İçeriğe geç
Cicero

Cicero

Timaios

Timaeus

1Akademika'da tabiat filozoflarına karşı çok şey yazdım; Publius Nigidius'la da Karneades'in tarzında ve yönteminde sık sık tartıştım. O adam, özgür bir insana yaraşan bütün bilgilerle donanmış olduğu gibi, tabiatın örtüp gizlediği anlaşılan şeylerin de keskin ve titiz bir araştırıcısıydı. Kısacası şöyle düşünüyorum: o ünlü Pythagorasçıların öğretisi İtalya'da ve Sicilya'da birkaç yüzyıl boyunca canlı kaldıktan sonra bir bakıma sönmüştü; onlardan sonra o öğretiyi yenilemek için ortaya çıkan kişi bu adamdır.

1

Multa sunt a nobis et in Academicis conscripta contra physicos et saepe cum P. Nigidio Carneadeo more et modo disputata. Fuit enim vir ille cum ceteris artibus, quae quidem dignae libero essent, ornatus omnibus, tum acer investigator et diligens earum rerum, quae a natura involutae videntur; denique sic iudico, post illos nobiles Pythagoreos, quorum disciplina extincta est quodam modo, cum aliquot saecla in Italia Siciliaque viguisset, hunc extitisse, qui illam renovaret.

2Ben Kilikya'ya giderken, kendisi bir elçilik görevinden Roma'ya dönmekteyken beni Ephesos'ta beklemişti. Peripatetiklerin, en azından benim dinlediklerimin arasında, bence kolayca en önde geleni olan Kratippos da beni selamlamak ve görmek için Mytilene'den oraya gelmişti. Hem Nigidius'u görmekten hem de Kratippos'la tanışmaktan pek memnun oldum. Selamlaşmanın ilk vaktini birbirimize sorular sormakla geçirdik…

*(Burada metinde bir boşluk vardır.)*

2

Qui cum me in Ciliciam proficiscentem Ephesi expectavisset Romam ex legatione ipse decedens, venissetque eodem Mytilenis mei salutandi et visendi causa Cratippus, Peripateticorum omnium, quos quidem ego audierim, meo iudicio facile princeps, perlibenter et Nigidium vidi et cognovi Cratippum. Ac primum quidem tempus salutationis in percontatione consumpsimus …

3Her zaman var olan ve hiçbir doğuşu olmayan nedir, doğan ve hiçbir zaman var olmayan nedir? Bunlardan biri, her zaman bir ve aynı olan, anlayışla ve akılla kavranır. Öteki ise, yani akıldan yoksun hissin kanaat uyandırdığı, bütünüyle kanaat konusu olan şey, doğar ve yok olur, hiçbir zaman gerçekten var olamaz. Doğan her şeyin bir sebepten doğması zorunludur; çünkü sebep ortadan kaldırılırsa hiçbir şeyin kaynağı bulunamaz.

3

Quid est, quod semper sit neque ullum habeat ortum, et quod gignatur nec umquam sit? Quorum alterum intellegentia et ratione conprehenditur, quod unum atque idem semper est; alterum, quod adfert opinionem sensus rationis expers, quod totum opinabile est, id gignitur et interit nec umquam esse vere potest. Omne autem, quod gignitur, ex aliqua causa gigni necesse est; nullius enim rei causa remota reperiri origo potest.

4Bu yüzden bir eser yapmaya girişen kimse, her zaman aynı kalan surete bakar ve onu kendine örnek alırsa, ister istemez güzel bir eser meydana getirir; ama doğmuş olana bakarsa, istediği güzelliğe hiçbir zaman ulaşamaz. Bütün gök, ya da evren, ya da hangi adla anılmaktan hoşlanıyorsa, bizim tarafımızdan bu adla anılsın:

4

Quocirca si is, qui aliquod munus efficere molitur, eam speciem, quae semper eadem est, intuebitur atque id sibi proponet exemplar, praeclarum opus efficiat necesse est; sin autem eam, quae gignitur, numquam illam, quam expetet, pulchritudinem consequetur. Omne igitur caelum sive mundus, sive quo alio vocabulo gaudet, hoc a nobis nuncupatus sit—

5onun hakkında önce, her araştırmanın başında incelenmesi gereken şeyi inceleyelim: hiçbir doğuşla meydana gelmeden her zaman mı var olmuştur, yoksa zamanın bir başlangıcından itibaren mi doğmuştur? Doğmuştur; çünkü görülür, dokunulur ve her yanıyla cisimlidir. Bu türden her şey hisleri harekete geçirir; hisleri harekete geçiren şeyler de kanaatte yer bulur; bunların ise doğuşu olduğunu, doğduklarını söyledik; hiçbir şey de sebepsiz doğamaz.

5

de quo id primum consideremus, quod principio est in omni quaestione considerandum, semperne fuerit nullo generatus ortu, an ortus sit ab aliquo temporis principatu. Ortus est, quandoquidem cernitur et tangitur et est undique corporatus. Omnia autem talia sensum movent, sensusque moventia quae sunt, eadem in opinatione considunt; quae ortum habere gignique diximus, nihil autem gigni posse sine causis.

6Bu bütünün adeta babasını bulmak zordur; bulunca da onu herkese açıklamak günahtır. Öyleyse yine bakmalıyız: bu kadar büyük eserin yapıcısı hangi örneği taklit etti? Her zaman bir, aynı ve kendine benzer olanı mı, yoksa doğmuş ve oluşmuş dediğimizi mi? Bu evren güzelse ve sanatkârı iyiyse, elbette ebediliğin suretini taklit etmeyi tercih etmiştir; değilse —ki bunu söylemek bile günahtır— ebedî olanın yerine doğmuş bir örneği izlemiştir.

6

Atque illum quidem quasi parentem huius universitatis invenire difficile et, cum iam inveneris, indicare in vulgus nefas. Rursus igitur videndum, ille fabricator huius tanti operis utrum sit imitatus exemplar, idne, quod semper unum et idem et sui simile, an id, quod generatum ortumque dicimus. Atqui si pulcher est hic mundus et si probus eius artifex, profecto speciem aeternitatis imitari maluit, sin secus, quod ne dictu quidem fas est, generatum exemplum est pro aeterno secutus.

7Öyleyse ebedî olanı izlemeyi tercih ettiğinden şüphe yoktur; çünkü ne evrenden daha güzel bir şey vardır ne de onun yapıcısından daha üstün biri. Böylece evren doğmuş olarak, akılla ve bilgelikle kavranan ve değişmez bir ebedilik içinde duran şeye göre yapılmıştır. Bundan da, gördüğümüz bu evrenin ebedî bir şeyin ebedî bir görüntüsü olması gerektiği sonucu çıkar. Her araştırmada en zor şey düşüncenin başlangıcıdır. Öyleyse söylediğimiz şeyler hakkında ilk ayrım bu olsun.

7

Non igitur dubium, quin aeternitatem maluerit exsequi, quandoquidem neque mundo quicquam pulchrius neque eius aedificatore praestantius. Sic ergo generatus ad id est effectus, quod ratione sapientiaque conprehenditur atque aeternitate inmutabili continetur. Ex quo efficitur, ut sit necesse hunc, quem cernimus, mundum simulacrum aeternum esse alicuius aeterni. Difficillimum autem est in omni conquisitione rationis exordium. De iis igitur, quae diximus, haec sit prima distinctio.

8Her sözün, açıkladığı şeylerle bir akrabalığı vardır. Bu yüzden söz sağlam ve değişmez bir şeyi tartışırken, onun gibi ne çürütülebilen ne de yenilebilen bir söz olmalıdır. Ama taklit edilmiş ve biçimlendirilmiş görüntülere girdiğinde, gerçeğe benzerliği yakalarsa işini iyi yaptığını düşünür. Çünkü ebedilik doğmuş olana göre ne ise, hakikat de inanca göre odur. Bu yüzden, tanrıların tabiatını ve evrenin doğuşunu tartışırken gönlümüzün arzuladığına ulaşamazsak, yani bütünüyle açık ve düzgünce işlenmiş, kendi içinde tutarlı ve her yönden kendisiyle uyuşan bir söz kuramazsak, buna hiç şaşmamak gerekir; akla yakın şeyler söylenirse yetinmelisiniz. Çünkü hem konuşan benim, hem de yargılayan sizin insan olduğumuzu hatırlamak doğrudur; öyle ki akla yakın şeyler söylenirse daha fazlasını aramayasınız.

