est cum essem adulescens Tarenti cum Q. Maximo. nullam capitaliorem pestem quam voluptatem corporis hominibus dicebat a natura datam, cuius voluptatis avidae libidines temere et effrenate ad potiendum incitarentur.

40Vatana ihanetler buradan, devletlerin yıkılışları buradan, düşmanlarla gizli görüşmeler buradan doğar, derdi; kısacası haz şehvetinin işlemeye itmeyeceği hiçbir cinayet, hiçbir kötü iş yoktur; ırza geçmeler, zinalar ve bu türden her rezalet de hazzın çekiciliğinden başka hiçbir şeyle kışkırtılmaz. Tabiat ya da bir tanrı insana zihinden daha üstün bir şey vermemişken, bu ilahî bağışın ve armağanın hazdan daha büyük bir düşmanı yoktur.

40

hinc patriae proditiones, hinc rerum publicarum eversiones, hinc cum hostibus clandestina colloquia nasci; nullum denique scelus, nullum malum facinus esse, ad quod suscipiendum non libido voluptatis impelleret; stupra vero et adulteria et omne tale flagitium nullis excitari aliis illecebris nisi voluptatis; cumque homini sive natura sive quis deus nihil mente praestabilius dedisset, huic divino muneri ac dono nihil tam esse inimicum quam voluptatem.

41Çünkü şehvetin hükmettiği yerde itidale yer yoktur; hazzın saltanatında fazilet hiç barınamaz.

Bunu daha iyi anlatmak için, hissedilebilecek en büyük beden hazzıyla coşmuş birini gözümüzde canlandırmamızı isterdi; böyle zevk aldığı sürece o kişinin zihniyle hiçbir şeyi evirip çeviremeyeceğinden, akılla ve düşünceyle hiçbir şeye erişemeyeceğinden kimsenin şüphe etmeyeceğine inanırdı. Bu yüzden hazdan daha iğrenç, daha öldürücü bir şey olmadığını söylerdi; çünkü haz büyüyüp uzadıkça ruhun bütün ışığını söndürürdü. Roma halkıyla dostluğunu hiç bozmamış olan Tarentumlu misafir dostumuz Nearkhos, Arkhytas'ın bunları Samnitli Gaius Pontius'la —Caudium savaşında konsüller Spurius Postumius ile Titus Veturius'u yenen Pontius'un babasıyla— konuştuğunu büyüklerinden duyduğunu söylerdi; bu konuşmada Atinalı Platon da bulunmuş; Platon'un, Lucius Camillus ile Appius Claudius'un konsüllüğünde Tarentum'a geldiğini görüyorum.

41

nec enim lubidine dominante temperantiae locum esse, neque omnino in voluptatis regno virtutem posse consistere. quod quo magis intellegi posset, fingere animo iubebat tanta incitatum aliquem voluptate corporis, quanta percipi posset maxima; nemini censebat fore dubium quin tam diu, dum ita gauderet, nihil agitare mente, nihil ratione, nihil cogitatione consequi posset. quocirca nihil esse tam detestabile tamque pestiferum quam voluptatem, si quidem ea, cum maior esset atque longior, omne animi lumen exstingueret. haec cum C. Pontio Samnite, patre eius, a quo Caudino proelio Sp. Postumius T. Veturius consules superati sunt, locutum Archytam Nearchus Tarentinus hospes noster, qui in amicitia populi Romani permanserat, se a maioribus natu accepisse dicebat, cum quidem ei sermoni interfuisset Plato Atheniensis, quem Tarentum venisse L. Camillo Ap. Claudio consulibus reperio.

42Bütün bunlar niye? Anlayasınız diye: hazzı akılla ve bilgelikle hor göremiyorsak, olmaması gereken şeyi istememizi engelleyen ihtiyarlığa çok minnet duymalıyız. Çünkü haz düşünüp taşınmayı engeller, akla düşmandır, deyim yerindeyse zihnin gözlerini kamaştırır ve faziletle hiçbir alışverişi yoktur.

Son derece yiğit bir adam olan Titus Flamininus'un kardeşi Lucius Flamininus'u, konsüllüğünden yedi yıl sonra senatodan istemeyerek çıkardım; ama şehvetinin damgalanması gerektiğini düşündüm. O, Galya'da konsülken bir ziyafette bir fahişenin yalvarmasına kanıp idama mahkûm olmuş zincirli tutsaklardan birini baltayla öldürmüştü. Benden hemen önce censor olan kardeşi Titus'un censorluğu sırasında paçayı kurtarmıştı; ama bana ve Flaccus'a, özel bir rezaleti devlet yetkisinin lekelenmesiyle birleştiren bu kadar utanç verici, bu kadar ahlâksız bir şehvet hiçbir şekilde kabul ettirilemezdi.

42

quorsus hoc? ut intellegeretis, si voluptatem aspernari ratione et sapientia non possemus, magnam esse habendam senectuti gratiam, quae efficeret ut id non liberet quod non oporteret. impedit enim consilium voluptas, rationi inimica est, mentis ut ita dicam praestringit oculos, nec habet ullum cum virtute commercium. invitus feci ut fortissimi viri T. Flaminini fratrem L. Flamininum e senatu eicerem septem annis post quam consul fuisset, sed notandam putavi libidinem. ille enim cum esset consul in Gallia exoratus in convivio a scorto est ut securi feriret aliquem eorum qui in vinculis essent, damnati rei capitalis. hic Tito fratre suo censore, qui proximus ante me fuerat, elapsus est, mihi vero et Flacco neutiquam probari potuit tam flagitiosa et tam perdita libido, quae cum probro privato coniungeret imperi dedecus.

43Yaşça büyüklerden sık sık duydum —onlar da çocukken yaşlılardan duyduklarını söylerlerdi—: Gaius Fabricius, kral Pyrrhos'un yanında elçiyken Teselyalı Kineas'tan Atina'da kendine bilge diyen biri olduğunu, bu adamın yaptığımız her şeyin hazza bağlanması gerektiğini söylediğini duymuş ve buna hep şaşarmış. Manius Curius ile Tiberius Coruncanius bunu ondan duyunca, Samnitlerin ve bizzat Pyrrhos'un buna inandırılmasını dilerlermiş; kendilerini hazlara kaptırırlarsa daha kolay yenilebilirlermiş. Manius Curius, kendisinden beş yıl önce dördüncü konsüllüğünde kendini devlet uğruna adamış olan Publius Decius'la birlikte yaşamıştı; Fabricius da Coruncanius da onu tanırdı. Bunlar hem kendi hayatlarından hem de sözünü ettiğim Decius'un yaptığından, tabiatça güzel ve parlak bir şeyin bulunduğuna, onun kendiliğinden arzu edildiğine ve en iyi insanların hazzı küçümseyip hor görerek onun peşinden gittiğine hükmederlerdi.

43

saepe audivi e maioribus natu, qui se porro pueros a senibus audisse dicebant, mirari solitum C. Fabricium quod, cum apud regem Pyrrhum legatus esset, audisset a Thessalo Cinea esse quendam Athenis qui se sapientem profiteretur, eumque dicere omnia quae faceremus ad voluptatem esse referenda. quod ex eo audientis M’. Curium et Ti. Coruncanium optare solitos ut id Samnitibus ipsique Pyrrho persuaderetur, quo facilius vinci possent cum se voluptatibus dedissent. vixerat M’. Curius cum P. Decio, qui quinquennio ante eum consulem se pro re publica quarto consulatu devoverat: norat eundem Fabricius, norat Coruncanius, qui cum ex sua vita tum ex eius quem dico Deci facto iudicabant esse profecto aliquid natura pulchrum atque praeclarum, quod sua sponte expeteretur quodque spreta et contempta voluptate optimus quisque sequeretur.

44Öyleyse haz hakkında niye bu kadar çok şey söyledim? Çünkü ihtiyarlığın hiçbir hazzı pek aramaması, onun için bir kusur olmak şöyle dursun, en büyük övgüdür. İhtiyarlık ziyafetlerden, donatılmış sofralardan, sık sık doldurulan kadehlerden yoksundur; demek ki sarhoşluktan, hazımsızlıktan, uykusuzluktan da yoksundur. Ama hazza bir pay vermek gerekiyorsa —çünkü onun okşayışlarına kolay direnemeyiz; Platon ilahî bir sözle hazza

kötülüklerin yemi

der, çünkü insanlar balıklar gibi onunla yakalanır—, ihtiyarlık ölçüsüz ziyafetlerden yoksun olsa da ölçülü sofralardan hoşlanabilir. Pönleri bir donanmayla ilk yenen Marcus oğlu Gaius Duellius'u ben çocukken, yaşlıyken akşam yemeğinden dönerken sık sık görürdüm; önünde meşale taşınmasından ve flütçüden hoşlanırdı; bunları bir sivil olarak, hiçbir örneği olmadan kendine edinmişti; şan ona bu kadar serbestlik tanıyordu.

44

quorsum igitur tam multa de voluptate? quia non modo vituperatio nulla, sed etiam summa laus senectutis est, quod ea voluptates nullas magno opere desiderat. caret epulis exstructisque mensis et frequentibus poculis. caret ergo etiam vinulentia et cruditate et insomniis. sed si aliquid dandum est voluptati, quoniam eius blanditiis non facile obsistimus, divine enim Plato escam malorum appellat voluptatem quod ea videlicet homines capiantur ut pisces, quamquam immoderatis epulis caret senectus, modicis tamen conviviis delectari potest. C. Duellium M. F., qui Poenos classe primus devicerat, redeuntem a cena senem saepe videbam puer; delectabatur cereo funali et tibicine, quae sibi nullo exemplo privatus sumpserat: tantum licentiae dabat gloria.

