İçeriğe geç
En Yüksek İyi ve Kötü Üzerine

Cicero · En Yüksek İyi ve Kötü Üzerine

I. Kitap

1.1Brutus, büyük zekâların ve seçkin bir ilmin ürünü olarak filozofların Yunanca işlediği konuları Latin edebiyatına aktarmaya giriştiğimde, bu emeğimin türlü eleştirilere uğrayacağını bilmiyor değildim. Bazılarının, hem de hiç cahil sayılmayacak kimselerin, felsefe yapmak bütünüyle hoşuna gitmez. Bazıları, gevşekçe yapıldıkça buna pek itiraz etmez; ama ona bu kadar büyük bir merak ve bu kadar çok emek harcanması gerektiğini düşünmez. Yunan edebiyatında bilgili olup Latin edebiyatını küçümseyen, emeklerini Yunanca eserleri okumaya harcamayı yeğlediklerini söyleyenler de çıkacaktır. Son olarak, beni başka türden yazılara çağıran, bu yazı türü zarif olsa bile benim şahsıma ve itibarıma yakışmadığını söyleyecek kimseler de olacağını tahmin ediyorum.

1.1

Non eram nescius, Brute, cum, quae summis ingeniis exquisitaque doctrina philosophi Graeco sermone tractavissent, ea Latinis litteris mandaremus, fore ut hic noster labor in varias reprehensiones incurreret. nam quibusdam, et iis quidem non admodum indoctis, totum hoc displicet philosophari. quidam autem non tam id reprehendunt, si remissius agatur, sed tantum studium tamque multam operam ponendam in eo non arbitrantur. erunt etiam, et ii quidem eruditi Graecis litteris, contemnentes Latinas, qui se dicant in Graecis legendis operam malle consumere. postremo aliquos futuros suspicor, qui me ad alias litteras vocent, genus hoc scribendi, etsi sit elegans, personae tamen et dignitatis esse negent.

1.2Bunların hepsine kısaca cevap vermem gerektiğini düşünüyorum.

Gerçi felsefeyi kötüleyenlere, Hortensius felsefeyi suçlayıp kötülediğinde onu savunup övdüğüm kitapta yeterince cevap verilmiştir. O kitap hem senin hem de hüküm verebileceğine inandığım kimselerin beğenisini kazanmış göründüğünden, insanların merakını uyandırıp sonra onu canlı tutamayan biri gibi görünmekten çekinerek daha fazlasını üstlendim. Bu işten ne kadar hoşlanırlarsa hoşlansınlar, yine de ölçülü yapılmasını isteyenler ise, bir kez kapısı açıldı mı artık dizginlenip bastırılamayan bir şeyde zor bir itidal talep ediyorlar. Öyle ki bizi felsefeden büsbütün uzaklaştırmak isteyenleri, sınırsız şeylere sınır koymaya kalkan ve büyüdükçe daha iyi olan bir şeyde orta kararı arayan bu kimselerden neredeyse daha haklı bulacağız.

1.2

contra quos omnis dicendum breviter existimo. Quamquam philosophiae quidem vituperatoribus satis responsum est eo libro, quo a nobis philosophia defensa et collaudata est, cum esset accusata et vituperata ab Hortensio. qui liber cum et tibi probatus videretur et iis, quos ego posse iudicare arbitrarer, plura suscepi veritus ne movere hominum studia viderer, retinere non posse. Qui autem, si maxime hoc placeat, moderatius tamen id volunt fieri, difficilem quandam temperantiam postulant in eo, quod semel admissum coërceri reprimique non potest, ut propemodum iustioribus utamur illis, qui omnino avocent a philosophia, quam his, qui rebus infinitis modum constituant in reque eo meliore, quo maior sit, mediocritatem desiderent.

1.3Çünkü bilgeliğe ulaşmak mümkünse, onu yalnız edinmemiz değil, onun tadını da çıkarmamız gerekir; bu zorsa bile, hakikati araştırmanın, onu bulmadıkça bir sonu yoktur ve aranan şey en güzel şey olduğuna göre aramaktan yorulmak ayıptır. Gerçekten de yazarken zevk alıyorsak, bizi bundan alıkoyacak kadar kıskanç kim olabilir? Yok, eğer zahmet çekiyorsak, başkasının çalışkanlığına sınır koymaya kim kalkışır? Terentius'un Khremes'i, yeni komşusunun

toprak kazmasını, sürmesini, hatta bir yük taşımasını

istemezken kabalık etmiş olmaz —çünkü onu çalışkanlıktan değil, hür bir adama yakışmayan bedenî emekten alıkoyar—; ama bizim hiç de tatsız bulmadığımız bu emeğimize takılanlar sadece işgüzardır.

1.3

sive enim ad sapientiam perveniri potest, non paranda nobis solum ea, sed fruenda etiam est; sive hoc difficile est, tamen nec modus est ullus investigandi veri, nisi inveneris, et quaerendi defatigatio turpis est, cum id, quod quaeritur, sit pulcherrimum. etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? nam ut Terentianus Chremes non inhumanus, qui novum vicinum non vult fodere aút arare aut áliquid ferre dénique — non enim illum ab industria, sed ab inliberali labore deterret—, sic isti curiosi, quos offendit noster minime nobis iniucundus labor.

1.4Latin yazılarını küçümsediğini söyleyenleri memnun etmek daha zordur. Onlarda beni ilk önce şu şaşırtıyor: Yunancadan kelimesi kelimesine aktarılmış Latin oyunlarını hiç de isteksiz okumazlarken, en ağır konularda ana dilleri neden onları memnun etmiyor? Roma adına neredeyse düşman olup da Ennius'un Medea'sını ya da Pacuvius'un Antiope'sini, aynı Euripides oyunlarından zevk aldığını söyleyerek küçümseyecek, bir kenara atacak, Latin edebiyatından nefret edecek kadar ileri giden kim var? "Ben mi," diyor, "Menandros'un iki oyunu dururken Caecilius'un Synephebi'sini ya da Terentius'un Andria'sını okuyacağım?" Bu kimselerle öylesine ayrı düşünüyorum ki, Sophokles Elektra'yı en güzel biçimde yazmış olsa bile, Atilius'un kötü çevirisini de okumam gerektiğine inanırım. Lucilius onun için "demirden bir yazar" der; ama bence yine de bir yazardır, o hâlde okunmalıdır. Kendi şairlerimizden büsbütün habersiz olmak ya en uyuşuk bir tembelliktir ya da en nazlı bir burun kıvırma. Bana kalırsa bizimkileri bilmeyen hiç kimse yeterince bilgili sayılmaz. "Keşke ormanda hiç..." dizesini Yunancasından hiç de az okumuyorken, Platon'un iyi ve mutlu yaşamak üzerine tartıştıklarının Latince açıklanmasını mı beğenmeyeceğiz?

1.4

Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. in quibus hoc primum est in quo admirer, cur in gravissimis rebus non delectet eos sermo patrius, cum idem fabellas Latinas ad verbum e Graecis expressas non inviti legant. quis enim tam inimicus paene nomini Romano est, qui Ennii Medeam aut Antiopam Pacuvii spernat aut reiciat, quod se isdem Euripidis fabulis delectari dicat, Latinas litteras oderit? Synephebos ego, inquit, potius Caecilii aut Andriam Terentii quam utramque Menandri legam? A quibus tantum dissentio, ut, cum Sophocles vel optime scripserit Electram, tamen male conversam Atilii mihi legendam putem, de quo Lucilius:

1.5

ferreum scriptorem , verum, opinor, scriptorem tamen, ut legendus sit. rudem enim esse omnino in nostris poëtis aut inertissimae segnitiae est aut fastidii delicatissimi. mihi quidem nulli satis eruditi videntur, quibus nostra ignota sunt. an Utinám ne in nemore nihilo minus legimus quam hoc idem Graecum, quae autem de bene beateque vivendo a Platone disputata sunt, haec explicari non placebit Latine?

1.6Peki, eğer biz çevirmenlik etmiyor da benimsediğimiz kimselerin söylediklerini savunuyor, bunlara kendi yargımızı ve kendi yazı düzenimizi katıyorsak, hem parlak bir dille söylenmiş hem de Yunancadan çevrilmemiş olan eserlere Yunanca eserleri üstün tutmaları için ne gerekçeleri olabilir? Bu konuların Yunanlarca işlendiğini söyleyeceklerse, o zaman Yunan yazarlarından da okunması gerektiği kadar çoğunu okumalarına sebep yoktur. Çünkü Stoacılar arasında Khrysippos'un atladığı ne vardır? Yine de Diogenes'i, Antipatros'u, Mnesarkhos'u, Panaitios'u, daha başka birçoklarını, hepsinden önce de dostumuz Poseidonios'u okuruz. Ya Theophrastos? Aristoteles'in daha önce işlediği konuları işlerken bize az mı zevk verir? Ya Epikurosçular? Hem Epikuros'un hem de eskilerin üzerine yazdığı konularda kendi bildikleri gibi yazmaktan vazgeçiyorlar mı? Yunanlar aynı konularda başka bir yolla kaleme alınmış Yunanca eserleri okuyorsa, bizimkiler neden bizimkileri okumasın?

1.6

Quid? si nos non interpretum fungimur munere, sed tuemur ea, quae dicta sunt ab iis, quos probamus, eisque nostrum iudicium et nostrum scribendi ordinem adiungimus, quid habent, cur Graeca anteponant iis, quae et splendide dicta sint neque sint conversa de Graecis? nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. quid? Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? quid? Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur?

1.7Gerçi Platon'u ya da Aristoteles'i, şairlerimizin oyunları çevirdiği gibi düpedüz çevirsem, o tanrısal zekâları vatandaşlarımın tanımasına sunduğum için onlara kötülük mü etmiş olurdum? Ama bunu şimdiye kadar yapmadım; yine de yapmamın bana yasaklanmış olduğunu düşünmüyorum. Uygun görürsem bazı bölümleri, özellikle de az önce adını andığım yazarlardan, yeri geldikçe ve yerine oturdukça aktaracağım; tıpkı Ennius'un Homeros'tan, Afranius'un Menandros'tan aktardığı gibi. Bizim Lucilius gibi, yazdıklarımı herkesin okumasına da karşı çıkmayacağım. Keşke o Persius sağ olsaydı; Scipio ile Rutilius ise çok daha fazla! Lucilius onların yargısından çekindiği için Tarentumlular, Consentialılar ve Sicilyalılar için yazdığını söyler. Bu da öbür sözleri gibi nükteli bir sözdür; ama o zamanlar emek verip yargısına sunacağı kimseler de o kadar bilgili değildi, onun yazıları da hafiftir: inceliği en üst derecededir, bilgisi ise orta karar.

1.7

Quamquam, si plane sic verterem Platonem aut Aristotelem, ut verterunt nostri poëtae fabulas, male, credo, mererer de meis civibus, si ad eorum cognitionem divina illa ingenia transferrem. sed id neque feci adhuc nec mihi tamen, ne faciam, interdictum puto. locos quidem quosdam, si videbitur, transferam, et maxime ab iis, quos modo nominavi, cum inciderit, ut id apte fieri possit, ut ab Homero Ennius, Afranius a Menandro solet. Nec vero, ut noster Lucilius, recusabo, quo minus omnes mea legant. utinam esset ille Persius, Scipio vero et Rutilius multo etiam magis, quorum ille iudicium reformidans Tarentinis ait se et Consentinis et Siculis scribere. facete is quidem, sicut alia; sed neque tam docti tum erant, ad quorum iudicium elaboraret, et sunt illius scripta leviora, ut urbanitas summa appareat, doctrina mediocris.

1.8Ama ben, felsefede Yunanlara bile geri kalmayan sana yazmaya cüret ederken, hangi okurdan korkayım? Gerçi bunu, bana fazilet üzerine gönderdiğin ve beni çok memnun eden o kitapla bizzat sen beni çağırdığın için yapıyorum.

Ama sanırım bazı kimselerin Latince eserlerden uzak durması, kötü Yunanca kitaplardan daha da kötü bir Latinceyle yazılmış kaba ve yontulmamış eserlere rastlamış olmalarındandır. Onlara katılıyorum; yeter ki aynı konulardaki Yunanca eserlerin de okunmaması gerektiğini düşünsünler. Ama seçilmiş kelimelerle, ağırbaşlı ve süslü bir biçimde dile getirilmiş iyi düşünceleri kim okumaz? Meğer ki düpedüz Yunanlı denmesini istesin; tıpkı Atina'da praetor Scaevola'nın selamladığı Albucius gibi.

1.8

ego autem quem timeam lectorem, cum ad te ne Graecis quidem cedentem in philosophia audeam scribere? quamquam a te ipso id quidem facio provocatus gratissimo mihi libro, quem ad me de virtute misisti. Sed ex eo credo quibusdam usu venire, ut abhorreant a Latinis, quod inciderint in inculta quaedam et horrida, de malis Graecis Latine scripta deterius. quibus ego assentior, dum modo de isdem rebus ne Graecos quidem legendos putent. res vero bonas verbis electis graviter ornateque dictas quis non legat? nisi qui se plane Graecum dici velit, ut a Scaevola est praetore salutatus Athenis Albucius.

1.9Bu sahneyi yine Lucilius büyük bir zarafetle ve bütün nüktesiyle anlatır; onda Scaevola ne güzel söyler:

Romalı ve Sabinli, Pontius'un, Tritanus'un, yüzbaşıların, o ünlü adamların, önde gelenlerin ve sancaktarların hemşehrisi denmektense, Albucius, Yunanlı denmeyi yeğledin. Ben de, Atina'da praetor, yanıma geldiğinde seni, yeğlediğin gibi, Yunanca selamlıyorum: "Khaire, Titus!" diyorum. Liktorlar, bütün bölük ve maiyet: "Khaire, Titus!" İşte bu yüzden Albucius bana hasım, bu yüzden düşman.

Ama Mucius haklıydı.