8

Omni orationi cum iis rebus, de quibus explicat, videtur esse cognatio. Itaque cum de re stabili et inmutabili disputat oratio, talis sit, qualis illa, quae neque redargui neque convinci potest. Cum autem ingressa est imitata et efficta simulacra, bene agi putat, si similitudinem veri consequatur. Quantum enim ad id, quod ortum est, aeternitas valet, tantum ad fidem veritas. Quocirca si forte de deorum natura ortuque mundi disserentes minus id, quod avemus animo, consequemur, ut tota dilucide et plane exornata oratio sibi constet et ex omni parte secum ipsa consentiat, haut sane erit mirum, contentique esse debebitis, si probabilia dicentur. Aequum est enim meminisse et me, qui disseram, hominem esse et vos, qui iudicetis, ut, si probabilia dicentur, ne quid ultra requiratis.

9Öyleyse bunları tasarlayanı, şeylerin kaynağını ve yeni bir yapıyı aramaya iten sebebi arayalım. O elbette iyilikte üstündü; iyi olan ise kimseyi kıskanmaz; bu yüzden her şeyi kendisine benzer olarak doğurdu. Evrenin doğuşunun en haklı sebebi kuşkusuz budur. Çünkü tanrı evreni bütün iyiliklerle doldurmaya, tabiatın izin verdiği ölçüde ona hiçbir kötülük karıştırmamaya karar verince, görme hissine düşen ne varsa onu aldı. Bu şey sakin ve durgun değil, ölçüsüzce çalkalanan ve dalgalanan bir şeydi; tanrı onu düzensizlikten düzene getirdi, çünkü bunun daha üstün olduğuna hükmediyordu.

9

Quaeramus igitur causam, quae inpulerit eum, qui haec machinatus sit, ut originem rerum et molitionem novam quaereret. Probitate videlicet praestabat; probus autem invidet nemini; itaque omnia sui similia generavit. Haec nimirum gignendi mundi causa iustissima. Nam cum constituisset deus bonis omnibus explere mundum, mali nihil admiscere, quoad natura pateretur, quicquid erat, quod in cernendi sensum caderet, id sibi adsumpsit non tranquillum et quietum, sed inmoderate agitatum et fluitans, idque ex inordinato in ordinem adduxit; hoc enim iudicabat esse praestantius.

10En iyi olanın en güzelden başka bir şey yapması ne caizdir ne de hiç caiz olmuştur. Öyleyse tanrı düşünüp taşınınca, tabiatça görülen şeyler arasında, bütünüyle ele alındığında, anlayıştan yoksun bir şeyin anlayış sahibi bir şeyden daha üstün olmadığını buldu. Bu yüzden anlayışı ruha, ruhu da bedene yerleştirdi. Böylece o eserin en güzel biçimde yapılmış olduğunu düşündü. Bu sebeple, tahminle bir şey araştırılabiliyorsa, bu evrenin bir canlı olduğunu, hem de anlayış sahibi ve ilahî öngörüyle kurulmuş bir canlı olduğunu söylemekte duraksamamalıyız.

10

Fas autem nec est nec umquam fuit quicquam nisi pulcherrimum facere ei, qui esset optumus. Cum rationem igitur habuisset, reperiebat nihil esse eorum, quae natura cernerentur, inintellegens intellegente in toto genere praestantius. Quocirca intellegentiam in animo, animum inclusit in corpore. Sic ratus est opus illud effectum esse pulcherrimum. Quam ob causam non est cunctandum profiteri, si modo investigari aliquid coniectura potest, hunc mundum animal esse, idque intellegens et divina providentia constitutum.

11Bu konduktan sonra sıradaki şeye bakmalıyız: tanrı evreni biçimlendirirken hangi canlıya benzetti? Elbette bizim bildiğimiz canlıların hiçbirine; çünkü bunların hepsi belirli türlere bölünmüştür ya da yarım kalmıştır, hiçbir yönden tam değildir; tam olmayana ve eksik olana benzeyen hiçbir şey de güzel olamaz. Öyleyse her canlı, ister tek tek ister bütün türüyle ele alınsın, neyin adeta küçük bir parçasıysa, evrenin ona benzer olduğunu söyleyelim. Çünkü o, ruhla görülen ve akılla anlaşılan bütün canlıları akıl ve anlayışın kucağında barındırır; tıpkı bu evrenin insanları, hayvanları ve göze görünen her şeyi kapsaması gibi.

11

Hoc posito, quod sequitur, videndum est, cuiusnam animantium deus in fingendo mundo similitudinem secutus sit. Nullius profecto id quidem, quae sunt nobis nota animantia; sunt enim omnia in quaedam genera partita aut inchoata nulla ex parte perfecta; imperfecto autem nec absoluto simile pulchrum esse nihil potest. Cuius ergo omne animal quasi particula quaedam est, sive in singulis sive in universo genere cernatur, eius similem mundum esse dicamus. Omnes igitur, qui animo cernuntur et ratione intelleguntur, animantes conplexu rationis et intellegentiae sicut homines hoc mundo et pecudes et omnia, quae sub aspectum cadunt, conprehenduntur.

12Tanrı evreni, tabiatta anlaşılabilecek en güzel ve her yönden en tam olan şeye benzer yapmak isteyince, bütün canlıların içinde bulunduğu, görülebilen tek bir canlı yaptı. Peki evrenin tek olduğunu söylerken doğru mu söyledik, yoksa birçok ya da sayısız evren olduğunu söylemek daha iyi ve daha doğru mu olurdu? Elbette tektir, madem bir örneğe göre yapılmıştır. Çünkü akılla anlaşılan bütün canlıları kapsayan şey bir başkasıyla birlikte olamaz. Yoksa onu da kapsayan başka bir canlının olması gerekirdi; o zaman bu üstteki canlılar onun parçaları olur, bu gök de en yakındakinin değil, en sondaki o canlının görüntüsü olurdu. Bunlardan hiçbiri olmasın ve bu evren tam olan canlıya olabildiğince benzesin diye, tanrı bu evreni, tam da tek ve bir olsun diye, biricik ve tek doğmuş olarak yarattı.

12

Quod enim pulcherrimum in rerum natura intellegi potest, et quod ex omni parte absolutissimum est, cum deus eius similem mundum efficere vellet, animal unum aspectabile, in quo omnia animalia continerentur, effecit. Rectene igitur unum mundum diximus, an fuit pluris aut innumerabilis dictu melius et verius? Unus profecto, siquidem factus est ad exemplum. Quod enim omnis animantis eos, qui ratione intelleguntur, complectitur, id non potest esse cum altero. Rursus enim alius animans, qui eum contineat, sit necesse est, cuius partes sint animantes superiores, caelumque hoc simulacrum illius ultimi sit, non proximi. Quorum ne quid accideret, atque ut hic mundus esset animanti absoluto simillimus, hoc ipso, quod solus atque unus esset, idcirco singularem deus hunc mundum atque unigenam procreavit.

13Doğmuş olan her şeyin cisimli, görülebilir ve dokunulabilir olması zorunludur. Ateşten yoksun hiçbir şey görülemez; katılıktan yoksun olan dokunulamaz; topraktan payı olmayan hiçbir şey de katı değildir. Bu yüzden tanrı evreni yapmaya girişince önce toprakla ateşi birleştirdi. Ama iki şey bir arada durmak için her zaman üçüncü bir şey arar, adeta bir düğüme, bir bağa muhtaçtır. Bağların en uygunu ve en güzeli de kendisini ve bağladığı şeyleri olabildiğince bir kılandır. Bunu en iyi, Yunanca analogia denen, Latincede ise —cesaret etmek gerek, çünkü bu kelimeleri ilk kez biz türetiyoruz— comparatio ya da proportio, yani orantı denebilecek şey sağlar.

13

Corporeum autem et aspectabile itemque tractabile omne necesse est esse, quod natum est. Nihil porro igni vacuum aspici ac videri potest nec vero tangi, quod careat solido, solidum autem nihil, quod terrae sit expers; quam ob rem mundum efficere moliens deus terram primum ignemque iungebat. Omnia autem duo ad cohaerendum tertium aliquid anquirunt et quasi nodum vinculumque desiderant. Sed vinculorum id est aptissimum atque pulcherrimum, quod ex se atque de iis, quae stringit, quam maxime unum efficit. Id optime adsequitur, quae Graece ἀναλογία, Latine (audendum est enim, quoniam haec primum a nobis novantur) conparatio proportiove dici potest.

14Çünkü üç sayı, üç şekil ya da herhangi üç türden şey arasında, birinci ortaya nasıl orantılıysa orta da sonuncuya öyle orantılı olursa ve karşılıklı olarak, sonuncu ortaya nasıl orantılıysa orta da birinciye öyle orantılı olursa, o zaman ortadaki hem birinci hem sonuncu olur, sonuncuyla birinci de orta olur. Böylece zorunluluk, ayrı olan şeylerin aynı olmasını gerektirir; aynı olunca da hepsinin bir olduğu sonucu çıkar. Bütünün gövdesi derinliği olmayan düz bir yüzey olarak açılsaydı ve onda hiçbir derinlik aranmasaydı, araya konmuş tek bir orta hem kendini hem de arasına konduğu şeyleri bağlardı.