45Ama başkalarından ne diye söz ediyorum? Artık kendime döneyim. Önce şunu söyleyeyim, hep kardeşlik derneği arkadaşlarım oldu —bu dernekler, ben kuaestorken, İda dağındaki Büyük Ana'nın ayinleri kabul edildiğinde kuruldu—; arkadaşlarımla sofraya otururdum, hem de pek ölçülü; ama yaşın bir ateşi vardı; yaş ilerledikçe her şey gün geçtikçe yumuşar. Sofraların tadını da beden hazlarından çok dostların bir araya gelişiyle ve sohbetlerle ölçerdim. Atalarımız, dostların sofraya uzanmasına, hayatı birbirine bağladığı için convivium (birlikte yaşama) adını vermekle iyi etmişlerdir; Yunanlardan daha iyi; çünkü onlar buna kâh

birlikte içme,

kâh

birlikte yemek

derler; böylece bu işteki en önemsiz şeyi en çok önemsiyor gibi görünürler.

45

sed quid ego alios? ad me ipsum iam revertar. primum habui semper sodalis—sodalitates autem me quaestore constitutae sunt sacris Idaeis Magnae Matris acceptis—epulabar igitur cum sodalibus, omnino modice, sed erat quidam fervor aetatis, qua progrediente omnia fiunt in dies mitiora. neque enim ipsorum conviviorum delectationem voluptatibus corporis magis quam coetu amicorum et sermonibus metiebar; bene enim maiores accubitionem epularem amicorum, quia vitae coniunctionem haberet, convivium nominaverunt, melius quam Graeci, qui hoc idem tum compotationem, tum concenationem vocant, ut, quod in eo genere minimum est, id maxime probare videantur.

46Ben ise sohbetin tadı için erken başlayan sofralardan da hoşlanırım; yalnız pek azı kalmış olan yaşıtlarımla değil, sizin yaşınızdakilerle ve sizinle de. Sohbet iştahımı artırıp yemek ve içki iştahımı gideren ihtiyarlığa da çok minnettarım. Ama biri bunlardan da hoşlanıyorsa —hazza büsbütün savaş açmış gibi görünmeyeyim; belki onun da tabiî bir ölçüsü vardır—, ihtiyarlığın bu hazlarda bile hissiz olduğunu düşünmüyorum. Ben atalarımızın kurduğu sofra başkanlığından da, atalarımızın âdetince içki başında sofranın başından başlanarak yapılan sohbetten de, Ksenophon'un Şölen'inde olduğu gibi küçük ve çiseleyen kadehlerden de, yazın serinlikten, kışın da güneşten ya da ateşten hoşlanırım. Bunları Sabinum'da da sürdürürüm; her gün komşularımla sofrayı doldururuz ve sofrayı türlü türlü sohbetle gecenin geç saatlerine kadar elimizden geldiğince uzatırız.

46

ego vero propter sermonis delectationem tempestivis quoque conviviis delector, nec cum aequalibus solum, qui pauci admodum restant, sed cum vestra etiam aetate atque vobiscum, habeoque senectuti magnam gratiam, quae mihi sermonis aviditatem auxit, potionis et cibi sustulit. quod si quem etiam ista delectant, ne omnino bellum indixisse videar voluptati, cuius est fortasse quidam naturalis modus, non intellego ne in istis quidem ipsis voluptatibus carere sensu senectutem. me vero et magisteria delectant a maioribus instituta et is sermo, qui more maiorum a summo adhibetur in poculo, et pocula, sicut in Symposio Xenophontis est, minuta atque rorantia, et refrigeratio aestate et vicissim aut sol aut ignis hibernus. quae quidem etiam in Sabinis persequi soleo conviviumque vicinorum cotidie compleo, quod ad multam noctem quam maxime possumus vario sermone producimus.

47Ama yaşlılarda hazların, deyim yerindeyse, o kadar büyük bir gıdıklanması yok. Doğru, ama özlemi de yok; özlemediğin hiçbir şey de can sıkmaz. Sophokles güzel söylemiş: yaşı ilerlemişken biri ona hâlâ aşk zevklerine düşüp düşmediğini sorduğunda, "Tanrı esirgesin!" demiş; "Ben ondan, kaba ve deli bir efendiden kaçar gibi kaçtım." Çünkü bu tür şeylere düşkün olanlar için onlardan yoksun kalmak belki sevimsiz ve sıkıcıdır; ama doymuş ve kanmış olanlar için yoksun kalmak, onlardan zevk almaktan daha tatlıdır. Gerçi özlemeyen yoksun da değildir; bu yüzden özlememenin daha tatlı olduğunu söylüyorum.

47

At non est voluptatum tanta quasi titillatio in senibus. credo, sed ne desideratio quidem; nihil autem est molestum quod non desideres. bene Sophocles, cum ex eo quidam iam affecto aetate quaereret, utereturne rebus veneriis, di meliora! inquit; ego vero istinc sicut a domino agresti ac furioso profugi. cupidis enim rerum talium odiosum fortasse et molestum est carere, satiatis vero et expletis iucundius est carere quam frui; quamquam non caret is, qui non desiderat; ergo hoc non desiderare dico esse iucundius.

48Gençlik bu hazlardan daha büyük bir zevkle yararlanıyorsa, önce, dediğimiz gibi, küçük şeylerden yararlanıyordur; sonra, ihtiyarlığın bol bol olmasa da büsbütün yoksun kalmadığı şeylerden. Turpio Ambivius'u ön sırada izleyen ondan daha çok zevk alır, ama en arka sırada izleyen de zevk alır; aynı şekilde, hazlara yakından bakan gençlik belki daha çok sevinir, ama onları uzaktan seyreden ihtiyarlık da yetecek kadar zevk alır.

48

quod si istis ipsis voluptatibus bona aetas fruitur libentius, primum parvulis fruitur rebus, ut diximus, deinde eis, quibus senectus, etiam si non abunde potitur, non omnino caret. ut Turpione Ambivio magis delectatur qui in prima cavea spectat, delectatur tamen etiam qui in ultima, sic adulescentia voluptates propter intuens magis fortasse laetatur, sed delectatur etiam senectus, procul eas spectans, tantum quantum sat est.

49Ama ruhun, şehvetin, hırsın, çekişmelerin, düşmanlıkların ve bütün arzuların hizmetini adeta tamamlamış bir asker gibi, kendi kendisiyle olması ve deyim yerindeyse kendi kendisiyle yaşaması ne kadar değerlidir! Üstelik merakın ve bilginin bir tür azığına sahipse, boş vakti olan bir ihtiyarlıktan daha tatlı hiçbir şey yoktur. Scipio, babanın dostu Gallus'u gökyüzünü ve yeryüzünü neredeyse ölçme uğraşı içinde görürdük. Gece bir şeyi çizmeye başladığında kaç kez sabah oldu, sabah başladığında kaç kez gece bastı! Güneş ve ay tutulmalarını bize çok önceden haber vermek onu ne kadar sevindirirdi!

49

At illa quanti sunt, animum tamquam emeritis stipendiis libidinis ambitionis, contentionum inimicitiarum, cupiditatum omnium secum esse secumque, ut dicitur, vivere! si vero habet aliquod tamquam pabulum studi atque doctrinae, nihil est otiosa senectute iucundius. videbamus in studio dimetiendi paene caeli atque terrae Gallum familiarem patris tui, Scipio. quotiens illum lux noctu aliquid describere ingressum, quotiens nox oppressit cum mane coepisset! quam delectabat eum defectiones solis et lunae multo ante nobis praedicere!

50Ya daha hafif ama yine de keskin zekâ isteyen uğraşlar? Naevius kendi Pön Savaşı'yla, Plautus Truculentus'uyla, Pseudolus'uyla ne kadar sevinirdi! Livius'u da yaşlıyken gördüm: ben doğmadan altı yıl önce, Cento ile Tuditanus'un konsüllüğünde bir oyun sahneye koymuştu, yaşı benim gençliğime kadar uzandı.

Publius Licinius Crassus'un pontifeks hukukuna ve medenî hukuka gösterdiği ilgiden ya da birkaç gün önce baş pontifeks olan şu Publius Scipio'nun ilgisinden ne diye söz edeyim? Andığım bütün bu kişileri yaşlıyken bu uğraşlarla yanıp tutuşurken gördük. Ennius'un yerinde bir sözle

ikna tanrıçasının iliği

dediği Marcus Cethegus'un yaşlılığında bile konuşma sanatında ne büyük bir hevesle çalıştığını görürdük! Ziyafetlerin, oyunların, fahişelerin hazları bu hazlarla nasıl kıyaslanabilir? Bunlar bilgi uğraşlarıdır ve basiretli, iyi yetişmiş kişilerde yaşla birlikte büyürler; öyle ki Solon'un, daha önce söylediğim gibi, bir dizesinde her gün pek çok şey öğrenerek yaşlandığını söylemesi şerefli bir sözdür. Ruhun bundan daha büyük bir hazzı elbette olamaz.

50

quid in levioribus studiis, sed tamen acutis? quam gaudebat Bello suo Punico Naevius, quam Truculento Plautus, quam Pseudolo! vidi etiam senem Livium, qui, cum sex annis ante quam ego natus sum fabulam docuisset Centone Tuditanoque consulibus, usque ad adulescentiam meam processit aetate. quid de P. Licini Crassi et pontifici et civilis iuris studio loquar aut de huius P. Scipionis, qui his paucis diebus pontifex maximus factus est? atque eos omnis, quos commemoravi, his studiis flagrantis senes vidimus. M. vero Cethegum, quem recte suadae medullam dixit Ennius, quanto studio exerceri in dicendo videbamus etiam senem! quae sunt igitur epularum aut ludorum aut scortorum voluptates cum his voluptatibus comparandae? atque haec quidem studia doctrinae, quae quidem prudentibus et bene institutis pariter cum aetate crescunt, ut honestum illud Solonis sit, quod ait versiculo quodam, ut ante dixi, senescere se multa in dies addiscentem, qua voluptate animi nulla certe potest esse maior.