1.9

quem quidem locum comit multa venustate et omni sale idem Lucilius, apud quem praeclare Scaevola: Graecum te, Albuci, quam Romanum atque Sabinum, municipem Ponti, Tritani, centurionum, praeclarorum hominum ac primorum signiferumque, maluisti dici. Graece ergo praetor Athenis, id quod maluisti, te, cum ad me accedis, saluto: chaere, inquam, Tite! lictores, turma omnis chorusque: chaere, Tite! hinc hostis mi Albucius, hinc inimicus. Sed iure Mucius.

1.10Bense kendi şeylerimize karşı bu kadar alışılmadık bir burun kıvırmanın nereden geldiğine yeterince şaşamıyorum. Bunu öğretmenin yeri kesinlikle burası değil; ama şöyle düşünüyorum ve sık sık da savundum: Latin dili, halkın sandığı gibi yoksul olmak şöyle dursun, Yunancadan bile zengindir. Çünkü biz —ya da diyeyim ki iyi hatiplerimiz ve şairlerimiz—, hiç değilse örnek alacakları biri çıktıktan sonra, bol ya da zarif bir anlatımın süslerinden ne zaman yoksun kaldık?

Bana gelince, forumdaki uğraşlarımla, emeklerimle, tehlikelerle Roma halkının beni yerleştirdiği nöbet yerini terk etmediğime inandığım için, gücüm ne kadar yetiyorsa, vatandaşlarımın benim gayretim, merakım ve emeğimle daha bilgili olmaları için de çalışmam elbette borcumdur. Yunanca okumayı yeğleyenlerle de —yeter ki gerçekten okusunlar, okur gibi yapmasınlar— pek çekişmemeli; her iki edebiyattan da yararlanmak isteyenlere ya da kendi dillerinde eserler varsa Yunancalarını pek aramayanlara hizmet etmeliyim.

1.10

ego autem mirari satis non queo unde hoc sit tam insolens domesticarum rerum fastidium. non est omnino hic docendi locus; sed ita sentio et saepe disserui, Latinam linguam non modo non inopem, ut vulgo putarent, sed locupletiorem etiam esse quam Graecam. quando enim nobis, vel dicam aut oratoribus bonis aut poëtis, postea quidem quam fuit quem imitarentur, ullus orationis vel copiosae vel elegantis ornatus defuit? Ego vero, quoniam forensibus operis, laboribus, periculis non deseruisse mihi videor praesidium, in quo a populo Romano locatus sum, debeo profecto, quantumcumque possum, in eo quoque elaborare, ut sint opera, studio, labore meo doctiores cives mei, nec cum istis tantopere pugnare, qui Graeca legere malint, modo legant illa ipsa, ne simulent, et iis servire, qui vel utrisque litteris uti velint vel, si suas habent, illas non magnopere desiderent.

1.11Benden başka şeyler yazmamı isteyenler de insaflı olmalıdır; çünkü hem çok şey yazdım, öyle ki bizimkilerden hiç kimse daha fazlasını yazmamıştır; hem de ömrüm yeterse belki daha fazlasını yazacağım. Yine de felsefe üzerine kaleme aldığımız bu yazıları özenle okumaya alışan kişi, okunacak şeyler arasında bunlardan daha değerlisi olmadığına hükmedecektir. Hayatta, felsefedeki her şey kadar, özellikle de bu kitaplarda aranan şey kadar araştırılmaya değer ne vardır: gaye, en uç, en son nedir; iyi yaşamaya ve doğru davranmaya dair bütün kararlar neye bağlanmalıdır; tabiat, istenmeye değer şeyler arasında en yüksek olarak neyin peşindedir, kötülüklerin en ucu olarak neden kaçar? Bu konuda en bilgili kimseler arasında en büyük ayrılık bulunduğuna göre, hayatın her vazifesinde en iyi ve en doğru olanın ne olduğunu araştırmayı, herkesin bana tanıdığı itibara kim yakışmaz bulabilir?

1.11

qui autem alia malunt scribi a nobis, aequi esse debent, quod et scripta multa sunt, sic ut plura nemini e nostris, et scribentur fortasse plura, si vita suppetet; et tamen, qui diligenter haec, quae de philosophia litteris mandamus, legere assueverit, iudicabit nulla ad legendum his esse potiora. quid est enim in vita tantopere quaerendum quam cum omnia in philosophia, tum id, quod his libris quaeritur, qui sit finis, quid extremum, quid ultimum, quo sint omnia bene vivendi recteque faciendi consilia referenda, quid sequatur natura ut summum ex rebus expetendis, quid fugiat ut extremum malorum? qua de re cum sit inter doctissimos summa dissensio, quis alienum putet eius esse dignitatis, quam mihi quisque tribuat, quid in omni munere vitae optimum et verissimum sit, exquirere?

1.12Bir kadın kölenin doğurduğu çocuğun intifa hakkına giren ürünlerden sayılıp sayılmayacağı devletin önde gelenleri Publius Scaevola ile Manius Manilius arasında tartışılacak, Marcus Brutus da onlardan ayrı düşünecek —bu hem keskin zekâ isteyen bir alandır hem de vatandaşların işine yaramaz değildir; bu yazıları ve aynı türden ötekileri zevkle okuduk, okumaya da devam edeceğiz—, ama bütün hayatı kuşatan bu meseleler ihmal mi edilecek? O konular daha çok alıcı bulsa da bunlar kesinlikle daha verimlidir. Gerçi buna okuyanlar karar verecektir. Biz ise iyilerin ve kötülerin gayesine dair bu bütün meseleyi bu kitaplarda hemen hemen tam olarak açıkladığımıza inanıyoruz; bunlarda gücümüz yettiğince yalnız bizim neyi benimsediğimizi değil, felsefe okullarının her birinin ne söylediğini de izledik.

1.12

an, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Scaevolam M’. que Manilium, ab iisque M. Brutus dissentiet—quod et acutum genus est et ad usus civium non inutile, nosque ea scripta reliquaque eiusdem generis et legimus libenter et legemus—, haec, quae vitam omnem continent, neglegentur? nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. nos autem hanc omnem quaestionem de finibus bonorum et malorum fere a nobis explicatam esse his litteris arbitramur, in quibus, quantum potuimus, non modo quid nobis probaretur, sed etiam quid a singulis philosophiae disciplinis diceretur, persecuti sumus.

1.13En kolaydan başlamak için önce, çoğu kimsenin en iyi bildiği Epikuros'un öğretisi ortaya konsun. Göreceksin ki onu, o okulu benimseyenlerin bile genellikle daha titiz açıklamadığı bir biçimde ortaya koydum; çünkü bir hasmı mağlup etmek değil, hakikati bulmak istiyoruz. Epikuros'un haz hakkındaki görüşünü bir zamanlar her türlü ilimde yetişmiş bir adam olan Lucius Torquatus titizlikle savunmuş, ben de ona cevap vermiştim; tartışmada son derece ağırbaşlı ve bilgili bir genç olan Gaius Triarius da hazır bulunuyordu.

1.13

Ut autem a facillimis ordiamur, prima veniat in medium Epicuri ratio, quae plerisque notissima est. quam a nobis sic intelleges expositam, ut ab ipsis, qui eam disciplinam probant, non soleat accuratius explicari; verum enim invenire volumus, non tamquam adversarium aliquem convincere. accurate autem quondam a L. Torquato, homine omni doctrina erudito, defensa est Epicuri sententia de voluptate, a meque ei responsum, cum C. Triarius, in primis gravis et doctus adolescens, ei disputationi interesset.

1.14İkisi beni ziyaret etmek için Cumae'deki köşküme geldiklerinde önce aramızda edebiyat üzerine biraz konuştuk; ikisinin de edebiyata büyük bir merakı vardı. Sonra Torquatus söze girdi:

Torquatus: Seni nihayet boş bulduğumuza göre, bizim Epikuros'umuzu neden —ondan ayrılanların çoğu gibi nefret ettiğini söylemiyorum, ama— hiç değilse neden benimsemediğini mutlaka duymak istiyorum. Oysa bence hakikati gören tek kişi odur; insanların ruhlarını en büyük yanılgılardan o kurtarmış, iyi ve mutlu yaşamaya dair ne varsa hepsini o öğretmiştir. Ama sanırım sen de bizim Triarius gibi, Platon'un, Aristoteles'in, Theophrastos'un o üslup süslerini ihmal ettiği için ondan pek hoşlanmıyorsun. Çünkü onun düşündüklerinin sana doğru görünmediğine kendimi pek inandıramıyorum.

1.14

nam cum ad me in Cumanum salutandi causa uterque venisset, pauca primo inter nos de litteris, quarum summum erat in utroque studium, deinde Torquatus: Quoniam nacti te, inquit, sumus aliquando otiosum, certe audiam, quid sit, quod Epicurum nostrum non tu quidem oderis, ut fere faciunt, qui ab eo dissentiunt, sed certe non probes, eum quem ego arbitror unum vidisse verum maximisque erroribus animos hominum liberavisse et omnia tradidisse, quae pertinerent ad bene beateque vivendum. sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.

1.15Cicero: Ne kadar yanıldığına bak, Torquatus. O filozofun üslubu beni rahatsız etmiyor; çünkü hem istediğini kelimelere döküyor hem de anlayabileceğim biçimde açıkça söylüyor. Bununla birlikte bir filozof belagat getirirse onu geri çevirmem, getirmezse de pek aramam. Beni pek tatmin etmeyen içeriğidir, hem de birçok noktada. Ama kaç kişi varsa o kadar görüş vardır; demek ki yanılıyor olabiliriz.

Torquatus: Peki neden tatmin etmiyor? Onun söylediklerini iyi bildiğin sürece seni adil bir hakem sayarım.

1.15

Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. oratio me istius philosophi non offendit; nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. sed quot homines, tot sententiae; falli igitur possumus. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.

1.16Cicero: Bana Phaidros'un ya da Zenon'un yalan söylediğini düşünmüyorsan —ikisini de dinledim, ama gayretlerinden başka hiçbir şeylerini bana beğendiremediler—, Epikuros'un bütün görüşlerini yeterince bilirim. Adını andığım bu kişileri bizim Atticus'la birlikte sık sık dinledim; o ikisine de hayrandı, Phaidros'u ayrıca severdi de. Dinlediklerimizi her gün aramızda karşılaştırırdık; tartışma hiçbir zaman benim neyi anladığım üzerine değil, neyi benimsediğim üzerine olurdu.

1.16

Nisi mihi Phaedrum, inquam, tu mentitum aut Zenonem putas, quorum utrumque audivi, cum mihi nihil sane praeter sedulitatem probarent, omnes mihi Epicuri sententiae satis notae sunt. atque eos, quos nominavi, cum Attico nostro frequenter audivi, cum miraretur ille quidem utrumque, Phaedrum autem etiam amaret, cotidieque inter nos ea, quae audiebamus, conferebamus, neque erat umquam controversia, quid ego intellegerem, sed quid probarem.

1.17Torquatus: Peki nedir o? Neyi benimsemediğini duymak istiyorum.

Cicero: Önce, en çok övündüğü tabiat felsefesinde bütünüyle başkasına bağlıdır. Demokritos'un görüşlerini çok az değiştirerek söyler; ama öyle ki, düzeltmek istediği şeyleri bana kalırsa bozar. Demokritos, atom dediği şeylerin, yani katılıkları yüzünden bölünemeyen cisimlerin, ne en üstü ne en altı ne ortası ne sonu ne ucu olan sonsuz bir boşlukta öyle hareket ettiğini düşünür ki, çarpışarak birbirine yapışırlar; var olan ve görülen her şey de bundan meydana gelir. Atomların bu hareketinin hiçbir başlangıçtan değil, ezelden beri sürdüğünün kabul edilmesi gerektiğini söyler.

1.17

Quid igitur est? inquit; audire enim cupio, quid non probes. Principio, inquam, in physicis, quibus maxime gloriatur, primum totus est alienus. Democritea dicit perpauca mutans, sed ita, ut ea, quae corrigere vult, mihi quidem depravare videatur. ille atomos quas appellat, id est corpora individua propter soliditatem, censet in infinito inani, in quo nihil nec summum nec infimum nec medium nec ultimum nec extremum sit, ita ferri, ut concursionibus inter se cohaerescant, ex quo efficiantur ea, quae sint quaeque cernantur, omnia, eumque motum atomorum nullo a principio, sed ex aeterno tempore intellegi convenire.

1.18Epikuros, Demokritos'u izlediği yerlerde pek yanılmaz. Gerçi ikisinin pek çok görüşünü benimsemiyorum, özellikle de şunu: Tabiatta iki şeyin araştırılması gerekirken —biri, her şeyin meydana geldiği maddenin ne olduğu; öbürü, her şeyi meydana getiren gücün ne olduğu— onlar madde üzerine konuşmuş, meydana getiren gücü ve sebebi bir yana bırakmışlardır. Ama bu ortak bir kusurdur; asıl Epikuros'a özgü çöküşler şunlardır: O, aynı bölünmez ve katı cisimlerin kendi ağırlıklarıyla dümdüz aşağı doğru hareket ettiğini, bunun bütün cisimlerin tabiî hareketi olduğunu düşünür.

1.18

Epicurus autem, in quibus sequitur Democritum, non fere labitur. quamquam utriusque cum multa non probo, tum illud in primis, quod, cum in rerum natura duo quaerenda sint, unum, quae materia sit, ex qua quaeque res efficiatur, alterum, quae vis sit, quae quidque efficiat, de materia disseruerunt, vim et causam efficiendi reliquerunt. sed hoc commune vitium, illae Epicuri propriae ruinae: censet enim eadem illa individua et solida corpora ferri deorsum suo pondere ad lineam, hunc naturalem esse omnium corporum motum.

1.19Sonra bu keskin zekâlı adamın aklına hemen şu geldi: Her şey dikine, söylediğim gibi dümdüz aşağı hareket ederse, hiçbir atom bir başkasına asla dokunamazdı. Bunun üzerine uydurma bir şey ortaya attı: Atomun pek az, olabilecek en küçük ölçüde saptığını söyledi; atomların birbirleriyle birleşmeleri, bağlanmaları ve yapışmaları böyle meydana gelir, kâinat da, kâinatın bütün parçaları ve içindeki her şey de bundan oluşurmuş. Bütün bu iş çocukça uydurulmuş olmakla kalmaz, istediği sonucu da vermez. Çünkü hem sapmanın kendisi keyfe göre uydurulmuştur —atomun sebepsiz saptığını söyler; oysa bir tabiat filozofu için bir şeyin sebepsiz olduğunu söylemekten daha ayıp bir şey yoktur—, hem de kendi koyduğu tabiî hareketi, yani dikine aşağıdaki yeri arayan bütün ağır cisimlerin hareketini atomlardan sebepsizce almıştır; üstelik bütün bunları uğruna uydurduğu şeye de ulaşamamıştır.