14

Quando enim trium vel numerorum vel figurarum vel quorumcumque generum contingit ut, quod medium sit, ut ei primum proportione, ita id postremo comparetur, vicissimque, ut extremum cum medio, sic medium cum primo conferatur, id, quod medium est, tum primum fit, tum postremum, postrema autem et prima media fiunt; ita necessitas cogit, ut eadem sint ea, quae diiuncta fuerant; eadem autem cum facta sint, efficitur, ut omnia sint unum. Quodsi universi corpus planum et aequabile explicaretur neque in eo quicquam esset † requisitum, unum interiectum medium et se ipsum et ea, quibus esset interpositum, conligaret.

15Ama evrene katılık gerekiyordu; katı şeyler ise hiçbir zaman tek bir ortayla değil, her zaman iki ortayla birbirine bağlanır. Böylece tanrı ateşle toprağın arasına suyu ve havayı koydu, bunları birbiriyle orantılı kılıp birleştirdi: ateş havaya göre neyse hava suya göre o olsun, hava suya göre neyse su da toprağa göre o olsun diye. Bu birleşmeyle gök, göze ve dokunmaya düşecek biçimde düzenlendi. Böylece hem bu sebeple hem de sayıca dört olan bu şeylerden, söylediğim orantıyla sıkıca bağlanmış evrenin gövdesi yapıldı. Bu yüzden evren kendi kendini bir tür uyumlu dostluk ve sevgiyle kucaklar; öyle sıkı durur ki onu bağlayandan başka hiçbir şeyle hiçbir şekilde çözülemez.

15

Sed cum soliditas mundo quaereretur, solida autem omnia uno medio numquam, duobus semper copulentur, ita contigit, ut inter ignem atque terram aquam deus animamque poneret eaque inter se conpararet et proportione coniungeret, ut, quem ad modum ignis animae, sic anima aquae, quodque anima aquae, id aqua terrae proportione redderet. Qua ex coniunctione caelum ita aptum est, ut sub aspectum et tactum cadat. Itaque et ob eam causam et ex iis rebus numero quattuor mundi est corpus effectum ea constrictum conparatione, qua dixi; ex quo ipse se concordi quadam amicitia et caritate conplectitur atque ita apte cohaeret, ut dissolvi nullo modo queat nisi ab eodem, a quo est conligatus.

16Yukarıda söylediğim bu dört şeyin bütün parçaları bütün evrene öyle yerleştirilmiştir ki bu türden hiçbir parça dışarıda kalmamış, bu bütünün içinde o türlerin bütünü bulunur. Bu da şu sebeplerledir: önce evren, tam parçalardan oluşan tam bir canlı olabilsin; sonra, başka bir evrenin doğabileceği hiçbir parça bırakılmadığı için tek olsun; en son da ona hiçbir hastalık ya da yaşlılık dokunamasın.

16

Earum autem quattuor rerum, quas supra dixi, sic in omni mundo partes omnes conlocatae sunt, ut nulla pars huiusce generis excederet extra, atque ut in hoc universo inessent genera illa universa, id ob eas causas, primum ut mundus animans posset ex perfectis partibus esse perfectus, deinde ut unus esset nulla parte, unde alter gigneretur, relicta, postremo ne qui morbus eum posset aut senectus attingere.

17Çünkü her cisim birleşimi, sıcaklığın ya da soğuğun gücüyle veya şiddetli bir darbeyle sarsılır, kırılır, hastalığa ve yaşlılığa itilir. Evrenin yapıcısı ve kurucusu tanrı bu yüzden şunu düşündü: bütün ve tam olan her şeyden, hiçbir hastalık ve yaşlılık tanımayan, bütün ve tam tek bir eser meydana getirsin. Ona hem kendisine en uygun hem en yakışır sureti verdi. Öteki bütün canlıları kapsamasını istediği canlıya, öteki bütün suretleri içine alan tek sureti verdi: onu, Yunanların "küremsi" (sphairoeides) dediği yuvarlak bir biçimde yaptı; her yönden bütün uç noktaları merkezden eşit yarıçaplarla ulaşılan bir biçimde. Onu öyle tornaladı ki daha yuvarlak bir şey yapılamazdı: hiçbir pürüzü, hiçbir tümseği yoktu; köşelerle kesilmiş, kıvrımlarla bozulmuş, çıkıntılı ya da çukur hiçbir yeri yoktu; bütün parçaları birbirine son derece benzerdi. Çünkü tanrının yargısına göre benzerlik benzemezlikten üstündü.

17

Omnis enim coagmentatio corporis vel caloris vel frigoris vi vel aliqua inpulsione vehementi labefactatur et frangitur et ad morbos senectutemque conpellitur. Hanc igitur habuit rationem effector mundi et molitor deus, ut unum opus totum atque perfectum ex omnibus et totis atque perfectis absolveret, quod omni morbo et senio vacaret. Formam autem et maxime cognatam et decoram dedit. A quo enim animanti omnis reliquos contineri vellet animantes, hunc ea forma figuravit, qua una omnes formae reliquae concluduntur, et globosum est fabricatus, quod σφαιροειδές Graeci vocant, cuius omnis extremitas paribus a medio radiis attingitur, idque ita tornavit, ut nihil efficere posset rotundius, nihil asperitatis ut haberet, nihil offensionis, nihil incisum angulis, nihil anfractibus, nihil eminens, nihil lacunosum, omnesque partes simillimas omnium, quod eius iudicio praestabat dissimilitudini similitudo.

18Evrenin bütün şeklini her yandan pürüzsüz kıldı. Çünkü gözlere ihtiyacı yoktu, dışarıda görülebilecek hiçbir şey kalmamıştı; kulaklara da ihtiyacı yoktu, çünkü duyulacak bir şey de yoktu. Evrenin uçlarını çevreleyen bir hava da yoktu ki soluk alması gereksin; bedenin besinlerine ya da sindirilip tüketilmiş besinin atılmasına da ihtiyaç duymuyordu; çünkü hiçbir eksilme ya da ekleme olamazdı, olabileceği bir yer de yoktu. Bu yüzden evren kendini kendi tükenişiyle ve yıpranışıyla beslerdi; çünkü her şeyi kendisi, kendi içinde ve kendinden hem yapar hem çekerdi. Bunları birleştirip kuran tanrı, evrenin kendi kendine yetmesinin ve başka bir şeye ihtiyaç duymamasının daha iyi olacağını düşündü.

18

Omni autem totam figuram mundi levitate circumdedit. Nec enim oculis egebat, quia nihil extra, quod cerni posset, relictum erat, nec auribus, quia ne quod audiretur quidem, neque erant anima circumfusa extrema mundi, ut respirationem requireret, nec vero desiderabat aut alimenta corporis aut detractionem confecti et consumpti cibi; neque enim ulla decessio fieri poterat neque accessio, nec vero erat unde. Itaque se ipse consumptione et senio alebat sui, cum ipse per se et a se et pateretur et faceret omnia. Sic enim ratus est ille, qui ista iunxit et condidit, ipsum se contentum esse mundum neque egere altero.

19Bu yüzden ona eller takmadı, çünkü ne yakalanacak ne de itilecek bir şey vardı; bedenin yürüyüşünü taşıyacak ayaklar ya da başka uzuvlar da takmadı. Göğe, şekline en uygun olan hareketi verdi: yedi hareket arasında zihni ve anlayışı en çok harekete geçiren o tek hareketi. Bu yüzden gök tek ve aynı bir dönüşle kendi etrafında dönüp durur. Tanrı öteki altı hareketi ondan ayırdı ve böylece onu her türlü sapmadan kurtardı. Ayaklara ve adıma ihtiyacı olmayan bu dönüş için de ona yürüme uzuvları vermedi.

19

Itaque ei nec manus adfixit, quoniam nec capiendum quicquam erat nec repellendum, nec pedes aut alia membra, quibus ingressum corporis sustineret. Motum enim dedit caelo eum, qui figurae eius esset aptissimus, qui unus ex septem motibus mentem atque intellegentiam cieret maxime. Itaque una conversione atque eadem ipse circum se torquetur et vertitur. Sex autem reliquos motus ab eo separavit itaque ab omni erratione eum liberavit. Ad hanc igitur conversionem, quae pedibus et gradu non egeret, ingrediendi membra non dedit.

20Var olan tanrı, bir gün olacak tanrıyı düşünerek bunları yaptı: onu pürüzsüz, her yandan eşit, merkezden uca kadar denk, tam olanlardan oluşan tam ve kusursuz bir şey yaptı. Ruhu onun ortasına yerleştirdiği gibi bütününe de yaydı; sonra evreni bedenle çevreleyip dışarıdan giydirdi ve onu tek başına dolaşan, dönen, çember çizerek koşan bir gökle kuşattı. Öyle ki faziletiyle kendi kendisiyle kolayca birlikte olabilsin, başka birine ihtiyaç duymasın, kendini yeterince tanısın ve kendine yakın olsun.

