İçeriğe geç
En Yüksek İyi ve Kötü Üzerine

Cicero · En Yüksek İyi ve Kötü Üzerine

II. Kitap

2.1İkisi de bana bakıp dinlemeye hazır olduklarını belli edince söze başladım:

Cicero: Önce sizden şunu rica ederim: Bir filozof gibi size bir ders anlatacağımı sanmayın; bunu filozofların kendilerinde bile hiçbir zaman pek beğenmedim. Haklı olarak felsefenin babası sayılabilecek Sokrates ne zaman böyle bir şey yaptı? Bu, o zamanlar sofist denen kimselerin âdetiydi; aralarından Leontinoili Gorgias, bir toplantıda ilk kez soru istemeye, yani herkesin hangi konuda dinlemek istediğini söylemesini istemeye cüret etti. Cüretkâr bir iş; hatta bu âdet sonradan bizim filozoflara geçmemiş olsaydı, utanmazca derdim.

2.1

Hic cum uterque me intueretur seseque ad audiendum significarent paratos, Primum, inquam, deprecor, ne me tamquam philosophum putetis scholam vobis aliquam explicaturum, quod ne in ipsis quidem philosophis magnopere umquam probavi. quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? eorum erat iste mos qui tum sophistae nominabantur, quorum e numero primus est ausus Leontinus Gorgias in conventu poscere quaestionem, id est iubere dicere, qua de re quis vellet audire. audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.

2.2Ama Platon'dan anlaşılabileceği gibi, hem adını andığım o adamın hem de öbür sofistlerin Sokrates tarafından alaya alındığını görüyoruz. O, sorup soruşturarak tartıştığı kişilerin kanaatlerini ortaya çıkarır, sonra uygun görürse onların verdikleri cevaplara karşı konuşurdu. Sonrakiler bu âdeti sürdürmeyince Arkesilaos onu yeniden canlandırdı: Kendisini dinlemek isteyenlerin ona soru sormamasını, kendilerinin ne düşündüğünü söylemelerini kural edindi; onlar söyleyince o da karşı görüşü savunurdu. Ama onu dinleyenler güçleri yettiğince kendi görüşlerini savunurlardı. Öbür filozoflarda ise soruyu soran susar; artık Akademia'da da böyle yapılıyor. Dinlemek isteyen kişi, "Bana göre en yüksek iyi hazdır" deyince, buna karşı kesintisiz bir konuşmayla itiraz edilir; böylece bir şeyin kendilerine öyle göründüğünü söyleyenlerin aslında bu görüşte olmadıkları, sadece karşı görüşü dinlemek istedikleri kolayca anlaşılır. Biz daha elverişli bir yol izliyoruz.

2.2

sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. qui mos cum a posterioribus non esset retentus, Arcesilas eum revocavit instituitque ut ii, qui se audire vellent, non de se quaererent, sed ipsi dicerent, quid sentirent; quod cum dixissent, ille contra. sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; quod quidem iam fit etiam in Academia. ubi enim is, qui audire vult, ita dixit: Voluptas mihi videtur esse summum bonum, perpetua oratione contra disputatur, ut facile intellegi possit eos, qui aliquid sibi videri dicant, non ipsos in ea sententia esse, sed audire velle contraria. Nos commodius agimus.

2.3Çünkü Torquatus yalnız ne düşündüğünü değil, neden öyle düşündüğünü de söyledi. Ben ise onun kesintisiz konuşmasından çok hoşlanmış olsam da şunun daha elverişli olduğunu düşünüyorum: Her konunun üzerinde tek tek durur ve karşındakinin neyi kabul edip neyi reddettiğini anlarsan, kabul edilen şeylerden istediğin sonucu çıkarır ve bir sonuca varırsın. Konuşma adeta bir sel gibi akıp gittiğinde, her türden pek çok şeyi sürükleyip götürse de hiçbir şeyi tutamaz, hiçbir şeyi yakalayamaz, o hızlı akan konuşmayı hiçbir yerde durduramazsın.

Belli bir yol ve yöntemle yürütülen her araştırmada konuşma, bazı dava formüllerinin başında olduğu gibi, önce şunu şart koşmalıdır: Tartışanlar, tartışılan şeyin ne olduğu konusunda anlaşmalıdır.

2.3

non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. ego autem arbitror, quamquam admodum delectatus sum eius oratione perpetua, tamen commodius, cum in rebus singulis insistas et intellegas quid quisque concedat, quid abnuat, ex rebus concessis concludi quod velis et ad exitum perveniri. cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam cœrceas. Omnis autem in quaerendo, quae via quadam et ratione habetur, oratio praescribere primum debet ut quibusdam in formulis ea res agetur, ut, inter quos disseritur, conveniat quid sit id, de quo disseratur.

2.4Platon'un Phaidros'ta koyduğu bu ilkeyi Epikuros da onayladı ve her tartışmada böyle yapılması gerektiğini düşündü. Ama hemen ardından geleni görmedi. Çünkü bir şeyin tarif edilmesini istemediğini söyler; oysa tarif olmadan, tartışanların üzerinde konuşulan şeyin ne olduğu konusunda anlaşmaları bazen imkânsızdır; şu an tartıştığımız konuda olduğu gibi. İyilerin gayesini araştırıyoruz. "İyilerin gayesi" dediğimizde gayenin ne olduğunu, iyinin kendisinin de ne olduğunu aramızda karşılaştırıp anlaşmadıkça, bunun nasıl bir şey olduğunu bilebilir miyiz?

2.4

hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. sed quod proximum fuit non vidit. negat enim definiri rem placere, sine quo fieri interdum non potest, ut inter eos, qui ambigunt, conveniat quid sit id, de quo agatur, velut in hoc ipso, de quo nunc disputamus. quaerimus enim finem bonorum. possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum?

2.5Oysa her şeyin ne olduğunu açıklayarak adeta örtülü şeyleri böyle açığa çıkarmak tariftir. Sen de farkında olmadan ara sıra ona başvurdun. Çünkü bu gayeyi, ya da en ucu veya en sonu, doğru yapılan her şeyin kendisine bağlandığı, kendisinin ise hiçbir şeye bağlanmadığı şey diye tarif ettin. Bu çok güzeldi. Gerekseydi iyinin kendisinin ne olduğunu da belki tarif ederdin: ya tabiatça istenmeye değer olan, ya fayda sağlayan, ya yardımı dokunan, ya da sadece hoşa giden şey diye. Şimdi de, sakıncası yoksa, tarif yapmak sana büsbütün itici gelmediğine ve istediğinde bunu yaptığına göre, bütün bu araştırmanın konusu olan hazzın ne olduğunu tarif etmeni isterim.

2.5

atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. qua tu etiam inprudens utebare non numquam. nam hunc ipsum sive finem sive extremum sive ultimum definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur neque id ipsum usquam referretur. praeclare hoc quidem. bonum ipsum etiam quid esset, fortasse, si opus fuisset, definisses aut quod esset natura adpetendum aut quod prodesset aut quod iuvaret aut quod liberet modo. nunc idem, nisi molestum est, quoniam tibi non omnino displicet definire et id facis, cum vis, velim definias quid sit voluptas, de quo omnis haec quaestio est.

2.6Torquatus: Hazzın ne olduğunu bilmeyen ya da onu daha iyi anlamak için bir tarif isteyen kim var ki?

Cicero: Hazzı iyi tanıdığımı, zihnimde yeterince sağlam bir biçimde kavrayıp anladığımı düşünmeseydim, o kişinin ben olduğumu söylerdim. Ama şimdi diyorum ki Epikuros'un kendisi bunu bilmiyor ve bu konuda bocalıyor; kelimelerin altında yatan anlamın titizlikle ifade edilmesi gerektiğini sık sık söyleyen bu adam, "haz" kelimesinin neyi ifade ettiğini, yani bu kelimenin altında hangi şeyin yattığını bazen anlamıyor.

Bunun üzerine o gülerek:

Torquatus: Bu da iyi! İstenmeye değer şeylerin gayesinin, iyilerin en ucunun, en sonunun haz olduğunu söyleyen adam, onun ne olduğunu ve nasıl bir şey olduğunu bilmiyormuş!

Cicero: Ama ya Epikuros hazzın ne olduğunu bilmiyor ya da yeryüzündeki bütün ölümlüler bilmiyor.

Torquatus: Nasıl yani?

Cicero: Çünkü herkes, hislerin onu alırken kıpırdandığı ve bir hoşlukla dolduğu şeyin haz olduğunu hisseder.

2.6

Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Nunc autem dico ipsum Epicurum nescire et in eo nutare eumque, qui crebro dicat diligenter oportere exprimi quae vis subiecta sit vocibus, non intellegere interdum, quid sonet haec vox voluptatis, id est quae res huic voci subiciatur. Tum ille ridens: Hoc vero, inquit, optimum, ut is, qui finem rerum expetendarum voluptatem esse dicat, id extremum, id ultimum bonorum, id ipsum quid et quale sit, nesciat! Atqui, inquam, aut Epicurus quid sit voluptas aut omnes mortales, qui ubique sunt, nesciunt. Quonam, inquit, modo? Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur.

2.7Torquatus: Ne yani? Epikuros bu hazzı bilmiyor mu?

Cicero: Her zaman değil; çünkü bazen fazlasıyla bilir: Yiyecek ve içecekle, kulakların zevkiyle ve müstehcen hazla elde edilenden başka herhangi bir iyinin nerede olduğunu ya da ne olduğunu anlayamadığını bile açıkça söyler. Yoksa bunları söylemiyor mu?

Torquatus: Sanki bunlardan utanıyormuşum ya da bunların hangi anlamda söylendiğini gösteremezmişim gibi!

Cicero: Kolayca gösterebileceğinden hiç şüphem yok; bildiğim kadarıyla kendisinin bilge olduğunu ilan etmeye cüret etmiş tek kişi olan bir bilgeye katılmaktan utanman için de bir sebep yok. Çünkü Metrodoros'un bunu kendisinin ilan ettiğini sanmıyorum; Epikuros ona bilge deyince bu kadar büyük bir iyiliği geri çevirmek istemedi, o kadar. O yedi bilge ise kendi oylarıyla değil, bütün halkların oylarıyla bu ada layık görülmüştür.

2.7

Quid ergo? istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Non semper, inquam; nam interdum nimis etiam novit, quippe qui testificetur ne intellegere quidem se posse ubi sit aut quod sit ullum bonum praeter illud, quod cibo et potione et aurium delectatione et obscena voluptate capiatur. an haec ab eo non dicuntur? Quasi vero me pudeat, inquit, istorum, aut non possim quem ad modum ea dicantur ostendere! Ego vero non dubito, inquam, quin facile possis, nec est quod te pudeat sapienti adsentiri, qui se unus, quod sciam, sapientem profiteri sit ausus. nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.

2.8Ama burada şunu kabul ediyorum: Epikuros bu sözlerle hazza kesinlikle herkesle aynı anlamı veriyor. Çünkü herkes hisleri neşelendiren hoş harekete Yunanca hedone, Latince voluptas der.

Torquatus: Öyleyse aradığın nedir?

Cicero: Söyleyeceğim; hem de seni ya da Epikuros'u eleştirmek istediğimden çok, öğrenmek için.

Torquatus: Ben de bir şey getirirsen, seni eleştirmektense ondan seve seve öğrenirim.

Cicero: Rodoslu Hieronymos'un en yüksek iyi olarak neyi gösterdiğini, her şeyin neye bağlanması gerektiğini düşündüğünü biliyor musun?

Torquatus: Biliyorum; ona göre gaye hiç acı çekmemektir.

Cicero: Peki aynı adam haz hakkında ne düşünüyor?

2.8

Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Graece ἡδονήν, Latine voluptatem vocant. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Quid? idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

2.9Torquatus: Hazzın kendisi için istenmeye değer olmadığını söylüyor.

Cicero: Demek ki sevinmenin başka, acı çekmemenin başka olduğunu düşünüyor.

Torquatus: Hem de fena hâlde yanılıyor; çünkü az önce gösterdiğim gibi, hazzın artışının sınırı her türlü acının ortadan kalkmasıdır.

Cicero: Acı çekmemenin ne anlama geldiğine sonra bakacağım; ama pek inatçı değilsen, hazzın anlamının başka, hiç acı çekmemenin anlamının başka olduğunu kabul etmen gerekir.

Torquatus: Bu konuda beni inatçı bulacaksın; çünkü bundan daha doğru bir şey söylenemez.

Cicero: Söyle lütfen: Susamış biri içerken haz duyar mı?

Torquatus: Bunu kim inkâr edebilir?

Cicero: Susuzluk giderildiğindeki hazla aynı mı?

Torquatus: Hayır, başka türdendir; giderilmiş susuzluk hazzın durağanlığına sahiptir; susuzluğun giderilmesinin kendisindeki haz ise hareket hâlindedir.

Cicero: Peki bu kadar farklı şeylere neden aynı adı veriyorsun?

Torquatus: Az önce ne dediğimi hatırlamıyor musun: Bütün acı giderilince haz artmaz, çeşitlenir.

2.9

Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Et quidem, inquit, vehementer errat; nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; dici enim nihil potest verius. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Quis istud possit, inquit, negare? Eademne, quae restincta siti? Immo alio genere; restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem?

2.10Cicero: Hatırlıyorum elbette; ama bunu iyi bir Latinceyle, fakat pek açık olmayan bir biçimde söyledin. "Çeşitlilik" (varietas) Latince bir kelimedir; asıl olarak farklı renkler, alaca için söylenir, ama mecazen pek çok farklı şeye aktarılır: Çeşitli bir şiir, çeşitli bir konuşma, çeşitli huylar, değişken talih denir; haz da birbirinden farklı hazlar doğuran pek çok farklı şeyden alındığında çeşitli diye anılır. Bu çeşitliliği kastetseydin anlardım; nitekim sen söylemesen de anlıyorum. Ama senin dediğin çeşitliliğin ne olduğunu pek göremiyorum: Acıdan uzak olduğumuzda en yüksek hazda olduğumuzu, hislere tatlı bir hareket veren şeyleri yiyip içtiğimizde ise hazzın hazları çeşitlendiren bir hareket hâlinde olduğunu, ama acı çekmemekten gelen o hazzın artmadığını söylüyorsun; buna neden haz dediğini ise bilmiyorum.

Torquatus: Hiç acı çekmemekten daha tatlı bir şey olabilir mi?

2.10

Memini vero, inquam; sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. varietas enim Latinum verbum est, idque proprie quidem in disparibus coloribus dicitur, sed transfertur in multa disparia: varium poëma, varia oratio, varii mores, varia fortuna, voluptas etiam varia dici solet, cum percipitur e multis dissimilibus rebus dissimilis efficientibus voluptates. eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; ista varietas quae sit non satis perspicio, quod ais, cum dolore careamus, tum in summa voluptate nos esse, cum autem vescamur iis rebus, quae dulcem motum afferant sensibus, tum esse in motu voluptatem, qui faciat varietatem voluptatum, sed non augeri illam non dolendi voluptatem, quam cur voluptatem appelles nescio. An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere?

2.11Cicero: Diyelim ki ondan daha iyi bir şey yok —henüz bunu sormuyorum—; bu yüzden haz, deyim yerindeyse acısızlıkla aynı şey mi olur?

Torquatus: Tamamen aynı; hem de en büyük hazdır, ondan büyüğü olamaz.

Cicero: O hâlde en yüksek iyiyi bütünüyle acı çekmemekte bulacak şekilde belirlediğine göre, yalnız onu tutmakta, onu korumakta, onu savunmakta neden tereddüt ediyorsun?

2.11

Immo sit sane nihil melius, inquam—nondum enim id quaero—, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Quid dubitas igitur, inquam, summo bono a te ita constituto, ut id totum in non dolendo sit, id tenere unum, id tueri, id defendere?

2.12Hazzı, bir fahişeyi namuslu kadınların toplantısına sokar gibi faziletlerin meclisine sokmaya ne gerek var? Kötü gözle bakılan, adı çıkmış, şüpheli bir ad. Bu yüzden sizden sık sık şu söz duyulur: Epikuros'un hangi hazdan söz ettiğini anlamıyormuşuz. Bu bana söylendiğinde —ki az söylenmedi—, tartışmada oldukça yumuşak biri olsam da bazen biraz kızarım. Yunanca hedone'nin, Latince voluptas'ın ne olduğunu ben mi anlamıyorum? Peki hangi dili bilmiyorum? Sonra nasıl oluyor da ben bilmiyorum da Epikurosçu olmak isteyen herkes biliyor? Hele sizinkiler filozof olacak kişinin edebiyat bilmesine hiç gerek olmadığını pek güzel savunurken. Bu yüzden atalarımız o Cincinnatus'u diktatör yapmak için sabanın başından nasıl getirdilerse, siz de bütün köylerden, iyi adamlar olmasına iyi, ama kesinlikle pek bilgili olmayan kimseleri topluyorsunuz.