51Şimdi, inanılmaz derecede zevk aldığım çiftçilik hazlarına geliyorum. Bunları hiçbir ihtiyarlık engellemez ve bana öyle geliyor ki bilge kişinin hayatına en yakın olan bunlardır. Çünkü bunların hesabı topraklaydır; toprak ise buyruğu hiç geri çevirmez, aldığını da hiçbir zaman faizsiz geri vermez; kimi zaman az, çoğu zaman da fazla faizle verir. Gerçi beni yalnız ürün değil, toprağın kendi gücü ve tabiatı da sevindirir. Yumuşatılıp işlenmiş bağrına saçılan tohumu alınca, önce onu gizleyip saklar —bunu sağlayan işe de bu yüzden occatio (tırmıkla örtme) denmiştir—; sonra onu kendi buharıyla ve sıkıştırmasıyla ısıtıp yayar, ondan otsu bir yeşillik çıkarır. Bu yeşillik kök lifleri üzerinde yükselip yavaş yavaş büyür, boğumlu sapıyla dikilir ve sanki erginlik çağına girmiş gibi kınlara kapanır. Onlardan sıyrılınca sıra sıra dizilmiş başağın tanelerini döker ve küçük kuşların gagalarına karşı kılçıklardan bir çitle korunur.

51

venio nunc ad voluptates agricolarum, quibus ego incredibiliter delector, quae nec ulla impediuntur senectute et mihi ad sapientis vitam proxime videntur accedere. habent enim rationem cum terra, quae numquam recusat imperium nec umquam sine usura reddit quod accepit, sed alias minore, plerumque maiore cum faenore; quamquam me quidem non fructus modo, sed etiam ipsius terrae vis ac natura delectat. quae cum gremio mollito ac subacto sparsum semen excepit, primum id occaecatum cohibet, ex quo occatio quae hoc efficit nominata est; deinde tepefactum vapore et compressu suo diffundit et elicit herbescentem ex eo viriditatem, quae nixa fibris stirpium sensim adolescit culmoque erecta geniculato vaginis iam quasi pubescens includitur; e quibus cum emersit, fundit frugem spici ordine structam et contra avium minorum morsus munitur vallo aristarum.

52Asmaların doğuşunu, dikilişini, büyüyüşünü mü anlatayım? Bundan aldığım zevke doyamıyorum; ihtiyarlığımın dinlencesini ve eğlencesini öğrenin diye söylüyorum. Topraktan doğan her şeyin o gücünden hiç söz etmiyorum: incirin o minicik tanesinden, üzümün çekirdeğinden ya da öteki ürünlerin ve bitkilerin en küçük tohumlarından o kadar büyük gövdeler ve dallar doğuruyor. Çelikler, fidanlar, sürgünler, köklü fideler, daldırmalar herkesi hayranlıkla sevindirmez mi? Asma tabiatça yere düşmeye yatkındır ve desteklenmezse toprağa doğru eğilir; ama dikilmek için dal bıyıklarıyla, ellerle tutar gibi, rastladığı her şeye sarılır. Çok yönlü ve başıboş kıvrımlarla sürünen asmayı çiftçilerin sanatı demirle budayarak dizginler ki sürgünleriyle çalılaşmasın ve her yana fazla yayılmasın.

52

quid ego vitium ortus satus incrementa commemorem? satiari delectatione non possum, ut meae senectutis requietem oblectamentumque noscatis. omitto enim vim ipsam omnium quae generantur e terra, quae ex fici tantulo grano aut ex acini vinaceo aut ex ceterarum frugum aut stirpium minutissimis seminibus tantos truncos ramosque procreet; malleoli plantae sarmenta viviradices propagines nonne efficiunt ut quemvis cum admiratione delectent? vitis quidem quae natura caduca est et, nisi fulta est, fertur ad terram, eadem, ut se erigat, claviculis suis quasi manibus quidquid est nacta complectitur, quam serpentem multiplici lapsu et erratico, ferro amputans coercet ars agricolarum, ne silvescat sarmentis et in omnis partis nimia fundatur.

53Böylece ilkbahar başlarken bırakılan dallarda, sürgünlerin boğumları gibi yerlerde göz denen şey belirir; ondan doğan üzüm salkımı ortaya çıkar. Toprağın özsuyu ve güneşin sıcaklığıyla büyüyen salkım önce tadı pek ekşidir, sonra olgunlaşınca tatlanır; asma yapraklarıyla örtülü olduğu için ılık sıcaklıktan yoksun kalmaz, güneşin aşırı yakıcılığından da korunur. Ondan daha bereketli, görünüşte daha güzel ne olabilir?

Beni, daha önce söylediğim gibi, yalnız asmanın faydası değil, onun bakımı ve tabiatı da sevindirir: destek kazıklarının sıraları, tepelerin çatıya bağlanması, asmaların bağlanması ve daldırılması, sözünü ettiğim gibi bazı sürgünlerin budanıp bazılarının salıverilmesi.

Toprağı çok daha verimli kılan sulamalardan, tarlanın kazılıp yeniden bellenmesinden ne diye söz edeyim? Gübrelemenin faydasından ne diye bahsedeyim? Bunu tarım üzerine yazdığım kitapta anlattım.

53

itaque ineunte vere in eis quae relicta sunt exsistit tamquam ad articulos sarmentorum ea quae gemma dicitur, a qua oriens uva se ostendit, quae et suco terrae et calore solis augescens primo est peracerba gustatu, dein maturata dulcescit vestitaque pampinis nec modico tepore caret et nimios solis defendit ardores. qua quid potest esse cum fructu laetius, tum aspectu pulchrius? cuius quidem non utilitas me solum, ut ante dixi, sed etiam cultura et natura ipsa delectat: adminiculorum ordines, capitum iugatio, religatio et propagatio vitium, sarmentorum ea, quam dixi, aliorum amputatio, aliorum immissio. quid ego irrigationes, quid fossiones agri repastinationesque proferam, quibus fit multo terra fecundior? quid de utilitate loquar stercorandi? dixi in eo libro, quem de rebus rusticis scripsi.

54Bilgin Hesiodos, tarım üzerine yazarken bundan tek kelimeyle bile söz etmedi. Ama bana göre ondan pek çok yüzyıl önce yaşamış olan Homeros, oğlunun yokluğundan duyduğu özlemi, tarlasını işleyip gübreleyerek avutan Laertes'i anlatır. Kır hayatı yalnız ekinlerle, çayırlarla, bağlarla ve ağaçlıklarla değil, bahçelerle ve meyveliklerle, hayvan otlatmakla, arı kovanlarıyla, her türlü çiçeğin çeşitliliğiyle de güleçtir. İnsanı yalnız dikimler değil, aşılamalar da sevindirir; tarım bundan daha ustaca bir şey bulmamıştır.

54

De qua doctus Hesiodus ne verbum quidem fecit, cum de cultura agri scriberet. At Homerus, qui multis ut mihi videtur, ante saeculis fuit, Laertam lenientem desiderium, quod capiebat e filio, colentem agrum et eum stercorantem facit. nec vero segetibus solum et pratis et vineis et arbustis res rusticae laetae sunt, sed hortis etiam et pomariis, tum pecudum pastu, apium examinibus, florum omnium varietate. nec consitiones modo delectant, sed etiam insitiones, quibus nihil invenit agri cultura sollertius.

55Kır hayatının daha pek çok eğlencesini sayabilirim; ama söylediklerimin bile fazla uzun sürdüğünü hissediyorum. Bağışlayacaksınız; çünkü hem kır işlerine düşkünlüğüm beni sürükledi, hem de ihtiyarlık tabiatça daha gevezedir; onu bütün kusurlardan aklıyor gibi görünmek istemem. Manius Curius, Samnitlere, Sabinlere ve Pyrrhos'a karşı zafer alaylarıyla döndükten sonra ömrünün son demlerini işte böyle bir hayatta geçirdi. Onun çiftlik evine baktıkça —benimkinden pek uzak değildir— ya adamın kendi kanaatkârlığına ya da o zamanların terbiyesine yeterince hayran kalamıyorum.

55

possum persequi permulta oblectamenta rerum rusticarum, sed ea ipsa quae dixi sentio fuisse longiora. ignoscetis autem, nam et studio rerum rusticarum provectus sum, et senectus est natura loquacior, ne ab omnibus eam vitiis videar vindicare. ergo in hac vita M’. Curius, cum de Samnitibus, de Sabinis, de Pyrrho triumphavisset, consumpsit extremum tempus aetatis; cuius quidem ego villam contemplans, abest enim non longe a me, admirari satis non possum vel hominis ipsius continentiam vel temporum disciplinam.

56Samnitler ocak başında oturan Curius'a büyük bir yük altın getirdiklerinde geri çevrildiler. Çünkü o, altına sahip olmayı değil, altına sahip olanlara hükmetmeyi parlak bulduğunu söyledi. Böyle büyük bir ruh, ihtiyarlığı tatsız kılabilir miydi?