1.19

deinde ibidem homo acutus, cum illud occurreret, si omnia deorsus e regione ferrentur et, ut dixi, ad lineam, numquam fore ut atomus altera alteram posset attingere itaque attulit rem commenticiam: declinare dixit atomum perpaulum, quo nihil posset fieri minus; ita effici complexiones et copulationes et adhaesiones atomorum inter se, ex quo efficeretur mundus omnesque partes mundi, quaeque in eo essent. Quae cum tota res est ficta pueriliter, tum ne efficit quidem, quod vult. nam et ipsa declinatio ad libidinem fingitur—ait enim declinare atomum sine causa; quo nihil turpius physico, quam fieri quicquam sine causa dicere,—et illum motum naturalem omnium ponderum, ut ipse constituit, e regione inferiorem locum petentium sine causa eripuit atomis nec tamen id, cuius causa haec finxerat, assecutus est.

1.20Çünkü bütün atomlar saparsa hiçbiri birbirine yapışmaz; bazıları sapar, bazıları kendi eğilimleriyle dümdüz giderse, önce bu, atomlara hangilerinin dümdüz, hangilerinin eğik gideceğine dair adeta görev bölgeleri dağıtmak olur; sonra Demokritos'un da takıldığı o karmakarışık atom çarpışması, kâinatın bu düzenli güzelliğini meydana getiremez. Bir şeyin en küçük olduğuna inanmak da tabiat filozofuna yakışmaz; Epikuros, dostu Polyainos'tan geometri öğrenmeyi ona bile geometriyi unutturmaya tercih etseydi, böyle bir şeyi asla düşünmezdi. Güneş, bilgili ve geometride kusursuz bir adam olan Demokritos'a büyük görünür; Epikuros'a ise belki bir ayak çapında; çünkü güneşin göründüğü kadar, ya da ondan biraz daha büyük veya küçük olduğunu düşünür.

1.20

nam si omnes atomi declinabunt, nullae umquam cohaerescent, sive aliae declinabunt, aliae suo nutu recte ferentur, primum erit hoc quasi provincias atomis dare, quae recte, quae oblique ferantur, deinde eadem illa atomorum, in quo etiam Democritus haeret, turbulenta concursio hunc mundi ornatum efficere non poterit. ne illud quidem physici, credere aliquid esse minimum, quod profecto numquam putavisset, si a Polyaeno, familiari suo, geometrica discere maluisset quam illum etiam ipsum dedocere. sol Democrito magnus videtur, quippe homini erudito in geometriaque perfecto, huic pedalis fortasse; tantum enim esse censet, quantus videtur, vel paulo aut maiorem aut minorem.

1.21Böylece değiştirdiği şeyleri bozar; izlediği şeyler ise bütünüyle Demokritos'undur: atomlar, boşluk, Yunanların eidola dediği imgeler —bunlar bize çarptığı için yalnız görmekle kalmaz, düşünürüz de—; Yunanların apeiria dediği sonsuzluğun kendisi de bütünüyle ondandır; her gün doğup yok olan sayısız dünyalar da. Bunları hiçbir şekilde benimsemesem de, başkalarının övdüğü Demokritos'un, yalnız onu izlemiş olan bu adam tarafından kötülenmesini istemezdim.

1.21

ita, quae mutat, ea corrumpit, quae sequitur sunt tota Democriti, atomi, inane, imagines, quae εἴδωλα nominant, quorum incursione non solum videamus, sed etiam cogitemus; infinitio ipsa, quam ἀπειρίαν vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum.

1.22Felsefenin araştırmaya ve tartışmaya ilişkin, logike denen öbür kısmında ise sizin filozofunuz, bana kalırsa, büsbütün silahsız ve çıplaktır. Tarifleri ortadan kaldırır; bölme ve ayırma hakkında hiçbir şey öğretmez; bir akıl yürütmenin nasıl kurulup sonuca bağlandığını göstermez; yanıltıcı soruların hangi yolla çözüleceğini, iki anlamlı sözlerin nasıl ayırt edileceğini öğretmez. Şeyler hakkındaki hükmü hislere bırakır; hisler bir kez yanlış bir şeyi doğru diye kabul ederse, doğru ile yanlış hakkında her türlü hükmün ortadan kalkacağını düşünür.

1.22

Iam in altera philosophiae parte, quae est quaerendi ac disserendi, quae λογική dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; iudicia rerum in sensibus ponit, quibus si semel aliquid falsi pro vero probatum sit, sublatum esse omne iudicium veri et falsi putat.

1.23En çok da onun deyişiyle tabiatın kendisinin onaylayıp benimsediği şeyi, yani haz ve acıyı esas alır. Peşinden gittiğimiz ve kaçındığımız her şeyi bunlara bağlar. Bu görüş Aristippos'undur ve Kyreneliler onu daha iyi, daha açık yüreklilikle savunmuştur; yine de bence insana bundan daha yakışmayan bir şey olamaz. Çünkü tabiat bizi, en azından bana öyle görünüyor, daha büyük şeyler için doğurmuş ve biçimlendirmiştir. Yanılıyor olabilirim, ama kesinlikle şöyle düşünüyorum: Bu lakabı ilk kazanan Torquatus o gerdanlığı düşmandan, ondan bir beden hazzı edinmek için almadı; üçüncü konsüllüğünde Latinlerle Veseris yakınında haz için çarpışmadı. Oğlunu baltayla idam ettirdiğinde ise, devlet hükümranlığının ve komutanlık yetkisinin hukukunu tabiatın kendisine ve babalık sevgisine üstün tuttuğu için kendini pek çok hazdan da yoksun bırakmış görünüyor.

1.23

Confirmat autem illud vel maxime, quod ipsa natura, ut ait ille, sciscat et probet, id est voluptatem et dolorem. ad haec et quae sequamur et quae fugiamus refert omnia. quod quamquam Aristippi est a Cyrenaicisque melius liberiusque defenditur, tamen eius modi esse iudico, ut nihil homine videatur indignius. ad maiora enim quaedam nos natura genuit et conformavit, ut mihi quidem videtur. ac fieri potest, ut errem, sed ita prorsus existimo, neque eum Torquatum, qui hoc primus cognomen invenerit, aut torquem illum hosti detraxisse, ut aliquam ex eo perciperet corpore voluptatem, aut cum Latinis tertio consulatu conflixisse apud Veserim propter voluptatem; quod vero securi percussit filium, privavisse se etiam videtur multis voluptatibus, cum ipsi naturae patrioque amori praetulerit ius maiestatis atque imperii.

1.24Peki ya Gnaeus Octavius ile birlikte konsül olan Titus Torquatus? Decimus Silanus'a evlatlık vermek için babalık hükmünden çıkardığı oğluna karşı o sertliği gösterdiğinde —Makedon elçiler oğlunu praetorken eyalette para almakla suçlayınca onun davasını kendi huzurunda savunmasını istemiş, iki tarafı da dinledikten sonra oğlunun komutanlıkta atalarına benzemediği hükmünü vermiş ve onu gözünün önüne çıkmaktan menetmişti—, sence kendi hazlarını mı düşünüyordu?

Ama en iyi insanların vatanları ve yakınları için göğüslediği tehlikeleri, emekleri, hatta acıyı bir yana bırakayım: Onlar hiçbir hazzın peşine düşmemekle kalmaz, bütün hazları geride bırakır; vazifenin herhangi bir parçasını terk etmektense her türlü acıya katlanmayı yeğlerler. Bunu daha az göstermeyen, ama daha hafif görünen şeylere geçelim. Torquatus, sana ve buradaki Triarius'a edebiyat, tarih ve geçmişin bilgisi, şairleri karıştırmak, bu kadar çok dizeyi ezberde tutmak ne haz verir?

1.24

quid? T. Torquatus, is qui consul cum Cn. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Silano emancipaverat, ut eum Macedonum legatis accusantibus, quod pecunias praetorem in provincia cepisse arguerent, causam apud se dicere iuberet reque ex utraque parte audita pronuntiaret eum non talem videri fuisse in imperio, quales eius maiores fuissent, et in conspectum suum venire vetuit, numquid tibi videtur de voluptatibus suis cogitavisse? Sed ut omittam pericula, labores, dolorem etiam, quem optimus quisque pro patria et pro suis suscipit, ut non modo nullam captet, sed etiam praetereat omnes voluptates, dolores denique quosvis suscipere malit quam deserere ullam officii partem, ad ea, quae hoc non minus declarant, sed videntur leviora, veniamus. quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poëtarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert?

1.25Bana sakın "Ama bunlar bana haz veriyor, o işler de Torquatus'lara haz veriyordu" deme. Bunu ne Epikuros ne Metrodoros ne de aklı biraz eren ya da bu öğretiyi öğrenmiş hiç kimse bu şekilde savunmuştur. Sık sık neden bu kadar çok Epikurosçu olduğu sorulur; başka sebepler de vardır, ama kalabalığı en çok çeken şudur: Onun, doğru ve ahlâken güzel olan şeylerin kendiliğinden ve kendi başına sevinç, yani haz verdiğini söylediğini sanırlar. Bu iyi insanlar, iş böyle olsaydı bütün öğretinin altüst olacağını anlamıyorlar. Çünkü bunların, bedenle hiçbir ilgisi olmasa da kendiliğinden ve kendi başına hoş olduğu kabul edilse, fazilet de şeylerin bilgisi de kendi başına istenmeye değer olurdu; oysa o, bunu hiç istemez.

1.25

nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. et quod quaeritur saepe, cur tam multi sint Epicurei, sunt aliae quoque causae, sed multitudinem haec maxime allicit, quod ita putant dici ab illo, recta et honesta quae sint, ea facere ipsa per se laetitiam, id est voluptatem. homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. nam si concederetur, etiamsi ad corpus nihil referatur, ista sua sponte et per se esse iucunda, per se esset et virtus et cognitio rerum, quod minime ille vult, expetenda.

1.26Epikuros'un bu görüşlerini işte bu yüzden benimsemiyorum. Geri kalanına gelince, keşke ya kendisi ilim bakımından daha donanımlı olsaydı —çünkü senin de kabul etmen gerekir ki, onlara sahip olanlara bilgili denen sanatlarda yeterince yetişmemişti— ya da başkalarını öğrenimden caydırmasaydı. Gerçi senin hiç caymadığını görüyorum.

Bunları kendim konuşmaktan çok onu konuşmaya kışkırtmak için söylemiştim. Bunun üzerine Triarius hafifçe gülümseyerek şöyle dedi:

Triarius: Sen Epikuros'u filozoflar korosundan neredeyse büsbütün çıkardın. Ona, nasıl konuşursa konuşsun, ne dediğini anladığını kabul etmekten başka ne bıraktın? Tabiat felsefesinde başkasının görüşlerini söylemiş, hem de senin benimsediğin görüşleri değil; bunlarda bir şeyi düzeltmek istediyse daha kötü yapmış. Hiçbir tartışma sanatı yokmuş. Hazzın en yüksek iyi olduğunu söylerken önce bunun kendisinde pek az görüş göstermiş, sonra bu da başkasınınmış; çünkü ondan önce Aristippos söylemiş, hem de daha iyi. Sonunda da cahil olduğunu ekledin.

1.26

Haec igitur Epicuri non probo, inquam. De cetero vellem equidem aut ipse doctrinis fuisset instructior— est enim, quod tibi ita videri necesse est, non satis politus iis artibus, quas qui tenent, eruditi appellantur —aut ne deterruisset alios a studiis. quamquam te quidem video minime esse deterritum. Quae cum dixissem, magis ut illum provocarem quam ut ipse loquerer, tum Triarius leniter arridens: Tu quidem, inquit, totum Epicurum paene e philosophorum choro sustulisti. quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. disserendi artem nullam habuit. voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; nam ante Aristippus, et ille melius. addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse.

1.27Cicero: Triarius, birinden ayrı düşünüyorsan onun neyini benimsemediğini söylememen hiçbir şekilde mümkün değildir. Epikuros'un dediklerini benimseseydim Epikurosçu olmama ne engel olurdu? Hele onları iyice öğrenmek çocuk oyuncağıyken. Bu yüzden ayrı düşünenlerin birbirini eleştirmesi kınanmamalıdır; ama sövgüler, hakaretler, öfkeler, tartışmadaki inatçı çekişme ve kavgalar bana hep felsefeye yakışmaz görünmüştür.

1.27

Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? cum praesertim illa perdiscere ludus esset. quam ob rem dissentientium inter se reprehensiones non sunt vituperandae, maledicta, contumeliae, tum iracundiae, contentiones concertationesque in disputando pertinaces indignae philosophia mihi videri solent.

1.28Torquatus: Tamamen katılıyorum; çünkü ne eleştirmeden tartışılabilir ne de öfkeyle ya da inatla doğru dürüst tartışılabilir. Ama sakıncası yoksa bunlara karşı söylemek istediklerim var.

Cicero: Seni dinlemek istemeseydim bunları söyler miydim sanıyorsun?

Torquatus: Peki, Epikuros'un bütün öğretisini baştan sona mı gözden geçirelim, yoksa yalnız bütün çekişmenin konusu olan haz meselesini mi ele alalım?

Cicero: Bu senin bileceğin iş.

Torquatus: Öyleyse şöyle yapacağım: Tek bir konuyu, hem de en önemlisini açıklayacağım; tabiat felsefesini başka bir zamana bırakıyorum. O zaman sana hem atomların şu sapmasını hem güneşin büyüklüğünü kabul ettireceğim, Epikuros'un Demokritos'ta eleştirip düzelttiği pek çok yanlışı da göstereceğim. Şimdi haz üzerine konuşacağım; elbette yeni bir şey söylemeyeceğim, ama senin de benimseyeceğinden emin olduğum şeyler söyleyeceğim.