20

Haec deus is, qui erat, de aliquando futuro deo cogitans levem illum effecit et undique aequabilem et a medio ad summum parem et perfectum atque absolutum ex absolutis atque perfectis. Animum autem ut in eo medio conlocavit, ita per totum tetendit; deinde eum circumdedit corpore et vestivit extrinsecus caeloque solivago et volubili et in orbem incitato conplexus est, quod secum ipsum propter virtutem facile esse posset nec desideraret alterum satis sibi ipsum notum et familiare.

21Böylece o ebedî tanrı bu tam anlamıyla mesut tanrıyı yarattı. Ama ruhu, az önce söylediğimiz sırayla, ancak bedeni yaptıktan sonra yapmaya başlamadı; çünkü büyük olanın küçük olana boyun eğmesi doğru olmazdı. Biz pek çok şeyi düşünmeden ve gelişigüzel söyleriz; tanrı ise ruhu hem doğuşça hem faziletçe daha eski olarak doğurdu ve onu efendi ve buyurucu olarak itaat eden bedenin başına koydu. Bunu da şöyle yaptı: bölünmez olan ve her zaman aynı biçimde kendisine benzer kalan maddeden ve cisimlerde bölünebilir olarak doğan maddeden, bu ikisinin ortasında üçüncü bir madde türü karıştırdı. Bu madde hem aynının hem de ötekinin tabiatından pay alıyordu; tanrı onu bölünmez olanla cisimde bölünebilir olanın arasına koydu.

21

Sic deus ille aeternus hunc perfecte beatum deum procreavit. Sed animum haud ita, ut modo locuti sumus, tum denique, cum corpus ei effecisset, inchoavit; neque enim esset rectum minori parere maiorem; sed nos multa inconsiderate ac temere dicimus. Deus autem et ortu et virtute antiquiorem genuit animum eumque ut dominum atque imperantem oboedienti praefecit corpori, idque molitus tali quodam est modo: Ex ea materia, quae individua est et quae semper unius modi suique similis, et ex ea, quae in corporibus dividua gignitur, tertium materiae genus ex duobus in medium admiscuit, quod esset eiusdem naturae et quod alterius, idque interiecit inter individuum atque id, quod dividuum esset in corpore.

22Bu üçünü alınca onları tek bir suret hâlinde karıştırdı; "ötekinin" dediğimiz, bu birleşmeden kaçan ve ona yabancı olan tabiatı zorla aynıyla birleştirdi. Bunları maddeyle karıştırıp üçünden bir şey yapınca, onu uygun düşen parçalara böldü; her bir parçayı da aynıdan, ötekinden ve maddeden karıştırdı. Bölme de şöyleydi: önce bütünden bir parça ayırdı; sonra birinci parçanın iki katı olan ikincisini; sonra ikincinin bir buçuk katı, birincinin üç katı olan üçüncüsünü; sonra ikincinin iki katı olan dördüncüsünü; sonra üçüncünün üç katı olan beşincisini; sonra birincinin sekiz katı olan altıncısını; en son da birincinin yirmi yedi katı olan yedincisini.

22

Ea cum tria sumpsisset, in unam speciem temperavit naturamque illam, quam alterius diximus, vi cum eadem coniunxit fugientem et eius copulationis alienam; quae permiscens cum materia cum ex tribus effecisset unum, id ipsum in ea, quae decuit, membra partitus est. Iam partis singulas ex eodem et ex altero et ex materia temperavit. Fuit autem talis illa partitio: unam principio partem detraxit ex toto, secundam autem primae partis duplam, deinde tertiam, quae esset secundae sesquialtera, primae tripla, deinde quartam, quae secundae dupla esset, quintam inde, quae tertiae tripla, tum sextam octuplam primae, postremo septimam, quae septem et viginti partibus antecederet primae.

23Sonra yine bütünden parçalar keserek iki katlık ve üç katlık aralıkları doldurmaya koyuldu. Bu parçaları aralıklara öyle yerleştirdi ki her aralıkta iki orta bulunsun. ("Orta değerler" demeye pek cesaret edemiyorum, Yunanların mesotetes dediği şeyler; ama öyle demişim gibi anlaşılsın, daha açık olacaktır.) Bunlardan biri, uçların birinden onun belli bir kesri kadar büyük, ötekinden onun aynı kesri kadar küçüktür; öteki ise uçların birinden belli bir sayı kadar büyük, ötekinden aynı sayı kadar küçüktür. Bu bağlantılardan 3:2, 4:3 ve 9:8 oranında aralıklar doğunca, tanrı 4:3'lük aralıkların hepsini 9:8'lik aralıklarla doldurdu ve her birinde küçük bir parça artakaldı.

23

Deinde instituit dupla et tripla intervalla explere partis rursus ex toto desecans; quas in intervallis ita locabat, ut in singulis essent bina media (vix enim audeo dicere medietates, quas Graeci μεσότητας appellant; sed quasi ita dixerim, intellegatur; erit enim planius), earum alteram eadem parte praestantem extremis eademque superatam, alteram pari numero praestantem extremis parique superatam. Sesquialteris autem intervallis et sesquitertiis et sesquioctavis sumptis ex his conligationibus in primis intervallis sesquioctavo intervallo sesquitertia omnia explebat, cum particulam singulorum relinqueret.

24Bu küçük parçanın aralığı bırakılınca, uçlarında sayının sayıya oranı 256'nın 243'e oranı oldu. Böylece bunları kestiği o karışımın hepsini tüketmişti. Sonra bütün bu birleşimi boylamasına ikiye ayırdı, ortasını ortasına denk getirip ikisini adeta X biçiminde çaprazladı; sonra çember hâlinde büktü; öyle ki hem her biri kendi uçlarıyla hem de birbirleriyle, karşı noktadaki birleşme yerinde birleşsin. Onları, çemberi hep aynı yerde ve aynı biçimde dönen o hareketle her yandan kuşattı.

24

Eius autem particulae intervallo relicto habebat numerus ad numerum eandem proportionem conparationemque in extremis, quam habent ducenta quinquaginta sex cum ducentis quadraginta tribus, atque ita permixtum illud, ex quo haec secuit, iam omne consumpserat. Hanc igitur omnem coniunctionem duplicem in longitudinem diffidit mediaeque accommodans mediam quasi decussavit, deinde in orbem intorsit, ut et ipsae secum et inter se ex commissura, quae e regione esset, iungerentur, eoque motu, cuius orbis semper in eodem erat eodemque modo ciebatur, undique est eas circumplexus.

25Böylece birini dış, ötekini iç çember olarak kuşatınca, dıştakini aynının, içtekini ötekinin tabiatı olarak belirledi. Aynının çemberini yanlamasına sağa doğru döndürdü, ötekinin çemberini ise köşegen boyunca sola yöneltti; ama üstünlüğü yukarıdakine verdi, yalnız onu bölünmeden bıraktı. İçtekini altı yerden bölünce, ondan çıkan yedi eşit olmayan çemberin iki katlık ve üç katlık aralıklarla, birbirine zıt yönlerde hareket etmesini buyurdu. Bunların üçünün hızını eşit yaptı; dördünü ise hem birbirinden hem de öteki üçten farklı hızlarda.

25

Atque ita cum alterum esset exteriorem, alterum interiorem amplexus orbem, illum eiusdem naturae, hunc alterius notavit eamque, quae erat eiusdem, detorsit a latere in dexteram partem, hanc autem citimam a mediana linea direxit ad laevam, sed principatum dedit superiori, quam solam individuam reliquit. Interiorem autem cum in sex partis divisisset, septem orbis dispares duplo et triplo intervallo moveri iussit contrariis inter se cursibus. Eorum autem trium fecit pares celeritates, sed quattuor et inter se dispares et dissimilis trium reliquorum.

26Evrenin yaratıcısı tanrı ruhu kendi zihninden ve iradesinden doğurunca, ancak o zaman bütün yoğun ve cisimli şeyi ruhun altına serdi, onun içine yerleştirdi ve böylece ortayı ortaya denk getirerek birleştirdi. Böylece ruh ortadan çıkıp göğün uç sınırını en yukarıdan yuvarlak bir çemberle sardı ve kendi kendine dönerek ebedî ve bilge bir hayatın ilahî başlangıcını başlattı.

26

Animum igitur cum ille procreator mundi deus ex sua mente et voluntate genuisset, tum denique omne, quod erat concretum atque corporeum, substernebat animo interiusque faciebat atque ita medio medium accommodans copulabat. Sic animus a medio profectus extremitatem caeli a suprema regione rotundo ambitu circumiecit seseque ipse versans divinum sempiternae sapientisque vitae induxit exordium.