Ama kendimden uzaklaşmayayım diye çiftçilere dönüyorum. O zamanlar senatörler, yani yaşlılar, tarlalarda olurdu: Lucius Quinctius Cincinnatus'a diktatör seçildiği haberi, o saban sürerken verildi; süvari komutanı Gaius Servilius Ahala da bu diktatörün emriyle krallığa göz diken Spurius Maelius'u yakalayıp öldürdü. Curius da öteki yaşlılar da çiftlik evlerinden senatoya çağrılırlardı; onları çağıranlara da bu yüzden viator (yolcu) denmiştir. Kendilerini tarımla eğlendiren bu insanların ihtiyarlığı acınacak bir ihtiyarlık mıydı? Bence hiçbir ihtiyarlık bundan daha mesut olamaz belki de. Yalnız vazife bakımından değil —çünkü toprağı işlemek bütün insan cinsi için hayat kurtarıcıdır—, söylediğim zevk bakımından ve insanların geçimine, tanrılara ibadete ait her şeyin bolluğu ve bereketi bakımından da. Bazıları bunları özlediğine göre, artık hazla da barışalım. İyi ve çalışkan bir ev sahibinin şarap mahzeni, yağ deposu, kileri her zaman doludur; bütün çiftlik zengindir; domuzla, oğlakla, kuzuyla, tavukla, sütle, peynirle, balla doludur. Çiftçilerin kendileri bahçeye de "ikinci tuzlu et yedeği" derler. Bütün bunları, boş vakitlerde yapılan kuş avı ve av daha da tatlandırır.

56

curio ad focum sedenti magnum auri pondus Samnites cum attulissent, repudiati sunt; non enim aurum habere praeclarum sibi videri dixit, sed eis qui haberent aurum imperare. poteratne tantus animus efficere non iucundam senectutem? sed venio ad agricolas, ne a me ipso recedam. in agris erant tum senatores, id est senes—si quidem aranti L. Quinctio Cincinnato nuntiatum est eum dictatorem esse factum, cuius dictatoris iussu magister equitum C. Servilius Ahala Sp. Maelium regnum appetentem occupatum interemit. A villa in senatum arcessebatur et Curius et ceteri senes, ex quo qui eos arcessebant viatores nominati sunt. num igitur horum senectus miserabilis fuit, qui se agri cultione oblectabant? mea quidem sententia haud scio an nulla beatior possit esse, neque solum officio, quod hominum generi universo cultura agrorum est salutaris, sed et delectatione quam dixi, et saturitate copiaque rerum omnium, quae ad victum hominum, ad cultum etiam deorum pertinent, ut, quoniam haec quidam desiderant, in gratiam iam cum voluptate redeamus. Semper enim boni assiduique domini referta cella vinaria, olearia, etiam penaria est, villaque tota locuples est, abundat porco haedo agno gallina, lacte caseo melle. iam hortum ipsi agricolae succidiam alteram appellant. conditiora facit haec supervacaneis etiam operis aucupium atque venatio.

57Çayırların yeşilliğinden, ağaçların sıralarından, bağların ya da zeytinliklerin görünüşünden daha fazla ne diye söz edeyim? Kısa keseyim: iyi işlenmiş bir tarladan daha bereketli, görünüşte daha süslü bir şey olamaz; ihtiyarlık da bundan yararlanmayı engellemek şöyle dursun, buna çağırır, özendirir. Çünkü bu yaş başka nerede güneşte ya da ateş başında daha iyi ısınabilir, ya da gölgede ve suda daha sağlıklı serinleyebilir? Silahlar onların olsun,

57

quid de pratorum viriditate aut arborum ordinibus aut vinearum olivetorumve specie plura dicam? brevi praecidam. agro bene culto nihil potest esse nec usu uberius nec specie ornatius, ad quem fruendum non modo non retardat, verum etiam invitat atque allectat senectus. ubi enim potest illa aetas aut calescere vel apricatione melius vel igni, aut vicissim umbris aquisve refrigerari salubrius? sibi habeant igitur arma,

58atlar onların olsun, mızraklar onların, sopa ve top onların, yüzmeler ve koşular onların; bize yaşlılara, bir sürü oyundan aşıkla zarı bıraksınlar; hatta onu da istedikleri gibi yapsınlar, çünkü ihtiyarlık onlarsız da mesut olabilir.

58

sibi equos, sibi hastas, sibi clavam et pilam, sibi natationes atque cursus; nobis senibus ex lusionibus multis talos relinquant et tesseras; id ipsum ut lubebit, quoniam sine eis beata esse senectus potest.

59Ksenophon'un kitapları pek çok bakımdan son derece faydalıdır; lütfen, şimdi yaptığınız gibi, onları özenle okuyun. Ev idaresi üzerine yazdığı, Oikonomikos adlı kitabında tarımı ne bol sözle över! Ona hiçbir şeyin tarım uğraşı kadar krala yaraşır görünmediğini anlayasınız diye anlatayım: o kitapta Sokrates, Kritobulos'la konuşurken şunu anlatır. Zekâsıyla ve hükümranlığının şanıyla öne çıkan Pers kralı Küçük Kyros'a, büyük fazilet sahibi Lakedaimonlu Lysandros, müttefiklerin hediyelerini getirmek üzere Sardeis'e gelmiş. Kyros ona her bakımdan yakın ve nazik davranmış, ona özenle dikilmiş, çitle çevrili bir bahçe de göstermiş. Lysandros ağaçların uzunluğuna, beşli düzende dosdoğru dizilmiş sıralara, işlenmiş ve temiz toprağa, çiçeklerden yayılan kokuların tatlılığına hayran kalmış ve bunları ölçüp düzenleyen kişinin yalnız özenine değil, ustalığına da hayran olduğunu söylemiş. Kyros da şu cevabı vermiş: "Ama bunların hepsini ben ölçtüm; sıralar benim, düzen benim; bu ağaçların çoğunu da kendi elimle diktim." O zaman Lysandros, onun mor giysisine, bedeninin parlaklığına, bol altınla ve bol mücevherle süslü Pers kıyafetine bakarak şöyle demiş: "Kyros, sana mesut demekte haklılar; çünkü faziletine talih de eşlik ediyor!"

59

multas ad res perutiles Xenophontis libri sunt, quos legite, quaeso, studiose, ut facitis. quam copiose ab eo agri cultura laudatur in eo libro, qui est de tuenda re familiari, qui Oeconomicus inscribitur! atque ut intellegatis nihil ei tam regale videri quam studium agri colendi, Socrates in eo libro loquitur cum Critobulo Cyrum minorem, Persarum regem, praestantem ingenio atque imperi gloria, cum Lysander Lacedaemonius, vir summae virtutis, venisset ad eum Sardis eique dona a sociis attulisset, et ceteris in rebus communem erga Lysandrum atque humanum fuisse et ei quendam consaeptum agrum diligenter consitum ostendisse. cum autem admiraretur Lysander et proceritates arborum et directos in quincuncem ordines et humum subactam atque puram et suavitatem odorum qui afflarentur ex floribus, tum eum dixisse mirari se non modo diligentiam sed etiam sollertiam eius a quo essent illa dimensa atque discripta; et Cyrum respondisse: atqui ego ista sum omnia dimensus, mei sunt ordines, mea discriptio; multae etiam istarum arborum mea manu sunt satae. tum Lysandrum, intuentem purpuram eius et nitorem corporis ornatumque Persicum multo auro multisque gemmis, dixisse: recte vero te, Cyre, beatum ferunt, quoniam virtuti tuae fortuna coniuncta est!

60İşte bu talihten yaşlılar da yararlanabilir; yaş da ihtiyarlığın son demlerine kadar öteki uğraşları, hele tarım uğraşını sürdürmemize engel olmaz. Marcus Valerius Corvinus'un yüz yaşına kadar, yaşını başını almışken tarlalarında yaşayıp onları işlediğini duyduk; onun ilk konsüllüğüyle altıncı konsüllüğü arasında kırk altı yıl geçmişti. Böylece atalarımızın ihtiyarlığın başlangıcına kadar saydığı ömür süresi kadar uzun sürdü onun makam yolu; son yılları da orta yaşından daha mesuttu, çünkü itibarı daha çok, zahmeti daha azdı.

60

hac igitur fortuna frui licet senibus, nec aetas impedit quo minus et ceterarum rerum et in primis agri colendi studia teneamus usque ad ultimum tempus senectutis. M. quidem Valerium Corvinum accepimus ad centesimum annum perduxisse, cum esset acta iam aetate in agris eosque coleret, cuius inter primum et sextum consulatum sex et quadraginta anni interfuerunt. ita quantum spatium aetatis maiores ad senectutis initium esse voluerunt, tantus illi cursus honorum fuit; atque huius extrema aetas hoc beatior quam media, quod auctoritatis habebat plus, laboris minus.

61İhtiyarlığın tacı da itibardır. Lucius Caecilius Metellus'ta ne büyük, Aulus Atilius Calatinus'ta ne büyük bir itibar vardı! Onun için şu yazıt yazılmıştır:

Pek çok kavim bunda birleşir: halkın önde gelen adamı buydu.

Mezarına kazınmış olan şiirin tamamı bilinir. Herkesin övgüsünde birleştiği bu adam haklı olarak ağırlık sahibiydi. Yakın zamanda baş pontifeks Publius Crassus'u, sonra aynı rahipliğe gelen Marcus Lepidus'u nasıl adamlar olarak gördük! Paulus'tan ya da Africanus'tan ya da daha önce olduğu gibi Maximus'tan ne diye söz edeyim? Onların itibarı yalnız söylediklerinde değil, baş işaretlerinde bile vardı. İhtiyarlığın, hele itibarlı bir ihtiyarlığın öyle büyük bir itibarı vardır ki bu itibar gençliğin bütün hazlarından daha değerlidir.