2.12

quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? invidiosum nomen est, infame, suspectum. itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. quod quidem mihi si quando dictum est—est autem dictum non parum saepe—, etsi satis clemens sum in disputando, tamen interdum soleo subirasci. egone non intellego, quid sit ἡδονή Graece, Latine voluptas ? utram tandem linguam nescio? deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. itaque ut maiores nostri ab aratro adduxerunt Cincinnatum illum, ut dictator esset, sic vos de pagis omnibus colligitis bonos illos quidem viros, sed certe non pereruditos.

2.13Demek onlar Epikuros'un ne dediğini anlıyor da ben anlamıyorum? Anladığımı bilesin diye önce şunu söyleyeyim: Voluptas, onun hedone dediği şeyle aynıdır. Gerçekten de Yunancaya denk düşen, aynı anlamı taşıyan bir Latince kelimeyi sık sık ararız; burada aranacak bir şey yoktu. Latincede bir kelimenin Yunancadakiyle aynı şeyi ifade etmesi bakımından voluptas'tan daha tam bir kelime bulunamaz. Latince bilen her yerdeki herkes bu kelimeye iki anlam verir: ruhta sevinç, bedende ise hoşluğun tatlı bir kıpırtısı. Trabea'daki adam ruhun aşırı sevincine haz der; bütün sevinçlerle sevindiğini anlatan Caecilius'taki adam da aynı şeyi kasteder. Ama şu fark vardır: Haz ruh için de söylenir —Stoacılara göre kusurlu bir şeydir; onu "büyük bir iyiye kavuştuğunu sanan ruhun akla aykırı kabarışı" diye tarif ederler—; sevinç ve neşe ise beden için söylenmez.

2.13

ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem , quod ille ἡδονήν. et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; hic nihil fuit, quod quaereremus. nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas . huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore. nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. sed hoc interest, quod voluptas dicitur etiam in animo—vitiosa res, ut Stoici putant, qui eam sic definiunt: sublationem animi sine ratione opinantis se magno bono frui—, non dicitur laetitia nec gaudium in corpore.

2.14Latince konuşan herkesin kullanımına göre haz, bir hissi harekete geçiren hoşluk algılandığında vardır. İstersen bu hoşluğu da ruha aktar; çünkü "hoşa gitmek" (iuvare) ikisi için de söylenir, "hoş" (iucundum) da ondan gelir. Yeter ki şunu anla:

"Öyle bir sevince boğuldum ki aklım başımda değil"

diyen ile

"Şimdi ruhum yanıyor"

diyen arasında —biri sevinçle coşar, öbürü acıyla kıvranır— ortada bir de

"Gerçi birbirimizi tanıyalı pek az oldu"

diyen, ne sevinen ne de sıkılan biri vardır. Aynı şekilde, bedenin istediği hazların tadını çıkaran ile en büyük acılarla kıvranan arasında da ikisinden de uzak olan biri vardır.

2.14

in eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; iuvare enim in utroque dicitur, ex eoque iucundum , modo intellegas inter illum, qui dicat: Tánta laetitia aúctus sum, ut nihil cónstet , et eum, qui: Nunc demum mihi animus ardet , quorum alter laetitia gestiat, alter dolore crucietur, esse illum medium: Quamquam haéc inter nos núper notitia ádmodum est , qui nec laetetur nec angatur, itemque inter eum, qui potiatur corporis expetitis voluptatibus, et eum, qui crucietur summis doloribus, esse eum, qui utroque careat.

2.15Kelimelerin anlamını yeterince kavramış görünüyor muyum, yoksa bana hâlâ Yunanca ya da Latince konuşmayı öğretmek mi gerekiyor? Bununla birlikte şuna dikkat et: Yunancayı, sanırım, gayet iyi bildiğim hâlde Epikuros'un ne dediğini anlamıyorsam, belki kusur, anlaşılmayacak şekilde konuşan kişidedir. Bu iki durumda kınanmadan olabilir: Ya bunu kasten yaparsın —tabiat hakkında fazla karanlık konuştuğu için "Karanlık" (skoteinos) lakabıyla anılan Herakleitos gibi—, ya da konuşmanın anlaşılmamasına kelimelerin değil konunun karanlığı yol açar; Platon'un Timaios'undaki gibi. Epikuros ise, bence, elinden gelirse açık ve net konuşmak istemiyor değildir; üstelik tabiat filozofları gibi karanlık bir konudan ya da matematikçiler gibi teknik bir konudan değil, apaçık, kolay ve halk arasında çoktan yayılmış bir konudan söz eder.

Gerçi siz hazzın ne olduğunu değil, onun ne dediğini anlamadığımızı söylüyorsunuz. Bundan da bizim bu kelimenin anlamını bilmediğimiz değil, onun kendi tarzında konuşup bizimkini önemsemediği sonucu çıkar.

2.15

Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? et tamen vide, ne, si ego non intellegam quid Epicurus loquatur, cum Graece, ut videor, luculenter sciam, sit aliqua culpa eius, qui ita loquatur, ut non intellegatur. quod duobus modis sine reprehensione fit, si aut de industria facias, ut Heraclitus, cognomento qui σκοτεινός perhibetur, quia de natura nimis obscure memoravit, aut cum rerum obscuritas, non verborum, facit ut non intellegatur oratio, qualis est in Timaeo Platonis. Epicurus autem, ut opinor, nec non vult, si possit, plane et aperte loqui, nec de re obscura, ut physici, aut artificiosa, ut mathematici, sed de illustri et facili et iam in vulgus pervagata loquitur. Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. e quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat.

2.16Eğer en yüksek iyinin hiçbir sıkıntı olmadan yaşamak olduğunu düşünen Hieronymos'la aynı şeyi söylüyorsa, neden ne dediğini bilen Hieronymos gibi "acının yokluğu" demek yerine "haz" demeyi yeğliyor? Yok eğer hareket hâlindeki hazzı da buna eklemek gerektiğini düşünüyorsa —tatlı hazza "hareket hâlinde", hiç acı çekmeyenin hazzına ise "durağan" der—, neyi amaçlıyor? Kendini tanıyan, yani kendi tabiatını ve hislerini iyice incelemiş hiç kimseye acının yokluğuyla hazzın aynı şey olduğunu kabul ettiremez. Bu, Torquatus, hislere zor kullanmak, içimize işlemiş kelime bilgisini zihinlerimizden zorla söküp almaktır. Şeylerin tabiatında şu üç durumun bulunduğunu kim görmez? Biri hazda olduğumuz, ikincisi acıda olduğumuz, üçüncüsü de şu an benim —sanırım sizin de— içinde bulunduğumuz, ne acıda ne hazda olduğumuz durum: Ziyafet çeken hazdadır, işkence gören acıdadır. Sen bu ikisinin arasında, ne sevinen ne de acı çeken o kadar büyük bir insan kalabalığını görmüyor musun?

2.16

si enim idem dicit, quod Hieronymus, qui censet summum bonum esse sine ulla molestia vivere, cur mavult dicere voluptatem quam vacuitatem doloris, ut ille facit, qui quid dicat intellegit? sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu—sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate—, quid tendit? cum efficere non possit ut cuiquam, qui ipse sibi notus sit, hoc est qui suam naturam sensumque perspexerit, vacuitas doloris et voluptas idem esse videatur. hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? unum, cum in voluptate sumus, alterum, cum in dolore, tertium hoc, in quo nunc equidem sum, credo item vos, nec in dolore nec in voluptate; ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium?

2.17Torquatus: Hayır, hiç görmüyorum; acısız olan herkesin hazda, hem de en yüksek hazda olduğunu söylüyorum.

Cicero: Demek, kendisi susamış değilken bir başkası için ballı şarap karıştıran da, onu susamış olarak içen de aynı hazdadır?

Bunun üzerine:

Torquatus: Uygun görürsen soru sormaya son ver; ben de bunu baştan sezdiğim için, şu diyalektik tuzaklar yüzünden kesintisiz konuşmayı yeğlediğimi söylemiştim.

Cicero: Demek ki diyalektikçe değil de retorikçe tartışmamızı istiyorsun?

Torquatus: Sanki kesintisiz konuşma yalnız hatiplere aitmiş de filozoflara ait değilmiş gibi!

Cicero: Bu, Stoacı Zenon'un görüşüdür. O, daha önce Aristoteles'in de söylediği gibi, konuşma gücünün bütününün iki kısma ayrıldığını, retoriğin açık avuca, diyalektiğin yumruğa benzediğini söylerdi; çünkü hatipler daha geniş, diyalektikçiler daha sıkı konuşur. Öyleyse isteğine uyacağım ve elimden gelirse retorikçe konuşacağım; ama filozofların bu retoriğiyle, halka hitap ettiği için zaman zaman biraz kaba olması kaçınılmaz olan bizim o forum retoriğimizle değil.

2.17

Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. omnem vim loquendi, ut iam ante Aristoteles, in duas tributam esse partes, rhetoricam palmae, dialecticam pugni similem esse dicebat, quod latius loquerentur rhetores, dialectici autem compressius. obsequar igitur voluntati tuae dicamque, si potero, rhetorice, sed hac rhetorica philosophorum, non nostra illa forensi, quam necesse est, cum populariter loquatur, esse interdum paulo hebetiorem.

2.18Ama Torquatus, Epikuros, her şeyde neyin bulunduğunu görmenin, her şeyin nasıl bir şey olduğuna hükmetmenin, bir yöntem ve düzenle tartışmanın bütün bilgisini tek başına içeren diyalektiği küçümserken, bana kalırsa konuşmada tökezliyor ve öğretmek istediği şeyleri hiçbir ustalıkla ayırt etmiyor; tıpkı az önce konuştuğumuz şeylerde olduğu gibi. Siz en yüksek iyinin haz olduğunu söylüyorsunuz. O hâlde hazzın ne olduğunu açmak gerekir; yoksa aranan şey açıklanamaz. Onu açıklasaydı bu kadar bocalamazdı. Ya Aristippos'un hazzını, yani hislerin tatlı ve hoş bir şekilde kıpırdandığı, hayvanların bile konuşabilseler haz diyeceği hazzı savunurdu; ya da bütün Yunanların —şu anapest dizesinde

"Bütün Danaoslar ve Mykenaililer, Attika gençliği"

diye çağrılanların— konuştuğu gibi değil de kendi tarzında konuşmak hoşuna gidiyorsa, yalnız bu acı çekmemeye haz adını verir, Aristippos'unkini küçümserdi; ya da —nitekim benimsiyor— ikisini de benimsiyorsa, acının yokluğunu hazla birleştirir, iki en son gaye kullanırdı.

2.18

sed dum dialecticam, Torquate, contemnit Epicurus, quae una continet omnem et perspiciendi quid in quaque re sit scientiam et iudicandi quale quidque sit et ratione ac via disputandi, ruit in dicendo, ut mihi quidem videtur, nec ea, quae docere vult, ulla arte distinguit, ut haec ipsa, quae modo loquebamur. summum a vobis bonum voluptas dicitur. aperiendum est igitur, quid sit voluptas; aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. quam si explicavisset, non tam haesitaret. aut enim eam voluptatem tueretur, quam Aristippus, id est, qua sensus dulciter ac iucunde movetur, quam etiam pecudes, si loqui possent, appellarent voluptatem, aut, si magis placeret suo more loqui, quam ut Omnés Danai atque Mycénenses. Attica pubes reliquique Graeci, qui hoc anapaesto citantur, hoc non dolere solum voluptatis nomine appellaret, illud Aristippeum contemneret, aut, si utrumque probaret, ut probat, coniungeret doloris vacuitatem cum voluptate et duobus ultimis uteretur.

2.19Çünkü birçok büyük filozof iyilerin en son gayelerini böyle birleştirmiştir: Aristoteles faziletin kullanımını tam bir ömrün refahıyla birleştirdi; Kalliphon ahlâken güzel olana hazzı ekledi; Diodoros aynı ahlâken güzel olana acının yokluğunu ekledi. Epikuros da şimdi Hieronymos'a ait olan görüşü Aristippos'un eski görüşüyle birleştirseydi aynı şeyi yapmış olurdu. Çünkü o ikisi birbirinden ayrı düşünür. Bu yüzden her biri tek bir gaye kullanır; ikisi de Yunancayı mükemmel konuştuğu hâlde, ne hazzı en yüksek iyi sayan Aristippos acı çekmemeyi haz sayar, ne de en yüksek iyiyi acı çekmemek olarak koyan Hieronymos o acısızlık için hiçbir zaman haz adını kullanır; zaten hazzı istenmeye değer şeyler arasında bile saymaz.

2.19

multi enim et magni philosophi haec ultima bonorum iuncta fecerunt, ut Aristoteles virtutis usum cum vitae perfectae prosperitate coniunxit, Callipho adiunxit ad honestatem voluptatem, Diodorus ad eandem honestatem addidit vacuitatem doloris. idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. illi enim inter se dissentiunt. propterea singulis finibus utuntur et, cum uterque Graece egregie loquatur, nec Aristippus, qui voluptatem summum bonum dicit, in voluptate ponit non dolere, neque Hieronymus, qui summum bonum statuit non dolere, voluptatis nomine umquam utitur pro illa indolentia, quippe qui ne in expetendis quidem rebus numeret voluptatem.

2.20Çünkü bunlar —sadece kelime olduğunu sanma— iki ayrı şeydir. Biri acısız olmak, öbürü haz içinde olmaktır. Siz bu kadar farklı şeylerden yalnız tek bir ad —buna daha kolay katlanırdım— değil, iki şeyden tek bir şey de yapmaya çalışıyorsunuz; bu ise hiçbir şekilde olamaz. İkisini de benimseyen Epikuros ikisini de kullanmalıydı; nitekim içerikte kullanıyor, ama kelimelerde ayırmıyor. Hepimizin aynı adla andığı o hazzın kendisini pek çok yerde överken, Aristippos'un o haz türünden ayrı herhangi bir iyiyi aklına bile getiremediğini söylemeye cüret eder; hem de bunu bütün konuşmasının en yüksek iyi üzerine olduğu yerde söyler. Başka bir kitabında ise —en ağır görüşlerini kısaca toplayarak adeta bilgeliğin kehanetlerini yayımladığı söylenen kitabında— şu sözlerle yazar; Torquatus, bunları elbette bilirsin; çünkü hanginiz Epikuros'un Kyriai doxai'ını, yani mutlu yaşamak için en ağır oldukları için kısaca dile getirilmiş, adeta en geçerli görüşlerini ezberlememiştir? Bak bakalım bu görüşü doğru çeviriyor muyum:

2.20

duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. vos ex his tam dissimilibus rebus non modo nomen unum —nam id facilius paterer—, sed etiam rem unam ex duabus facere conamini, quod fieri nullo modo potest. hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. cum enim eam ipsam voluptatem, quam eodem nomine omnes appellamus, laudat locis plurimis, audet dicere ne suspicari quidem se ullum bonum seiunctum ab illo Aristippeo genere voluptatis, atque ibi hoc dicit, ubi omnis eius est oratio de summo bono. in alio vero libro, in quo breviter comprehensis gravissimis sententiis quasi oracula edidisse sapientiae dicitur, scribit his verbis, quae nota tibi profecto, Torquate, sunt—quis enim vestrum non edidicit Epicuri κυρίας δόξας, id est quasi maxime ratas, quia gravissimae sint ad beate vivendum breviter enuntiatae sententiae?—animadverte igitur rectene hanc sententiam interpreter:

2.21"Zevk düşkünlerine haz sağlayan şeyler onları tanrı, ölüm ve acı korkusundan kurtarsaydı ve arzuların sınırlarını öğretseydi, kınayacak bir şeyimiz olmazdı; çünkü her yandan hazlarla dolarlar ve hiçbir yanda acı veren ya da üzen, yani kötü bir şey bulunmazdı."

Burada Triarius kendini tutamadı:

Triarius: Rica ederim Torquatus, Epikuros bunu mu söylüyor?

Bana öyle geldi ki biliyordu, ama Torquatus'un bunu itiraf ettiğini duymak istiyordu. Torquatus ise hiç korkmadan, büyük bir güvenle cevap verdi:

Torquatus: Hem de tam bu sözlerle; ama ne düşündüğünü görmüyorsunuz.

Cicero: Bir şey düşünüp başka bir şey söylüyorsa ne düşündüğünü asla anlayamam; ama anladığını açıkça söylüyor. Eğer söylediği şu ise, yani zevk düşkünleri bilge iseler kınanmamalıysa, saçma konuşuyor; tıpkı baba katillerinin, açgözlü değillerse, tanrılardan, ölümden ve acıdan korkmuyorlarsa kınanmaması gerektiğini söylemek gibi. Hem zevk düşkünlerine bir istisna tanımanın ya da zevk düşkünü bir hayat sürdükleri hâlde, öbür şeylerden sakındıkları sürece en büyük filozofun yalnız bu yüzden kınamayacağı birilerini uydurmanın ne anlamı var?