27Göğün gövdesi görülebilir olarak yapıldı; ruh ise göz bakışından kaçar. Ruh, ebedî ve anlayışa konu olan şeylerin aklına ve Yunanların harmonia dediği ahengine sahip ve ortak olan tek şeydir; en iyi ve en üstün yaratıcı ondan daha iyi bir şey yaratmamıştır. Çünkü ruh aynının ve ötekinin tabiatından birleştirilmiş, buna madde de eklenmiş, üç kısmın karışımıyla orantılı olarak kurulmuştur. Kendi kendine dönerek, değişebilir maddeye de, yine bölünmez ve basit olana da dokunduğunda bütünüyle kendi kendine hareket eder; neyin aynı türden, neyin öteki türden olduğunu ayırt eder. Ötekileri de belirler: her şeye en uygun olanın ne olduğunu, her birine hangi yerde, hangi biçimde, hangi zamanda neyin düştüğünü, doğan şeylerle her zaman aynı kalan şeyler arasında ne ayrım bulunduğunu.

27

Et corpus quidem caeli aspectabile effectum est, animus autem oculorum effugit optutum. Est autem unus ex omnibus rationis concentionisque, quae ἁρμονία Graece, sempiternarum rerum et sub intellegentiam cadentium compos et particeps, quo nihil est ab optimo et praestantissimo genitore melius procreatum; quippe qui ex eadem iunctus alteraque natura adiuncta materia temperatione trium partium proportione conpactus, se ipse conversans, cum materiam mutabilem arripuit et cum rursus individuam atque simplicem, per se omnis movetur discernitque, quid sit eiusdem generis, quid alterius, et cetera diiudicat, quid cuique rei sit maxime aptum, quid quoque loco aut modo aut tempore contingat, quaeque distinctio sit inter ea, quae gignantur, et ea, quae sint semper eadem.

28Gerçek akıl ise hem daima aynı kalan şeylerle hem de değişen şeylerle uğraşır. Aynının ve ötekinin içinde, kendiliğinden, sessizce ve hiçbir ses çıkarmadan hareket ederken his uyandırılabilen şeylere değdiğinde ve öteki türün çemberi sarsılmadan, dosdoğru yürüyerek her şeyi ruha ve zihne bildirdiğinde, sağlam ve doğru kanaatler, sağlam ve doğru onaylar doğar. Değişmeden daima aynı kalan, hisle değil anlayışla kavranan şeyler üzerinde döndüğünde ise…

(Burada metinde bir boşluk vardır.)

İşte zamanın doğması için ilahî akıl ve zihin güneşin ve ayın yörüngesini buldu…

28

Ratio autem vera, quae versatur in iis, quae sunt semper eadem, et in iis, quae mutantur, cum in eodem et in altero movetur ipsa per sese sine voce et sine ullo sono, cum eam partem attingit, qua sensus cieri potest, et orbis illius generis alterius inmutatus et rectus omnia animo mentique denuntiat, tum opiniones adsensionesque firmae veraeque gignuntur; cum autem in illis rebus vertitur, quae manentes semper eadem non sensu, sed intellegentia continentur … Ratione igitur et mente divina ad originem temporis curriculum inventum est solis et lunae

29…[tanrı onların] tabiatını öyle döndürdü ki ayın yörüngesi yeryüzünü en yakından çevreledi, onun üstünde ise yeryüzüne en yakın olarak güneşin dolanımı yer aldı. Sonra Sabah Yıldızı ile Merkür'ün kutsal yıldızı gelir; bunların yörüngesi hız bakımından güneşinkine eşittir, ama ona zıt bir kuvvetleri vardır. Sabah Yıldızı, Merkür ve güneş arasındaki bu yarışta kâh biri ötekini geçer, kâh sırası gelince kendisi geçilir.

29

ius natura converteret, ut terram lunae cursus proxime ambiret eique supra terram proxima solis circumvectio esset. Lucifer deinde et sancta Mercuri stella cursum habent solis celeritati parem, sed vim quandam contrariam, eaque concursatione, quam inter se habent Lucifer, Mercurius, sol, alii alios vincunt vicissimque vincuntur.

30Öteki yıldızların hangi sebeple yerleştirildiğini ve nasıl bir düzende durduklarını başka bir konuşmaya bırakmalıyız; yoksa yalnızca değinilmesi gereken konuya, uğruna ona değindiğimiz asıl konudan daha uzun söz ayırmış oluruz. Zamanın ölçüsünü belirleyecek olan yıldızların her biri kendine yaraşan yörüngeyi edindiğinde, cisimleri can bağlarıyla bağlanarak canlılar olarak doğduklarında ve buyruğa uymayı öğrendiklerinde, durum şöyle oldu: ötekinin tabiatının eğik hareketi yüzünden aynının tabiatının hareketine çarpıyor, ona takılıyor, onunla engelleniyorlardı; kimi daha büyük bir çemberi, kimi daha küçük bir çemberi dolaşıyordu; büyüğü dolaşanlar daha yavaş, küçüğü dolaşanlar daha hızlı gidiyordu. Bu yüzden, aynı ve tek bir tabiatın hareketiyle bakıldığında, en hızlı gidenler bu hızlarına rağmen daha yavaş olanlarca geçiliyor, öndeyken de geride kalıyor gibi görünüyordu.

30

Reliquorum siderum quae causa collocandi fuerit, quaeque eorum sit conlocatio, in sermonem alium differendum est, ne in eo, quod attingendum fuit, quam in eo, quoius causa id attingimus, longior ponatur oratio. Quando igitur sibi quodque eorum siderum cursum decorum est adeptum, ex quibus erat modus temporis consignandus, conligatisque corporibus vinculis animalibus animantia orta sunt eaque imperio parere didicerunt, tum ex alterius naturae motione transversa in eiusdem naturae motum incurrentia in eaque haerentia atque inpedita, cum alia maiorem lustrarent orbem, alia minorem, tardius quae maiorem, celerius quae minorem, motu unius eiusdemque naturae quae velocissime movebantur, ea celeritate vinci a tardioribus et, cum superabant, superari videbantur.

31Çünkü bu hareket, bütün çemberlerini bir sarmalın kıvrımı gibi döndürüyordu; aynı anda iki zıt yöne doğru ilerledikleri için en yavaş olan, en hızlıya en yakın görünüyordu. Sekiz yörüngedeki hızları ve yavaşlıkları açıkça gösterecek belli bir ölçü bulunsun diye, tanrı bizzat güneşi yeryüzünden yukarı doğru ikinci dolanım yerinde bir kandil gibi yaktı. Böylece gök her şeye olabildiğince ışık saçacak, öğrenmeye yaratılışça ehil olan canlılar da aynının ve ona benzer olanın hareketinden sayıların tabiatını ve gücünü öğreneceklerdi.

31

Omnis enim orbis eorum quasi helicae inflexione vertebat, quia bifariam contrarie simul procedentia efficiebant, ut, quod esset tardissimum, id proximum fieret celerrimo. Atque ut esset mensura quaedam evidens, quae in octo cursibus celeritates tarditatesque declararet, deus ipse solem quasi lumen accendit ad secundum supra terram ambitum, ut quam maxime caelum omnibus conluceret animantesque, quibus ius esset doceri, ab eiusdem motu et ab eius, quod simile esset, numerorum naturam vimque cognoscerent.

32Gece ile gündüz işte bu biçimde ve bu sebeplerle doğdu: bu, tek olan, en bilge ve en iyi çemberin bir dolanımıdır. Ay kendi yörüngesini dolaşıp güneşe yetiştiğinde bir ay tamamlanır; güneş kendi çemberinin bütününü katedip bitirdiğinde bir yıl.

32

Nox igitur et dies ad hunc modum et ob has generata causas unum circumitum orbis efficit sapientissimum atque optimum, mensis autem, quando luna lustrato suo cursu solem consecuta est, annus, ubi sol suum totum confecit et peragravit orbem.

33Öteki yıldızların dolanımlarını ise pek az kişi dışında insanlar bilmez; onlara ne ad verirler ne de onları sayıyla birbirine göre ölçerler. Bu yüzden yıldızların, sayısız çoklukta ve şaşılacak çeşitlilikteki bu gezinmelerinin, haklı olarak zaman denen şeyin ta kendisi olduğunu bilmezler. Yine de şu görülebilir ve anlaşılabilir: zamanın tam ve kusursuz sayısı ile tam ve kusursuz yıl, ancak sekiz dolanım yörüngelerini tamamlayıp aynı başlangıç noktasına döndüğünde ve aynı, daima kendine benzer kalan çember onları ölçüp bitirdiğinde dolar.