61

apex est autem senectutis auctoritas. quanta fuit in L. Caecilio Metello, quanta in A. Atilio Calatino! in quem illud elogium: hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. notum est totum carmen incisum in sepulcro. iure igitur gravis, cuius de laudibus omnium esset fama consentiens. quem virum nuper P. Crassum, pontificem maximum, quem postea M. Lepidum eodem sacerdotio praeditum vidimus! quid de Paulo aut Africano loquar, aut, ut iam ante, de Maximo? quorum non in sententia solum, sed etiam in nutu residebat auctoritas. habet senectus, honorata praesertim, tantam auctoritatem, ut ea pluris sit quam omnes adulescentiae voluptates.

62Ama bütün konuşmam boyunca şunu unutmayın: ben gençliğin temelleri üzerine kurulmuş ihtiyarlığı övüyorum. Bundan da bir zamanlar herkesin büyük onayıyla söylediğim şey çıkar: kendini sözle savunmak zorunda kalan ihtiyarlık sefildir. Ak saçlar da kırışıklar da birdenbire itibar kazanamaz; ahlâken güzel bir biçimde geçirilmiş önceki ömür, itibarın son meyvelerini devşirir.

62

sed in omni orationemementote eam me senectutem laudare, quae fundamentis adulescentiae constituta sit. ex quo efficitur id, quod ego magno quondam cum assensu omnium dixi, miseram esse senectutem quae se oratione defenderet. non cani nec rugae repente auctoritatem arripere possunt, sed honeste acta superior actas fructus capit auctoritatis extremos.

63Çünkü hafif ve sıradan görünen şu şeyler bile şerefe işarettir: selamlanmak, aranmak, önünden çekilinmek, karşısında ayağa kalkılmak, gidip gelirken eşlik edilmek, danışılmak. Bunlar hem bizde hem başka devletlerde, hangisinin âdetleri ne kadar iyiyse, o ölçüde özenle gözetilir. Biraz önce andığım Lakedaimonlu Lysandros'un, Lakedaimon'un ihtiyarlığın en şerefli yurdu olduğunu söylediği anlatılır; çünkü hiçbir yerde yaşa bu kadar değer verilmez, hiçbir yerde ihtiyarlık daha itibarlı değildir. Hatta şu da anlatılır: Atina'da oyunlar sırasında yaşlı bir adam tiyatroya gelmiş; kalabalık seyirciler arasında vatandaşları ona hiçbir yerde yer vermemiş; ama elçi olarak gelip belli bir yerde oturan Lakedaimonluların yanına yaklaşınca hepsi ayağa kalkmış ve yaşlıyı aralarına oturtmuşlar.

63

haec enim ipsa sunt honorabilia, quae videntur levia atque communia—salutari appeti decedi assurgi deduci reduci consuli, quae et apud nos et in aliis civitatibus, ut quaeque optime morata est, ita diligentissime observantur. Lysandrum Lacedaemonium, cuius modo feci mentionem, dicere aiunt solitum Lacedaemonem esse honestissimum domicilium senectutis; nusquam enim tantum tribuitur aetati, nusquam est senectus honoratior. quin etiam memoriae proditum est, cum Athenis ludis quidam in theatrum grandis natu venisset, magno consessu locum nusquam ei datum a suis civibus, cum autem ad Lacedaemonios accessisset, qui, legati cum essent, certo in loco considerant, consurrexisse omnes illi dicuntur et senem sessum recepisse;

64Bütün seyirciler onları defalarca alkışlayınca içlerinden biri, Atinalıların neyin doğru olduğunu bildiklerini, ama yapmak istemediklerini söylemiş.

Bizim augurlar heyetimizde de pek çok güzel şey vardır, ama konuştuğumuz şey bakımından en başta şu gelir: kim yaşça öndeyse, söz sırasında da o öndedir; yaşça büyük augurlar yalnız makamca öndekilerin değil, buyurma yetkisi taşıyanların bile önüne geçer. Öyleyse beden hazları itibarın ödülleriyle nasıl kıyaslanabilir? Bu ödülleri parlak biçimde kullananlar, bana kalırsa, ömür oyununu sonuna kadar oynamışlardır; acemi oyuncular gibi son perdede tökezleyip düşmemişlerdir.

64

quibus cum a cuncto consessu plausus esset multiplex datus, dixisse ex eis quendam Atheniensis scire quae recta essent, sed facere nolle. multa in nostro collegio praeclara, sed hoc, de quo agimus, in primis, quod, ut quisque aetate antecedit, ita sententiae principatum tenet, neque solum honore antecedentibus, sed eis etiam, qui cum imperio sunt, maiores natu augures anteponuntur. quae sunt igitur voluptates corporis cum auctoritatis praemiis comparandae? quibus qui splendide usi sunt, ei mihi videntur fabulam aetatis peregisse nec tamquam inexercitati histriones in extremo actu corruisse.

65Ama yaşlılar huysuz, kaygılı, öfkeli ve geçimsizdir. Ararsak cimri de bulabiliriz. Ama bunlar huyun kusurlarıdır, ihtiyarlığın değil. Gerçi huysuzluğun ve söylediğim öteki kusurların bir mazereti de vardır; haklı bir mazeret değil, ama kabul edilebilir gibi görünen bir mazeret: kendilerini küçümsenmiş, hor görülmüş, alay edilmiş sanırlar; üstelik kırılgan bir bedende her incinme can yakar. Yine de bütün bunlar iyi huyla ve iyi terbiyeyle tatlılaşır; bu hem hayatta hem de sahnede Kardeşler oyunundaki iki kardeşte görülebilir: birinde ne büyük bir sertlik, ötekinde ne büyük bir sevecenlik var! İşin aslı şudur: her şarap yıllandıkça ekşimediği gibi, her yaratılış da ekşimez. İhtiyarlıkta ciddiliği onaylarım, ama öteki şeyler gibi ölçülü olanını; sertliği ise hiç onaylamam. İhtiyar cimriliğinin ne anlama geldiğini ise anlamıyorum.

65

At sunt morosi et anxii et iracundi et difficiles senes. si quaerimus, etiam avari; sed haec morum vitia sunt, non senectutis. ac morositas tamen et ea vitia, quae dixi, habent aliquid excusationis, non illius quidem iustae, sed quae probari posse videatur: contemni se putant, despici, illudi; praeterea in fragili corpore odiosa omnis offensio est; quae tamen omnia dulciora fiunt et moribus bonis et artibus, idque cum in vita tum in scaena intellegi potest ex eis fratribus qui in Adelphis sunt. quanta in altero diritas, in altero comitas! Sic se res habet: ut enim non omne vinum, sic non omnis natura vetustate coacescit. severitatem in senectute probo, sed eam, sicut alia, modicam; acerbitatem nullo modo; avaritia vero senilis quid sibi velit, non intellego.

66Çünkü yol azaldıkça daha çok yol azığı aramaktan daha saçma bir şey olabilir mi?

Geriye dördüncü sebep kalıyor; bizim yaşımızı en çok kaygılandıran, en çok tedirgin eden sebep bu gibi görünür: ölümün yaklaşması. Ölümün ihtiyarlıktan pek uzak olamayacağı kesindir. Bu kadar uzun bir ömürde ölümün hor görülmesi gerektiğini anlayamamış yaşlıya yazık! Ölüm, ruhu büsbütün söndürüyorsa tamamen umursanmamalı; ruhu ebedî olacağı bir yere götürüyorsa da istenmelidir. Üçüncü bir şık ise kesinlikle bulunamaz.

66

Potest enim quicquam esse absurdius quam, quo viae minus restet, eo plus viatici quaerere? quarta restat causa, quae maxime angere atque sollicitam habere nostram aetatem videtur, appropinquatio mortis, quae certe a senectute non potest esse longe. O miserum senem, qui mortem contemnendam esse in tam longa aetate non viderit! quae aut plane neglegenda est, si omnino exstinguit animum, aut etiam optanda, si aliquo eum deducit ubi sit futurus aeternus. atqui tertium certe nihil inveniri potest.

67Ölümden sonra ya sefil olmayacaksam ya da mesut olacaksam, neden korkayım? Hem genç bile olsa kim, akşama kadar yaşayacağından emin olacak kadar akılsızdır? Üstelik o yaşın ölüm tehlikeleri bizim yaşımızınkinden çok daha fazladır: gençler hastalıklara daha kolay yakalanır, daha ağır hastalanır, daha zor iyileşir. Bu yüzden pek azı ihtiyarlığa erişir; böyle olmasaydı daha iyi ve daha basiretli yaşanırdı. Çünkü zihin, akıl ve tedbir yaşlılardadır; yaşlılar hiç olmasaydı devletler de hiç olmazdı.

Ama başımızın üstündeki ölüme döneyim. Gençlikle ortak olduğunu gördüğünüz bir şey nasıl ihtiyarlığın suçu olabilir?

67

quid igitur timeam, si aut non miser post mortem, aut beatus etiam futurus sum? quamquam quis est tam stultus, quamvis sit adulescens, cui sit exploratum se ad vesperum esse victurum? quin etiam aetas illa multo pluris quam nostra casus mortis habet: facilius in morbos incidunt adulescentes, gravius aegrotant, tristius curantur. itaque pauci veniunt ad senectutem; quod ni ita accideret, melius et prudentius viveretur. mens enim et ratio et consilium in senibus est, qui si nulli fuissent, nullae omnino civitates fuissent. sed redeo ad mortem impendentem. quod est istud crimen senectutis, cum id ei videatis cum adulescentia esse commune?

68Ben pek iyi oğlumda, sen de Scipio, en yüksek makamlara gelmeleri beklenen kardeşlerinde ölümün her yaşa ortak olduğunu gördünüz. Ama genç uzun yaşayacağını umar, yaşlı ise aynı şeyi umamaz. Akılsızca umar; çünkü belirsizi kesin, yanlışı doğru saymaktan daha akılsızca ne olabilir? Ama yaşlının umacak bir şeyi bile yok. Yine de gençten daha iyi bir durumdadır; çünkü gencin umduğuna o ulaşmıştır: genç uzun yaşamak ister, yaşlı uzun yaşamıştır.