1.28

Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Sic faciam igitur, inquit: unam rem explicabo, eamque maximam, de physicis alias, et quidem tibi et declinationem istam atomorum et magnitudinem solis probabo et Democriti errata ab Epicuro reprehensa et correcta permulta. nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

1.29Cicero: Elbette inat etmeyeceğim; söyleyeceklerini bana kabul ettirirsen sana seve seve katılırım.

Torquatus: Kabul ettireceğim, yeter ki gösterdiğin bu hakkaniyetten ayrılma. Ama soru sormaktansa ya da sorulara cevap vermektense kesintisiz konuşmayı yeğlerim.

Cicero: Nasıl istersen.

Bunun üzerine söze başladı:

Torquatus: Önce bu öğretinin kurucusunun istediği gibi davranacağım: Araştırdığımız şeyin ne olduğunu ve nasıl bir şey olduğunu belirleyeceğim; bunu bilmediğinizi düşündüğümden değil, konuşma bir düzen ve yöntemle ilerlesin diye. Araştırdığımız şey, iyilerin en ucunun ve en sonunun ne olduğudur; bütün filozofların görüşüne göre bu öyle bir şey olmalıdır ki her şey ona bağlanmalı, kendisi ise hiçbir şeye bağlanmamalıdır. Epikuros bunu hazda bulur; hazzın en yüksek iyi, acının en büyük kötü olduğunu ileri sürer ve bunu şöyle öğretmeye girişir:

1.29

Certe, inquam, pertinax non ero tibique, si mihi probabis ea, quae dices, libenter assentiar. Probabo, inquit, modo ista sis aequitate, quam ostendis. sed uti oratione perpetua malo quam interrogare aut interrogari. Ut placet, inquam. Tum dicere exorsus est. Primum igitur, inquit, sic agam, ut ipsi auctori huius disciplinae placet: constituam, quid et quale sit id, de quo quaerimus, non quo ignorare vos arbitrer, sed ut ratione et via procedat oratio. quaerimus igitur, quid sit extremum et ultimum bonorum, quod omnium philosophorum sententia tale debet esse, ut ad id omnia referri oporteat, ipsum autem nusquam. hoc Epicurus in voluptate ponit, quod summum bonum esse vult, summumque malum dolorem, idque instituit docere sic:

1.30Her canlı, doğar doğmaz hazzı ister ve en yüksek iyiye sevinir gibi ona sevinir; acıyı ise en büyük kötü olarak reddeder ve elinden geldiğince kendinden uzaklaştırır; bunu da henüz bozulmamışken, tabiatın kendisi bozulmamış ve el değmemiş bir biçimde hüküm verirken yapar. Bu yüzden hazzın neden istenmesi, acıdan neden kaçınılması gerektiğini kanıtlamak için akıl yürütmeye ya da tartışmaya gerek olmadığını söyler. Bunların, ateşin sıcak, karın beyaz, balın tatlı olması gibi hissedildiğini düşünür; bunların hiçbirini incelikli gerekçelerle kanıtlamaya gerek yoktur, sadece hatırlatmak yeter. Çünkü bir delil ve akıl yürütmeyle varılan sonuç başka, basit bir dikkat çekme ve hatırlatma başkadır: Biri gizli ve adeta örtülü şeyleri açığa çıkarır, öbürü ortada ve açık olan şeyler hakkında hüküm verir. Gerçekten de insandan hisler çıkarılınca geriye hiçbir şey kalmadığına göre, neyin tabiata uygun, neyin tabiata aykırı olduğuna tabiatın kendisinin karar vermesi zorunludur. Peki tabiat, bir şeyi istemek ya da ondan kaçınmak için haz ve acıdan başka neyi algılar, neye hükmeder?

1.30

omne animal, simul atque natum sit, voluptatem appetere eaque gaudere ut summo bono, dolorem aspernari ut summum malum et, quantum possit, a se repellere, idque facere nondum depravatum ipsa natura incorrupte atque integre iudicante. itaque negat opus esse ratione neque disputatione, quam ob rem voluptas expetenda, fugiendus dolor sit. sentiri haec putat, ut calere ignem, nivem esse albam, dulce mel. quorum nihil oportere exquisitis rationibus confirmare, tantum satis esse admonere. interesse enim inter argumentum conclusionemque rationis et inter mediocrem animadversionem atque admonitionem. altera occulta quaedam et quasi involuta aperiri, altera prompta et aperta iudicari. etenim quoniam detractis de homine sensibus reliqui nihil est, necesse est quid aut ad naturam aut contra sit a natura ipsa iudicari. ea quid percipit aut quid iudicat, quo aut petat aut fugiat aliquid, praeter voluptatem et dolorem?

1.31Ama bizimkilerden bazıları bunları daha incelikli bir biçimde öğretmek ister; iyinin ne, kötünün ne olduğuna his ile hükmedilmesinin yeterli olmadığını, hazzın kendi başına istenmeye değer, acının kendi başına kaçınılacak bir şey olduğunun zihinle ve akılla da anlaşılabileceğini söylerler. Bu yüzden ruhlarımızda adeta tabiî ve doğuştan gelen bir kavram bulunduğunu, onun sayesinde birinin istenecek, öbürünün reddedilecek bir şey olduğunu hissettiğimizi söylerler. Benim de katıldığım öbürleri ise, birçok filozof hazzın iyiler, acının da kötüler arasında sayılmaması gerektiğine dair pek çok şey söylediği için davamıza fazla güvenmememiz gerektiğini düşünür; delil getirilmesi, titizlikle tartışılması, haz ve acı hakkında özenle toplanmış gerekçelerle münakaşa edilmesi gerektiği kanaatindedirler.

1.31

Sunt autem quidam e nostris, qui haec subtilius velint tradere et negent satis esse quid bonum sit aut quid malum sensu iudicari, sed animo etiam ac ratione intellegi posse et voluptatem ipsam per se esse expetendam et dolorem ipsum per se esse fugiendum. itaque aiunt hanc quasi naturalem atque insitam in animis nostris inesse notionem, ut alterum esse appetendum, alterum aspernandum sentiamus. Alii autem, quibus ego assentior, cum a philosophis compluribus permulta dicantur, cur nec voluptas in bonis sit numeranda nec in malis dolor, non existimant oportere nimium nos causae confidere, sed et argumentandum et accurate disserendum et rationibus conquisitis de voluptate et dolore disputandum putant.

1.32Ama hazzı suçlayıp acıyı öven bütün bu yanılgının nereden doğduğunu görmeniz için bütün meseleyi açacağım ve hakikatin o kâşifinin, mutlu hayatın adeta mimarının söylediklerini açıklayacağım. Kimse hazdan, haz olduğu için tiksinmez, ondan nefret etmez ya da kaçmaz; hazzın peşine akılla gitmeyi bilmeyenlerin başına büyük acılar geldiği için kaçar. Aynı şekilde acıyı, acı olduğu için seven, peşine düşen, elde etmek isteyen kimse de yoktur; ama bazen öyle durumlar çıkar ki insan emek ve acı yoluyla büyük bir haz arar. En küçük örneğe gelelim: Hangimiz, ondan bir fayda elde etmek için olmasa, zahmetli bir beden idmanına girişir? Peki ya hiçbir sıkıntı doğurmayacak bir hazzı yaşamak isteyeni ya da hiçbir haz getirmeyen bir acıdan kaçınanı kim haklı olarak kınayabilir?

1.32

Sed ut perspiciatis, unde omnis iste natus error sit voluptatem accusantium doloremque laudantium, totam rem aperiam eaque ipsa, quae ab illo inventore veritatis et quasi architecto beatae vitae dicta sunt, explicabo. nemo enim ipsam voluptatem, quia voluptas sit, aspernatur aut odit aut fugit, sed quia consequuntur magni dolores eos, qui ratione voluptatem sequi nesciunt, neque porro quisquam est, qui dolorem ipsum, quia dolor sit, amet, consectetur, adipisci velit, sed quia non numquam eius modi tempora incidunt, ut labore et dolore magnam aliquam quaerat voluptatem. Ut enim ad minima veniam, quis nostrum exercitationem ullam corporis suscipit laboriosam, nisi ut aliquid ex ea commodi consequatur? quis autem vel eum iure reprehenderit, qui in ea voluptate velit esse, quam nihil molestiae consequatur, vel illum, qui dolorem eum fugiat, quo voluptas nulla pariatur?

1.33Buna karşılık, o anki hazların okşayışlarıyla gevşeyip yoldan çıkan, arzu gözlerini kör ettiği için kendilerini bekleyen acıları ve sıkıntıları göremeyenleri suçluyor, haklı bir nefrete layık görüyoruz; ruh gevşekliği yüzünden, yani emekten ve acılardan kaçtıkları için vazifelerini terk edenler de aynı kusur içindedir. Bu durumları ayırt etmek kolay ve basittir. Serbest bir zamanımızda, seçme imkânı tamamen elimizdeyken ve en çok hoşumuza gideni yapmamıza hiçbir şey engel olmadığında, her haz kabul edilmeli, her acı uzaklaştırılmalıdır. Ama bazı zamanlarda, vazifenin gereği ya da şartların zorunluluğu yüzünden, hazları reddetmek ve sıkıntılardan kaçmamak gerektiği sık sık olur. Bu yüzden bilge, bu konularda şöyle bir seçim yapar: ya hazları reddederek başka, daha büyük hazlar elde eder ya da acılara katlanarak daha ağır acıları savuşturur.

Bu görüşü benimsediğime göre, Torquatus'larımızı bu görüşe uyduramayacağımdan neden korkayım?

1.33

At vero eos et accusamus et iusto odio dignissimos ducimus, qui blanditiis praesentium voluptatum deleniti atque corrupti, quos dolores et quas molestias excepturi sint, obcaecati cupiditate non provident, similique sunt in culpa, qui officia deserunt mollitia animi, id est laborum et dolorum fuga. et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. nam libero tempore, cum soluta nobis est eligendi optio, cumque nihil impedit, quo minus id, quod maxime placeat, facere possimus, omnis voluptas assumenda est, omnis dolor repellendus. temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut perferendis doloribus asperiores repellat. Hanc ego cum teneam sententiam, quid est cur verear, ne ad eam non possim accommodare Torquatos nostros?

1.34Az önce onları hem ezberden hem de bize karşı dostça ve iyi niyetle sıraladın; yine de atalarımı övmekle ne beni kandırabildin ne de cevap vermekte gevşetebildin. Söyle lütfen, onların yaptıklarını nasıl yorumluyorsun? Silahlı düşmana saldırırken ya da kendi çocuklarına, kendi kanlarına o kadar acımasız davranırken hiçbir çıkarlarını, hiçbir faydalarını düşünmediklerini mi sanıyorsun? Vahşi hayvanlar bile, hareketlerinin ve saldırılarının neye yöneldiğini anlayamayacağımız şekilde saldırıp ortalığı karıştırmaz; sen bu kadar seçkin adamların bu kadar büyük işleri sebepsiz yaptığını mı düşünüyorsun?

1.34

quos tu paulo ante cum memoriter, tum etiam erga nos amice et benivole collegisti, nec me tamen laudandis maioribus meis corrupisti nec segniorem ad respondendum reddidisti. quorum facta quem ad modum, quaeso, interpretaris? sicine eos censes aut in armatum hostem impetum fecisse aut in liberos atque in sanguinem suum tam crudelis fuisse, nihil ut de utilitatibus, nihil ut de commodis suis cogitarent? at id ne ferae quidem faciunt, ut ita ruant itaque turbent, ut earum motus et impetus quo pertineant non intellegamus, tu tam egregios viros censes tantas res gessisse sine causa?

1.35Sebebin ne olduğuna birazdan bakacağım; şimdilik şunu tutuyorum: Kuşkusuz çok parlak olan bu işleri bir sebeple yaptılarsa, onlar için sebep, kendi başına fazilet değildi. —Düşmanın gerdanlığını aldı. —Evet, ölmemek için de kendini korudu. —Ama büyük bir tehlikeye atıldı. —Evet, ordunun gözü önünde. —Bundan ne elde etti? —Övgü ve sevgi; bunlar da korkusuz bir hayat sürmenin en sağlam güvenceleridir. —Oğlunu ölümle cezalandırdı. —Bunu sebepsiz yaptıysa, böyle huysuz ve acımasız birinin soyundan gelmek istemezdim; yok eğer kendi acısı pahasına askerî komutanın disiplinini pekiştirmek ve en ağır bir savaşta orduyu ceza korkusuyla dizginlemek için yaptıysa, kendi selametinin de bağlı olduğunu bildiği vatandaşların selametini gözetmiştir.

1.35

quae fuerit causa, mox videro; interea hoc tenebo, si ob aliquam causam ista, quae sine dubio praeclara sunt, fecerint, virtutem iis per se ipsam causam non fuisse.—Torquem detraxit hosti.—Et quidem se texit, ne interiret.—At magnum periculum adiit.—In oculis quidem exercitus.—Quid ex eo est consecutus?—Laudem et caritatem, quae sunt vitae sine metu degendae praesidia firmissima.—Filium morte multavit.—Si sine causa, nollem me ab eo ortum, tam inportuno tamque crudeli; sin, ut dolore suo sanciret militaris imperii disciplinam exercitumque in gravissimo bello animadversionis metu contineret, saluti prospexit civium, qua intellegebat contineri suam.

1.36Bu açıklama geniş bir alanı kapsar. Sizin konuşmalarınızın, özellikle de eski zamanları meraklı bir dikkatle izleyen senin konuşmanın en çok övündüğü konu, ünlü ve cesur adamları anmak, onların işlerini bir çıkar için değil, ahlâken güzel olanın kendi parlaklığı için övmektir; ama az önce söylediğim seçim ilkesi —daha büyük hazlar elde etmek için hazlardan vazgeçmek ya da daha büyük acılardan kaçmak için acılara katlanmak— konunca bunun hepsi altüst olur.