2.21

Si ea, quae sunt luxuriosis efficientia voluptatum, liberarent eos deorum et mortis et doloris metu docerentque qui essent fines cupiditatum, nihil haberemus quod reprehenderemus, cum undique complerentur voluptatibus nec haberent ulla ex parte aliquid aut dolens aut aegrum, id est autem malum. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; sed quid sentiat, non videtis. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; sed plane dicit quod intellegit. idque si ita dicit, non esse reprehendendos luxuriosos, si sapientes sint, dicit absurde, similiter et si dicat non reprehendendos parricidas, si nec cupidi sint nec deos metuant nec mortem nec dolorem. et tamen quid attinet luxuriosis ullam exceptionem dari aut fingere aliquos, qui, cum luxuriose viverent, a summo philosopho non reprehenderentur eo nomine dumtaxat, cetera caverent?

2.22Ama Epikuros, zevk düşkünlerini tam da bu yüzden, her türlü hazzın peşine düşecek şekilde yaşadıkları için kınamaz mıydın? Hele senin dediğin gibi en yüksek haz hiç acı çekmemekken? Oysa önce dinî kaygısı o kadar az olan sefihler bulacağız ki tanrılara adanan tabaktan yerler; sonra ölümden o kadar az korkan ki Hymnis'teki şu söz dillerinden düşmez:

"Bana altı ay ömür yeter, yedincisini Orcus'a adıyorum."

Acıya karşı da Epikuros'un o ilaçlarını adeta ilaç kutusundan çıkarırlar: "Şiddetliyse kısadır, uzunsa hafiftir." Yalnız şunu bilmiyorum: Bir adam zevk düşkünüyse arzularını nasıl sınırlı tutabilir?

2.22

sed tamen nonne reprehenderes, Epicure, luxuriosos ob eam ipsam causam, quod ita viverent, ut persequerentur cuiusque modi voluptates, cum esset praesertim, ut ais tu, summa voluptas nihil dolere? atqui reperiemus asotos primum ita non religiosos, ut edint de patella, deinde ita mortem non timentes, ut illud in ore habeant ex Hymnide: Mihi sex menses sátis sunt vitae, séptimum Orco spóndeo . iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; si longus, levis. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.

2.23O hâlde "Arzularını sınırlı tutsalardı kınayacak bir şeyim olmazdı" demenin ne anlamı var? Bu, "Sefihler sefih olmasalardı onları kınamazdım" demektir. Bu yolla iyi adam olsalardı kötüleri de kınamazdık. Bu sert adam zevk düşkünlüğünün kendi başına kınanması gerektiğini düşünmüyor; hem, vallahi Torquatus, doğrusunu söyleyelim, en yüksek iyi hazsa, düşünmemekte de pek haklıdır.

Bana sakın, sizin âdetiniz olduğu üzere, sofraya kusan, ziyafetlerden taşınarak götürülen, ertesi gün hazımsızlıkla yine tıkınan, dedikleri gibi güneşin ne batışını ne doğuşunu hiç görmemiş olan, mirası yiyip bitirip yoksul düşen sefihler uydurma. Hiçbirimiz bu türden sefihlerin hoş yaşadığını düşünmeyiz. Ama temiz, zarif, en iyi aşçılara ve fırıncılara sahip, balığı, kuşu, av etini en seçkininden sağlayan, hazımsızlıktan sakınan, Lucilius'un dediği gibi dolu küpten aktarılmış altın renkli şarabı olan —kepçe de süzgeç torbası da şaraptan henüz hiçbir şey eksiltmemiş—, oyunları ve ardından gelenleri, yani Epikuros'un onlar olmadan iyinin ne olduğunu bilmediğini haykırdığı şeyleri eksik etmeyen sefihleri düşün; hizmet etmek için güzel oğlanlar da olsun; giysiler, gümüş takımlar, Korinth tunçları, mekânın kendisi, bina da bunlara yaraşsın. İşte bu sefihlerin bile iyi ya da mutlu yaşadığını asla söylemem.

2.23

quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. hic homo severus luxuriam ipsam per se reprehendendam non putat, et hercule, Torquate, ut verum loquamur, si summum bonum voluptas est, rectissime non putat. Noli enim mihi fingere asotos, ut soletis, qui in mensam vomant, et qui de conviviis auferantur crudique postridie se rursus ingurgitent, qui solem, ut aiunt, nec occidentem umquam viderint nec orientem, qui consumptis patrimoniis egeant. nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. mundos, elegantis, optimis cocis, pistoribus, piscatu, aucupio, venatione, his omnibus exquisitis, vitantes cruditatem, quibus vinum defusum e pleno sit chrysizon, ut ait Lucilius, cui nihildum situlus et sacculus abstulerit, adhibentis ludos et quae sequuntur, illa, quibus detractis clamat Epicurus se nescire quid sit bonum; adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium—hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim.

2.24Bundan hazzın haz olmadığı değil, hazzın en yüksek iyi olmadığı sonucu çıkar. Gençken Stoacı Diogenes'i, sonra Panaitios'u dinlemiş olan Laelius'a da en tatlı şeyin ne olduğunu anlamadığı için bilge denmedi —kalbi ince olanın damağının ince olmaması gerekmez—; buna pek önem vermediği için denildi.

"Ey kuzukulağı, nasıl da göklere çıkarılırsın, oysa kimse seni yeterince tanımaz! Bilge Laelius bu konuda yüksek sesle haykırır, oburlarımızı tek tek azarlardı."

Laelius ne güzel söylemiş, ona ne haklı olarak bilge denmiş; şu söz de doğrudur:

"Ey Publius, ey girdap Gallonius! Bedbaht bir adamsın," dedi, "Ömründe hiç iyi bir akşam yemeği yemedin, her şeyini bu karideslere ve kocaman mersin balıklarına harcasan da."

Bunu, hazza hiçbir değer vermeyen bir adam söylüyor: Her şeyi hazda bulan birinin iyi yemek yemediğini söylüyor; Gallonius'un hiç zevkle yemek yemediğini söylemiyor —yalan olurdu—, iyi yemediğini söylüyor. Hazzı iyiden böyle ağırbaşlı ve sert bir biçimde ayırdı. Bundan şu sonuç çıkar: İyi yemek yiyen herkes zevkle yer; zevkle yiyen ise hemen iyi yemiş olmaz. Laelius hep iyi yerdi.

2.24

ex quo efficitur, non ut voluptas ne sit voluptas, sed ut voluptas non sit summum bonum. Nec ille, qui Diogenem Stoicum adolescens, post autem Panaetium audierat, Laelius, eo dictus est sapiens, quod non intellegeret quid suavissimum esset—nec enim sequitur, ut, cui cor sapiat, ei non sapiat palatus—, sed quia parvi id duceret. O lapathe, ut iactare, nec es satis cognitu’ qui sis! In quo Laelius clamores σοφὸς ille solebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. praeclare Laelius, et recte σοφός, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. is haec loquitur, qui in voluptate nihil ponens negat eum bene cenare, qui omnia ponat in voluptate, et tamen non negat libenter cenasse umquam Gallonium— mentiretur enim—, sed bene. ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. semper Laelius bene.

2.25İyi ne demek? Lucilius söyleyecektir: "İyi pişmiş, iyi baharatlanmış; ama yemeğin asıl başını söyle: güzel sohbet." Bundan ne çıkar? Sorarsan, zevkle yemek; çünkü yemeğe gönlü huzurlu olarak tabiatın isteklerini doyurmak için gelirdi. O hâlde Laelius, Gallonius'un hiç iyi yemek yemediğini söylemekte haklıdır, onu bedbaht saymakta da haklıdır; hele bütün merakını buna harcadığı için. Onun zevkle yemek yediğini kimse inkâr etmez. Peki neden iyi değil? Çünkü iyi olan, doğru, tutumlu ve ahlâken güzel olandır; o ise çarpık, değersiz ve ayıp bir biçimde yemek yiyordu; demek ki iyi değil. Laelius kuzukulağının tadını Gallonius'un mersin balığına tercih ediyor değildi; tadın kendisini önemsemiyordu; en yüksek iyiyi hazda bulsaydı bunu yapmazdı.

2.25

quid bene? dicet Lucilius: cocto, condito, sed cedo caput cenae: sermone bono, quid ex eo? si quaeris, libenter; veniebat enim ad cenam, ut animo quieto satiaret desideria naturae. recte ergo is negat umquam bene cenasse Gallonium, recte miserum, cum praesertim in eo omne studium consumeret. quem libenter cenasse nemo negat. cur igitur non bene? quia, quod bene, id recte, frugaliter, honeste; ille porro prave, nequiter, turpiter cenabat; non igitur bene. nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.

2.26Demek ki hazzı bir kenara koymak gerekir; yalnız doğru olanı izleyesiniz diye değil, ölçülü konuşmak da size yakışsın diye. Bir akşam yemeğinde bile en yüksek iyi diyemiyor gibi göründüğümüz şeye hayatta en yüksek iyi diyebilir miyiz? Peki filozof nasıl konuşuyor? "Arzuların üç türü vardır: tabiî ve zorunlu olanlar, tabiî olup zorunlu olmayanlar, ne tabiî ne zorunlu olanlar." Önce ayrımı zarafetsiz yaptı: İki tür olanı üç yaptı. Bu bölmek değil, kırmaktır. Onun küçümsediği şeyleri öğrenmiş olanlar genellikle şöyle der: "Arzuların iki türü vardır: tabiî olanlar ve boş olanlar; tabiî olanların da iki türü: zorunlu olanlar ve zorunlu olmayanlar." İş tamam olurdu. Çünkü bölerken bir türü cinsle aynı sırada saymak hatadır.

2.26

Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Quo modo autem philosophus loquitur? Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. primum divisit ineleganter; duo enim genera quae erant, fecit tria. hoc est non dividere, sed frangere. qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: Duo genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo, necessariae et non necessariae. confecta res esset. vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.

2.27Ama bunu ona bağışlayalım. Tartışmanın inceliğini küçümser, karışık konuşur. Doğru düşündüğü sürece hatırını sayalım. Gerçi bir filozofun arzuları sınırlamaktan söz etmesini de pek beğenmiyor, sadece katlanıyorum. Arzu sınırlanabilir mi? Onu ortadan kaldırmak, kökünden sökmek gerekir. İçinde arzu bulunan kimdir ki ona haklı olarak "hırslı" denemesin? O hâlde açgözlü de olacak, ama sınırlı bir şekilde; zina da edecek, ama ölçüsünü bilecek; zevk düşkünü de aynı şekilde. Kötülüğü yok etmeyen, kusurların orta karar olanıyla yetinen bu felsefe nasıl bir felsefedir? Gerçi bu ayrımda konunun kendisini tamamen benimsiyorum; zarafeti arıyorum. Bunlara "tabiatın istekleri" desin, "arzu" adını başka bir yer için saklasın; açgözlülükten, itidalsizlikten, en büyük kusurlardan söz ederken onu adeta ölüm cezası gerektiren bir suçla itham etmek için.

2.27

sed hoc sane concedamus. contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. gerendus est mos, modo recte sentiat. et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. an potest cupiditas finiri? tollenda est atque extrahenda radicitus. quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. appellet haec desideria naturae, cupiditatis nomen servet alio, ut eam, cum de avaritia, cum de intemperantia, cum de maximis vitiis loquetur, tamquam capitis accuset.

2.28Ama bunları oldukça serbestçe ve sık sık söyler. Bunu kınamıyorum; böyle büyük ve ünlü bir filozofa kendi öğretilerini cüretle savunmak yakışır. Bununla birlikte, bütün milletlerin bu adla andığı hazzı çoğu zaman pek hararetle kucakladığı için bazen büyük sıkıntılara düşer; öyle ki insanların bilmesi söz konusu olmadığında, haz için yapmayacağı kadar ayıp hiçbir şey yokmuş gibi görünür. Sonra yüzü kızarınca —tabiatın gücü pek büyüktür— hiç acı çekmeyenin hazzına hiçbir şey eklenemeyeceğini söylemeye sığınır. "Ama bu acı çekmeme durumuna haz denmez." "Adla uğraşmıyorum," der. "Peki ya şeyin kendisi büsbütün başkaysa?" "Sizin kadar meraklı ve sizin kadar sıkıcı olmayan pek çok, hatta sayısız insan bulurum ki onlara ne istediğimi kolayca kabul ettiririm." O hâlde, acı çekmemek en yüksek hazsa, hazda olmamanın en büyük acı olduğundan neden şüphe edelim? Peki neden böyle olmuyor? "Çünkü acının zıttı haz değil, acının yokluğudur."

2.28

Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. quod equidem non reprehendo; est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. sed tamen ex eo, quod eam voluptatem, quam omnes gentes hoc nomine appellant, videtur amplexari saepe vehementius, in magnis interdum versatur angustiis, ut hominum conscientia remota nihil tam turpe sit, quod voluptatis causa non videatur esse facturus. deinde, ubi erubuit—vis enim est permagna naturae—, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. at iste non dolendi status non vocatur voluptas. Non laboro, inquit, de nomine. Quid, quod res alia tota est? Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? cur id non ita fit? Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.

2.29Şunu görmemesi de büyük bir kanıttır: Ortadan kalkınca iyinin ne olduğunu hiç anlayamayacağını söylediği o haz —onu şöyle sıralar: damakla algılanan, kulaklarla algılanan; sonra öbürlerini de ekler ki adlarını anmadan önce özür dilemek gerekir—, işte bu sert ve ağırbaşlı filozofun tek iyi olarak bildiği şey, yine onun sözüne göre acıdan uzak olduğumuzda bu hazzı aramadığımıza göre, istenmeye değer bile değildir; o ise bunu görmüyor.

2.29

Hoc vero non videre, maximo argumento esse voluptatem illam, qua sublata neget se intellegere omnino quid sit bonum—eam autem ita persequitur: quae palato percipiatur, quae auribus; cetera addit, quae si appelles, honos praefandus sit—hoc igitur, quod solum bonum severus et gravis philosophus novit, idem non videt ne expetendum quidem esse, quod eam voluptatem hoc eodem auctore non desideremus, cum dolore careamus.

2.30Bunlar birbiriyle nasıl da çelişiyor! Tarif etmeyi, bölmeyi öğrenmiş olsaydı, konuşmanın gücünü, hatta kelimelerin kullanımını bilseydi asla bu kadar engebeli yollara düşmezdi. Şimdi ne yaptığını görüyorsun: Kimsenin haz demediği şeye haz diyor; iki olanı bir yapıyor. Hareket hâlindeki bu hazzı —bu hoş ve adeta tatlı hazlara böyle der— bazen öyle küçümsüyor ki Manius Curius konuşuyor sanırsın; bazen de öyle övüyor ki bundan başka neyin iyi olabileceğini aklına bile getiremediğini söylüyor. Bu artık bir filozofun değil, bir sansörün susturması gereken bir konuşmadır. Çünkü kusur yalnız sözde değil, ahlâktadır da. Sınırsız arzudan ve korkudan arınmış olduğu sürece zevk düşkünlüğünü kınamaz. Burada adeta öğrenci arıyor: Sefih olmak isteyenler önce filozof olsunlar diye.

2.30

quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset. nunc vides, quid faciat. quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; quae duo sunt, unum facit. hanc in motu voluptatem —sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat—interdum ita extenuat, ut M’. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.

2.31Sanırım en yüksek iyinin kaynağı canlıların ilk doğuşunda aranıyor. Canlı doğar doğmaz hazdan sevinir ve onu bir iyi olarak ister, acıyı ise bir kötü olarak reddeder. Epikuros, kötüler ve iyiler hakkında en iyi hükmü henüz bozulmamış canlıların verdiğini söyler. Sen de bunu böyle ortaya koydun, bunlar sizin sözlerinizdir. Ne kadar çok kusur var! Ağlayan bir bebek en yüksek iyi ile kötüyü hangi hazla ayırt edecek, durağan hazla mı, hareket hâlindekiyle mi? —Tanrılar bağışlasın, konuşmayı Epikuros'tan öğreniyoruz ya!— Durağan hazla ise, tabiat elbette kendi esenliğini istiyor demektir; bunu kabul ediyoruz. Hareket hâlindekiyle ise —ki siz yine de bunu söylüyorsunuz—, bırakılması gereken hiçbir ayıp haz kalmaz; aynı zamanda o yeni doğmuş canlı, senin acı çekmemekte bulduğun en yüksek hazdan yola çıkmış olmaz.

2.31

A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; si movente, quod tamen dicitis, nulla turpis voluptas erit, quae praetermittenda sit, et simul non proficiscitur animal illud modo natum a summa voluptate, quae est a te posita in non dolendo.