33

Ceterorum autem siderum ambitus ignorantes homines praeter admodum paucos neque nomine appellant neque inter se numero commetiuntur. Itaque nesciunt hos siderum errores id ipsum esse, quod rite dicitur tempus, multitudine infinita, varietate admirabili praeditos. Ac tamen illud perspici et intellegi potest, absoluto perfectoque numero temporis absolutum annum perfectumque tum compleri denique, cum se octo ambitus confectis suis cursibus ad idem caput rettulerunt, cumque eos permensus est idem et semper sui similis orbis.

34İşte bu sebeplerle, gökte yol alıp yaz ve kış dönümlerinde geri dönen yıldızlar doğdu; öyle ki gördüğümüz bu canlının bütünü, zihnimizle kavradığımız o canlıya ebediliği taklit bakımından olabildiğince benzesin.

Zamanın doğuşuna kadarki her şeyi tanrı taklit ettiği örneklerin damgasını vurarak biçimlendirmişti; ama henüz bütün canlıları evrenin içine kapamamış olduğundan, suretin önüne konan örneğe benzerliği bu bakımdan eksik kalıyordu. Zihin, şeylerin asıl suretine bakarak canlıların kaç ve ne türlü suretlerini görebiliyorsa, bu evrende de o kadarını ve o türlüsünü biçimlendirmeyi tasarladı.

34

Has igitur ob causas nata astra sunt, quae per caelum penetrantia solstitiali se et brumali revocatione converterent, ut hoc omne animal, quod videmus, esset illi animali, quod sentimus, ad aeternitatis imitationem simillimum. Et cetera quidem usque ad temporis ortum impressa ab illis, quae imitabatur, ecfinxerat; sed quia nondum omne animal in mundo intus incluserat, ex ea parte deficiebat ad propositum exemplar imaginis similitudo. Quot igitur et quales animalium formas mens in speciem rerum intuens poterat cernere, totidem et tales in hoc mundo secum cogitavit effingere.

35Canlıların dört cinsi vardı: biri ilahî ve göksel, ikincisi kanatlı ve havada yaşayan, üçüncüsü suda yaşayan, dördüncüsü karada yaşayan. İlahî canlıların suretini çoğunlukla ateşten yaptı ki hem pek parlak hem de görünüşte en güzel olsunlar. Onları evrenin tabiatına benzetmek istediği için dönebilsinler diye yuvarlak yaptı, en iyi zihnin bilgeliğine yoldaş kıldı ve bütün göğün çevresine eşit olarak dağıttı. Böylece bu çeşitlilikle bezenmiş bütün, Yunanların yerinde bir adla kosmos (düzen ve süs), bizim de ışıldayan mundus dediğimiz şey oldu.

35

Erant autem animantium genera quattuor, quorum unum divinum atque caeleste, alterum pinnigerum et aërium, tertium aquatile, terrestre quartum. Divinae animationis maxime speciem faciebat ex igne, ut et splendidissimus esset et aspectu pulcherrimus. Cumque eum similem universi naturae efficere vellet, ad volubilitatem rotundavit comitemque eum sapientiae quam optimae mentis effecit circumque omne caelum aequaliter distribuit, ut hunc varietate distinctum bene Graeci κόσμον, nos lucentem mundum nominaremus.

36Tanrı ilahî varlıklara iki tür hareket verdi: biri, daima aynı yerde kalan ve aynı şeyler hakkında hep aynı biçimde düşünen hareket (metin burada bozuktur); öteki, aynının ve benzerin dönüşüyle öne doğru itilen hareket. Geri kalan beş hareketten ise onun yoksun ve nasipsiz, kımıldamaz ve durağan olmasını istedi. Göğe çakılı olup yerinden oynamayan yıldızlar bu türdendir; bunlar canlıdır, hem de ilahî canlılar; bu sebeple yerlerine bağlı kalır ve ebediyen dururlar. Başıboş ve değişken bir gezinmeyle kayıp giden yıldızlar ise yukarıda anlattığımız gibi doğmuştur.

36

Dedit autem divinis duo genera motus, unum, quod semper esset in eodem † de quo et idem omnibus atque uno modo celaret, alterum, quod in anticam partem a conversione eiusdem et similis pelleretur. Quinque autem reliquis motibus orbum eum voluit esse et expertem, immobilem et stantem. Ex quo genere ea sunt sidera, quae infixa caelo non moventur loco, quae sunt animantia, eaque divina, ob eamque causam suis sedibus inhaerent et perpetuo manent. Quae autem vaga et mutabili erratione labuntur, ita generata sunt, ut supra diximus.

37Bizi besleyen, içinden geçen bir mil üzerinde duran, gündüzü ve geceyi hem yapan hem gözeten yeryüzünü ise, göğün içinde doğan tanrıların en eskisi kıldı. Tanrıların oyunlarını ve birbirleriyle karşılaşmalarını, çemberlerinde ne gibi dönüşlerin ve öne geçişlerin olduğunu; birbirlerine neredeyse değdiklerinde hangilerinin yakınlaşıp kavuştuğunu, hangilerinin karşı yönde bulunduğunu, kimlerin arkasından ya da önünden kaydıklarını, hangi zamanlarda gözümüzden gizlenip yeniden ortaya çıkarak akıldan yoksun olanlara korku saldıklarını, gözümüzün önüne bunların bir modelini koymadan sözle açıklamaya kalkışırsak boşuna emek harcamış oluruz. Ama bu kadarı yeter; görünen ve doğmuş olan tanrıların tabiatı hakkında giriş olarak söylediklerimiz burada sona ersin.

37

Iam vero terram, altricem nostram, quae traiecto axi sustinetur, diei noctisque effectricem eandemque custodem, antiquissimam deorum omnium voluit esse eorum, qui intra caelum gignerentur. Lusiones autem deorum et inter ipsos deos concursiones, quaeque in orbibus eorum conversiones quaeque antecessiones eveniant, cumque inter se paene contingant, eorum qui prope copulentur contrariaque regione et pone quos aut ante labantur quibusque temporibus a nostro aspectu oblitescant rursusque emersi terrorem incutiant rationis expertibus, si verbis explicare conemur nullo posito ob oculos simulacro earum rerum, frustra suscipiatur labor. Sed haec satis sint dicta nobis, quaeque de deorum, qui cernuntur quique sunt orti, natura praefati sumus, habeant hunc terminum.

38Geriye kalanlara gelince, yani Yunanların daimon dedikleri, bizimkilerin ise —bu çeviri doğru sayılabilirse— sanırım Lar dedikleri varlıklara: Onların doğuşunu bilmek ve anlatmak, yazmayı üstlenmeye cesaret edebileceğimiz bir işten daha büyüktür. Elbette eskilere, dedikleri gibi kadim insanlara inanmak gerekir; onlar kendilerinin tanrıların soyundan geldiğini söylüyorlardı ve bu yüzden bize o tanrıların adlarını aktardılar. Kendi atalarını en iyi onlar bilebilirdi; tanrılardan doğmuş olanlara inanmamak da güçtür; gerçi sözleri ne kanıtlarla ne de kesin akıl yürütmelerle desteklenir, ama kendi işlerinden söz ediyor göründükleri için eski kanuna ve âdete uymak gerekir.

38

Reliquorum autem, quos Graeci δαίμονας appellant, nostri, opinor, Lares, si modo hoc recte conversum videri potest, et nosse et enuntiare ortum eorum maius est, quam ut profiteri nos scribere audeamus. Credendum nimirum est veteribus et priscis, ut aiunt, viris, qui se progeniem deorum esse dicebant, itaque eorum vocabula nobis prodiderunt. Nosse autem generatores suos optime poterant, ac difficile factu est a deis ortis fidem non habere, quamquam nec argumentis nec rationibus certis eorum oratio confirmatur; sed quia de suis rebus videntur loqui, veteri legi morique parendum est.

39Öyleyse bu tanrıların doğuşu, onların aktardığı gibi kabul edilsin ve anlatılsın: Okeanos ile Salacia'nın Gök'ün tohumundan ve Yer'in rahminden doğup dünyaya geldiklerini; onlardan Saturnus ile Ops'un, ardından Iuppiter ile Iuno'nun doğduğunu; sonra birbirlerine kardeş ve akraba denildiğini gördüğümüz öteki tanrıların ve —eski bir kelimeyi kullanırsak— onların zürriyetinin geldiğini anlatalım.

39

Sic igitur, ut ab iis est traditum, horum deorum ortus habeatur atque dicatur, ut Oceanum Salaciamque Caeli satu Terraeque conceptu generatos editosque memoremus, ex his Saturnum et Opem, deinceps Iovem atque Iunonem, reliquos, quos fratres inter se agnatosque usurpari atque appellari videmus, et eorum, ut utamur vetere verbo, prosapiam.