1.36

atque haec ratio late patet. in quo enim maxime consuevit iactare vestra se oratio, tua praesertim, qui studiose antiqua persequeris, claris et fortibus viris commemorandis eorumque factis non emolumento aliquo, sed ipsius honestatis decore laudandis, id totum evertitur eo delectu rerum, quem modo dixi, constituto, ut aut voluptates omittantur maiorum voluptatum adipiscendarum causa aut dolores suscipiantur maiorum dolorum effugiendorum gratia.

1.37Ama ünlü adamların parlak ve şanlı işleri hakkında burada bu kadarı yeter. Bütün faziletlerin hazza nasıl yöneldiğini tartışmanın daha uygun bir yeri gelecektir. Şimdi ise hazzın kendisinin ne olduğunu ve nasıl bir şey olduğunu açıklayacağım; böylece bilgisizlerin bütün yanılgısı ortadan kalksın, zevk düşkünü, nazlı, yumuşak sayılan bu öğretinin ne kadar ağırbaşlı, ne kadar ölçülü, ne kadar sert olduğu anlaşılsın. Çünkü biz yalnız tabiatı bir tatlılıkla kıpırdatan ve hislerle hoş bir şekilde algılanan hazzın peşinde değiliz; en büyük haz olarak, bütün acı ortadan kalktığında duyulan hazzı sayıyoruz. Acıdan kurtulduğumuzda, her türlü sıkıntıdan kurtulmanın ve ondan boşalmanın kendisine sevinç duyarız; sevindiğimiz her şey haz, rahatsız olduğumuz her şey acı olduğuna göre, her türlü acının yokluğuna haklı olarak haz denmiştir. Nasıl ki yiyecek ve içecekle açlık ve susuzluk giderildiğinde sıkıntının kalkması peşinden hazzı getirirse, her şeyde acının uzaklaşması da hazzın onun yerine gelmesini sağlar.

1.37

Sed de clarorum hominum factis illustribus et gloriosis satis hoc loco dictum sit. erit enim iam de omnium virtutum cursu ad voluptatem proprius disserendi locus. nunc autem explicabo, voluptas ipsa quae qualisque sit, ut tollatur error omnis imperitorum intellegaturque ea, quae voluptaria, delicata, mollis habeatur disciplina, quam gravis, quam continens, quam severa sit. Non enim hanc solam sequimur, quae suavitate aliqua naturam ipsam movet et cum iucunditate quadam percipitur sensibus, sed maximam voluptatem illam habemus, quae percipitur omni dolore detracto. nam quoniam, cum privamur dolore, ipsa liberatione et vacuitate omnis molestiae gaudemus, omne autem id, quo gaudemus, voluptas est, ut omne, quo offendimur, dolor, doloris omnis privatio recte nominata est voluptas. ut enim, cum cibo et potione fames sitisque depulsa est, ipsa detractio molestiae consecutionem affert voluptatis, sic in omni re doloris amotio successionem efficit voluptatis.

1.38Bu yüzden Epikuros acı ile haz arasında orta bir şey olduğunu kabul etmedi; bazılarına orta gibi görünen durum, her türlü acıdan uzak olduğu için yalnız haz değil, en yüksek hazdır. Çünkü nasıl bir durumda olduğunu hisseden herkes ya hazdadır ya acıda. Epikuros en yüksek hazzın her türlü acının yokluğuyla sınırlandığını düşünür; öyle ki bundan sonra haz çeşitlenebilir, farklılaşabilir, ama artırılamaz, büyütülemez.

1.38

itaque non placuit Epicuro medium esse quiddam inter dolorem et voluptatem; illud enim ipsum, quod quibusdam medium videretur, cum omni dolore careret, non modo voluptatem esse, verum etiam summam voluptatem. quisquis enim sentit, quem ad modum sit affectus, eum necesse est aut in voluptate esse aut in dolore. omnis autem privatione doloris putat Epicurus terminari summam voluptatem, ut postea variari voluptas distinguique possit, augeri amplificarique non possit.

1.39Babamın Stoacılarla nükteli ve zarif bir biçimde alay ederken anlattığına göre, Atina'da Kerameikos'ta Khrysippos'un elini uzatmış oturan bir heykeli vardır; bu el, onun şu küçük sorgudan hoşlandığını gösterir: "Elin şimdi nasılsa öyleyken bir şey ister mi?" "Hiç istemez." "Ama haz bir iyi olsaydı isterdi." "Öyle sanırım." "Demek ki haz bir iyi değildir." Babam, konuşabilse heykelin bile bunu söylemeyeceğini söylerdi. Çünkü bu sonuç Kyrenelilere karşı oldukça keskin bir biçimde çıkarılmıştır, ama Epikuros'a dokunmaz. Haz yalnız hisleri adeta gıdıklayan, deyim yerindeyse onlara tatlılıkla akıp sızan şey olsaydı, ne el ne de başka bir uzuv hazzın hoş bir hareketi olmadan sırf acının yokluğuyla yetinebilirdi. Ama Epikuros'un dediği gibi en yüksek haz hiç acı çekmemekse, Khrysippos, ilk önermen —el bu durumdayken hiçbir şey istemez— haklı olarak kabul edilmiştir; ikincisi —haz bir iyi olsaydı isteyecekti— ise haklı olarak kabul edilemez. Çünkü el tam da bu yüzden bir şey istemezdi: acıdan uzak olan şey hazdadır.

1.39

At etiam Athenis, ut e patre audiebam facete et urbane Stoicos irridente, statua est in Ceramico Chrysippi sedentis porrecta manu, quae manus significet illum in hac esse rogatiuncula delectatum: Numquidnam manus tua sic affecta, quem ad modum affecta nunc est, desiderat?—Nihil sane.—At, si voluptas esset bonum, desideraret.—Ita credo.— Non est igitur voluptas bonum. Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset. conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. nam si ea sola voluptas esset, quae quasi titillaret sensus, ut ita dicam, et ad eos cum suavitate afflueret et illaberetur, nec manus esse contenta posset nec ulla pars vacuitate doloris sine iucundo motu voluptatis. sin autem summa voluptas est, ut Epicuro placet, nihil dolere, primum tibi recte, Chrysippe, concessum est nihil desiderare manum, cum ita esset affecta, secundum non recte, si voluptas esset bonum, fuisse desideraturam. idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est.

1.40Hazzın iyilerin en ucu olduğu şuradan çok kolay görülebilir: Ruhta ve bedende büyük, çok ve sürekli hazların tadını çıkaran, hiçbir acının ne engellediği ne de tehdit ettiği birini düşünelim. Bu durumdan daha üstün ya da daha çok istenmeye değer hangi durumdan söz edebiliriz? Böyle bir durumda olan kişide ne ölümden ne acıdan korkan bir ruh sağlamlığının da bulunması zorunludur; çünkü ölümde his yoktur, acı ise uzun sürdüğünde genellikle hafif, şiddetli olduğunda kısadır; öyle ki büyüklüğünü kısalığı, uzunluğunu hafifliği teselli eder.

1.40

Extremum autem esse bonorum voluptatem ex hoc facillime perspici potest: Constituamus aliquem magnis, multis, perpetuis fruentem et animo et corpore voluptatibus nullo dolore nec impediente nec inpendente, quem tandem hoc statu praestabiliorem aut magis expetendum possimus dicere? inesse enim necesse est in eo, qui ita sit affectus, et firmitatem animi nec mortem nec dolorem timentis, quod mors sensu careat, dolor in longinquitate levis, in gravitate brevis soleat esse, ut eius magnitudinem celeritas, diuturnitatem allevatio consoletur.

1.41Buna, tanrıların gücünden ürpermemesi, geçmiş hazların akıp gitmesine izin vermeyip onları sürekli hatırlayarak sevinmesi de eklenince, buna daha iyi olarak ne eklenebilir? Karşısına da bir insanın başına gelebilecek en büyük ruh ve beden acılarıyla tükenmiş, bunların bir gün hafifleyeceğine dair hiçbir umudu olmayan, üstelik ne şimdiki ne de beklediği bir hazzı bulunan birini koy: Ondan daha bedbaht bir şey söylenebilir ya da düşünülebilir mi? Acılarla dolu bir hayattan en çok kaçınılması gerekiyorsa, en büyük kötülük kesinlikle acı içinde yaşamaktır; bu görüşe uygun olarak iyilerin en sonu da haz içinde yaşamaktır. Çünkü zihnimizin en uç nokta olarak duracağı başka bir yer yoktur; bütün korkular ve kederler acıya bağlanır; bunun dışında tabiatı gereği bizi tedirgin edebilecek ya da sıkıntıya sokabilecek hiçbir şey de yoktur.

1.41

ad ea cum accedit, ut neque divinum numen horreat nec praeteritas voluptates effluere patiatur earumque assidua recordatione laetetur, quid est, quod huc possit, quod melius sit, accedere? Statue contra aliquem confectum tantis animi corporisque doloribus, quanti in hominem maximi cadere possunt, nulla spe proposita fore levius aliquando, nulla praeterea neque praesenti nec expectata voluptate, quid eo miserius dici aut fingi potest? quodsi vita doloribus referta maxime fugienda est, summum profecto malum est vivere cum dolore, cui sententiae consentaneum est ultimum esse bonorum cum voluptate vivere. nec enim habet nostra mens quicquam, ubi consistat tamquam in extremo, omnesque et metus et aegritudines ad dolorem referuntur, nec praeterea est res ulla, quae sua natura aut sollicitare possit aut angere.

1.42Ayrıca istemenin, kaçınmanın ve genel olarak her eylemin başlangıcı ya hazdan ya acıdan çıkar. Durum böyle olunca, bütün doğru ve övgüye değer şeylerin haz içinde yaşamaya bağlandığı açıktır. Bu da iyilerin en yükseği, en sonu ya da en ucu —Yunanların telos dediği şey—, yani kendisi başka hiçbir şeye bağlanmayıp her şeyin ona bağlandığı şey olduğuna göre, en yüksek iyinin hoş bir hayat sürmek olduğunu kabul etmek gerekir.

Bunu yalnız fazilette bulanlar ve adın parlaklığına kapılıp tabiatın ne istediğini anlamayanlar, Epikuros'u dinlemeye razı olurlarsa en büyük yanılgıdan kurtulacaklardır. Çünkü sizin o seçkin ve güzel faziletleriniz haz meydana getirmeseydi, kim onları övgüye ya da istenmeye değer sayardı? Hekimlerin ilmini sanatın kendisi için değil sağlık için takdir ederiz; dümencinin sanatı da iyi gemi yürütmenin yolunu bildiği için sanat olarak değil faydası yüzünden övülür. Bunun gibi, yaşama sanatı sayılması gereken bilgelik de hiçbir şey meydana getirmeseydi istenmezdi; şimdi isteniyorsa, hazzı arayıp elde etmenin adeta ustası olduğu için isteniyor —hazdan neyi kastettiğimi artık görüyorsunuz; kelimenin kötü şöhreti konuşmamı sarsmasın diye söylüyorum—. İnsanların hayatı en çok iyi ve kötü şeyleri bilmemekten sıkıntıya düştüğünden, bu yanılgı yüzünden insanlar çoğu zaman en büyük hazlardan yoksun kalıp en ağır ruh acılarıyla kıvrandığından, bilgeliğe başvurmak gerekir; o, korkuları ve arzuları söküp atarak, bütün yanlış kanaatlerin düşüncesizliğini sıyırıp alarak bize hazza giden yolda en güvenilir rehber olur. Çünkü ruhlardan kederi kovan, korkuyla ürpermemize izin vermeyen yalnız bilgeliktir. Onun öğretmenliğinde, bütün arzuların yangını söndürülmüş olarak sükûnet içinde yaşanabilir. Çünkü arzular doyumsuzdur; yalnız tek tek insanları değil bütün aileleri yıkar, çoğu zaman bütün devleti de sarsar.

1.42

Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. quoniam autem id est vel summum bonorum vel ultimum vel extremum—quod Graeci τέλος nominant—, quod ipsum nullam ad aliam rem, ad id autem res referuntur omnes, fatendum est summum esse bonum iucunde vivere. Id qui in una virtute ponunt et splendore nominis capti quid natura postulet non intellegunt, errore maximo, si Epicurum audire voluerint, liberabuntur. istae enim vestrae eximiae pulchraeque virtutes nisi voluptatem efficerent, quis eas aut laudabilis aut expetendas arbitraretur? ut enim medicorum scientiam non ipsius artis, sed bonae valetudinis causa probamus, et gubernatoris ars, quia bene navigandi rationem habet, utilitate, non arte laudatur, sic sapientia, quae ars vivendi putanda est, non expeteretur, si nihil efficeret; nunc expetitur, quod est tamquam artifex conquirendae et

1.43

comparandae voluptatis—quam autem ego dicam voluptatem, iam videtis, ne invidia verbi labefactetur oratio mea—. nam cum ignoratione rerum bonarum et malarum maxime hominum vita vexetur, ob eumque errorem et voluptatibus maximis saepe priventur et durissimis animi doloribus torqueantur, sapientia est adhibenda, quae et terroribus cupiditatibusque detractis et omnium falsarum opinionum temeritate derepta certissimam se nobis ducem praebeat ad voluptatem. sapientia enim est una, quae maestitiam pellat ex animis, quae nos exhorrescere metu non sinat. qua praeceptrice in tranquillitate vivi potest omnium cupiditatum ardore restincto. cupiditates enim sunt insatiabiles, quae non modo singulos homines, sed universas familias evertunt, totam etiam labefactant saepe rem publicam.

1.44Nefretler, ayrılıklar, anlaşmazlıklar, iç karışıklıklar, savaşlar arzulardan doğar. Arzular yalnız dışarıda gösteriş yapmaz, yalnız başkalarına kör bir saldırıyla çullanmaz; ruhların içine de kapanıp kendi aralarında çekişir, birbirleriyle çatışırlar; bundan hayatın son derece acı olması kaçınılmazdır. Öyle ki ancak bilge, bütün boşluğu ve yanılgıyı kesip budayarak, tabiatın sınırlarıyla yetinerek kedersiz ve korkusuz yaşayabilir.