68

sensi ego in optimo filio, tu in exspectatis ad amplissimam dignitatem fratribus, Scipio, mortem omni aetati esse communem. At sperat adulescens diu se victurum, quod sperare idem senex non potest. insipienter sperat; quid enim stultius quam incerta pro certis habere, falsa pro veris? At senex ne quod speret quidem habet. At est eo meliore condicione quam adulescens, quioniam id quod ille sperat hic consecutus est: ille volt diu vivere, hic diu vixit.

69Gerçi, iyi tanrılar, insan tabiatında uzun olan nedir ki? En uzun ömrü düşün; Tartessos kralının yaşını bekleyelim —yazılanlardan öğrendiğime göre Gades'te Arganthonios diye biri varmış, seksen yıl hüküm sürmüş, yüz yirmi yıl yaşamış—; ama bana sonu olan hiçbir şey uzun görünmez. Çünkü son gelince geçmiş olan akıp gitmiştir; yalnız fazilet ve doğru işlerle kazandığın şey kalır. Saatler de, günler de, aylar da, yıllar da geçip gider; geçmiş zaman hiç geri dönmez, sırada ne olduğu da bilinemez. Herkes yaşamak için kendisine verilen zamanla yetinmelidir.

69

quamquam, o di boni, quid est in hominis natura diu? da enim supremum tempus; exspectemus Tartessiorum regis aetatem—fuit enim, ut scriptum video, Arganthonius quidam Gadibus, qui octoginta regnaverat annos, centum viginti vixerat—sed mihi ne diuturnum quidem quicquam videtur, in quo est aliquid extremum; cum enim id advenit, tum illud, quod praeteriit, effluxit; tantum remanet, quod virtute et recte factis consecutus sis. horae quidem cedunt et dies et menses et anni, nec praeteritum tempus umquam revertitur nec quid sequatur sciri potest. quod cuique temporis ad vivendum datur, eo debet esse contentus.

70Çünkü oyuncunun beğenilmesi için oyunu sonuna kadar oynaması gerekmez; hangi perdede çıkmışsa orada beğenilmesi yeter. Bilgelerin de "alkışlayın!" sözüne kadar varmaları gerekmez; çünkü kısa bir ömür de iyi ve ahlâken güzel yaşamak için yeterince uzundur. Ömür daha da uzarsa, çiftçilerin ilkbaharın tatlılığı geçip yaz ve güz geldiği için üzülmesinden daha fazla üzülmemek gerekir. Çünkü ilkbahar gençlik gibidir; gelecek meyveleri haber verir ve gösterir; geri kalan mevsimler ise meyveleri biçip devşirmeye uygundur.

70

neque enim histrioni, ut placeat, peragenda fabula est, modo in quocunque fuerit actu probetur; neque sapientibus usque ad plaudite veniendum est, breve enim tempus aetatis satis longum est ad bene honesteque vivendum; sin processerit longius, non magis dolendum est, quam agricolae dolent praeterita verni temporis suavitate aestatem autumnumque venisse. ver enim tamquam adulescentia significat ostenditque fructus futuros; reliqua autem tempora demetendis fructibus et percipiendis accommodata sunt.

71İhtiyarlığın meyvesi de, sık sık söylediğim gibi, daha önce kazanılmış iyiliklerin hatırası ve bolluğudur. Tabiata uygun olarak olan her şey iyi sayılmalıdır; yaşlıların ölmesinden daha tabiata uygun ne vardır? Aynı şey gençlerin başına tabiat ona karşı durup direnirken gelir. Bu yüzden gençlerin ölümü bana, alevin gücünün bol suyla bastırılmasına benzer görünür; yaşlılarınki ise, hiçbir zor kullanılmadan, tükenmiş ateşin kendiliğinden sönmesine. Meyveler ağaçtan, hamken güçlükle koparılır, olgunlaşıp piştiklerinde ise kendiliğinden düşer; aynı şekilde gençlerin hayatını zor, yaşlılarınkini olgunluk alır. Bu olgunluk bana öyle tatlı geliyor ki ölüme yaklaştıkça sanki karayı görüyor, uzun bir deniz yolculuğundan sonra nihayet limana varacakmışım gibi oluyorum.

71

fructus autem senectutis est, ut saepe dixi, ante partorum bonorum memoria et copia. omnia autem, quae secundum naturam fiunt, sunt habenda in bonis; quid est autem tam secundum naturam quam senibus emori? quod idem contingit adulescentibus adversante et repugnante natura. itaque adulescentes mihi mori sic videntur, ut cum aquae multitudine flammae vis opprimitur, senes autem sic, ut cum sua sponte, nulla adhibita vi, consumptus ignis exstinguitur, et quasi poma ex arboribus, cruda si sunt, vix evelluntur, si matura et cocta, decidunt, sic vitam adulescentibus vis aufert, senibus maturitas; quae quidem mihi tam iucunda est, ut, quo propius ad mortem accedam, quasi terram videre videar aliquandoque in portum ex longa navigatione esse venturus.

72İhtiyarlığın belli bir sınırı yoktur; vazifenin görevini yerine getirip koruyabildiği ve ölümü hor görebildiği sürece ihtiyarlıkta doğru yaşanır. Bu yüzden ihtiyarlık gençlikten daha yürekli ve daha cesur olur. Solon'un tiran Peisistratos'a verdiği cevap da budur: Peisistratos ona neye güvenip de kendisine bu kadar cüretle karşı koyduğunu sorunca, Solon'un "İhtiyarlığıma" dediği anlatılır.

Ama hayatın en iyi sonu, zihin bozulmamış ve hisler sağlamken, kendi eserini birleştiren tabiatın yine kendisinin onu çözmesidir. Gemiyi de binayı da en kolay onu yapan kişi yıkar; insanı da en iyi onu birbirine yapıştırmış olan tabiat çözer. Her yeni yapıştırma güçlükle, eskimiş olanı ise kolayca sökülür.

Böylece yaşlılar için hayatın o kısa artakalanı ne hırsla aranmalı ne de sebepsiz yere terk edilmelidir.

72

senectutis autem nullus est certus terminus, recteque in ea vivitur, quoad munus offici exsequi et tueri possit mortemque contemnere, ex quo fit ut animosior etiam senectus sit quam adulescentia et fortior. hoc illud est, quod Pisistrato tyranno a Solone responsum est, cum illi quaerenti qua tandem re fretus sibi tam audaciter obsisteret respondisse dicitur senectute. sed vivendi est finis optimus, cum integra mente certisque sensibus opus ipsa suum eadem quae coagmentavit natura dissolvit. ut navem, ut aedificium idem destruit facillime qui construxit, sic hominem eadem optime quae conglutinavit natura dissolvit. iam omnis conglutinatio recens aegre, inveterata facile divellitur. ita fit ut illud breve vitae reliquum nec avide appetendum senibus nec sine causa deserendum sit;

73Pythagoras da komutanın, yani tanrının emri olmadan hayatın karakolundan ve nöbet yerinden ayrılmayı yasaklar. Bilge Solon'un bir mezar dizesi vardır; orada ölümünün dostlarının acısından ve ağıtlarından yoksun kalmasını istemediğini söyler. Sanırım yakınlarınca sevilmek istiyor. Ama Ennius belki daha iyi söylemiştir:

Kimse beni gözyaşlarıyla onurlandırmasın, cenazemde ağlamasın.

Ardından ölümsüzlüğün geldiği bir ölümün yasının tutulması gerektiğini düşünmez.

73

vetatque Pythagoras iniussu imperatoris, id est dei, de praesidio et statione vitae decedere. Solonis quidem sapientis est elogium, quo se negat velle suam mortem dolore amicorum et lamentis vacare. volt, credo, se esse carum suis. sed haud scio an melius Ennius: nemo me lacrumis decoret, neque funera fletu faxit. non censet lugendam esse mortem, quam immortalitas consequatur.

74Ölürken belki bir his olabilir, o da kısa bir süre için, hele yaşlıda; ölümden sonra ise his ya istenecek bir şeydir ya da hiç yoktur. Ama ölümü umursamamayı gençlikten beri düşünüp tartmış olmalıyız; bu düşünüş olmadan kimse sakin bir ruhla yaşayamaz. Çünkü öleceğimiz kesindir ve bunun bugün olup olmayacağı belirsizdir. Öyleyse her saat başında asılı duran ölümden korkan kişi ruhça nasıl ayakta durabilir?

74

iam sensus moriendi aliquis esse potest, isque ad exiguum tempus, praesertim seni: post mortem quidem sensus aut optandus aut nullus est. sed hoc meditatum ab adulescentia debet esse, mortem ut neglegamus; sine qua meditatione tranquillo animo esse nemo potest. moriendum enim certe est, et incertum an hoc ipso die. mortem igitur omnibus horis impendentem timens qui poterit animo consistere?

75Bu konuda pek uzun bir tartışmaya gerek yok gibi görünüyor; çünkü şunları hatırlıyorum: vatanı kurtarırken öldürülen Lucius Brutus'u değil yalnız; kendi istekleriyle ölüme atlarını süren iki Decius'u; düşmana verdiği sözü tutmak için işkenceye giden Marcus Atilius'u; Pönlerin yolunu bedenleriyle bile kesmek isteyen iki Scipio'yu; Cannae rezaletinde meslektaşının düşüncesizliğinin bedelini kendi ölümüyle ödeyen büyükbaban Lucius Paulus'u; en acımasız düşmanın bile cenaze onurundan yoksun kalmasına göz yummadığı Marcus Marcellus'u değil yalnız; Kökenler'de yazdığım gibi, lejyonlarımızın, bir daha dönmeyeceklerini düşündükleri yerlere sık sık şevkle ve dik bir ruhla yürüdüklerini de hatırlıyorum. Gençlerin, üstelik yalnız bilgisiz değil kaba köylülerin bile hor gördüğü şeyden bilgili yaşlılar mı korkacak?