2.32Bununla birlikte Epikuros bu delili, tabiatın aynası saydığı küçük çocuklardan ya da hayvanlardan, onların tabiatın rehberliğiyle bu hiç acı çekmeme hazzını istediğini söylemek için almadı. Çünkü bu acı çekmeme durumu ruhun isteğini harekete geçiremez, ruhu itecek hiçbir darbesi yoktur; Hieronymos da aynı noktada hata eder. Ama hissi hazla okşayan haz iter. Bu yüzden Epikuros hazzın tabiatça istendiğini kanıtlamak için hep şunu kullanır: Küçükleri de hayvanları da kendine çeken, hareket hâlindeki hazdır; yalnız acı çekmemekten ibaret olan o durağan haz değil. O hâlde tabiatın bir hazdan yola çıktığını söyleyip en yüksek iyiyi başka bir hazda bulmak nasıl tutarlı olur?

2.32

Nec tamen argumentum hoc Epicurus a parvis petivit aut etiam a bestiis, quae putat esse specula naturae, ut diceret ab iis duce natura hanc voluptatem expeti nihil dolendi. nec enim haec movere potest appetitum animi, nec ullum habet ictum, quo pellat animum, status hic non dolendi, itaque in hoc eodem peccat Hieronymus. at ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. itaque Epicurus semper hoc utitur, ut probet voluptatem natura expeti, quod ea voluptas, quae in motu sit, et parvos ad se alliciat et bestias, non illa stabilis, in qua tantum inest nihil dolere. qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?

2.33Hayvanların ise hükmüne hiç değer vermem. Çünkü bozulmamış olsalar bile çarpık olabilirler. Bir çubuk kasten bükülüp eğilmiştir, bir başkası öyle doğmuştur; bunun gibi vahşi hayvanların tabiatı da kötü bir terbiyeyle bozulmuş değildir, ama kendi tabiatıyla çarpıktır. Tabiat bebeği de hazzı istemeye değil, sadece kendini sevmeye, kendisinin bütün ve esen kalmasını istemeye yöneltir. Çünkü her canlı doğar doğmaz kendini ve bütün parçalarını sever; en büyük iki parçasını, ruhu ve bedeni, hepsinden önce bağrına basar; sonra her ikisinin parçalarını. Hem ruhta hem bedende üstün bazı şeyler vardır; canlı bunları belli belirsiz tanıyınca ayırt etmeye başlar: tabiatın ilk verdiği şeyleri ister, zıtlarını reddeder.

2.33

Bestiarum vero nullum iudicium puto. quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. ut bacillum aliud est inflexum et incurvatum de industria, aliud ita natum, sic ferarum natura non est illa quidem depravata mala disciplina, sed natura sua. nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. omne enim animal, simul et ortum est, se ipsum et omnes partes suas diligit duasque, quae maximae sunt, in primis amplectitur, animum et corpus, deinde utriusque partes. nam sunt et in animo praecipua quaedam et in corpore, quae cum leviter agnovit, tum discernere incipit, ut ea, quae prima data sunt natura, appetat asperneturque contraria.

2.34Bu ilk tabiî şeylerin içinde hazzın bulunup bulunmadığı büyük bir sorudur. Ama hazdan başka hiçbir şeyin —uzuvların, hislerin, zihnin hareketinin, bedenin bütünlüğünün, sağlığın— değeri olmadığını düşünmek bana en büyük bilgisizlik gibi görünüyor.

İyilerin ve kötülerin bütün açıklaması da bu kaynaktan akmak zorundadır. Polemon'a ve daha önce Aristoteles'e, az önce saydığım şeyler ilk şeyler olarak göründü. Böylece eski Akademia ve Peripatos filozoflarının görüşü doğdu: İyilerin gayesi tabiata uygun yaşamaktır, yani faziletle birlikte tabiatın ilk verdiği şeylerin tadını çıkarmak. Kalliphon faziletin yanına hazdan, Diodoros acının yokluğundan başka bir şey eklemedi. Saydığım bütün bu filozoflarda iyilerin gayesi başlangıç noktasından tutarlı bir biçimde çıkar: Aristippos için yalın haz; Stoacılar için tabiata uymak; bunun faziletle, yani ahlâken güzel bir şekilde yaşamak olduğunu söyler ve şöyle yorumlarlar: tabiatça meydana gelen şeyleri anlayarak, tabiata uygun olanları seçip zıtlarını reddederek yaşamak.

2.34

in his primis naturalibus voluptas insit necne, magna quaestio est. nihil vero putare esse praeter voluptatem, non membra, non sensus, non ingenii motum, non integritatem corporis, non valitudinem , summae mihi videtur inscitiae. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. ergo nata est sententia veterum Academicorum et Peripateticorum, ut finem bonorum dicerent secundum naturam vivere, id est virtute adhibita frui primis a natura datis. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. his omnibus, quos dixi, consequentes fines sunt bonorum, Aristippo simplex voluptas, Stoicis consentire naturae, quod esse volunt e virtute, id est honeste, vivere, quod ita interpretantur: vivere cum intellegentia rerum earum, quae natura evenirent, eligentem ea, quae essent secundum naturam, reicientemque contraria.

2.35Böylece ahlâken güzel olandan payı olmayan üç gaye vardır: biri Aristippos'un ya da Epikuros'un, ikincisi Hieronymos'un, üçüncüsü Karneades'in. Ahlâken güzel olanın bir ekle birlikte bulunduğu üç gaye vardır: Polemon'un, Kalliphon'un, Diodoros'un. Bir de kurucusu Zenon olan, bütünüyle yakışık olanda, yani ahlâken güzel olanda bulunan yalın bir gaye vardır; Pyrrhon, Ariston ve Herillos ise çoktan bir kenara atılmıştır. Ötekiler kendileriyle tutarlı kaldılar, en son noktaları başlangıçlarıyla uyuştu: Aristippos için haz, Hieronymos için acının yokluğu, Karneades için tabiî ilkelerin tadını çıkarmak en son gayeydi. Epikuros ise ilk tabiî yönelimde hazdan söz ettiğine göre, Aristippos'un hazzını kastediyorsa, iyilerin en sonu olarak da onunla aynı şeyi tutmalıydı; Hieronymos'un hazzını kastediyorsa, Aristippos'un o hazzını ilk yönelime koymamalıydı.

2.35

ita tres sunt fines expertes honestatis, unus Aristippi vel Epicuri, alter Hieronymi, Carneadi tertius, tres, in quibus honestas cum aliqua accessione, Polemonis, Calliphontis, Diodori, una simplex, cuius Zeno auctor, posita in decore tota, id est in honestate; nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.

2.36Hazzın iyi, acının kötü olduğuna hislerin kendisinin hüküm verdiğini söylemesine gelince, hislere, özel davalarda hâkimlik yaptığımızda kanunların bize tanıdığından daha fazla yetki veriyor. Çünkü yalnız kendi yetkimize giren şeylere hüküm verebiliriz —bu yüzden hâkimlerin kararlarını açıklarken "yetkim dahilindeyse" diye eklemeleri boşunadır; çünkü yetkilerine girmiyorsa, bu eklenmese de hüküm geçerli olmaz—. Hisler neye hükmeder? Tatlıya acıya, düze pürüzlüye, yakına uzağa, durana hareket edene, köşeliye yuvarlağa.

2.36

Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, cum privatarum litium iudices sumus. nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri iudicii—in quo frustra iudices solent, cum sententiam pronuntiant, addere: si quid mei iudicii est; si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum—. quid iudicant sensus? dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum.

2.37Adil bir hüküm verecek olan, önce tanrısal ve insanî şeylerin bilgisiyle —buna haklı olarak bilgelik denebilir—, sonra da faziletlerle donanmış akıldır; akıl faziletlerin her şeyin hâkimi olmasını istedi, sen ise onların hazların uşağı ve hizmetçisi olmasını istedin. Bütün bunların hükmü önce haz hakkında şunu açıklayacak: Hazzın burada hiçbir yeri yoktur; aradığımız en yüksek iyinin tahtına tek başına oturtulmak şöyle dursun, ahlâken güzel olana eklenmek şeklinde bile.

2.37

aequam igitur pronuntiabit sententiam ratio adhibita primum divinarum humanarumque rerum scientia, quae potest appellari rite sapientia, deinde adiunctis virtutibus, quas ratio rerum omnium dominas, tu voluptatum satellites et ministras esse voluisti. quarum adeo omnium sententia pronuntiabit primum de voluptate nihil esse ei loci, non modo ut sola ponatur in summi boni sede, quam quaerimus, sed ne illo quidem modo, ut ad honestatem applicetur.

2.38Acının yokluğu hakkında da hüküm aynı olacak. Karneades de reddedilecek; hazdan ya da acı çekmemekten pay alan ya da ahlâken güzel olandan payı olmayan hiçbir en yüksek iyi anlayışı onaylanmayacak. Böylece akıl, üzerinde iyice düşünmek üzere iki görüş bırakacak. Ya ahlâken güzel olandan başka hiçbir şeyin iyi, ayıp olandan başka hiçbir şeyin kötü olmadığına, öbür şeylerin ya hiç önemi olmadığına ya da istenecek veya kaçınılacak değil, sadece seçilecek veya reddedilecek kadar önemi olduğuna hükmedecek; ya da ahlâken güzel olanla en çok süslendiğini, üstelik tabiatın ilk verdikleriyle ve bütün bir hayatın kemaliyle zenginleştiğini gördüğü görüşü tercih edecek. Aralarındaki çekişmenin şeyler üzerine mi yoksa kelimeler üzerine mi olduğunu iyice görürse bunu daha da açık bir biçimde yapacaktır.

2.38

de vacuitate doloris eadem sententia erit. reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. aut enim statuet nihil esse bonum nisi honestum, nihil malum nisi turpe, cetera aut omnino nihil habere momenti aut tantum, ut nec expetenda nec fugienda, sed eligenda modo aut reicienda sint, aut anteponet eam, quam cum honestate ornatissimam, tum etiam ipsis initiis naturae et totius perfectione vitae locupletatam videbit. quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia.

2.39Ben de şimdi bu aklın otoritesini izleyerek aynı şeyi yapacağım. Elimden geldiğince çekişmeleri azaltacağım ve içinde fazilete hiçbir yer verilmeyen bütün yalın görüşleri felsefeden tamamen uzaklaştırılması gereken görüşler sayacağım; önce Aristippos'un ve bütün Kyrenelilerin görüşünü: Onlar en yüksek iyiyi, hissi en büyük tatlılıkla harekete geçiren hazda bulmaktan çekinmediler, sizin şu acının yokluğunuzu ise küçümsediler.

2.39

Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. quantum enim potero, minuam contentiones omnesque simplices sententias eorum, in quibus nulla inest virtutis adiunctio, omnino a philosophia semovendas putabo, primum Aristippi Cyrenaicorumque omnium, quos non est veritum in ea voluptate, quae maxima dulcedine sensum moveret, summum bonum ponere contemnentis istam vacuitatem doloris.

2.40Bunlar, atın koşmak, öküzün çift sürmek, köpeğin iz sürmek için doğduğu gibi, insanın da, Aristoteles'in dediği gibi, iki şey için, anlamak ve eylemek için, adeta ölümlü bir tanrı olarak doğduğunu görmediler; tersine, bu tanrısal canlının uyuşuk ve gevşek bir hayvan gibi otlamak ve üremenin hazzı için doğduğunu ileri sürdüler; bence bundan daha saçma bir şey olamaz.

2.40

hi non viderunt, ut ad cursum equum, ad arandum bovem, ad indagandum canem, sic hominem ad duas res, ut ait Aristoteles, ad intellegendum et agendum, esse natum quasi mortalem deum, contraque ut tardam aliquam et languidam pecudem ad pastum et ad procreandi voluptatem hoc divinum animal ortum esse voluerunt, quo nihil mihi videtur absurdius.

2.41Bunlar, hepimizin tek başına haz dediği hazzı yalnız en yüksek değil, tek iyi sayan Aristippos'a karşı söylendi. Sizin görüşünüz başka. Ama o, dediğim gibi, hatalı düşünüyor. Ne bedenin biçimi ne de insan zekâsının üstün aklı, insanın yalnız tek bir şey için, hazların tadını çıkarmak için doğduğunu gösterir. Hieronymos'u da dinlememek gerekir; onun için en yüksek iyi, sizin de bazen, hatta fazlasıyla sık söylediğiniz şeydir: hiç acı çekmemek. Çünkü acı bir kötüyse, bu kötüden yoksun olmak iyi yaşamak için yeterli değildir. Bunu daha çok Ennius söyleyebilir:

"Hiç kötülüğü olmayanın iyiliği fazlasıyladır."

Biz mutlu hayatı kötülüğün uzaklaştırılmasıyla değil, iyinin elde edilmesiyle değerlendirelim; onu boş durarak —Aristippos gibi sevinerek ya da Hieronymos gibi acı çekmeyerek— değil, bir şey yaparak ya da düşünerek arayalım.

2.41

Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. aliter autem vobis placet. sed ille, ut dixi, vitiose. nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali . nos beatam vitam non depulsione mali, sed adeptione boni iudicemus, nec eam cessando, sive gaudentem, ut Aristippus, sive non dolentem, ut hic, sed agendo aliquid considerandove quaeramus.

2.42Aynı şeyler Karneades'in o en yüksek iyisine karşı da söylenebilir; onu benimsediği için değil, savaş hâlinde olduğu Stoacıların karşısına koymak için ortaya atmıştı. Bu öyle bir şeydir ki fazilete eklendiğinde itibar kazanacak ve bütün bu araştırmanın konusu olan mutlu hayatı fazlasıyla tamamlayacak gibi görünür. Fazilete ya faziletin en az değer verdiği tek şey olan hazzı ya da kötüden uzak olsa bile en yüksek iyi olmayan acının yokluğunu ekleyenler pek de inandırıcı olmayan bir ek kullanıyorlar; bunu neden bu kadar cimrice ve kısıtlı yaptıklarını da anlamıyorum. Fazilete ekleyecekleri şeyi sanki satın almaları gerekiyormuş gibi, önce en değersiz şeyleri ekliyorlar; sonra tabiatın ilk onayladığı şeylerin hepsini ahlâken güzel olanla birleştirecekleri yerde, bunlardan yalnız birini ekliyorlar.

2.42

quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret. id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. nam qui ad virtutem adiungunt vel voluptatem, quam unam virtus minimi facit, vel vacuitatem doloris, quae etiamsi malo caret, tamen non est summum bonum, accessione utuntur non ita probabili, nec tamen, cur id tam parce tamque restricte faciant, intellego. quasi enim emendum eis sit, quod addant ad virtutem, primum vilissimas res addunt, dein singulas potius, quam omnia, quae prima natura approbavisset, ea cum honestate coniungerent.

2.43Ariston ile Pyrrhon bu şeyleri büsbütün hiç saydılar; öyle ki tam sağlıklı olmakla en ağır hasta olmak arasında hiçbir fark olmadığını söylediler; bu yüzden onlara karşı tartışmaktan çoktan ve haklı olarak vazgeçildi. Her şeyin yalnız fazilette bulunmasını öyle istediler ki onu şeyler arasında seçim yapmaktan yoksun bıraktılar; ona ne kaynaklanacağı ne de dayanacağı bir şey verdiler; böylece kucakladıkları faziletin kendisini ortadan kaldırdılar. Herillos ise her şeyi bilgiye indirgeyerek bir tür iyi gördü, ama ne en iyisini ne de hayatın onunla yönetilebileceği bir iyiyi. Bu yüzden o da çoktan reddedildi; Khrysippos'tan sonra ona karşı pek tartışılmadı.

Demek ki geriye siz kalıyorsunuz; çünkü hiçbir şeyi kesin olarak ileri sürmeyen, kesin bilgiden adeta umudu kesip doğruya benzer görünen her şeyi izlemek isteyen Akademia filozoflarıyla güreşin sonu belirsizdir.

2.43

Quae quod Aristoni et Pyrrhoni omnino visa sunt pro nihilo, ut inter optime valere et gravissime aegrotare nihil prorsus dicerent interesse, recte iam pridem contra eos desitum est disputari. dum enim in una virtute sic omnia esse voluerunt, ut eam rerum selectione expoliarent nec ei quicquam, aut unde oriretur, darent, aut ubi niteretur, virtutem ipsam, quam amplexabantur, sustulerunt. Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. itaque hic ipse iam pridem est reiectus; post enim Chrysippum contra eum non sane est disputatum. Restatis igitur vos; nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur.

2.44Epikuros'la uğraşmak ise daha zordur; çünkü onun gayesi iki tür hazzın birleşiminden oluşur; hem kendisi hem dostları, hem de sonradan birçok kişi bu görüşü savunmuştur; ayrıca nasılsa, en az otoriteye ama en büyük güce sahip olan halk da onlardan yanadır. Onları çürütmezsek bütün faziletten, bütün yakışıktan, bütün gerçek övgüden vazgeçmek gerekir. Böylece öbürlerinin görüşleri bir yana bırakılınca geriye benimle Torquatus'un değil, faziletle hazzın mücadelesi kalıyor. Hem keskin zekâlı hem titiz bir adam olan Khrysippos bu mücadeleyi küçümsemez; en yüksek iyiye dair bütün ayrımın bu ikisinin karşılaştırılmasında yattığını düşünür. Ben ise kendi gücüyle ve kendisi için istenmeye değer olan ahlâken güzel bir şey bulunduğunu gösterirsem sizin bütün görüşlerinizin çökeceğini düşünüyorum. Bu yüzden onun ne olduğunu zamanın gerektirdiği gibi kısaca belirledikten sonra, Torquatus, hafızam yanıltmazsa söylediklerinin hepsine tek tek geçeceğim.