1.44

ex cupiditatibus odia, discidia, discordiae, seditiones, bella nascuntur, nec eae se foris solum iactant nec tantum in alios caeco impetu incurrunt, sed intus etiam in animis inclusae inter se dissident atque discordant, ex quo vitam amarissimam necesse est effici, ut sapiens solum amputata circumcisaque inanitate omni et errore naturae finibus contentus sine aegritudine possit et sine metu vivere.

1.45Epikuros'un kullandığı ayrımdan daha faydalı ya da iyi yaşamaya daha elverişli hangi ayrım vardır? O, arzuların bir türünün hem tabiî hem zorunlu, ikinci türünün tabiî ama zorunlu olmayan, üçüncü türünün de ne tabiî ne zorunlu olduğunu ileri sürdü. Bunların mantığı şudur: Zorunlu arzular ne çok emekle ne çok masrafla giderilir; tabiî olanlar bile pek fazla şey istemez, çünkü tabiatın kendisi, yetindiği zenginliği hem kolay edinilir hem de sınırlı kılmıştır; boş arzuların ise ne bir ölçüsü ne de bir sonu bulunabilir.

1.45

quae est enim aut utilior aut ad bene vivendum aptior partitio quam illa, qua est usus Epicurus? qui unum genus posuit earum cupiditatum, quae essent et naturales et necessariae, alterum, quae naturales essent nec tamen necessariae, tertium, quae nec naturales nec necessariae. quarum ea ratio est, ut necessariae nec opera multa nec impensa expleantur; ne naturales quidem multa desiderant, propterea quod ipsa natura divitias, quibus contenta sit, et parabilis et terminatas habet; inanium autem cupiditatum nec modus ullus nec finis inveniri potest.

1.46Bütün hayatın yanılgı ve bilgisizlikle altüst olduğunu, bizi şehvetlerin saldırısından ve korkuların dehşetinden kurtaran, talihin haksızlıklarına bile ölçülü katlanmayı öğreten, huzura ve sükûnete götüren bütün yolları gösteren şeyin yalnız bilgelik olduğunu görüyorsak, bilgeliğin hazlar için istenmesi, bilgisizlikten de sıkıntılar yüzünden kaçınılması gerektiğini söylemekte neden tereddüt edelim?

1.46

quodsi vitam omnem perturbari videmus errore et inscientia, sapientiamque esse solam, quae nos a libidinum impetu et a formidinum terrore vindicet et ipsius fortunae modice ferre doceat iniurias et omnis monstret vias, quae ad quietem et ad tranquillitatem ferant, quid est cur dubitemus dicere et sapientiam propter voluptates expetendam et insipientiam propter molestias esse fugiendam?

1.47Aynı gerekçeyle itidalin de kendisi için değil, ruhlara barış getirdiği ve onları adeta bir uyumla yatıştırıp yumuşattığı için istenmesi gerektiğini söyleyeceğiz. Çünkü istenecek ya da kaçınılacak şeylerde aklı izlememizi öğütleyen itidaldir. Neyin yapılıp neyin yapılmaması gerektiğine hükmetmek yetmez, verilen hükümde durmak da gerekir. Oysa çoğu insan, kendi kararlaştırdığı şeyi tutup koruyamadığından, karşısına çıkan hazzın görüntüsüne yenik düşüp gücünü yitirir, zincire vurulmak üzere kendini şehvetlerin eline bırakır ve olacakları önceden görmez. Bu yüzden küçük, zorunlu olmayan, başka bir yolla da edinilebilecek, hatta acı çekmeden onsuz da kalabilecekleri bir haz uğruna kâh ağır hastalıklara, kâh zararlara, kâh rezilliklere düşerler; çoğu zaman kanunların ve mahkemelerin cezalarına da çarptırılırlar.

1.47

Eademque ratione ne temperantiam quidem propter se expetendam esse dicemus, sed quia pacem animis afferat et eos quasi concordia quadam placet ac leniat. temperantia est enim, quae in rebus aut expetendis aut fugiendis ut rationem sequamur monet. nec enim satis est iudicare quid faciendum non faciendumve sit, sed stare etiam oportet in eo, quod sit iudicatum. plerique autem, quod tenere atque servare id, quod ipsi statuerunt, non possunt, victi et debilitati obiecta specie voluptatis tradunt se libidinibus constringendos nec quid eventurum sit provident ob eamque causam propter voluptatem et parvam et non necessariam et quae vel aliter pararetur et qua etiam carere possent sine dolore tum in morbos gravis, tum in damna, tum in dedecora incurrunt, saepe etiam legum iudiciorumque poenis obligantur.

1.48Ama hazların tadını ardından hiçbir acı gelmeyecek şekilde çıkarmak isteyenler, yapılmaması gerektiğini hissettikleri şeyi hazza yenilip yapmamak için muhakemelerini elden bırakmayanlar, hazzı bir yana bırakarak en büyük hazza erişirler. Aynı kişiler, katlanmazlarsa daha büyüğüne düşecekleri için çoğu zaman acıya da katlanırlar. Buradan anlaşılır ki itidalsizlikten kendisi yüzünden kaçınılmaz; itidal de hazlardan kaçtığı için değil, daha büyük hazlar elde ettirdiği için istenir.

1.48

Qui autem ita frui volunt voluptatibus, ut nulli propter eas consequantur dolores, et qui suum iudicium retinent, ne voluptate victi faciant id, quod sentiant non esse faciendum, ii voluptatem maximam adipiscuntur praetermittenda voluptate. idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur.

1.49Cesaret için de aynı gerekçe bulunacaktır. Emeklere girişmek de acılara katlanmak da kendi başına çekici değildir; ne sabır, ne azim, ne uykusuz geceler, ne o övülen çalışkanlık, hatta ne de cesaretin kendisi; bunların peşine kaygısız ve korkusuz yaşamak, ruhu ve bedeni elimizden geldiğince sıkıntıdan kurtarmak için düşeriz. Ölüm korkusu huzurlu bir hayatın bütün dengesini bozar; acılara yenik düşmek, onlara alçak ve zayıf bir ruhla katlanmak da bedbahtlıktır; bu ruh zayıflığı yüzünden birçok kişi anne babasını, birçoğu dostlarını, bazıları vatanını, çoğu da kendi kendini büsbütün mahvetmiştir. Buna karşılık güçlü ve yüce bir ruh her türlü kaygıdan ve dertten azadedir; çünkü ölümü küçümser —ölenler, doğmadan önceki durumdadırlar— ve acılara karşı öyle hazırlıklıdır ki en büyüklerinin ölümle son bulduğunu, küçüklerin uzun dinlenme aralıkları bıraktığını, orta karar olanlara ise bizim hâkim olduğumuzu hatırlar: Katlanılabilirse katlanırız, katlanılamazsa, hayat artık hoşumuza gitmiyorsa, tiyatrodan çıkar gibi gönül rahatlığıyla hayattan çıkarız. Bundan anlaşılır ki ürkeklik ve korkaklık kendileri yüzünden kınanmaz, cesaret ve sabır da kendileri yüzünden övülmez; öbürleri acı doğurdukları için reddedilir, bunlar haz doğurdukları için istenir.

1.49

Eadem fortitudinis ratio reperietur. nam neque laborum perfunctio neque perpessio dolorum per se ipsa allicit nec patientia nec assiduitas nec vigiliae nec ea ipsa, quae laudatur, industria, ne fortitudo quidem, sed ista sequimur, ut sine cura metuque vivamus animumque et corpus, quantum efficere possimus, molestia liberemus. ut enim mortis metu omnis quietae vitae status perturbatur, et ut succumbere doloribus eosque humili animo inbecilloque ferre miserum est, ob eamque debilitatem animi multi parentes, multi amicos, non nulli patriam, plerique autem se ipsos penitus perdiderunt, sic robustus animus et excelsus omni est liber cura et angore, cum et mortem contemnit, qua qui affecti sunt in eadem causa sunt, qua ante quam nati, et ad dolores ita paratus est, ut meminerit maximos morte finiri, parvos multa habere intervalla requietis, mediocrium nos esse dominos, ut, si tolerabiles sint, feramus, si minus, animo aequo e vita, cum ea non placeat, tamquam e theatro exeamus. quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia voluptatem.

1.50Bütün faziletler hakkında konuşmuş olmak için geriye adalet kalıyor. Onun için de hemen hemen benzer şeyler söylenebilir. Bilgeliğin, itidalin, cesaretin hazla öyle birleşmiş olduğunu gösterdim ki ondan hiçbir şekilde koparılamaz, ayrılamazlar; adalet hakkında da aynı hükmü vermek gerekir. Adalet hiçbir zaman kimseye zarar vermemekle kalmaz, tersine her zaman bir şey kazandırır: hem kendi gücü ve tabiatıyla ruhları yatıştırır, hem de bozulmamış tabiatın istediği şeylerin hiçbirinin eksik kalmayacağı umudunu verir. Düşüncesizlik, şehvet ve korkaklık ruha nasıl daima işkence eder, onu daima tedirgin eder ve kargaşa yaratırsa, kötülük de birinin zihnine yerleştiyse, sırf orada bulunmasıyla kargaşa yaratır; bir işe giriştiyse, ne kadar gizli yapmış olursa olsun, onun hep gizli kalacağına asla güvenemez. Kötülerin işlerinin peşinden çoğu zaman önce şüphe, sonra dedikodu ve söylenti, sonra davacı, sonra hâkim gelir; birçoğu da, senin konsüllüğünde olduğu gibi, kendini ele vermiştir.

1.50

Iustitia restat, ut de omni virtute sit dictum. sed similia fere dici possunt. ut enim sapientiam, temperantiam, fortitudinem copulatas esse docui cum voluptate, ut ab ea nullo modo nec divelli nec distrahi possint, sic de iustitia iudicandum est, quae non modo numquam nocet cuiquam, sed contra semper afficit cum vi sua atque natura, quod tranquillat animos, tum spe nihil earum rerum defuturum, quas natura non depravata desiderat. Et quem ad modum temeritas et libido et ignavia semper animum excruciant et semper sollicitant turbulentaeque sunt, sic inprobitas si cuius in mente consedit, hoc ipso, quod adest, turbulenta est; si vero molita quippiam est, quamvis occulte fecerit, numquam tamen id confidet fore semper occultum. plerumque improborum facta primo suspicio insequitur, dein sermo atque fama, tum accusator, tum iudex; multi etiam, ut te consule, ipsi se indicaverunt.

1.51İnsanların bilmesine karşı yeterince korunup tahkim edildiğini düşünenler bile tanrılardan ürperir, ruhlarını gece gündüz kemiren o kaygıların kendisini ölümsüz tanrıların ceza olarak gönderdiğini düşünürler. Kötü işler hayatın sıkıntılarını azaltmaya ne kadar katkıda bulunabilir ki, hem yapılanların bilinciyle hem kanunların cezasıyla hem de vatandaşların nefretiyle onları artırmaya bu kadar katkıda bulunsun? Yine de bazı kimselerde paranın, makamın, iktidarın, şehvetlerin, ziyafetlerin ve öbür arzuların hiçbir ölçüsü yoktur; kötü yollarla elde edilen hiçbir ganimet bu arzuları azaltmaz, tersine alevlendirir; öyle ki bu kimseler, öğüt verilip vazgeçirilmekten çok dizginlenmesi gereken kişiler gibi görünür.

1.51

quodsi qui satis sibi contra hominum conscientiam saepti esse et muniti videntur, deorum tamen horrent easque ipsas sollicitudines, quibus eorum animi noctesque diesque exeduntur, a diis inmortalibus supplicii causa importari putant. quae autem tanta ex improbis factis ad minuendas vitae molestias accessio potest fieri, quanta ad augendas, cum conscientia factorum, tum poena legum odioque civium? et tamen in quibusdam neque pecuniae modus est neque honoris neque imperii nec libidinum nec epularum nec reliquarum cupiditatum, quas nulla praeda umquam improbe parta minuit, sed potius inflammat, ut coërcendi magis quam dedocendi esse videantur.

1.52Demek ki doğru akıl, aklı başında olanları adalete, hakkaniyete, sadakate çağırır. Dili dönmeyen ya da güçsüz bir insana haksız işler fayda sağlamaz; çünkü o ne giriştiğini kolayca yapabilir ne de yaptıysa elinde tutabilir. Talihin ya da zekânın sağladığı imkânlar ise cömertliğe daha uygundur; cömertlik gösterenler kendilerine iyi niyet ve —huzur içinde yaşamak için en elverişli şey olan— sevgi kazanırlar; hele haksızlık etmek için hiçbir sebep yokken.

1.52

Invitat igitur vera ratio bene sanos ad iustitiam, aequitatem, fidem, neque homini infanti aut inpotenti iniuste facta conducunt, qui nec facile efficere possit, quod conetur, nec optinere, si effecerit, et opes vel fortunae vel ingenii liberalitati magis conveniunt, qua qui utuntur, benivolentiam sibi conciliant et, quod aptissimum est ad quiete vivendum, caritatem, praesertim cum omnino nulla sit causa peccandi.

1.53Çünkü tabiattan gelen arzular hiçbir haksızlık yapmadan kolayca giderilir; boş arzulara ise boyun eğmemek gerekir. Onlar istenmeye değer hiçbir şeyi arzulamaz; haksızlığın kendisinde, haksızlıkla elde edilen şeylerdeki kazançtan daha çok zarar vardır. Bu yüzden adaletin de kendi başına istenmeye değer olduğu doğru olarak söylenemez; istenir, çünkü pek çok hoşluk getirir. Sevilmek ve aziz tutulmak hoştur, çünkü hayatı daha güvenli, hazzı daha dolu kılar. Bu yüzden kötülükten yalnız kötülerin başına gelen sıkıntılar yüzünden değil, çok daha fazla şu yüzden kaçınılması gerektiğini düşünüyoruz: Kötülük kimin ruhunda dolaşırsa, ona asla nefes aldırmaz, asla rahat yüzü göstermez.

1.53

quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. itaque non ob ea solum incommoda, quae eveniunt inprobis, fugiendam inprobitatem putamus, sed multo etiam magis, quod, cuius in animo versatur, numquam sinit eum respirare, numquam adquiescere.