40Hem dolaşıp kendini açıkça gösteren tanrılar hem de bize ancak istedikleri ölçüde görünen tanrılar, hepsi yaratılınca, her şeyi doğuran tanrı onlara şöyle seslenir:

"Ey tanrı tohumundan doğanlar, şunu dinleyin: Babası ve yapıcısı olduğum eserler, ben istemedikçe çözülmezler. Gerçi bağlanmış her şey çözülebilir; ama akılla bağlanmış olanı çözmeyi istemek iyi olana hiç yakışmaz. Doğmuş olduğunuz için ölümsüz ve çözülmez olamazsınız; yine de asla çözülmeyeceksiniz: ne ölümün hiçbir yazgısı ne de benim irademden daha güçlü bir hile sizi yok edecektir. Çünkü bu irade, ebediliğiniz için, doğarken bağlandığınız bağlardan daha büyük bir bağdır."

40

Quando igitur omnes, et qui moventur palamque se ostendunt, et qui eatenus nobis declarantur, qua ipsi volunt, creati sunt, tum ad eos is deus, qui omnia genuit, fatur: Haec vos, qui deorum satu orti estis, attendite: quorum operum ego parens effectorque sum, haec sunt indissoluta me invito; quamquam omne colligatum solvi potest; sed haudquaquam boni est ratione vinctum velle dissolvere. Sed quoniam estis orti, inmortales vos quidem esse et indissolubiles non potestis, neutiquam tamen dissolvemini, neque vos ulla mortis fata periment nec fraus valentior quam consilium meum, quod maius est vinculum ad perpetuitatem vestram quam illa, quibus estis tum, cum gignebamini, conligati.

41"Öyleyse ne düşündüğümü öğrenin. Geriye üç cins kaldı, onlar da ölümlü; bunlar atlanırsa gök kusursuzca tamamlanmış olmaz. Çünkü bütün canlı cinslerini bağrında tutmayacaktır; oysa tutması gerekir ki örnek aldığı şeyden hiçbir eksiği olmasın. Bunları bizzat ben yaparsam tanrıların hayatına denk olurlar. Öyleyse ölümlü bir yaratılışla doğsunlar diye bu işi siz üstlenin: onları doğurun ve sizin doğuşunuzda kullandığımı hatırladığınız gücümü taklit edin. Onların arasında, ölümsüz tanrılarla adeta soydaş olacak biçimde yaratılanlar ilahî cinsten diye anılsın, bütün canlıların başında dursun ve size hak ve kanun gereği gönülden itaat etsin. Bunların başlangıcını ve tohumunu ben size teslim edeceğim; siz de ölümsüz olana ölümlü bir parça örün. Böylece canlılar doğacak; onları yaşarken besleyecek, tükenince yine bağrınıza alacaksınız."

41

Quid sentiam igitur, cognoscite: Tria genera nobis reliqua sunt, eaque mortalia; quibus praetermissis caeli absolutio perfecta non erit. Omnia enim genera animalium complexu non tenebit; teneat autem oportebit, ut ex eodem ne quid absit. Quae a me ipso effecta si sint, deorum vitam possint adaequare. Ut igitur mortali condicione generentur, vos suscipite, ut illa gignatis imiteminique vim meam, qua me in vestro ortu usum esse meministis. In quibus qui tales creabuntur, ut deorum inmortalium quasi gentiles esse debeant, divini generis appellentur teneantque omnium animantium principatum vobisque iure et lege volentes pareant; quorum vobis initium satusque tradetur a me, vos autem ad id, quod erit inmortale, partem attexitote mortalem. Ita orientur animantes, quos et vivos alatis et consumptos sinu recipiatis.

42Böyle dedi. Sonra daha önceki karışıma döndü; evrenin bütün tabiatının ruhunu onda harmanlayıp karıştırmıştı. Önceki karışımdan artakalanları döküp hemen hemen aynı biçimde denkleştirdi; yalnız bunlar, her zaman aynı kalan şeyler gibi bozulmamış değildi: onlardan ikinci, hatta üçüncü derecede bir saflık alıyordu.

42

Haec ille dixit. Deinde ad temperationem superiorem revertit; in qua omnem animum universae naturae temperans permiscebat superiorisque permixtionis reliquias fundens aequabat eodem modo ferme, nisi quod non ita incorrupta, ut ea, quae semper idem, sed ab iis secundum sumebat atque etiam tertium.

43Bütünü böylece kurunca yıldızların sayısınca ruh ayırdı, her ruhu bir yıldıza bağladı ve onları adeta evrenin arabasına bindirdi. Onlara kaderin zorunlu kanunlarını gösterdi ve şunu bildirdi: ilk doğuş hepsi için bir ve aynı olacak, ölçülü ve değişmez olacak, hiçbiri ondan eksik bir pay almayacaktı; ruhlar ekilip adeta saçılınca, belli zaman aralıklarıyla tanrılara ibadete en elverişli canlı doğacaktı.

43

Toto igitur omni constituto sideribus parem numerum distribuit animorum et singulos adiunxit ad singula atque ita quasi in currum universitatis inposuit commonstravitque leges fatales ac necessarias et ostendit primum ortum unum fore omnibus, eumque moderatum atque constantem nec ab ullo inminutum, satis autem et quasi sparsis animis fore uti certis temporum intervallis oreretur animal, quod esset ad cultum deorum aptissumum.

44İnsan cinsinin tabiatı iki türlü olduğundan, işin aslı şuydu: erkek olacakların cinsi daha üstün olacaktı. Tanrı ruhları zorunlulukla bedenlere yerleştirince ve bedenlere kâh bir şey katılıp kâh bir şey eksilince, önce hepsinde bir ve ortak olan, şiddetli bir hareketle uyanan ve tabiata bağlı olan bir his doğmak zorundaydı; sonra haz ile sıkıntının karıştığı sevgi; ardından öfke, korku ve ruhun öteki çalkantıları: bunlar öncekilerin yoldaşıdır, kimileri de onlara zıttır ve onlarla çatışır. Bunları akılla yönetenler adil, kendilerini bunlara bırakanlar ise adaletsiz yaşayacaklardı.

44

Sed cum duplex esset natura generis humani, sic se res habebat, ut praestantius genus esset eorum, qui essent futuri viri. Cum autem animos corporibus necessitate insevisset, cumque ad corpora tum accessio fieret, tum abscessio, principio necesse erat sensum exsistere unum communemque omnium vehementiore motu excitatum coniunctumque naturae, deinde voluptate et molestia mixtum amorem, post iram et metum et reliquos motus animi, comites superiorum et iis etiam contrarios dissidentes; quos qui ratione rexerit, iuste vixerit, qui autem iis se dediderit, iniuste.

45Tabiatın verdiği hayat yolunu doğru ve ahlâken güzel bir biçimde tamamlayan kişi, kendisine bağlandığı yıldıza geri dönecektir. Ölçüsüz ve itidalsiz yaşayanı ise ikinci doğuş kadın suretine aktaracaktır; o zaman da kötülüklerine son vermezse daha da ağır biçimde savrulacak, huylarına en çok benzeyen evcil ve yabani hayvan suretlerine geçecek ve kendisinde doğuştan bulunan, içine yerleştirilmiş olan aynının ve benzerin dönüşünü izlemeye başlamadıkça kötülüklerinin sonunu görmeyecektir. Bu da ancak ateşten, havadan, sudan ve topraktan gelip ona çökmüş olan bulanık ve akıldan yoksun şeyleri akılla kovduğunda ve ruhun ilk ve en iyi hâline eriştiğinde olacaktır.

45

Atque ille, qui recte atque honeste curriculum vivendi a natura datum confecerit, ad illud astrum, quocum aptus fuerit, revertetur; qui autem inmoderate et intemperate vixerit, eum secundus ortus in figuram muliebrem transferet, et, si ne tum quidem finem vitiorum faciet, gravius etiam iactabitur et in suis moribus simillimas figuras pecudum et ferarum transferetur neque terminum malorum prius aspiciet, quam illam sequi coeperit conversionem, quam habebat in se ipse eiusdem et similis innatam et insitam. Quod tum eveniet, cum illa, quae ex igni, anima, aqua, terra turbulenta et rationis expertia insederint, ratione depulerit et ad primam atque optimam affectionem animi pervenerit.

46Tanrı bunları böylece düzenledikten ve sonradan bir kusur ya da kötülük çıkarsa kendini her türlü suçun ve sorumluluğun dışında tuttuktan sonra, ruhların kimini yeryüzüne, kimini aya, kimini de evrenin öteki kısımlarına, zaman aralıklarının işareti ve nişanı olarak konmuş olan yerlere saçarak adeta ekti. Bu ekimden sonra, deyim yerindeyse, genç tanrılara şu işi bıraktı: ölümlü bedenleri biçimlendirsinler; insan ruhuna eklenmesi gereken ne kaldıysa onu ve onu izleyen her şeyi işleyip tamamlasınlar; sonra bu canlıya önder ve kılavuz olsunlar, onun hayatını olabildiğince güzel yönetip idare etsinler; yeter ki o canlı kendi kusuruyla kendi başına bir bela aramasın.