2.44

cum Epicuro autem hoc plus est negotii, quod e duplici genere voluptatis coniunctus est, quodque et ipse et amici eius et multi postea defensores eius sententiae fuerunt, et nescio quo modo, is qui auctoritatem minimam habet, maximam vim, populus cum illis facit. quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est. ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat. ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit.

2.45Ahlâken güzel derken şunu anlıyoruz: Bütün faydası bir yana bırakılsa bile, hiçbir ödül ya da kazanç olmaksızın kendi başına haklı olarak övülebilecek şey. Bunun nasıl bir şey olduğu, kullandığım tarifle —gerçi o da bir ölçüde anlatır— değil, daha çok herkesin ortak hükmüyle ve en iyi insanların uğraşları ve işleriyle anlaşılabilir; onlar hiçbir kazanç elde etmeyeceklerini görseler bile pek çok şeyi sırf yakıştığı, doğru olduğu, ahlâken güzel olduğu için yaparlar. İnsanlar hayvanlardan başka pek çok bakımdan ayrılsalar da en çok şu tek bakımdan ayrılırlar: Tabiatın verdiği bir akla ve keskin, canlı, aynı anda pek çok şeyi en hızlı biçimde evirip çeviren, deyim yerindeyse iz süren bir zihne sahiptirler; bu zihin şeylerin sebeplerini ve sonuçlarını görür, benzerliklerden çıkarım yapar, ayrı şeyleri birleştirir, geleceği şimdiyle bağlar ve gelecekteki hayatın bütün gidişatını kucaklar. Aynı akıl insanı insanlara yönelen, onlarla tabiat, dil ve alışkanlık bakımından uyumlu bir varlık kılmıştır; öyle ki insan ev halkına ve yakınlarına duyduğu sevgiden yola çıkarak gitgide genişler, önce vatandaşlarıyla, sonra bütün ölümlülerle bir topluluğa bağlanır ve Platon'un Arkhytas'a yazdığı gibi, yalnız kendisi için değil, vatanı ve yakınları için doğduğunu hatırlar; öyle ki kendisine pek küçük bir pay kalır.

2.45

Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. quod quale sit, non tam definitione, qua sum usus, intellegi potest, quamquam aliquantum potest, quam communi omnium iudicio et optimi cuiusque studiis atque factis, qui permulta ob eam unam causam faciunt, quia decet, quia rectum, quia honestum est, etsi nullum consecuturum emolumentum vident. homines enim, etsi aliis multis, tamen hoc uno plurimum a bestiis differunt, quod rationem habent a natura datam mentemque acrem et vigentem celerrimeque multa simul agitantem et, ut ita dicam, sagacem, quae et causas rerum et consecutiones videat et similitudines transferat et disiuncta coniungat et cum praesentibus futura copulet omnemque complectatur vitae consequentis statum. eademque ratio fecit hominem hominum adpetentem cumque iis natura et sermone et usu congruentem, ut profectus a caritate domesticorum ac suorum serpat longius et se implicet primum civium, deinde omnium mortalium societate atque, ut ad Archytam scripsit Plato, non sibi se soli natum meminerit, sed patriae, sed suis, ut perexigua pars ipsi relinquatur.

2.46Aynı tabiat insana hakikati görme arzusu da koyduğundan —bu, kaygılardan uzakken gökte ne olup bittiğini bile bilmeye can attığımızda en kolay görülür—, bu başlangıçlardan yola çıkarak her doğruyu, yani güvenilir, yalın ve tutarlı olanı severiz; boş, yanlış ve aldatıcı olandan, hile, yalan yere yemin, kötü niyet ve haksızlık gibi şeylerden de nefret ederiz. Aynı akılda geniş ve görkemli bir şey de vardır: itaatten çok emretmeye uygun, bütün insanî şeyleri yalnız katlanılabilir değil, hafif de sayan, yüksek ve yüce, hiçbir şeyden korkmayan, kimseye boyun eğmeyen, daima yenilmez bir şey.

2.46

et quoniam eadem natura cupiditatem ingenuit homini veri videndi, quod facillime apparet, cum vacui curis etiam quid in caelo fiat scire avemus, his initiis inducti omnia vera diligimus, id est fidelia, simplicia, constantia, tum vana, falsa, fallentia odimus, ut fraudem, periurium, malitiam, iniuriam. eadem ratio habet in se quiddam amplum atque magnificum, ad imperandum magis quam ad parendum accommodatum, omnia humana non tolerabilia solum, sed etiam levia ducens, altum quiddam et excelsum, nihil timens, nemini cedens, semper invictum.

2.47Ahlâken güzel olanın bu üç türü belirlenince, dördüncüsü gelir; o da aynı güzelliktedir ve bu üçünden doğar; düzen ve ölçü ondadır. Bunun benzerliği biçimlerin güzelliğinde ve vakarında görüldükten sonra, sözlerin ve işlerin ahlâken güzelliğine geçilmiştir. Çünkü daha önce söylediğim bu üç övgüye değer niteliğin sonucu olarak, düşüncesizlikten çekinir, küstah bir sözle ya da davranışla kimseye zarar vermeye cüret etmez; pek erkekçe görünmeyen bir şey yapmaktan ya da söylemekten utanır.

2.47

atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. nam ex his tribus laudibus, quas ante dixi, et temeritatem reformidat et non audet cuiquam aut dicto protervo aut facto nocere vereturque quicquam aut facere aut eloqui, quod parum virile videatur.

2.48Torquatus, ahlâken güzel olanın her yönüyle dolu ve kusursuz suretini görüyorsun; o bütünüyle senin de andığın bu dört faziletin içindedir. Senin Epikuros'un, en yüksek iyiyi ahlâken güzel olanla ölçenlerin onun ne olmasını ve nasıl bir şey olmasını istediklerini hiç bilmediğini söylüyor. Eğer her şeyi ahlâken güzel olana bağlar ve onda haz bulunmadığını söylerlerse, onların boş bir ses çıkardığını —tam bu sözleri kullanır—, "ahlâken güzel" kelimesinin altına hangi anlamın konması gerektiğini ne anladıklarını ne de gördüklerini söyler. Çünkü gündelik dilde yalnız halk arasında şöhret kazandıran şeye ahlâken güzel denir. "Bu da," der, "çoğu zaman bazı hazlardan daha hoş olsa da, yine haz için istenir." Ne büyük bir ayrılık olduğunu görüyor musun?

2.48

Habes undique expletam et perfectam, Torquate, formam honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te quoque commemoratae sunt, continetur. hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Si enim ad honestatem omnia referant neque in ea voluptatem dicant inesse, ait eos voce inani sonare— his enim ipsis verbis utitur—neque intellegere nec videre sub hanc vocem honestatis quae sit subicienda sententia. ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Videsne quam sit magna dissensio?

2.49Yalnız Yunanistan'ı ve İtalya'yı değil, bütün barbar dünyasını da harekete geçirmiş ünlü bir filozof, hazda bulunmuyorsa ahlâken güzel olanın ne olduğunu —kalabalığın dilinde övülen şey değilse— anlamadığını söylüyor. Ben ise çoğu zaman bunun ayıp bile olduğuna hükmederim; ayıp olmadığı durumlarda da, kalabalık kendi başına doğru ve övgüye değer olan bir şeyi övdüğü için ayıp değildir; yine de o şeye birçok kişi övdüğü için değil, insanlar onu bilmeseler ya da hakkında sussalar bile kendi güzelliği ve görünüşüyle övgüye değer olduğu için ahlâken güzel denir. Bu yüzden aynı Epikuros, karşı konulamayan tabiata yenik düşerek başka bir yerde senin de az önce söylediğin şeyi söyler: Ahlâken güzel yaşanmadıkça hoş yaşanamaz.

2.49

philosophus nobilis, a quo non solum Graecia et Italia, sed etiam omnis barbaria commota est, honestum quid sit, si id non sit in voluptate, negat se intellegere, nisi forte illud, quod multitudinis rumore laudetur. ego autem hoc etiam turpe esse saepe iudico et, si quando turpe non sit, tum esse non turpe, cum id a multitudine laudetur, quod sit ipsum per se rectum atque laudabile, non ob eam causam tamen illud dici esse honestum, quia laudetur a multis, sed quia tale sit, ut, vel si ignorarent id homines, vel si obmutuissent, sua tamen pulchritudine esset specieque laudabile. itaque idem natura victus, cui obsisti non potest, dicit alio loco id, quod a te etiam paulo ante dictum est, non posse iucunde vivi nisi etiam honeste.

2.50Şimdi "ahlâken güzel" derken neyi kastediyor? "Hoş" ile aynı şeyi mi? O zaman şöyle olur: Ahlâken güzel yaşanmadıkça ahlâken güzel yaşanamaz. Yoksa "halk arasında şöhret olmadıkça" mı? Demek ki şöhret olmadan hoş yaşayamayacağını mı söylüyor? Bilgenin hayatının akılsızların dedikodusuna bağlı olmasından daha ayıp ne olabilir? Öyleyse burada ahlâken güzelden ne anlıyor? Kesinlikle kendisi için haklı olarak övülebilecek olandan başka bir şey değil. Çünkü haz için övülüyorsa, kasap çarşısından istenebilecek bu övgü nasıl bir övgüdür? Ahlâken güzel olana onsuz hoş yaşanamayacağını söyleyecek kadar değer veren bu adam, halk arasında rağbet göreni ahlâken güzel sayıp onsuz hoş yaşanamayacağını söyleyecek, ya da doğru olandan, kendi başına, kendi gücüyle, kendi tabiatıyla, kendiliğinden övgüye değer olandan başka bir şeyi ahlâken güzel sayacak biri değildir.

2.50

quid nunc honeste dicit? idemne, quod iucunde? ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? an nisi populari fama? sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? quid ergo hoc loco intellegit honestum? certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? non is vir est, ut, cum honestatem eo loco habeat, ut sine ea iucunde neget posse vivi, illud honestum, quod populare sit, sentiat et sine eo neget iucunde vivi posse, aut quicquam aliud honestum intellegat, nisi quod sit rectum ipsumque per se sua vi, sua natura, sua sponte laudabile.

2.51Bu yüzden, Torquatus, Epikuros'un ahlâken güzel, bilgece ve adilce yaşanmadıkça hoş yaşanamayacağını haykırdığını söylerken, bana kendin övünüyor gibi göründün. Bu kelimelerin ifade ettiği şeylerin yüceliği yüzünden sözlerinde öyle bir güç vardı ki boyun uzadı, zaman zaman durdun, bize bakarak Epikuros'un da arada bir ahlâken güzel olanı ve adaleti övdüğüne adeta tanıklık ettin. Filozoflar kullanmasaydı felsefeye hiç ihtiyaç duymayacağımız bu kelimeleri kullanmak sana nasıl da yakıştı! Çünkü Epikuros'un pek seyrek andığı bilgelik, cesaret, adalet, itidal kelimelerine duyulan sevgi yüzünden en üstün yetenekli insanlar kendilerini felsefe çalışmasına verdiler.

2.51

Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur, tu ipse mihi gloriari videbare. tanta vis inerat in verbis propter earum rerum, quae significabantur his verbis, dignitatem, ut altior fieres, ut interdum insisteres, ut nos intuens quasi testificarere laudari honestatem et iustitiam aliquando ab Epicuro. quam te decebat iis verbis uti, quibus si philosophi non uterentur, philosophia omnino non egeremus! istorum enim verborum amore, quae perraro appellantur ab Epicuro, sapientiae, fortitudinis, iustitiae, temperantiae, praestantissimis ingeniis homines se ad philosophiae studium contulerunt.

2.52Platon, "Gözlerin hissi içimizdeki en keskin histir," der, "ama onlarla bilgeliği görmeyiz. Görseydik, kendisine karşı ne ateşli aşklar uyandırırdı!" Peki neden? Hazların planını en iyi biçimde çizebilecek kadar kurnaz olduğu için mi? Adalet neden övülür? Ya da eskilikten aşınmış şu atasözü nereden geliyor: "Karanlıkta onunla parmak oyunu oynanır"? Bu söz tek bir şey hakkında söylenmiş olsa da çok geniş bir alanı kapsar: Bütün işlerimizde bizi tanığın değil, işin kendisinin harekete geçirmesi gerektiğini anlatır.

2.52

Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? an quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Cur iustitia laudatur? aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.

2.53Senin söylediklerin hafif ve pek zayıf şeylerdi: Kötülerin hem vicdanlarıyla hem de cezadan, ya çarptırıldıkları ya da bir gün çarptırılma korkusuyla hep yaşadıkları cezadan duydukları korkuyla işkence çektiğini söylüyordun. Ne yaparsa yapsın kendine işkence eden, her şeyden korkan ürkek ya da zayıf ruhlu bir kötü adam tasavvur etmemeliyiz; her şeyi kurnazca faydaya bağlayan, keskin zekâlı, hilekâr, kurt bir adam düşünmeliyiz; öyle biri ki gizlice, tanıksız, hiçbir sırdaş olmadan nasıl aldatacağını kolayca bulsun.

2.53

sunt enim levia et perinfirma, quae dicebantur a te, animi conscientia improbos excruciari, tum etiam poenae timore, qua aut afficiantur aut semper sint in metu ne afficiantur aliquando. non oportet timidum aut inbecillo animo fingi non bonum illum virum, qui, quicquid fecerit, ipse se cruciet omniaque formidet, sed omnia callide referentem ad utilitatem, acutum, versutum, veteratorem, facile ut excogitet quo modo occulte, sine teste, sine ullo conscio fallat.

2.54Yoksa Lucius Tubulus'tan söz ettiğimi mi sanıyorsun? O, praetorken cinayet davalarına bakan mahkemeye başkanlık etmiş ve karar karşılığında öyle açıkça para almıştı ki, ertesi yıl halk tribunusu Publius Scaevola bu konuda soruşturma açılmasını isteyip istemediklerini halka sordu. Bu plebiscitum üzerine senato soruşturmayı konsül Gnaeus Caepio'ya verdi. Tubulus hemen sürgüne gitti, savunma yapmaya bile cüret edemedi; çünkü iş apaçıktı.

Demek ki kötü adamı değil, kurnaz kötü adamı araştırıyoruz: Numantia antlaşmasını inkâr ederken Quintus Pompeius nasıl idiyse öyle birini; her şeyden korkan birini de değil, önce vicdanını umursamayan birini; onu bastırmak elbette hiç zor değildir. Çünkü gizli ve sinsi denen adam kendini ele vermek şöyle dursun, başkasının kötü bir işine üzülüyormuş gibi görünmeyi de başarır. Hilekâr olmak başka ne demektir?

2.54

an tu me de L. Tubulo putas dicere? qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Caepioni. profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; erat enim res aperta. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. quid est enim aliud esse versutum?

2.55Publius Sextilius Rufus'un yanında bulunduğumu hatırlıyorum; o, meseleyi dostlarına şöyle danışmıştı: Quintus Fadius Gallus'un mirasçısıydı; Fadius'un vasiyetnamesinde, bütün mirasın kızına geçmesini Sextilius'tan rica ettiği yazılıydı. Sextilius böyle bir rica yapıldığını inkâr ediyordu. Bunu cezasız yapabilirdi; kim onu çürütebilirdi ki? Hiçbirimiz ona inanmıyorduk; çıkarı olan bu adamın yalan söylemesi, rica etmesi gereken şeyi rica ettiğini yazmış olan adamın yalan söylemesinden daha olasıydı. Üstelik Voconius kanununa yemin etmiş olduğu için, dostları başka türlü düşünmedikçe ona aykırı davranmaya cüret edemeyeceğini de ekliyordu. Orada biz gençler vardık, ama birçok seçkin adam da vardı; hiçbiri Fadia'ya Voconius kanununa göre ona geçebilecek olandan fazlasının verilmesini önermedi. Sextilius pek büyük bir mirası elinde tuttu; ahlâken güzel ve doğru olanı bütün kazançlara ve çıkarlara üstün tutanların görüşünü izleseydi, ondan tek bir paraya dokunmayacaktı. Sence o sonradan endişeli ya da kaygılı bir ruh hâline mi düştü? Hiç de değil; tersine bu mirasla zengin oldu ve bu yüzden sevinçliydi. Çünkü kanunlara aykırı olmamak bir yana, kanunlar sayesinde edinilmiş paraya büyük değer veriyordu. Size göre para tehlike pahasına bile aranmalıdır; çünkü pek çok ve büyük hazzı o sağlar.