1.54Öbür filozofların konuşmasını en çok coşturan faziletlerin övgüsü bile hazza yöneltilmedikçe bir sonuca varamıyorsa, bizi kendi tabiatıyla kendine çağıran ve çeken tek şey hazsa, onun bütün iyilerin en yükseği ve en ucu olduğundan, mutlu yaşamanın da haz içinde yaşamaktan başka bir şey olmadığından şüphe edilemez.

1.54

Quodsi ne ipsarum quidem virtutum laus, in qua maxime ceterorum philosophorum exultat oratio, reperire exitum potest, nisi derigatur ad voluptatem, voluptas autem est sola, quae nos vocet ad se et alliciat suapte natura, non potest esse dubium, quin id sit summum atque extremum bonorum omnium, beateque vivere nihil aliud sit nisi cum voluptate vivere.

1.55Bu kesin ve sağlam görüşe bağlı olan şeyleri kısaca açıklayacağım. İyilerin ve kötülerin gayelerinde, yani haz ve acıda hiçbir yanılgı yoktur; insanlar, bunların neden meydana geldiğini bilmediklerinde yanılırlar. Ruhun hazlarının ve acılarının bedenin hazlarından ve acılarından doğduğunu kabul ediyoruz —bu yüzden az önce söylediğini kabul ediyorum: bizimkilerden aksini düşünenler varsa davayı kaybederler; bunların çok olduğunu görüyorum, ama bilgisiz kimselerdir—. Ruhun hazzı bize sevinç, acısı da sıkıntı getirse de, her ikisi de bedenden doğar ve bedene bağlanır; bununla birlikte ruhun hazları ve acıları bedeninkilerden çok daha büyüktür. Çünkü bedenle yalnız şimdiki ve hazır olanı hissedebiliriz, ruhla ise geçmişi de geleceği de. Bedenle acı çektiğimizde ruhla da aynı ölçüde acı çeksek bile, başımızın üzerinde ebedî ve sınırsız bir kötülüğün asılı durduğunu sanarsak acımıza pek büyük bir ek gelebilir. Aynı şey hazza da aktarılabilir: Böyle bir şeyden korkmazsak hazzımız daha büyük olur.

1.55

Huic certae stabilique sententiae quae sint coniuncta explicabo brevi. nullus in ipsis error est finibus bonorum et malorum, id est in voluptate aut in dolore, sed in his rebus peccant, cum e quibus haec efficiantur ignorant. animi autem voluptates et dolores nasci fatemur e corporis voluptatibus et doloribus—itaque concedo, quod modo dicebas, cadere causa, si qui e nostris aliter existimant, quos quidem video esse multos, sed imperitos—, quamquam autem et laetitiam nobis voluptas animi et molestiam dolor afferat, eorum tamen utrumque et ortum esse e corpore et ad corpus referri, nec ob eam causam non multo maiores esse et voluptates et dolores animi quam corporis. nam corpore nihil nisi praesens et quod adest sentire possumus, animo autem et praeterita et futura. ut enim aeque doleamus animo, cum corpore dolemus, fieri tamen permagna accessio potest, si aliquod aeternum et infinitum impendere malum nobis opinemur. quod idem licet transferre in voluptatem, ut ea maior sit, si nihil tale metuamus.

1.56Şu da açıktır: Ruhun en büyük hazzı ya da sıkıntısı, mutlu ya da bedbaht bir hayata, bunlardan birinin aynı süre bedende bulunmasından daha fazla ağırlık katar. Ama hazzın ortadan kalkmasının ardından hemen kederin geleceğini kabul etmiyoruz; meğer ki hazzın yerine acı gelmiş olsun. Buna karşılık, hisleri harekete geçiren hiçbir haz onların yerine gelmemiş olsa bile acılardan kurtulmaya seviniriz; acı çekmemenin ne büyük bir haz olduğu buradan anlaşılabilir.

1.56

Iam illud quidem perspicuum est, maximam animi aut voluptatem aut molestiam plus aut ad beatam aut ad miseram vitam afferre momenti quam eorum utrumvis, si aeque diu sit in corpore. Non placet autem detracta voluptate aegritudinem statim consequi, nisi in voluptatis locum dolor forte successerit, at contra gaudere nosmet omittendis doloribus, etiamsi voluptas ea, quae sensum moveat, nulla successerit, eoque intellegi potest quanta voluptas sit non dolere.

1.57Beklediğimiz iyilerle nasıl canlanıyorsak, hatırladığımız iyilerle de seviniriz. Akılsızlar kötülüklerin hatırasıyla kıvranır; bilgeleri ise minnetle hatırlanıp tazelenen geçmiş iyiler sevindirir. Talihsizlikleri adeta sürekli bir unutuşla gömmek, mutlu olayları da hoşnutlukla ve tatlılıkla hatırlamak elimizdedir. Ama geçmişte kalanlara keskin ve dikkatli bir gözle baktığımızda, onlar kötüyse keder, iyiyse sevinç gelir.

Mutlu yaşamanın ne parlak, ne açık, ne yalın ve ne dosdoğru bir yolu! İnsan için her türlü acıdan ve sıkıntıdan kurtulmaktan, ruhun ve bedenin en büyük hazlarının tadını sonuna kadar çıkarmaktan daha iyi bir şey olamayacağı kesin olduğuna göre, önümüze konan en yüksek iyiye daha kolay ulaşmamız için hayata yardımı dokunacak hiçbir şeyin atlanmadığını görmüyor musunuz? Sizin hazlara fazla düşkün dediğiniz Epikuros, bilgece, ahlâken güzel ve adilce yaşanmadıkça hoş yaşanamayacağını, hoş yaşanmadıkça da bilgece, ahlâken güzel ve adilce yaşanamayacağını haykırır.

1.57

Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo et attento intuemur, tum fit ut aegritudo sequatur, si illa mala sint, laetitia, si bona. O praeclaram beate vivendi et apertam et simplicem et directam viam! cum enim certe nihil homini possit melius esse quam vacare omni dolore et molestia perfruique maximis et animi et corporis voluptatibus, videtisne quam nihil praetermittatur quod vitam adiuvet, quo facilius id, quod propositum est, summum bonum consequamur? clamat Epicurus, is quem vos nimis voluptatibus esse deditum dicitis, non posse iucunde vivi, nisi sapienter, honeste iusteque vivatur, nec sapienter, honeste, iuste, nisi iucunde.

1.58Çünkü ne iç karışıklık içindeki bir devlet mesut olabilir ne de efendileri birbiriyle kavgalı bir ev; kendinden ayrı düşen, kendisiyle çatışan bir ruh ise saf ve hür hazzın hiçbir parçasını hiç tadamaz. Hep çatışan ve birbirine zıt eğilimler ve kararlarla yaşayan biri hiçbir huzur, hiçbir sükûnet göremez.

1.58

neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest.

1.59Bedenin ağır hastalıkları hayatın hoşluğunu engelliyorsa, ruhun hastalıklarının onu çok daha fazla engellemesi kaçınılmazdır! Ruhun hastalıkları ise zenginliğe, şöhrete, hükmetmeye, hatta şehvetli hazlara karşı duyulan ölçüsüz ve boş arzulardır. Buna kederler, sıkıntılar, matemler eklenir; bunlar, bedenin şimdiki ya da gelecekteki acısından ayrı hiçbir şey için ruhun acı çekmemesi gerektiğini anlamayan insanların ruhlarını kemirir, kaygılarla tüketir. Bu hastalıkların birinden muzdarip olmayan tek bir akılsız yoktur; demek ki bedbaht olmayan tek bir akılsız yoktur.

1.59

Quodsi corporis gravioribus morbis vitae iucunditas impeditur, quanto magis animi morbis impediri necesse est! animi autem morbi sunt cupiditates inmensae et inanes divitiarum, gloriae, dominationis, libidinosarum etiam voluptatum. accedunt aegritudines, molestiae, maerores, qui exedunt animos conficiuntque curis hominum non intellegentium nihil dolendum esse animo, quod sit a dolore corporis praesenti futurove seiunctum. nec vero quisquam stultus non horum morborum aliquo laborat, nemo igitur est non miser.

1.60Buna bir de, Tantalos'un tepesindeki kaya gibi hep asılı duran ölüm eklenir; sonra batıl inanç: Ona bulaşmış olan asla huzur bulamaz. Üstelik geçmiş iyileri hatırlamazlar, şimdikilerin tadını çıkarmazlar, yalnız gelecektekileri beklerler; bunlar kesin olamayacağı için kaygı ve korkuyla tükenirler; hele paranın, iktidarın, servetin ya da şöhretin peşinden boşuna koştuklarını geç fark ettiklerinde en büyük işkenceyi çekerler. Çünkü elde etme umuduyla alevlenip uğrunda çok ve büyük emeklere katlandıkları hazların hiçbirine ulaşamazlar.

1.60

accedit etiam mors, quae quasi saxum Tantalo semper impendet, tum superstitio, qua qui est imbutus quietus esse numquam potest. praeterea bona praeterita non meminerunt, praesentibus non fruuntur, futura modo expectant, quae quia certa esse non possunt, conficiuntur et angore et metu maximeque cruciantur, cum sero sentiunt frustra se aut pecuniae studuisse aut imperiis aut opibus aut gloriae. nullas enim consequuntur voluptates, quarum potiendi spe inflammati multos labores magnosque susceperant.

1.61İşte bir de öbürleri: kimi küçük ve dar ruhlu, ya her şeyden hep umudu kesen ya da kötü niyetli, kıskanç, geçimsiz, ışıktan kaçan, ağzı bozuk, ucube; kimi hafifmeşrep aşklara düşkün, kimi küstah, kimi gözü kara ve arsız, aynı zamanda itidalsiz ve korkak, kararında hiçbir zaman durmayan; bu sebeplerle hayatlarında sıkıntının hiç arası kesilmez. Demek ki akılsızlardan hiçbiri mesut değildir, bilgelerden de mesut olmayan hiç kimse yoktur. Bunu biz Stoacılardan çok daha iyi ve daha doğru söylüyoruz. Çünkü onlar, ahlâken güzel dedikleri o neyin nesi olduğu belirsiz gölgeden başka hiçbir şeyin iyi olmadığını söylerler —sağlamlığından çok parlaklığı olan bir ad—; bu ahlâken güzel olana dayanan faziletin hiçbir hazza ihtiyaç duymadığını, mutlu yaşamak için kendi kendine yettiğini ileri sürerler.

1.61

ecce autem alii minuti et angusti aut omnia semper desperantes aut malivoli, invidi, difficiles, lucifugi, maledici, monstruosi, alii autem etiam amatoriis levitatibus dediti, alii petulantes, alii audaces, protervi, idem intemperantes et ignavi, numquam in sententia permanentes, quas ob causas in eorum vita nulla est intercapedo molestiae. igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. illi enim negant esse bonum quicquam nisi nescio quam illam umbram, quod appellant honestum non tam solido quam splendido nomine, virtutem autem nixam hoc honesto nullam requirere voluptatem atque ad beate vivendum se ipsa esse contentam.

1.62Ama bunlar, bizim karşı çıkmamakla kalmayıp onaylayacağımız bir biçimde de söylenebilir. Çünkü Epikuros daima mesut olan bilgeyi şöyle tasvir eder: Arzuları sınırlıdır, ölümü umursamaz, ölümsüz tanrılar hakkında hiçbir korku duymadan doğru düşünür, böylesi daha iyiyse hayattan göçmekte tereddüt etmez. Bunlarla donanmış olarak daima hazdadır. Çünkü acılarından çok hazzının olmadığı tek bir an yoktur. Geçmişi minnetle hatırlar; şimdikinin ise ne kadar büyük ve hoş olduğunun farkında olarak tadını çıkarır; geleceğe bağımlı değildir, onu bekler, şimdikinin tadını çıkarır; az önce sıraladığım kusurlardan da çok uzaktır ve akılsızların hayatını kendi hayatıyla karşılaştırdığında büyük bir haz duyar. Başına acılar gelse bile, bunlar asla o kadar güçlü olmaz ki bilgenin sevinecek şeyleri onu üzecek şeylerden az kalsın.

1.62

Sed possunt haec quadam ratione dici non modo non repugnantibus, verum etiam approbantibus nobis. sic enim ab Epicuro sapiens semper beatus inducitur: finitas habet cupiditates, neglegit mortem, de diis inmortalibus sine ullo metu vera sentit, non dubitat, si ita melius sit, migrare de vita. his rebus instructus semper est in voluptate. neque enim tempus est ullum, quo non plus voluptatum habeat quam dolorum. nam et praeterita grate meminit et praesentibus ita potitur, ut animadvertat quanta sint ea quamque iucunda, neque pendet ex futuris, sed expectat illa, fruitur praesentibus ab iisque vitiis, quae paulo ante collegi, abest plurimum et, cum stultorum vitam cum sua comparat, magna afficitur voluptate. dolores autem si qui incurrunt, numquam vim tantam habent, ut non plus habeat sapiens, quod gaudeat, quam quod angatur.

1.63Epikuros şunu da çok güzel söylemiştir: Talih bilgenin hayatına pek az karışır; en büyük ve en ağır işleri onun kendi düşüncesi ve aklı yönetir; sonsuz bir zamandan, sınırlı olduğunu gördüğümüz bu ömürden alınabilecek olandan daha büyük bir haz alınamaz. Sizin diyalektiğinizde ise ne daha iyi yaşamaya ne de daha rahat tartışmaya giden bir yol görmüştür. Tabiat felsefesine ise büyük önem vermiştir. Bu ilimle kelimelerin anlamı, sözün tabiatı, birbirinden çıkan ve birbiriyle çelişen önermelerin mantığı görülebilir. Her şeyin tabiatını bildiğimizde batıl inançtan kurtuluruz, ölüm korkusundan azat oluruz, çoğu zaman korkunç dehşetlerin kaynağı olan bilgisizlikle sarsılmayız. Nihayet tabiatın ne istediğini öğrendiğimizde ahlâkça da daha iyi oluruz. Ayrıca şeyler hakkında sağlam bir bilgiye sahip olursak ve her şeyin bilgisine ulaşmamız için adeta gökten inmiş olan, şeyler hakkındaki bütün hükümlerin kendisine göre yönlendirileceği o ölçütü korursak, hiç kimsenin sözüne yenilip görüşümüzden asla vazgeçmeyiz.