75

De qua non ita longa disputatione opus esse videtur, cum recordor non L. Brutum, qui in liberanda patria est interfectus, non duos Decios, qui ad voluntariam mortem cursum equorum incitaverunt, non M. Atilium, qui ad supplicium est profectus ut fidem hosti datam conservaret, non duos Scipiones, qui iter Poenis vel corporibus suis obstruere voluerunt, non avum tuum L. Paulum, qui morte luit collegae in Cannensi ignominia temeritatem, non M. Marcellum, cuius interitum ne crudelissimus quidem hostis honore sepulturae carere passus est, sed legiones nostras, quod scripsi in Originibus, in eum locum saepe profectas alacri animo et erecto, unde se redituras numquam arbitrarentur. quod igitur adulescentes, et ei quidem non solum indocti sed etiam rustici contemnunt, id docti senes extimescent?

76Bana kalırsa, bütün uğraşlardan bıkmak hayattan bıkmayı getirir. Çocukluğun belli uğraşları vardır; gençler onları özler mi? Gençliğin başlangıcının uğraşları vardır; orta yaş denen olgun çağ onları arar mı? O çağın da uğraşları vardır; ihtiyarlıkta onlar da aranmaz. İhtiyarlığın da son birtakım uğraşları vardır. Öyleyse önceki yaşların uğraşları nasıl sönüp gidiyorsa, ihtiyarlığınkiler de söner; bu olunca da hayattan bıkkınlık, ölümün olgun vaktini getirir.

76

omnino, ut mihi quidem videtur studiorum omnium satietas vitae facit satietatem. sunt pueritiae studia certa: num igitur ea desiderant adulescentes? sunt ineuntis adulescentiae: num ea constans iam requirit aetas, quae media dicitur? sunt etiam eius aetatis: ne ea quidem quaeruntur in senectute. sunt extrema quaedam studia senectutis: ergo, ut superiorum aetatum studia occidunt, sic occidunt etiam senectutis; quod cum evenit, satietas vitae tempus maturum mortis affert.

77Ölüm hakkında ne düşündüğümü size söylemekten neden çekineyim, bilmiyorum; ölüme ne kadar yaklaşırsam onu o kadar iyi görüyormuşum gibi geliyor. Publius Scipio, sen de Gaius Laelius, çok ünlü ve bana çok yakın dost olan babalarınızın yaşadığını düşünüyorum; hem de tek başına hayat diye adlandırılmaya layık olan o hayatı yaşadıklarını. Çünkü bedenin bu çatısına kapalı kaldığımız sürece zorunluluğun bir görevini, ağır bir işi yerine getiriyoruz. Gökten gelen ruh en yüce yurdundan aşağı itilmiş ve adeta ilahî tabiata ve ebediliğe zıt bir yer olan yeryüzüne gömülmüştür. Ama inanıyorum ki ölümsüz tanrılar ruhları insan bedenlerine, yeryüzünü gözetecek ve göksel varlıkların düzenini seyrederek onu hayatlarının ölçüsüyle ve değişmezliğiyle taklit edecek varlıklar olsun diye saçmışlardır. Beni buna inanmaya yalnız akıl ve tartışma değil, en büyük filozofların ünü ve itibarı da sevk etti.

77

non enim video, cur, quid ipse sentiam de morte, non audeam vobis dicere, quod eo cernere mihi melius videor, quo ab ea propius absum. ego vestros patres, P. Scipio tuque, C. Laeli, viros clarissimos mihique amicissimos, vivere arbitror et eam quidem vitam, quae est sola vita nominanda. nam dum sumus inclusi in his compagibus corporis, munere quodam necessitatis et gravi opere perfungimur; est enim animus caelestis ex altissimo domicilio depressus et quasi demersus in terram, locum divinae naturae aeternitatique contrarium. sed credo deos immortalis sparsisse animos in corpora humana, ut essent qui terras tuerentur quique caelestium ordinem contemplantes imitarentur eum vitae modo atque constantia. nec me solum ratio ac disputatio impulit ut ita crederem, sed nobilitas etiam summorum philosophorum et auctoritas.

78Bir zamanlar İtalyan filozofları denen, neredeyse hemşerimiz olan Pythagoras'ın ve Pythagorasçıların, ruhlarımızın evrensel ilahî zihinden koparılıp alındığından hiç şüphe etmediklerini duyardım. Bundan başka, Apollon'un kehanetiyle insanların en bilgesi ilan edilmiş olan Sokrates'in hayatının son gününde ruhların ölümsüzlüğü hakkında söyledikleri bana anlatılırdı. Uzatmayayım: kendimi şuna inandırdım, şöyle düşünüyorum: ruhların bu kadar büyük bir çevikliği, geçmişe dair bu kadar büyük bir hafızası, geleceğe dair bu kadar büyük bir öngörüsü, bu kadar çok sanatı, bu kadar büyük ilimleri, bu kadar çok buluşu olduğuna göre, bunları içinde taşıyan tabiat ölümlü olamaz. Ruh hep hareket hâlinde olduğu ve kendi kendini hareket ettirdiği için hareketinin bir başlangıcı yoktur; kendini hiç terk etmeyeceği için hareketinin sonu da olmayacaktır. Ruhun tabiatı basit olduğu ve içinde kendisinden farklı, kendisine benzemeyen hiçbir şey karışık bulunmadığı için bölünemez; bölünemiyorsa yok da olamaz. İnsanların pek çok şeyi doğmadan önce bildiğinin de büyük bir kanıtı vardır: çocuklar daha zor sanatları öğrenirken sayısız şeyi öyle çabuk kavrarlar ki bunları o zaman ilk kez öğreniyor değil, hatırlıyor ve yeniden anıyor gibi görünürler. Bunlar aşağı yukarı Platon'un sözleridir.

78

audiebam Pythagoram Pythagoriosque, incolas paene nostros, qui essent Italici philosophi quondam nominati, numquam dubitasse quin ex universa mente divina delibatos animos haberemus. demonstrabantur mihi praeterea quae Socrates supremo vitae die de immortalitate animorum disseruisset, is qui esset omnium sapientissimus oraculo Apollinis iudicatus. quid multa? Sic mihi persuasi, sic sentio, cum tanta celeritas animorum sit, tanta memoria praeteritorum futurorumque prudentia, tot artes, tantae scientiae, tot inventa, non posse eam naturam, quae res eas contineat, esse mortalem; cumque semper agitetur animus nec principium motus habeat, quia se ipse moveat, ne finem quidem habiturum esse motus, quia numquam se ipse sit relicturus; et cum simplex animi natura esset neque haberet in se quicquam admixtum dispar sui atque dissimile, non posse eum dividi, quod si non posset, non posse interire; magnoque esse argumento homines scire pleraque ante quam nati sint, quod iam pueri, cum artis difficilis discant, ita celeriter res innumerabilis arripiant, ut eas non tum primum accipere videantur, sed reminisci et recordari. haec Platonis fere.

79Ksenophon'da ise Büyük Kyros ölürken şunları söyler: "Çok sevgili oğullarım, sizden ayrıldığımda hiçbir yerde olmayacağımı, hiç var olmayacağımı sanmayın. Ben sizinle birlikteyken de ruhumu görmüyordunuz; ama yaptığım işlerden onun bu bedende bulunduğunu anlıyordunuz. Öyleyse hiç görmeseniz bile onun aynı biçimde var olduğuna inanın."

79

apud Xenophontem autem moriens Cyrus maior haec dicit: nolite arbitrari, o mihi carissimi filii, me, cum a vobis discessero, nusquam aut nullum fore. nec enim, dum eram vobiscum, animum meum videbatis, sed eum esse in hoc corpore ex eis rebus quas gerebam intellegebatis. eundem igitur esse creditote, etiam si nullum videbitis.

80"Ünlü adamlara ölümlerinden sonra gösterilen onur da, onların ruhları, hatıralarını daha uzun süre korumamızı sağlayacak hiçbir şey yapmasaydı, sürüp gitmezdi. Ben ruhların ölümlü bedenlerdeyken yaşadığına, onlardan çıkınca öldüğüne hiçbir zaman inandırılamadım. Ruhun akılsız bir bedenden kurtulunca akılsız kaldığına da inanmadım; tersine, bedenle her türlü karışmadan kurtulup saf ve bozulmamış olmaya başladığında, işte o zaman bilge olur. Üstelik insanın tabiatı ölümle çözüldüğünde öteki her şeyin nereye gittiği açıktır: hepsi geldikleri yere döner; ruh ise ne varken ne de gittikten sonra görünür. Ölüme uykudan daha çok benzeyen bir şey olmadığını da görüyorsunuz."

80

nec vero clarorum virorum post mortem honores permanerent, si nihil eorum ipsorum animi efficerent, quo diutius memoriam sui teneremus. mihi quidem numquam persuaderi potuit animos dum in corporibus essent mortalibus vivere, cum excessissent ex eis emori; nec vero tum animum esse insipientem cum ex insipienti corpore evasisset, sed cum omni admixtione corporis liberatus purus et integer esse coepisset, tum esse sapientem. atque etiam, cum hominis natura morte dissolvitur, ceterarum rerum perspicuum est quo quaeque discedat, abeunt enim illuc omnia, unde orta sunt; animus autem solus nec cum adest nec cum discessit apparet. iam vero videtis nihil esse morti tam simile quam somnum.