2.55

memini me adesse P. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. id Sextilius factum negabat. poterat autem inpune; quis enim redargueret? nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset. num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

2.56Doğru ve ahlâken güzel olanın kendi başına istenmesi gerektiğine hükmedenler yakışık ve ahlâken güzel olan uğruna çoğu zaman tehlikelere atılmak zorundaysa, her şeyi hazla ölçen sizinkiler de büyük hazlar elde etmek için tehlikelere atılmak zorundadır. Büyük bir iş, büyük bir miras söz konusu olduğunda, para pek çok haz doğurduğuna göre, sizin Epikuros'unuz da kendi iyiler gayesini izlemek istiyorsa, Hannibal'i Afrika'ya geri çekerse büyük bir şanın kendisini beklediği Scipio'nun yaptığını yapmak zorunda kalacaktır. Scipio ne büyük bir tehlikeye atıldı! Çünkü bütün girişimini hazza değil, ahlâken güzel olana bağlıyordu. Bunun gibi sizin bilgeniz de büyük bir kazançla harekete geçerse, gerekirse zehirle bile dövüşecektir.

2.56

ut igitur illis, qui, recta et honesta quae sunt, ea statuunt per se expetenda, adeunda sunt saepe pericula decoris honestatisque causa, sic vestris, qui omnia voluptate metiuntur, pericula adeunda sunt, ut adipiscantur magnas voluptates. si magna res, magna hereditas agetur, cum pecunia voluptates pariantur plurimae, idem erit Epicuro vestro faciendum, si suum finem bonorum sequi volet, quod Scipioni magna gloria proposita, si Hannibalem in Africam retraxisset. itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.

2.57Suçu gizli kalabildiyse sevinecek; yakalanırsa her cezayı küçümseyecek. Çünkü ölümü, sürgünü, hatta acının kendisini küçümsemeye hazırlanmış olacaktır. Siz kötülere ceza gösterirken acıyı katlanılmaz yapıyorsunuz; bilgenin her zaman daha çok iyiye sahip olmasını isterken ise katlanılabilir.

Ama kötü bir iş yapan kişiyi yalnız kurnaz değil, pek güçlü de düşün: Marcus Crassus gibi —gerçi o gücünü yerinde kullanırdı—, ya da bugünkü Pompeius'umuz gibi; doğru davrandığı için ona minnet duymalıyız, çünkü istediği kadar haksız olabilirdi, hem de cezasız. Kimsenin kınayamayacağı ne çok haksızlık yapılabilir! Dostun ölürken senden mirası kızına vermeni rica etse ve bunu Fadius'un yazdığı gibi hiçbir yere yazmasa, kimseye de söylemese, ne yapacaksın?

2.57

occultum facinus esse potuerit, gaudebit; deprehensus omnem poenam contemnet. erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. quam multa vero iniuste fieri possunt, quae nemo possit reprehendere! si te amicus tuus moriens rogaverit, ut hereditatem reddas suae filiae, nec usquam id scripserit, ut scripsit Fadius, nec cuiquam dixerit, quid facies?

2.58Sen elbette verirsin; belki Epikuros da verirdi; tıpkı Sextus oğlu Sextus Peducaeus gibi. O, bizim bu dostumuzu kendi insanlığının ve dürüstlüğünün suretini taşıyan bir oğul olarak geride bırakmıştır; hem bilgili hem de herkesten iyi ve adil biriydi. Nursialı seçkin Roma atlısı Gaius Plotius'un ondan böyle bir rica ettiğini kimse bilmediği hâlde, kendiliğinden kadına gitti, hiç beklemediği bir anda kocasının vasiyetini ona anlattı ve mirası verdi. Ama sana soruyorum, sen de kesinlikle aynı şeyi yapacağına göre, tabiatın gücünün şu yüzden daha büyük olduğunu anlamıyor musun: Her şeyi kendi çıkarınıza ve sizin deyişinizle hazza bağlayan sizler bile, hazzı değil vazifeyi izlediğinizi gösteren şeyler yapıyorsunuz; doğru tabiat, çarpık akıl yürütmeden daha güçlüdür.

2.58

tu quidem reddes; ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. F., is qui hunc nostrum reliquit effigiem et humanitatis et probitatis suae filium, cum doctus, tum omnium vir optimus et iustissimus, cum sciret nemo eum rogatum a Caio Plotio, equite Romano splendido, Nursino, ultro ad mulierem venit eique nihil opinanti viri mandatum exposuit hereditatemque reddidit. sed ego ex te quaero, quoniam idem tu certe fecisses, nonne intellegas eo maiorem vim esse naturae, quod ipsi vos, qui omnia ad vestrum commodum et, ut ipsi dicitis, ad voluptatem referatis, tamen ea faciatis, e quibus appareat non voluptatem vos, sed officium sequi, plusque rectam naturam quam rationem pravam valere.

2.59Karneades der ki: "Bir yerde gizlice bir engereğin saklandığını bilsen ve ölümü senin işine yarayacak biri farkında olmadan onun üzerine oturmak istese, oturmaması için onu uyarmazsan kötülük etmiş olursun, ama cezasız kalırsın; çünkü bildiğini kim kanıtlayabilir?" Ama yeter bu kadar. Çünkü açıktır ki hakkaniyet, sadakat, adalet tabiattan doğmuyorsa ve bütün bunlar faydaya bağlanıyorsa, iyi bir adam bulunamaz. Bu konularda Devlet Üzerine kitaplarımızda Laelius yeterince şey söylemiştir.

2.59

si scieris, inquit Carneades, aspidem occulte latere uspiam, et velle aliquem inprudentem super eam assidere, cuius mors tibi emolumentum futura sit, improbe feceris, nisi monueris ne assidat, sed inpunite tamen; scisse enim te quis coarguere possit? Sed nimis multa. perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri; deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.

2.60Aynı şeyi ölçülülüğe ya da itidale, yani akla itaat ederek arzuları dizginlemeye de uygula. Biri tanık olmadan şehvetine boyun eğerse hayasını yeterince korumuş olur mu? Yoksa hiçbir rezalet eşlik etmese de kendi başına utanç verici bir şey var mıdır?

Peki ya cesur adamlar? Muharebeye hazların hesabını yaparak mı girerler, vatan için kanlarını öyle mi dökerler, yoksa ruhun bir ateşi ve atılımıyla coşarak mı? Torquatus, sence o Imperiosus sözlerimizi duysaydı, kendisi hakkında senin konuşmanı mı yoksa benimkini mi daha seve seve dinlerdi? Ben onun hiçbir şeyi kendisi için değil, her şeyi devlet için yaptığını söylerken, sen tersine hiçbir şeyi kendisinden başkası için yapmadığını söylerken? Hele bunu bir de açıklamak isteyip, hiçbir şeyi hazdan başka bir sebeple yapmadığını daha açıkça söyleseydin, sence buna nasıl katlanırdı?

2.60

Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? an est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Quid? fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? utrum tandem censes, Torquate, Imperiosum illum, si nostra verba audiret, tuamne de se orationem libentius auditurum fuisse an meam, cum ego dicerem nihil eum fecisse sua causa omniaque rei publicae, tu contra nihil nisi sua? si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas?

2.61Pekâlâ, istersen Torquatus bunu kendi çıkarı için yapmış olsun; böyle büyük bir adam söz konusuyken "hazzı için" demektense "çıkarı için" demeyi yeğlerim. Peki onun konsüllük meslektaşı, o ailede konsüllüğe ilk erişen Publius Decius, kendini tanrılara adayıp atını dörtnala sürerek Latinlerin saflarının ortasına atılırken kendi hazlarına dair bir şey mi düşünüyordu? O hazzı nerede, ne zaman tadacaktı? Hemen öleceğini biliyordu ve bu ölümü, Epikuros'un hazzın aranmasını istediğinden daha ateşli bir istekle arıyordu. Bu davranışı haklı olarak övülmeseydi, oğlu dördüncü konsüllüğünde onu örnek almaz; ondan doğan torunu da Pyrrhos'la savaşırken konsül olarak muharebede düşüp kesintisiz bir soydan devlete kendini kurban eden üçüncü kişi olmazdı.

2.61

esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitates— malo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro—, num etiam eius collega P. Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat? ubi ut eam caperet aut quando? cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. quod quidem eius factum nisi esset iure laudatum, non esset imitatus quarto consulatu suo filius, neque porro ex eo natus cum Pyrrho bellum gerens consul cecidisset in proelio seque e continenti genere tertiam victimam rei publicae praebuisset.

2.62Örnek saymaktan kendimi alıkoyuyorum. Yunanlarda bunlar azdır: Leonidas, Epameinondas, üç dört kişi daha. Ben bizimkileri toplamaya başlarsam hazzı faziletin eline bağlanmak üzere teslim etmeyi elbette başarırım, ama gün bana yetmez. Daha sert bir yargıç olarak bilinen Aulus Varius, tanıklar dinlendiği hâlde başkaları da çağrılınca yanında oturan yargıca, "Ya bu kadar tanık yeter ya da neyin yeteceğini bilmiyorum" derdi; ben de aynı şekilde yeterince tanık göstermiş oldum. Peki ya sen, atalarına layık olan sen? Henüz delikanlıyken Publius Sulla'nın elinden konsüllüğü almaya seni haz mı sevk etti? O konsüllüğü babana, o çok cesur adama kazandırmıştın. Ne adamdı o, hem konsül hem vatandaş olarak her zaman, özellikle de konsüllüğünden sonra! Onun desteğiyle ben de öyle işler başardım ki bunlarda kendimden çok herkesi düşündüm.

2.62

Contineo me ab exemplis. Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor; ego si nostros colligere coepero, perficiam illud quidem, ut se virtuti tradat constringendam voluptas, sed dies me deficiet, et, ut Aulus Varius, qui est habitus iudex durior, dicere consessori solebat, cum datis testibus alii tamen citarentur: Aut hoc testium satis est, aut nescio, quid satis sit, sic a me satis datum est testium. Quid enim? te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Sullae consulatum? quem cum ad patrem tuum rettulisses, fortissimum virum, qualis ille vel consul vel civis cum semper, tum post consulatum fuit! quo quidem auctore nos ipsi ea gessimus, ut omnibus potius quam ipsis nobis consuluerimus.

2.63Ama ne güzel konuştuğunu sanıyordun! Bir yana en çok ve en büyük hazlarla dolu, ne şimdi ne gelecekte hiçbir acı çekmeyen birini, öbür yana bütün bedeninde en büyük işkencelerle kıvranan, yanında ne bir haz bulunan ne de bir haz umudu olan birini koyuyor, bundan daha bedbaht, öbüründen daha mesut kim olabilir diye soruyordun; sonra da en büyük kötünün acı, en büyük iyinin haz olduğu sonucunu çıkarıyordun!

Lanuviumlu Lucius Thorius Balbus diye biri vardı; sen onu hatırlayamazsın. Öyle yaşıyordu ki ne kadar incelikli olursa olsun, onun bol bol tatmadığı bir haz bulunamazdı. Hazlara düşkündü, bu işlerin ehliydi, imkânı da boldu. Batıl inançtan o kadar uzaktı ki memleketindeki sayısız kurbanı ve tapınağı hor görürdü; ölümden o kadar az korkardı ki devlet uğruna savaş meydanında öldü.

2.63

At quam pulchre dicere videbare, cum ex altera parte ponebas cumulatum aliquem plurimis et maximis voluptatibus nullo nec praesenti nec futuro dolore, ex altera autem cruciatibus maximis toto corpore nulla nec adiuncta nec sperata voluptate, et quaerebas, quis aut hoc miserior aut superiore illo beatior; deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. erat et cupidus voluptatum et eius generis intellegens et copiosus, ita non superstitiosus, ut illa plurima in sua patria sacrificia et fana contemneret, ita non timidus ad mortem, ut in acie sit ob rem publicam interfectus.

2.64Arzularına Epikuros'un ayrımlarıyla değil, kendi doyumuyla sınır çizerdi. Yine de sağlığını hesaba katardı: akşam yemeğine hem susamış hem acıkmış gelecek kadar idman yapar, hem en lezzetli hem de en kolay hazmedilen yemekleri yer, şarabı da hem zevk alacağı hem de dokunmayacağı ölçüde içerdi. Epikuros'un, onlar olmadan iyinin ne olduğunu anlayamadığını söylediği öbür şeylere de başvururdu. Hiçbir acısı yoktu; olsaydı ona gevşeklikle katlanmaz, yine de filozoflardan çok hekimlere başvururdu. Benzi yerinde, sağlığı tamdı, herkesin gözdesiydi; kısacası hayatı her türlü hazzın çeşitliliğiyle doluydu.

2.64

cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. habebat tamen rationem valitudinis: utebatur iis exercitationibus, ut ad cenam et sitiens et esuriens veniret, eo cibo, qui et suavissimus esset et idem facillimus ad concoquendum, vino et ad voluptatem et ne noceret. cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate.

2.65Siz bu adama mesut dersiniz; öğretiniz sizi buna zorlar zaten. Ben ise onun önüne kimi koyacağımı söylemeye cesaret edemiyorum; benim yerime fazilet kendisi söyleyecek ve sizin bu mesut adamınızın önüne Marcus Regulus'u koymakta tereddüt etmeyecek. Regulus, düşmana verdiği sözden başka hiçbir zorlama olmaksızın, kendi iradesiyle vatanından Kartaca'ya dönmüştü. Fazilet haykırır ki uykusuzluk ve açlıkla işkence görürken o, güller arasında şarap içen Thorius'tan daha mesuttu. Büyük savaşlar yönetmiş, iki kez konsül olmuş, zafer alayıyla şehre girmişti; ama bütün bu eski başarılarını, sözüne bağlılığı ve sebatı yüzünden göze aldığı o son felaket kadar büyük ve parlak saymıyordu. Biz dinleyenlere acınacak görünen bu felaket, ona, katlanana haz veriyordu. Çünkü insanlar neşeyle, şımarıklıkla, gülmeyle ya da hafifliğin yoldaşı olan şakayla mesut olmaz; çoğu zaman kederli olsalar bile metanetleri ve sebatları sayesinde mesutturlar.

2.65

hunc vos beatum; ratio quidem vestra sic cogit. at ego quem huic anteponam non audeo dicere; dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Regulum anteponere, quem quidem, cum sua voluntate, nulla vi coactus praeter fidem, quam dederat hosti, ex patria Karthaginem revertisset, tum ipsum, cum vigiliis et fame cruciaretur, clamat virtus beatiorem fuisse quam potantem in rosa Thorium. bella magna gesserat, bis consul fuerat, triumpharat nec tamen sua illa superiora tam magna neque tam praeclara ducebat quam illum ultimum casum, quem propter fidem constantiamque susceperat, qui nobis miserabilis videtur audientibus, illi perpetienti erat voluptarius. non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati.

2.66Kralın oğlu tarafından zorla ırzına geçilen Lucretia, vatandaşları tanık tutarak kendini öldürdü. Roma halkının bu acısı, Brutus'un önderliği ve teşvikiyle devlete özgürlük getirdi; o kadının hatırası yüzünden de ilk yıl hem kocası hem babası konsül seçildi. Halktan, sıradan insanlardan biri olan Lucius Verginius, özgürlüğün yeniden kazanılmasından altmış yıl sonra, o sırada en yüksek yetkiyi elinde tutan Appius Claudius'un şehvetine teslim edilmesin diye bakire kızını kendi eliyle öldürmeyi yeğledi.

2.66

stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. hic dolor populi Romani duce et auctore Bruto causa civitati libertatis fuit, ob eiusque mulieris memoriam primo anno et vir et pater eius consul est factus. tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Claudii libidini, qui tum erat summo cum imperio, dederetur.

2.67Torquatus, ya bunları kınamalısın ya da hazzın avukatlığından vazgeçmelisin. Ünlü adamlardan ne bir tanık ne bir övücü gösterebilecek olan hazzın davası nasıl bir dava, onun avukatlığı nasıl bir avukatlıktır? Biz yıllıkların kayıtlarından, bütün hayatları şanlı emeklerle geçmiş, haz adını duymaya bile tahammül edemeyecek kişileri tanık olarak çağırıyoruz; sizin tartışmalarınızda ise tarih dilsizdir. Öteki bütün filozofların dilinden düşmeyen Lykurgos'un, Solon'un, Miltiades'in, Themistokles'in, Epameinondas'ın adının Epikuros'un okulunda anıldığını hiç duymadım. Şimdi biz de bu konuları işlemeye başladığımıza göre, dostumuz Atticus hazinelerinden ne adamlar, ne büyük adamlar çıkarıp verecek bize! Bunlar hakkında bir şey söylemek, Themista üzerine ciltler dolusu konuşmaktan daha iyi değil mi?

2.67

Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? ut enim nos ex annalium monimentis testes excitamus eos, quorum omnis vita consumpta est in laboribus gloriosis, qui voluptatis nomen audire non possent, sic in vestris disputationibus historia muta est. numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum. nunc vero, quoniam haec nos etiam tractare coepimus, suppeditabit nobis Atticus noster e thesauris suis quos et quantos viros! nonne melius est de his aliquid quam tantis voluminibus de Themista loqui?