1.63

optime vero Epicurus, quod exiguam dixit fortunam intervenire sapienti maximasque ab eo et gravissimas res consilio ipsius et ratione administrari neque maiorem voluptatem ex infinito tempore aetatis percipi posse, quam ex hoc percipiatur, quod videamus esse finitum. In dialectica autem vestra nullam existimavit esse nec ad melius vivendum nec ad commodius disserendum viam. In physicis plurimum posuit. ea scientia et verborum vis et natura orationis et consequentium repugnantiumve ratio potest perspici. omnium autem rerum natura cognita levamur superstitione, liberamur mortis metu, non conturbamur ignoratione rerum, e qua ipsa horribiles existunt saepe formidines. denique etiam morati melius erimus, cum didicerimus quid natura desideret. tum vero, si stabilem scientiam rerum tenebimus, servata illa, quae quasi delapsa de caelo est ad cognitionem omnium, regula, ad quam omnia iudicia rerum dirigentur, numquam ullius oratione victi sententia desistemus.

1.64Tabiat iyice incelenmedikçe hislerin hükümlerini hiçbir şekilde savunamayız. Zihinle gördüğümüz her şey de hislerden doğar; Epikuros'un öğretisinin gösterdiği gibi hisler hep doğruysa, ancak o zaman bir şey bilinip kavranabilir. Hisleri ortadan kaldıran ve hiçbir şeyin kavranamayacağını söyleyenler, hisleri bir kenara itince tam da tartıştıkları şeyi bile açıklayamazlar. Üstelik bilgi ve ilim ortadan kalkınca hayatı sürdürmenin ve işleri yürütmenin bütün yolu da ortadan kalkar. Böylece tabiat felsefesinden hem ölüm korkusuna karşı cesaret, hem dinî korkuya karşı sebat, hem bütün gizli şeylerin bilgisizliği kaldırıldığı için ruh dinginliği, hem de arzuların tabiatı ve türleri açıklandığı için ölçülülük elde edilir; az önce gösterdiğim gibi, yine onun kurduğu bilgi ölçütü ve hüküm sayesinde doğruyu yanlıştan ayırmak da öğretilir.

1.64

nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. sic e physicis et fortitudo sumitur contra mortis timorem et constantia contra metum religionis et sedatio animi omnium rerum occultarum ignoratione sublata et moderatio natura cupiditatum generibusque earum explicatis, et, ut modo docui, cognitionis regula et iudicio ab eadem illa constituto veri a falso distinctio traditur.

1.65Bu tartışma için belki de en gerekli konu kalıyor: dostluk. Siz, haz en yüksek iyi olursa dostluğun hiç var olamayacağını ileri sürüyorsunuz. Epikuros ise dostluk hakkında, bilgeliğin mutlu yaşamak için sağladığı şeylerin hiçbirinin dostluktan daha büyük, daha verimli, daha hoş olmadığını söyler. Bunu yalnız sözle değil, çok daha fazla hayatıyla, işleriyle ve tavırlarıyla kanıtlamıştır. Bunun ne büyük bir şey olduğunu eskilerin uydurma masalları gösterir: En eski çağlardan beri anlatılan o kadar çok ve çeşitli masalda, Theseus'tan başlayıp Orestes'e varana kadar ancak üç dost çifti bulunur. Oysa Epikuros tek bir evde, hem de dar bir evde, nasıl bir sevgi birliği ve uyum içinde ne büyük dost toplulukları barındırdı! Bu, bugün de Epikurosçular arasında sürmektedir. Ama konumuza dönelim; kişilerden söz etmeye gerek yok.

1.65

Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. de qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius amicitia, nihil uberius, nihil iucundius. nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. quod quam magnum sit fictae veterum fabulae declarant, in quibus tam multis tamque variis ab ultima antiquitate repetitis tria vix amicorum paria reperiuntur, ut ad Orestem pervenias profectus a Theseo. at vero Epicurus una in domo, et ea quidem angusta, quam magnos quantaque amoris conspiratione consentientis tenuit amicorum greges! quod fit etiam nunc ab Epicureis. sed ad rem redeamus; de hominibus dici non necesse est.

1.66Bizimkilerin dostluk hakkında üç şekilde tartıştığını görüyorum. Bazıları, dostlarla ilgili hazların kendi başına, kendi hazlarımızı istediğimiz ölçüde istenmeye değer olmadığını söyler —bazılarına göre bu noktada dostluğun sağlamlığı sarsılır gibi görünür—; yine de bu görüşü savunur ve bana kalırsa işin içinden kolayca çıkarlar. Daha önce sözü edilen faziletler gibi dostluğun da hazdan ayrılamayacağını söylerler. Çünkü yalnızlık ve dostsuz bir hayat tuzaklar ve korkuyla dolu olduğundan, aklın kendisi dostluklar edinmemizi öğütler; dostluklar edinilince ruh güçlenir ve haz elde etme umudundan ayrı düşünülemez.

1.66

Tribus igitur modis video esse a nostris de amicitia disputatum. alii cum eas voluptates, quae ad amicos pertinerent, negarent esse per se ipsas tam expetendas, quam nostras expeteremus, quo loco videtur quibusdam stabilitas amicitiae vacillare, tuentur tamen eum locum seque facile, ut mihi videtur, expediunt. ut enim virtutes, de quibus ante dictum est, sic amicitiam negant posse a voluptate discedere. nam cum solitudo et vita sine amicis insidiarum et metus plena sit, ratio ipsa monet amicitias comparare, quibus partis confirmatur animus et a spe pariendarum voluptatum seiungi non potest.

1.67Nefretler, kıskançlıklar, küçümsemeler hazlara nasıl ters düşüyorsa, dostluklar da hem dostlar hem kendimiz için hazların yalnız en sadık destekçisi değil, aynı zamanda yaratıcısıdır; dostlar bu hazlardan yalnız şimdi zevk almakla kalmaz, yakın ve uzak geleceğin umuduyla da canlanırlar. Dostluk olmadan hayatın sağlam ve sürekli hoşluğunu hiçbir şekilde elde edemeyeceğimiz, dostlarımızı kendimiz kadar sevmedikçe dostluğun kendisini de koruyamayacağımız için, dostlukta bu da gerçekleşir, dostluk hazla da bağlanır. Çünkü dostlarımızın sevincine kendi sevincimiz kadar sevinir, dertlerine de aynı ölçüde üzülürüz.

1.67

atque ut odia, invidiae, despicationes adversantur voluptatibus, sic amicitiae non modo fautrices fidelissimae, sed etiam effectrices sunt voluptatum tam amicis quam sibi, quibus non solum praesentibus fruuntur, sed etiam spe eriguntur consequentis ac posteri temporis. quod quia nullo modo sine amicitia firmam et perpetuam iucunditatem vitae tenere possumus neque vero ipsam amicitiam tueri, nisi aeque amicos et nosmet ipsos diligamus, idcirco et hoc ipsum efficitur in amicitia, et amicitia cum voluptate conectitur. nam et laetamur amicorum laetitia aeque atque nostra et pariter dolemus angoribus.

1.68Bu yüzden bilge, dostuna karşı kendisine karşı olduğu gibi davranacak; kendi hazzı için hangi emeklere katlanacaksa, dostunun hazzı için de aynı emeklere katlanacaktır. Faziletler hakkında, onların hazlara daima nasıl bağlı olduğu konusunda söylenenler dostluk hakkında da söylenmelidir. Epikuros bunu hemen hemen şu sözlerle çok güzel söylemiştir: "Ruhu ebedî ya da uzun süreli hiçbir kötülükten korkmayacak şekilde sağlamlaştıran ilim, bu ömrün sınırları içinde de en sağlam korunağın dostluk olduğunu görmüştür."

1.68

quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. praeclare enim Epicurus his paene verbis: Eadem, inquit, scientia confirmavit animum, ne quod aut sempiternum aut diuturnum timeret malum, quae perspexit in hoc ipso vitae spatio amicitiae praesidium esse firmissimum.

1.69Ama bazı Epikurosçular, sizin sövgülerinize karşı biraz daha ürkek, yine de yeterince keskin zekâlı oldukları için, dostluğun kendi hazzımız için istenmesi gerektiğini düşünürsek bütün dostluğun adeta topallayacağından korkarlar. Bu yüzden ilk tanışmaların, birleşmelerin ve yakınlık kurma isteğinin haz için olduğunu söylerler; ilerleyen alışkanlık samimiyet doğurunca da sevgi öylesine çiçeklenir ki, dostluktan hiçbir fayda gelmese bile dostlar kendileri için sevilir. Gerçekten de yerleri, tapınakları, şehirleri, gymnasionları, Mars Meydanı'nı, köpekleri, atları, oyunları, idman ya da av alışkanlığı yüzünden sevmeye başlıyorsak, insanlarla kurulan yakınlıkta bu ne kadar daha kolay ve daha haklı olarak olabilir!

1.69

Sunt autem quidam Epicurei timidiores paulo contra vestra convicia, sed tamen satis acuti, qui verentur ne, si amicitiam propter nostram voluptatem expetendam putemus, tota amicitia quasi claudicare videatur. itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; cum autem usus progrediens familiaritatem effecerit, tum amorem efflorescere tantum, ut, etiamsi nulla sit utilitas ex amicitia, tamen ipsi amici propter se ipsos amentur. etenim si loca, si fana, si urbes, si gymnasia, si campum, si canes, si equos, si ludicra exercendi aut venandi consuetudine adamare solemus, quanto id in hominum consuetudine facilius fieri poterit et iustius?

1.70Bazıları da bilgeler arasında, dostlarını kendilerinden daha az sevmemeleri için bir tür antlaşma bulunduğunu söyler. Bunun mümkün olduğunu anlıyoruz, çoğu zaman da görüyoruz; hoş yaşamak için böyle bir birliktelikten daha elverişli bir şey bulunamayacağı da açıktır.

Bütün bunlardan şu hükme varılabilir: En yüksek iyi hazda bulunduğunda dostluğun mantığı engellenmemekle kalmaz, bu olmadan dostluğun hiçbir temeli bulunamaz.

1.70

Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse, quod coniunctione tali sit aptius. Quibus ex omnibus iudicari potest non modo non impediri rationem amicitiae, si summum bonum in voluptate ponatur, sed sine hoc institutionem omnino amicitiae non posse reperiri.

1.71Bu yüzden söylediklerim güneşin kendisinden daha parlak ve daha açıksa, her şeyi tabiatın kaynağından çekip söylediysem, bütün konuşmamız bütün güvenilirliğini hislerden, yani bozulmamış ve dürüst tanıklardan alıyorsa, dili henüz dönmeyen çocuklar, hatta dilsiz hayvanlar bile tabiatın öğretmenliği ve rehberliğiyle hazdan başka iyi, acıdan başka kötü bir şey olmadığını adeta dile getiriyorsa —ve bunlar hakkında ne çarpık ne de bozuk bir hüküm verirler—, tabiatın bu sesini adeta işitip onu öylesine sağlam ve ağırbaşlı kavrayan, aklı başında olan herkesi dingin, sakin, huzurlu ve mutlu bir hayatın yoluna sokan o adama en büyük şükranı borçlu değil miyiz? Sana yeterince bilgili görünmemesinin sebebi, mutlu hayatın öğretisine yardım etmeyen hiçbir şeyi bilgi saymamasıdır.

1.71

Quapropter si ea, quae dixi, sole ipso illustriora et clariora sunt, si omnia dixi hausta e fonte naturae, si tota oratio nostra omnem sibi fidem sensibus confirmat, id est incorruptis atque integris testibus, si infantes pueri, mutae etiam bestiae paene loquuntur magistra ac duce natura nihil esse prosperum nisi voluptatem, nihil asperum nisi dolorem, de quibus neque depravate iudicant neque corrupte, nonne ei maximam gratiam habere debemus, qui hac exaudita quasi voce naturae sic eam firme graviterque comprehenderit, ut omnes bene sanos in viam placatae, tranquillae, quietae, beatae vitae deduceret? Qui quod tibi parum videtur eruditus, ea causa est, quod nullam eruditionem esse duxit, nisi quae beatae vitae disciplinam iuvaret.

1.72Yoksa zamanını, Triarius'la benim senin teşvikinle yaptığımız gibi, hiçbir sağlam faydası olmayan, bütün zevki çocukça olan şairleri karıştırmakla mı geçirseydi? Ya da Platon gibi müzikle, geometriyle, sayılarla, yıldızlarla mı kendini tüketseydi? Bunlar yanlış ilkelerden yola çıktıkları için doğru olamaz; doğru olsalar bile daha hoş, yani daha iyi yaşamamıza hiçbir katkıda bulunmazlar. Bu sanatların peşine düşüp o kadar büyük, o kadar zahmetli ve o ölçüde de verimli olan yaşama sanatını mı bıraksaydı? Demek ki Epikuros bilgisiz değildir; asıl bilgisiz olanlar, çocukken öğrenmemiş olmanın ayıp sayıldığı şeyleri yaşlılığa kadar öğrenmek gerektiğini düşünenlerdir.

Bunları söyledikten sonra şöyle dedi:

Torquatus: Görüşümü açıkladım; hem de senin hükmünü öğrenmek amacıyla, çünkü bunu istediğim gibi yapma fırsatı bana bugüne kadar hiç verilmemişti.

1.72

an ille tempus aut in poëtis evolvendis, ut ego et Triarius te hortatore facimus, consumeret, in quibus nulla solida utilitas omnisque puerilis est delectatio, aut se, ut Plato, in musicis, geometria, numeris, astris contereret, quae et a falsis initiis profecta vera esse non possunt et, si essent vera, nihil afferrent, quo iucundius, id est quo melius viveremus, eas ergo artes persequeretur, vivendi artem tantam tamque et operosam et perinde fructuosam relinqueret? non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Quae cum dixisset, Explicavi, inquit, sententiam meam, et eo quidem consilio, tuum iudicium ut cognoscerem, quoniam mihi ea facultas, ut id meo arbitratu facerem, ante hoc tempus numquam est data.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…