81"Uyuyanların ruhları ise ilahî tabiatlarını en çok ortaya koyarlar; çünkü gevşeyip serbest kaldıklarında gelecek pek çok şeyi önceden görürler. Bundan, bedenin bağlarından tamamen kurtulduklarında nasıl olacakları anlaşılır. Bu yüzden, eğer durum böyleyse," diyor, "bana bir tanrıya saygı gösterir gibi saygı gösterin; ama ruh bedenle birlikte yok olacaksa, siz yine de bütün bu güzelliği gözetip yöneten tanrılardan korkarak hatıramı saygıyla ve bozmadan koruyacaksınız."

Kyros ölürken böyle demiş; biz de, isterseniz, kendi örneklerimize bakalım.

81

atqui dormientium animi maxime declarant divinitatem suam; multa enim, cum remissi et liberi sunt, futura prospiciunt; ex quo intellegitur quales futuri sint, cum se plane corporis vinculis relaxaverint. qua re, si haec ita sunt, sic me colitote, inquit, ut deum, sin una est interiturus animus cum corpore, vos tamen, deos verentes, qui hanc omnem pulchritudinem tuentur et regunt, memoriam nostri pie inviolateque servabitis. Cyrus quidem haec moriens; nos, si placet, nostra videamus.

82Scipio, hiç kimse beni şuna inandıramaz: baban Paulus'un, iki büyükbaban Paulus'la Africanus'un, Africanus'un babasının ya da amcasının, ya da saymama gerek olmayan pek çok seçkin adamın, gelecek kuşakların hatırasına ait bu kadar büyük işlere girişmeleri, gelecek kuşakların kendileriyle ilgili olduğunu ruhlarıyla görmeselerdi mümkün olmazdı. Yoksa —yaşlıların âdetince biraz da kendimle övüneyim— şanımı ömrümle aynı sınırlarla sonlandıracak olsaydım, evde ve savaşta gece gündüz bu kadar büyük emeklere katlanacağımı mı sanıyorsun? Hiçbir zahmete ve çekişmeye girmeden boş ve sakin bir ömür geçirmek çok daha iyi olmaz mıydı? Ama nasılsa ruhum kendini yükselterek hep gelecek kuşaklara öyle bakıyordu ki sanki hayattan ayrıldığında asıl o zaman yaşayacaktı. Ruhlar ölümsüz olmasaydı, en iyi insanların ruhları ölümsüzlüğün şanına en çok can atmazdı. Ya en bilgelerin en sakin ruhla,

82

nemo umquam mihi, Scipio,persuadebit aut patrem tuum Paulum, aut duos avos Paulum et Africanum, aut Africani patrem aut patruum, aut multos praestantis viros, quos enumerare non est necesse, tanta esse conatos quae ad posteritatis memoriam pertinerent, nisi animo cernerent posteritatem ad ipsos pertinere. anne censes, ut de me ipse aliquid more senum glorier, me tantos labores diurnos nocturnosque domi militiaeque suscepturum fuisse, si isdem finibus gloriam meam quibus vitam essem terminaturus? nonne melius multo fuisset otiosam et quietam aetatem sine ullo labore et contentione traducere? sed nescio quo modo animus erigens se posteritatem ita semper prospiciebat, quasi, cum excessisset e vita, tum denique victurus esset. quod quidem ni ita se haberet ut animi immortales essent, haud optimi cuiusque animus maxime ad immortalitatis gloriam niteretur. quid quod sapientissimus quisque aequissimo animo moritur,

83en akılsızların ise en huzursuz ruhla ölmesine ne dersiniz? Daha çok ve daha uzağı gören ruhun daha iyi bir yere gittiğini gördüğü, bakışı daha kör olan ruhun ise bunu görmediği size de öyle gelmiyor mu?

Ben, saygı gösterip sevdiğim babalarınızı görme isteğiyle kendimden geçiyorum; yalnız kendi tanıdıklarımla değil, hakkında duyduğum, okuduğum, bizzat yazdığım kişilerle de buluşmaya can atıyorum. Oraya giderken beni kimse kolay kolay geri çeviremez; Pelias gibi kaynatıp gençleştiremez de. Bir tanrı bana bu yaştan yeniden çocukluğa dönüp beşikte ağlamayı bağışlasa bunu kesinlikle reddederim; yarış yolunu koşup bitirmişken bitiş çizgisinden başlangıç kapısına geri çağrılmak da istemem.

83

stultissimus iniquissimo, nonne vobis videtur is animus, qui plus cernat et longius, videre se ad meliora proficisci, ille autem, cuius obtusior sit acies, non videre? equidem efferor studio patres vestros quos colui et dilexi videndi, neque vero eos solum convenire aveo, quos ipse cognovi, sed illos etiam, de quibus audivi et legi et ipse conscripsi; quo quidem me proficiscentem haud sane quid facile retraxerit, nec tamquam Peliam recoxerit. et si quis deus mihi largiatur ut ex hac aetate repuerascam et in cunis vagiam, valde recusem, nec vero velim quasi decurso spatio ad carceres a calce revocari.

84Çünkü hayatın ne faydası var? Daha çok zahmeti yok mu? Hadi faydası da olsun; ama elbette ya bir doygunluğu ya da bir sınırı vardır. Pek çok kişinin, hem de bilgili kişilerin sık sık yaptığı gibi hayatı yerip ağlamak istemem; yaşamış olmaktan da pişman değilim, çünkü boşuna doğmadığımı düşünecek biçimde yaşadım. Hayattan bir evden değil, bir handan ayrılır gibi ayrılıyorum; çünkü tabiat bize oturup yerleşmek için değil, konaklamak için bir han verdi.

Ruhların o ilahî meclisine ve topluluğuna gideceğim, bu kalabalıktan ve çirkefin içinden ayrılacağım gün ne parlak bir gün olacak! Çünkü yalnız daha önce sözünü ettiğim adamlara değil, benim Cato'ma da gideceğim. Ondan daha iyi, ondan daha vefakâr bir adam doğmadı. Onun bedenini ben yaktım; oysa tersine, onun benimkini yakması gerekirdi. Ama ruhu beni terk etmeden, dönüp bana bakarak, benim de gelmem gerektiğini gördüğü o yerlere gitti. Bu felakete cesaretle katlanıyor göründüysem, gönül rahatlığıyla katlandığım için değil; aramızdaki ayrılığın ve uzaklığın uzun sürmeyeceğini düşünerek kendimi teselli ettiğim içindi.

84

quid habet enim vita commodi? quid non potius laboris? sed habeat sane; habet certe tamen aut satietatem aut modum. non libet enim mihi deplorare vitam, quod multi et ei docti saepe fecerunt, neque me vixisse paenitet, quoniam ita vixi, ut non frustra me natum existimem, et ex vita ita discedo tamquam ex hospitio, non tamquam e domo; commorandi enim natura devorsorium nobis, non habitandi dedit. O praeclarum diem cum in illud divinum animorum concilium coetumque proficiscar cumque ex hac turba et colluvione discedam! proficiscar enim non ad eos solum viros, de quibus ante dixi, verum etiam ad Catonem meum, quo nemo vir melior natus est, nemo pietate praestantior, cuius a me corpus est crematum, quod contra decuit ab illo meum, animus vero non me deserens sed respectans, in ea profecto loca discessit quo mihi ipsi cernebat esse veniendum. quem ego meum casum fortiter ferre visus sum, non quo aequo animo ferrem, sed me ipse consolabar existimans non longinquum inter nos digressum et discessum fore.

85İşte Scipio, bu sebeplerle —Laelius'la birlikte buna hayran kaldığınızı söylemiştin— ihtiyarlık bana hafif geliyor; sıkıcı olmak şöyle dursun, tatlı bile geliyor. İnsan ruhlarının ölümsüz olduğuna inanmakla yanılıyorsam, seve seve yanılıyorum; yaşadığım sürece beni sevindiren bu yanılgının elimden alınmasını istemem. Bazı küçük filozofların düşündüğü gibi öldükten sonra hiçbir şey hissetmeyeceksem, ölü filozofların bu yanılgımla alay etmesinden de korkmam. Ölümsüz olmayacak olsak bile, insanın vakti gelince sönmesi istenecek bir şeydir. Çünkü tabiatın, öteki her şeyde olduğu gibi yaşamakta da bir ölçüsü vardır. İhtiyarlık da ömrün, bir oyunun son perdesi gibi tamamlanışıdır; özellikle doygunluk da eklenmişse, onun yorgunluğundan kaçmalıyız.

İhtiyarlık hakkında söyleyeceklerim bunlardı. Keşke ona erişesiniz de benden duyduklarınızı kendiniz yaşayarak doğrulayabilesiniz!

85

His mihi rebus, Scipio, id enim te cum Laelio admirari solere dixisti, levis est senectus, nec solum non molesta, sed etiam iucunda. quod si in hoc erro, qui animos hominum immortalis esse credam, libenter erro nec mihi hunc errorem, quo delector, dum vivo, extorqueri volo; sin mortuus, ut quidam minuti philosophi censent, nihil sentiam, non vereor ne hunc errorem meum philosophi mortui irrideant. quod si non sumus immortales futuri, tamen exstingui homini suo tempore optabile est. nam habet natura, ut aliarum omnium rerum, sic vivendi modum. senectus autem aetatis est peractio tamquam fabulae, cuius defetigationem fugere debemus, praesertim adiuncta satietate. haec habui de senectute quae dicerem, ad quam utinam veniatis, ut ea, quae ex me audistis, re experti probare possitis!

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…