2.68Bunlar Yunanlara kalsın; gerçi felsefeyi de hür insana yakışan bütün ilimleri de onlardan aldık; ama yine de onlara yakışıp bize yakışmayan şeyler vardır.

Stoacılar Peripatetiklerle çekişir. Biri ahlâken güzel olandan başka hiçbir şeyin iyi olmadığını söyler; öteki ahlâken güzel olana pek çok, hem de çok çok fazla değer verdiğini, ama yine de hem bedende hem bedenin dışında bazı iyiler bulunduğunu söyler. Ne şerefli bir yarış, ne parlak bir tartışma! Çünkü bütün kavga faziletin değeri üzerinedir. Oysa seninkilerle tartışırken, Epikuros'un pek sık sözünü ettiği müstehcen hazlar hakkında da pek çok şey dinlemek gerekir.

2.68

sint ista Graecorum; quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Pugnant Stoici cum Peripateticis. alteri negant quicquam esse bonum, nisi quod honestum sit, alteri plurimum se et longe longeque plurimum tribuere honestati, sed tamen et in corpore et extra esse quaedam bona. et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. at cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur.

2.69Bana inan Torquatus, kendine, düşüncelerine ve uğraşlarına iyice bakarsan bu görüşleri savunamazsın; Kleanthes'in sözlerle pek ustaca çizdiği o tablodan, diyorum, utanacaksın. Kleanthes dinleyenlerden şunu gözlerinin önüne getirmelerini isterdi: Haz bir tabloya resmedilmiş; en güzel giysiler ve krallara yakışır süsler içinde tahtta oturuyor. Yanında, hizmetçi kızlar gibi Faziletler hazır bekliyor. Hazza hizmet etmekten başka bir işleri yok, başka bir vazife tanımıyorlar; yalnızca onun kulağına —resim böyle bir şeyi anlatabilirse— insanların gönlünü incitecek ya da bir acıya yol açacak bir şeyi düşüncesizce yapmaktan sakınmasını fısıldıyorlar: "Biz Faziletler sana hizmet etmek için doğduk; başka hiçbir işimiz yok."

2.69

non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. iubebat eos, qui audiebant, secum ipsos cogitare pictam in tabula Voluptatem pulcherrimo vestitu et ornatu regali in solio sedentem, praesto esse Virtutes ut ancillulas, quae nihil aliud agerent, nullum suum officium ducerent, nisi ut Voluptati ministrarent et eam tantum ad aurem admonerent, si modo id pictura intellegi posset, ut caveret ne quid faceret inprudens, quod offenderet animos hominum, aut quicquam, e quo oriretur aliquis dolor. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.

2.70Ama Epikuros —sizin ışığınız odur— ahlâken güzel yaşamayan hiç kimsenin hoş yaşayamayacağını söyler. Sanki onun neyi söyleyip neyi inkâr ettiği umurumdaymış gibi! Benim sorduğum şu: en yüksek iyiyi hazda gören birinin söylemesi tutarlı olan nedir? Thorius'un, Gaius Postumius'un, hepsinin üstadı Orata'nın en hoş biçimde yaşamadığını hangi gerekçeyle söyleyebilirsin? Epikuros'un kendisi, daha önce söylediğim gibi, sefahat düşkünlerinin hayatının, büsbütün akılsız olmadıkça, yani arzu ya da korku duymadıkça kınanmaması gerektiğini söyler. Bu ikisine de çare vaat ettiğine göre, sefahate serbestlik vaat etmiş olur. Çünkü bu ikisi çıkarılınca sefihlerin hayatında kınayacak bir şey bulamadığını söyler.

2.70

At negat Epicurus—hoc enim vestrum lumen est— quemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. his enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat.

2.71Demek ki her şeyi hazza göre yönlendiren sizler faziletini ne savunabilir ne de koruyabilirsiniz. Kötülüğe uğramamak için haksızlıktan kaçınan kişi iyi ve adil bir adam sayılmamalıdır. Şu dizeyi bilirsin sanırım:

Kimse dindar değildir ki dindarlığı...

Bundan daha doğru bir şey olduğunu sanma sakın. Böyle biri korktuğu sürece adil değildir; korkmayı bıraktığında ise elbette adil olmayacaktır. Yaptığını gizleyebilecekse ya da büyük servetinin gücüyle ne yaptıysa yanına bırakabilecekse korkmayacaktır; elbette iyi bir adam olmadığı hâlde öyle sanılmayı, iyi bir adam olup öyle sanılmamaya tercih edecektir. Böylece —ve bu kesinlikle doğrudur— bize gerçek ve sağlam adalet yerine adaletin taklidini öğretiyor, bir bakıma kendi sarsılmaz vicdanımızı hor görüp başkalarının yanılan kanaatinin peşine düşmemizi tembihliyorsunuz.

2.71

Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. nosti, credo, illud: Némo pius est, quí pietatem— ; cave putes quicquam esse verius. nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; non metuet autem, sive celare poterit, sive opibus magnis quicquid fecerit optinere, certeque malet existimari bonus vir, ut non sit, quam esse, ut non putetur. ita, quod certissimum est, pro vera certaque iustitia simulationem nobis iustitiae traditis praecipitisque quodam modo ut nostram stabilem conscientiam contemnamus, aliorum errantem opinionem aucupemur.

2.72Aynı şeyler öteki faziletler için de söylenebilir; siz bunların hepsinin temelini, suya temel atar gibi, hazza dayandırıyorsunuz. Söyle bakalım: o aynı Torquatus'a cesur diyebilir miyiz? —Senin dediğin gibi seni ayartamasam da hem ailenizden hem adınızdan hoşlanıyorum, evet, hoşlanıyorum. Hem, Herkül hakkı için, o en iyi adam, beni çok seven Aulus Torquatus gözümün önünde duruyor; herkesin bildiği o günlerde bana ne büyük, ne parlak bir bağlılık gösterdiğini ikinizin de bilmesi gerekir. Hem minnettar olmak hem de öyle tanınmak isteyen ben, onun bana kendi çıkarı için değil benim hatırım için dost olduğunu görmeseydim, bu bağlılık bana hoş gelmezdi; meğer ki doğru davranmak herkesin çıkarına olduğu için buna "kendi çıkarı" diyor olasın. Bunu diyorsan kazandık. Çünkü bizim istediğimiz, uğruna çekiştiğimiz şey budur: vazifenin meyvesi vazifenin kendisidir.

2.72

Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. quid enim? fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum?—delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. et hercule mihi vir optimus nostrique amantissimus, Aulus Torquatus, versatur ante oculos, cuius quantum studium et quam insigne fuerit erga me temporibus illis, quae nota sunt omnibus, scire necesse est utrumque vestrum. quae mihi ipsi, qui volo et esse et haberi gratus, grata non essent, nisi eum perspicerem mea causa mihi amicum fuisse, non sua, nisi hoc dicis sua, quod interest omnium recte facere. si id dicis, vicimus. id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

2.73Senin üstadın bunu istemez; her şeyden bir ücret gibi haz talep eder. Ama Torquatus'a dönüyorum. Anio kıyısında meydan okunup Galyalıyla vuruştuysa ve onun ganimetinden hem gerdanlığı hem lakabı kendine taktıysa, bunu haz için ya da böyle işlerin bir erkeğe yakıştığını düşünmesinden başka bir sebeple yaptıysa, onu cesur saymam. Hele utanma duygusu, ölçülülük, iffet, tek kelimeyle itidal, kendi kutsallıklarıyla ayakta durmayıp ceza ya da rezalet korkusuyla dizginlenecekse, gizlenme, cezasızlık ya da serbestlik imkânı göründüğünde hangi zina, hangi ırza geçme, hangi şehvet kendini dışarı salıp koyuvermez?

2.73

hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. sed ad illum redeo. si voluptatis causa cum Gallo apud Anienem depugnavit provocatus et ex eius spoliis sibi et torquem et cognomen induit ullam aliam ob causam, nisi quod ei talia facta digna viro videbantur, fortem non puto. iam si pudor, si modestia, si pudicitia, si uno verbo temperantia poenae aut infamiae metu coërcebuntur, non sanctitate sua se tuebuntur, quod adulterium, quod stuprum, quae libido non se proripiet ac proiciet aut occultatione proposita aut inpunitate aut licentia?

2.74Peki şu sana nasıl görünüyor, Torquatus: senin gibi bir adı, zekâsı, şöhreti olan biri, yaptıklarını, düşündüklerini, uğraştıklarını neye bağladığını, giriştiklerini ne uğruna başarmak istediğini, kısacası hayatta neyi en iyi saydığını bir topluluk önünde söylemeye cesaret edemiyor? Bir makama gelip halkın karşısında kürsüye çıktığında —çünkü yargı işlerinde hangi ilkelere uyacağını ilan etmen gerekecek, belki de istersen atalarının âdetine uyarak atalarından ve kendinden de söz edeceksin—, o makamda her şeyi haz için yapacağını, hayatında da hiçbir şeyi hazdan başka bir şey için yapmadığını söylemeye ne karşılığında razı olurdun? "Beni cahillerin önünde böyle konuşacak kadar akılsız mı sanıyorsun?" diyorsun. Öyleyse aynı şeyleri mahkemede söyle; dinleyici kalabalığından çekiniyorsan senatoda söyle. Asla söylemeyeceksin. Neden, bu söz utanç verici olduğu için değilse? Peki beni ve Triarius'u, önünde utanç verici şeyler konuşulabilecek kişiler mi sayıyorsun?

2.74

Quid? illud, Torquate, quale tandem videtur, te isto nomine, ingenio, gloria, quae facis, quae cogitas, quae contendis quo referas, cuius rei causa perficere quae conaris velis, quid optimum denique in vita iudices non audere in conventu dicere? quid enim mereri velis, iam cum magistratum inieris et in contionem ascenderis—est enim tibi edicendum quae sis observaturus in iure dicendo, et fortasse etiam, si tibi erit visum, aliquid de maioribus tuis et de te ipso dices more maiorum—, quid merearis igitur, ut dicas te in eo magistratu omnia voluptatis causa facturum esse, teque nihil fecisse in vita nisi voluptatis causa? An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. numquam facies. cur, nisi quod turpis oratio est? mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare?

2.75Ama olsun: haz kelimesinin kendisinde bir itibar yoktur, belki de biz onu anlamıyoruz. Zira durmadan bunu söylüyorsunuz: haz derken neyi kastettiğinizi anlamıyormuşuz. Sanki zor ve karanlık bir şeymiş! "Bölünmezler"den ve "dünyalar arası"ndan söz ettiğinizde, ki bunlar ne vardır ne de var olabilir, sizi anlıyoruz da bütün serçelerin bildiği hazzı mı anlayamıyoruz? Ya sana yalnızca hazzın ne olduğunu —hislerde hoş bir harekettir— değil, senin onu ne olarak almak istediğini de bildiğimi kabul ettirirsem? Sen bazen tam da biraz önce benim söylediğim hazzı kastediyor, ona hareket hâlinde olan ve bir çeşitlilik meydana getiren haz adını veriyorsun; bazen de başka bir hazzı, kendisine hiçbir şey eklenemeyen en yüksek hazzı kastediyorsun. Bunun bütün acı ortadan kalktığında var olduğunu söylüyor ve ona durağan haz diyorsun.

2.75

Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. rem videlicet difficilem et obscuram! individua cum dicitis et intermundia, quae nec sunt ulla nec possunt esse, intellegimus, voluptas, quae passeribus omnibus nota est, a nobis intellegi non potest? quid, si efficio ut fateare me non modo quid sit voluptas scire—est enim iucundus motus in sensu—, sed etiam quid eam tu velis esse? tum enim eam ipsam vis, quam modo ego dixi, et nomen inponis, in motu ut sit et faciat aliquam varietatem, tum aliam quandam summam voluptatem, quo addi nihil possit; eam tum adesse, cum dolor omnis absit; eam stabilem appellas.

2.76Olsun, haz bu olsun. Herhangi bir topluluk önünde her şeyi acı çekmemek için yaptığını söyle. Bunun bile yeterince yüce, yeterince şerefli bir söz olmadığını düşünüyorsan, o makamda da bütün hayatında da her şeyi kendi çıkarın için, yalnızca işine geleni, kısacası yalnızca kendin için yapacağını söyle. Halkın nasıl bir yaygara koparacağını, senin için şimdiden hazır bekleyen konsüllüğün umudunun ne olacağını sanıyorsun? Kendinle ve yakınlarınla baş başayken uyguladığın, ama açıkça ilan edip ortaya koymaya cesaret edemediğin bir öğretiyi mi izleyeceksin? Oysa Peripatetiklerin ve Stoacıların söyledikleri, mahkemede de senatoda da hep dilindedir. Vazife, hakkaniyet, itibar, sadakat, doğru olan, ahlâken güzel olan, hükümranlığa ve Roma halkına layık olan, devlet uğruna her tehlikeyi göze almak, vatan için ölmek: sen bunları söylerken biz kalın kafalılar hayran kalırız, sen ise elbette içinden kendi kendine gülersin.

2.76

sit sane ista voluptas. dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. si ne hoc quidem satis ample, satis honeste dici putas, dic te omnia et in isto magistratu et in omni vita utilitatis tuae causa facturum, nihil nisi quod expediat, nihil denique nisi tua causa: quem clamorem contionis aut quam spem consulatus eius, qui tibi paratissimus est, futuram putas? eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas? at vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. officium, aequitatem, dignitatem, fidem, recta, honesta, digna imperio, digna populo Romano, omnia pericula pro re publica, mori pro patria, haec cum loqueris, nos barones stupemus, tu videlicet tecum ipse rides.

2.77Çünkü bu kadar görkemli, bu kadar parlak sözler arasında hazza hiç yer yoktur: yalnız sizin hareket hâlinde dediğiniz, şehirli köylü herkesin, evet, Latince konuşan herkesin haz diye andığı hazza değil, sizden başka kimsenin haz demediği şu durağan hazza da.

Öyleyse dikkat et, belki de bizim sözlerimizi kendi düşüncelerinle kullanmamalısın. Daha ağırbaşlı görünmek için yüzüne, yürüyüşüne bir kalıp verseydin kendine benzemezdin; peki sözleri mi uyduracak, inanmadığın şeyleri mi söyleyeceksin? Yoksa giysi gibi düşünceyi de biri evde, biri çarşıda giyilmek üzere iki tane mi edineceksin; dışta gösteriş dursun, içte hakikat saklansın diye mi? Rica ederim, bunun doğru olup olmadığına bir bak. Bana göre doğru kanaatler; ahlâken güzel, övgüye değer, şan getiren, senatoda da halk önünde de her toplulukta ve her mecliste açıkça söylenebilecek kanaatlerdir. Öyle ki insan söylemekten utanacağı şeyi düşünmekten de utansın.

2.77

nam inter ista tam magnifica verba tamque praeclara non habet ullum voluptas locum, non modo illa, quam in motu esse dicitis, quam omnes urbani rustici, omnes, inquam, qui Latine loquuntur, voluptatem vocant, sed ne haec quidem stabilis, quam praeter vos nemo appellat voluptatem. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? vide, quaeso, rectumne sit. mihi quidem eae verae videntur opiniones, quae honestae, quae laudabiles, quae gloriosae, quae in senatu, quae apud populum, quae in omni coetu concilioque profitendae sint, ne id non pudeat sentire, quod pudeat dicere.

2.78Dostluğa nerede yer olabilir? İnsan, kendisi için sevmediği birine nasıl dost olabilir? "Dostluk" (amicitia) adı "sevmek"ten (amare) türemiştir; peki sevmek, kendine bundan hiçbir şey dönmese bile birinin olabildiğince büyük iyiliklere kavuşmasını istemekten başka nedir? "Böyle bir gönülle bakmak işime yarar" diyor. Hayır, belki öyle görünmek işine yarar. Çünkü gerçekten öyle olmadıkça öyle olamazsın. Peki sevginin kendisi seni sarmadıkça nasıl öyle olacaksın? Sevgi fayda hesabıyla meydana gelmez; kendiliğinden, kendi başına doğar. "Ama ben faydanın peşindeyim." Öyleyse dostluk, fayda peşinden geldikçe sürecek; dostluğu fayda kuruyorsa onu yine fayda yıkacaktır.

2.78

Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? quid autem est amare, e quo nomen ductum amicitiae est, nisi velle bonis aliquem affici quam maximis, etiamsi ad se ex iis nihil redundet? Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Immo videri fortasse. esse enim, nisi eris, non potes. qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. At enim sequor utilitatem. Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem.