46

Quae cum ita dissignasset seseque, si quid postea fraudis aut vitii evenisset, extra omnem culpam causamque posuisset, alios in terram, alios in lunam, alios in reliquas mundi partes, quae sunt spatiorum temporis signa et notae constitutae, spargens quasi serebat. Post autem eam sationem dis, ut ita dicam, iunioribus permisit, ut corpora mortalia effingerent, quantumque esset reliquum ex humano animo, quod deberet accedere, id omne, et quae consequentia essent, perpolirent et absolverent; deinde ut huic animanti principes se ducesque praeberent vitamque eius quam pulcherrime regerent et gubernarent, quatenus non ipse bene factus sua culpa sibi aliquid miseriae quaereret.

47Her şeyi düzenleyen tanrı kendi hâlinde değişmeden kalıyordu; onun yarattıkları ise babalarının buyruğunu anlayınca ona uydular. Ölümlü canlının ölümsüz ilkesini teslim aldıktan sonra kendilerini doğuran ve yapanı taklit ederek evrenden, sonradan geri verecekleri ateş, toprak, su ve hava parçacıklarını ödünç aldılar. Bunları, kendilerinin bağlandığı bağlarla değil, küçüklüklerinden görülemeyen bağlarla birbirine tutturdular: sık sık çakılıp eritilerek kaynatılmış minik çivilere benzeyen bu bağlarla hepsinden tek bir beden yaptılar ve içine akan, dışına akan bu bedenin içine ilahî ruhun dolanımlarını bağladılar.

47

Atque is quidem, qui cuncta conposuit, constanter in suo manebat statu; qui autem erant ab eo creati, cum parentis ordinem cognovissent, hunc sequebantur. Itaque cum accepissent inmortale principium mortalis animantis, imitantes genitorem et effectorem sui particulas ignis et terrae et aquae et animae a mundo, quas rursus redderent, mutuabantur easque inter se copulabant haud isdem vinclis, quibus ipsi erant conligati, sed talibus, quae cerni non possent propter parvitatem, crebris quasi cuneolis inliquefactis unum efficiebant ex omnibus corpus atque in eo influente atque effluente animi divini ambitus inligabant.

48Böylece bir ırmağa daldırılmış olan bu dolanımlar ne tutabiliyor ne de tutulabiliyordu; büyük bir şiddetle kâh sürüklüyor, kâh sürükleniyorlardı. Bu yüzden canlının bütünü hareket ediyordu, ama ölçüsüzce ve gelişigüzel; altı hareketle oradan oraya taşınıyordu: öne ve arkaya, sola ve sağa, yukarı ve aşağı, kâh şuraya kâh buraya…

*(Burada metinde bir boşluk vardır.)*

48

Itaque illi in flumen inmersi neque tenebant neque tenebantur, sed vi magna tum ferebant, tum ferebantur. Ita totum animal movebatur illud quidem, sed inmoderate et fortuito, ut sex motibus veheretur. Nam et ante et pone et ad laevam et ad dextram et sursum et deorsum, modo huc, modo illuc …

49…Ama görüntü parlak bir yüzeye yerleşirse, gözlerin ateşi yüzün önüne yayılan ateşle karışıp birleştiğinde ya aynı görüntü ya da bazen değişmiş bir görüntü geri yansır. Solda olan şeyler sağda görünür, çünkü gözlerin zıt kısımları nesnenin zıt kısımlarına değer. Işık ışınları döndüğünde ve birbirine kaynaşmadığında ise sağ sağa, sol sola karşılık gelir. Bu, aynanın düzgün yüzeyi iki yandan yükselip kavislendiğinde ve böylece sağdakini gözün sol tarafına, soldakini sağ tarafına ittiğinde olur. Işınların yön değiştirmesiyle yüzler baş aşağı da görünür; bu dönüş üstte olanı altta gösterir.

49

Sed si in splendore consedit, tum vel eadem species vel interdum inmutata redditur, cum ignis oculorum cum eo igne, qui est ob os offusus, se confudit et contulit. Dextra autem videntur, quae laeva sunt, quia contrariis partibus oculorum contrarias partes attingunt. Respondent autem dextera dexteris, laeva laevis conversione luminum, cum ea inter se non cohaerescunt. Id fit, cum speculorum levitas hinc illincque altitudinem adsumpsit et ita dextera detrusit in laevam partem oculorum laevaque in dexteram. Supina etiam ora cernuntur depulsione luminum; quae convertens inferiora reddit, quae sunt superiora.

50Bütün bunlar, şeylerin sebeplerine yardım eden şeyler cinsindendir; tanrı, en iyinin suretini mümkün olduğu ölçüde gerçekleştirirken bunları yardımcı olarak kullanır. Ama çoğu kimse bunların sebeplere yardım eden şeyler değil, her şeyin asıl sebepleri olduğunu düşünür: soğutma ve ısıtma, katılaştırma ve eritme gücüne sahip, ama her türlü anlayıştan ve akıldan yoksun şeyler. Oysa anlayış ve akıl ruhtan başka hiçbir tabiatta bulunmaz. Ruh ise gözle hiçbir şekilde hissedilemez; ateş, hava, su ve toprak ise cisimdir ve görülür.

50

Atque haec omnia ex eo genere sunt, quae rerum adiuvant causas; quibus utitur ministeriis deus, cum optimi speciem, quoad fieri potest, efficit. Sed existimant plerique non haec adiuvantia causarum, sed has ipsas esse omnium causas, quae vim habeant refrigerandi calfaciendi, concrescendi liquendi, careant autem omni intellegentia atque ratione, quae nisi in animo nulla alia in natura reperiantur. Animus autem sensum omnem effugit oculorum; at ignis, anima, aqua, terra corpora sunt, eaque cernuntur.

51Anlayışı ve bilgeliği sevdiğini söyleyen kişi, önce anlayan ve bilge tabiatın ilk sebeplerini, sonra da başkaları tarafından hareket ettirildiklerinde zorunlu olarak başka şeyleri hareket ettiren şeylerin ikinci derecedeki sebeplerini araştırmak zorundadır. Bu yüzden bence şöyle yapmalıyız: sebeplerin her iki cinsinden de söz edelim, ama ayrı ayrı: bir yandan anlayışla birlikte en güzel ve en iyi şeyleri meydana getiren sebeplerden, öte yandan basiretten yoksun olup düzensiz ve karmakarışık şeyler meydana getiren sebeplerden.

51

Illum autem, qui intellegentiae sapientiaeque se amatorem profitetur, necesse est intellegentis sapientisque naturae primas causas conquirere, dein secundas earum rerum, quae necessario movent alias, cum ipsae ab aliis moventur. Quocirca nobis sic cerno esse faciendum, ut de utroque nos quidem dicamus genere causarum, separatim autem de iis, quae cum intellegentia sunt efficientes pulcherrimarum rerum atque optumarum, et de iis, quae vacantes prudentia inconstantia perturbataque efficiunt.

52Gözlerin sebepleri hakkında, yani şimdi sahip oldukları güce nasıl kavuştukları hakkında, sanırım aşağı yukarı yeterince söylendi. Şimdi sırada, tanrıların armağanı olarak insan cinsine bağışlanmış olan en büyük faydalarını açıklamak var. Çünkü en iyi şeylerin bilgisini bize gözler getirmiştir. Evren üzerine yaptığımız bu konuşma, ne yıldızlar ne güneş ne de gök gözlerimizin önüne düşebilseydi, asla bulunamazdı. Oysa şimdi gözle tanınan gündüzler ve geceler, ayların ve yılların dönüşleri sayıyı icat etti, zamanın uzunluğunu ölçtü ve bizi bütün tabiatı araştırmaya sevk etti. Bunlardan da felsefeyi edindik: tanrıların izni ve armağanıyla ölümlülerin cinsine bundan daha arzu edilir, bundan daha üstün bir iyilik ne verilmiştir ne de verilecektir…

52

Ac de oculorum quidem causis, ut haberent eam vim, quam nunc habent, satis ferme esse dictum puto. Maxuma autem eorum utilitas donata hominum generi deorum munere deinceps explicetur. Rerum enim optumarum cognitionem nobis oculi attulerunt. Nam haec, quae est habita de universitate oratio a nobis, haud umquam esset inventa, si neque sidera neque sol neque caelum sub oculorum aspectum cadere potuissent. Nunc vero dies noctesque oculis cognitae, tum mensum annorumque conversiones et numerum machinatae sunt et spatium temporis dimensae et ad quaestionem totius naturae inpulerunt; quibus ex rebus philosophiam adepti sumus, quo bono nullum optabilius, nullum praestantius neque datum est mortalium generi deorum concessu atque munere neque dabitur …

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…