2.79Peki fayda, sık sık olduğu gibi, dostluktan çekilirse ne yapacaksın? Dostunu bırakacak mısın? Bu nasıl dostluk? Tutacak mısın? Bu öğretinle nasıl bağdaşır? Dostluğun fayda için istenmesi gerektiğini ileri sürersen nereye varacağını görüyorsun. "Dostumu korumayı bırakırsam nefret toplamayayım diye." Önce şunu söyle: bu davranış utanç verici olduğu için değilse neden nefrete layık olsun? Bir zarara uğramamak için dostunu bırakmasan bile, hiçbir kazancı olmayan bir bağla bağlı kalmamak için onun ölmesini dileyeceksin. Ya sana hiçbir fayda getirmemekle kalmayıp malından mülkünden kayıplara katlanman, zahmetlere girmen, hayatını tehlikeye atman gerekirse? O zaman bile kendini düşünüp herkesin kendisi ve kendi hazları için doğduğunu hesaba katmayacak mısın? O Pythagorasçının Sicilya tiranına yaptığı gibi, dostun için tirana ölümüne kefil olacak mısın? Ya da Pylades iken dostun için ölmek üzere Orestes olduğunu mu söyleyeceksin? Yahut Orestes olsaydın, Pylades'i yalanlayıp kendini ele verir, buna inandıramazsan ikinizin birlikte öldürülmesine razı olmaz mıydın?

2.79

sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? relinquesne? quae ista amicitia est? retinebis? qui convenit? quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere?

2.80Sen bunların hepsini yapardın Torquatus; büyük övgüye değer hiçbir şeyi ölüm ya da acı korkusuyla bir kenara bırakacağını sanmıyorum. Ama soru, neyin senin tabiatına uygun olduğu değil, neyin öğretine uygun olduğudur. Savunduğun bu öğreti, öğrenip benimsediğin bu ilkeler, Epikuros her zamanki gibi dostluğu övgülerle göklere çıkarsa da onu kökünden yıkar.

"Ama kendisi dostluklarına özen gösterdi." Rica ederim, onun iyi, nazik ve insancıl bir adam olduğunu kim inkâr ediyor? Bu tartışmalarda onun ahlâkı değil zekâsı söz konusu. Hakikat konusunda kendileriyle ayrı düşenlere sövgülerle saldırmak gibi bir sapkınlık Yunanların hafifliğine kalsın. Ama dostluklarını korumakta ne kadar nazik olursa olsun, bu söylediklerim doğruysa —hiçbir şeyi kesin olarak ileri sürmüyorum— yeterince keskin zekâlı değildi. "Ama pek çok kişinin beğenisini kazandı."

2.80

Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. At coluit ipse amicitias. Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? de ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt—nihil enim affirmo—, non satis acutus fuit. At multis se probavit.

2.81Belki de haklı olarak; yine de kalabalığın tanıklığı en ağır basan tanıklık değildir. Her sanatta, her uğraşta, her türlü ilimde, hatta faziletin kendisinde bile en iyi olan en nadir olandır. Bana kalırsa, hem onun kendisinin iyi bir adam olması hem de pek çok Epikurosçunun geçmişte olduğu gibi bugün de dostluklarında sadık, bütün hayatlarında sebatlı ve ağırbaşlı olup kararlarını hazza göre değil vazifeye göre ayarlaması, ahlâken güzel olanın gücünün daha büyük, hazzın gücünün daha küçük olduğunu gösterir. Bazıları öyle yaşar ki hayatları sözlerini çürütür. Başkalarının yaptıklarından daha iyi konuştukları düşünülür; bunlar ise bana söylediklerinden daha iyi yapıyormuş gibi görünüyor.

2.81

Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. in omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. ac mihi quidem, quod et ipse bonus vir fuit et multi Epicurei et fuerunt et hodie sunt et in amicitiis fideles et in omni vita constantes et graves nec voluptate, sed officio consilia moderantes, hoc videtur maior vis honestatis et minor voluptatis. ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere.

2.82Ama bunların konuyla pek ilgisi yok; senin dostluk hakkında söylediklerine bakalım. Bunlardan birinin Epikuros'un kendi sözü olduğunu tanır gibi oldum: dostluk hazdan ayrılamaz ve bu yüzden ona özen gösterilmelidir, çünkü dostluk olmadan güven içinde ve korkusuzca yaşanamaz, dolayısıyla hoş da yaşanamaz. Buna yeterince cevap verdim. Bir de bu daha yeni Epikurosçuların, bildiğim kadarıyla o üstadın kendisinin hiç söylemediği, daha insancıl bir görüşünü getirdin: dosta önce fayda için yönelinir, ama yakınlık kurulduktan sonra dost, haz umudu bir yana bırakılsa bile kendisi için sevilir. Bu görüş türlü yönlerden eleştirilebilse de verdiklerini kabul ediyorum. Bana yeter, onlara yetmez. Çünkü bazen hiçbir haz beklenmeden ve aranmadan doğru davranılabileceğini söylüyorlar.

2.82

Sed haec nihil sane ad rem; illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. e quibus unum mihi videbar ab ipso Epicuro dictum cognoscere, amicitiam a voluptate non posse divelli ob eamque rem colendam esse, quod, quoniam sine ea tuto et sine metu vivi non posset, ne iucunde quidem posset. satis est ad hoc responsum. Attulisti aliud humanius horum recentiorum, numquam dictum ab ipso illo, quod sciam, primo utilitatis causa amicum expeti, cum autem usus accessisset, tum ipsum amari per se etiam omissa spe voluptatis. hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. mihi enim satis est, ipsis non satis. nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.

2.83Bazılarının bilgelerin aralarında bir tür antlaşma yaptığını söylediğini de anlattın: kendilerine karşı nasıl bir gönülle bakıyorlarsa dostlarına karşı da öyle bakacaklarmış. Bunun mümkün olduğunu, sık sık yapıldığını ve hazları tatmaya en çok yaradığını söylüyorlarmış. Bu antlaşmayı yapabildilerse şunu da yapsınlar: hakkaniyeti, ölçülülüğü, bütün faziletleri karşılıksız olarak, kendileri için sevsinler. Yoksa dostluklara meyveleri, kazançları ve faydaları için özen gösterirsek, dostluğun kendisini kendiliğinden, kendi gücüyle, kendinden ötürü ve kendisi için istenir kılan hiçbir sevgi olmazsa, tarlaları ve kira evlerini dostlara tercih edeceğimizden şüphe mi var?

2.83

Posuisti etiam dicere alios foedus quoddam inter se facere sapientis, ut, quem ad modum sint in se ipsos animati, eodem modo sint erga amicos; id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. an vero, si fructibus et emolumentis et utilitatibus amicitias colemus, si nulla caritas erit, quae faciat amicitiam ipsam sua sponte, vi sua, ex se et propter se expetendam, dubium est, quin fundos et insulas amicis anteponamus?

2.84Burada Epikuros'un dostluğu övmek için en güzel sözlerle söylediklerini yeniden hatırlatabilirsin. Ben onun ne dediğini değil, kendi öğretisi ve görüşüyle tutarlı olarak ne diyebileceğini soruyorum. "Dostluk fayda için arandı." Öyleyse şu Triarius'un sana, Puteoli'deki tahıl ambarları senin olsaydı onlardan daha faydalı olabileceğini mi düşünüyorsun? Her zamanki gerekçelerinizi topla: "Dostların sağladığı koruma." Kendinde, kanunlarda, sıradan dostluklarda yeterince koruma var. Artık seni kimse hor göremez; nefretten ve kıskançlıktan da kolayca sakınırsın, çünkü Epikuros bunlar için öğütler verir. Hem böyle büyük gelirleri cömertçe kullanarak, bu Pylades'vari dostluk olmadan da pek çok kişinin iyi niyetiyle kendini pek güzel korur, sağlama alırsın. "Ama derler ya, şakayı da ciddiyi de, sırları da, bütün gizli şeyleri de kiminle paylaşacağım?"

2.84

Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. iam contemni non poteris. odium autem et invidiam facile vitabis. ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?

2.85En iyisi kendinle, sonra da sıradan bir dostla. Ama bunların gereksiz olmadığını farz et; o kadar büyük bir servetin faydası yanında bunlar nedir ki? Görüyorsun: dostluğu kendi sevgisiyle ölçersen ondan üstün bir şey yoktur; kazancıyla ölçersen en yakın dostluklar bile verimli arazilerin getirisi karşısında geride kalır. Öyleyse gerçek dostlar olacaksak, benim malımı değil beni sevmelisin.

Ama apaçık konularda gereğinden fazla uzattık. Her şey hazza bağlanırsa ne faziletlere ne dostluklara hiçbir yerde yer kalmadığı ispat edilip sonuca bağlandığına göre, bundan öte pek bir şey söylemeye gerek yok. Yine de hiçbir noktanın cevapsız kaldığı düşünülmesin diye, konuşmanın geri kalanına da birkaç söz söyleyeceğim.

2.85

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. sed fac ista esse non inportuna; quid ad utilitatem tantae pecuniae? vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.

2.86Felsefenin bütün varlığı mutlu yaşamaya yöneliktir; insanlar da yalnızca bunu istedikleri için bu uğraşa kendilerini vermişlerdir. Ama mutlu yaşamayı kimi bir şeyde, kimi başka bir şeyde görür; siz onu hazda, bunun tersine bütün bedbahtlığı da acıda görüyorsunuz. Öyleyse önce sizin mutlu yaşamanızın nasıl bir şey olduğuna bakalım. Sanırım şunu kabul edeceksiniz: mesut olmak diye bir şey varsa, bu bütünüyle bilgenin elinde olmalıdır. Çünkü mutlu hayat kaybedilebiliyorsa mutlu hayat olamaz. Kırılgan ve geçici olan bir şeyin kendisi için her zaman sağlam ve sarsılmaz kalacağına kim güvenir? İyilerinin kalıcılığına güvenmeyen kişi ise bir gün onları kaybedip bedbaht olmaktan korkmak zorundadır. En büyük şeyler konusunda korku içinde olan kimse de mesut olamaz. O hâlde kimse mesut olamaz.

2.86

quoniam igitur omnis summa philosophiae ad beate vivendum refertur, idque unum expetentes homines se ad hoc studium contulerunt, beate autem vivere alii in alio, vos in voluptate ponitis, item contra miseriam omnem in dolore, id primum videamus, beate vivere vestrum quale sit. atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. nemo igitur esse beatus potest.

2.87Çünkü mutlu hayat, zamanın bir parçasında değil, zamanın sürekliliği içinde söz konusu edilir; hayat da tamamlanıp bitmedikçe hayat diye anılmaz. Kimse de bazen mesut, bazen bedbaht olamaz; bedbaht olabileceğini düşünen kişi mesut olmayacaktır. Mutlu hayat bir kez elde edildi mi, onu meydana getiren bilgelik ne kadar sürerse o da o kadar sürer; Herodotos'un yazdığına göre Solon'un Kroisos'a öğütlediği gibi ömrün son anını beklemez. "Ama" diyeceksin, "senin de söylediğin gibi Epikuros zamanın uzunluğunun mutlu yaşamaya bir şey katmadığını, kısa bir sürede tadılan hazzın ebedî olsaydı tadılacak hazdan daha küçük olmadığını söyler."

2.87

neque enim in aliqua parte, sed in perpetuitate temporis vita beata dici solet, nec appellatur omnino vita, nisi confecta atque absoluta, nec potest quisquam alias beatus esse, alias miser; qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. nam cum suscepta semel est beata vita, tam permanet quam ipsa illa effectrix beatae vitae sapientia neque expectat ultimum tempus aetatis, quod Croeso scribit Herodotus praeceptum a Solone. At enim, quem ad modum tute dicebas, negat Epicurus diuturnitatem quidem temporis ad beate vivendum aliquid afferre, nec minorem voluptatem percipi in brevitate temporis, quam si illa sit sempiterna.

2.88Bu son derece tutarsız bir söz. En yüksek iyiyi hazda gören biri, hazzın sonsuz bir ömürde, sınırlı ve kısa bir ömürdekinden daha büyük olmayacağını söylüyor. Bütün iyiyi fazilette gören kişi, mutlu hayatın faziletin yetkinleşmesiyle tamamlandığını söyleyebilir; çünkü günlerin en yüksek iyiye bir artış katmadığını söyler. Ama hayatı mesut kılanın haz olduğunu düşünen kişi, hazzın sürenin uzamasıyla artmadığını söylerse kendisiyle nasıl tutarlı olacak? Öyleyse acı da artmaz. Yoksa her acı en uzun sürdüğünde en büyük bedbahtlık olur da süre hazzı daha arzu edilir kılmaz mı? O hâlde Epikuros neden tanrıya hep mesut ve ebedî diyor? Ebedîlik çıkarılırsa Iuppiter Epikuros'tan hiç de daha mesut değildir; çünkü ikisi de en yüksek iyinin, yani hazzın tadını çıkarır. "Ama Epikuros acı da çeker." Ama acıyı hiçe sayar; zira yakılsa bile "Ne hoş!" diyeceğini söyler.

2.88

haec dicuntur inconstantissime. cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; negat enim summo bono afferre incrementum diem. qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? igitur ne dolorem quidem. an dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. At enim hic etiam dolore. At eum nihili facit; ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.

2.89Öyleyse ebedîlikte geride kalmıyorsa tanrıdan hangi bakımdan geride kalır? Ebedîlikte de en yüksek haz, hem de ebedî bir haz dışında hangi iyi vardır? Tutarlı konuşmadıktan sonra gösterişli konuşmanın ne yararı var? "Mutlu yaşamak bedenin hazzındadır; istersen ruhun hazzını da ekleyeyim, yeter ki bu da sizin istediğiniz gibi bedenden doğsun." Peki bu hazzı bilgeye sürekli olarak kim sağlayabilir? Çünkü hazları meydana getiren şeyler bilgenin elinde değildir. Mesut olmak bilgeliğin kendisinde değil, bilgeliğin hazza ulaşmak için sağladığı şeylerdedir. Oysa bunların hepsi dışarıdan gelir; dışarıdan gelen de talihe bağlıdır. Böylece mutlu hayatın efendisi, Epikuros'un bilgenin işine pek az karıştığını söylediği talih olur.

2.89

qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? in qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? In voluptate corporis—addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore—situm est vivere beate. Quid? istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti.

2.90"Haydi," diyeceksin, "bunlar küçük şeyler. Bilgeyi tabiatın kendisi zengin eder; Epikuros da tabiatın zenginliklerinin kolay elde edildiğini öğretmiştir." Bu güzel bir söz, ben de karşı çıkmıyorum; ama bu sözler birbiriyle çatışıyor. Çünkü Epikuros en sade beslenmeden, yani en basit yiyecek ve içeceklerden, ziyafet için en seçkin şeylerden alınan hazdan daha az haz alınmadığını söyler. Mutlu yaşamak için nasıl bir beslenme seçildiğinin hiç önemi olmadığını söyleseydi, ona hak verirdim, hatta onu överdim; çünkü doğruyu söylemiş olurdu. Hazzı hiçbir yere koymayan Sokrates'in de yemeğin katığının açlık, içeceğin katığının susuzluk olduğunu söylediğini duyarım. Ama her şeyi hazza bağlayıp Gallonius gibi yaşayan, Frugi lakaplı o Piso gibi konuşan birini dinlemem; onun düşündüğünü söylediğine de inanmam.

2.90

Age, inquies, ista parva sunt. Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. sed qui ad voluptatem omnia referens vivit ut Gallonius, loquitur ut Frugi ille Piso, non audio nec eum, quod sentiat, dicere existimo.

2.91Tabiatın zenginliklerinin kolay elde edildiğini, çünkü tabiatın azla yetindiğini söyledi. Elbette; tabii siz hazza bu kadar değer vermeseydiniz. "En ucuz şeylerden de en pahalı şeylerden alınan hazdan daha az haz alınmaz" diyor. Bu, yürekten yoksun olmak bir yana, damak zevkinden de yoksun olmaktır. Hazzın kendisini hor görenler, mersin balığını hamsiye tercih etmediklerini söyleyebilirler. Ama en yüksek iyiyi hazda gören kişi her şeyi akılla değil hisle yargılamalı, en tatlı olanları en iyi saymalıdır.

2.91

naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima.

2.92Ama olsun: en büyük hazlara azla, hatta benden yana bir engel yok, elinden gelirse hiçle ulaşsın. Ksenophon'un Perslerin yemeğe alışık olduğunu yazdığı o tere otunda, Platon'un sert biçimde kınadığı Siraküza sofralarındakinden daha az haz olmasın. Hazzı elde etmek, diyorum, istediğiniz kadar kolay olsun; acı hakkında ne diyeceğiz? Acının işkenceleri öyle büyüktür ki acı en büyük kötüyse, bunların ortasında mutlu hayat bulunamaz. Neredeyse ikinci bir Epikuros olan Metrodoros'un kendisi mesut insanı aşağı yukarı şu sözlerle tarif eder: bedeni iyi durumda olan ve bunun böyle süreceğinden emin olan kişi. Peki bedeninin bir yıl sonra değil, akşama nasıl olacağından emin olabilecek biri var mıdır? Demek ki acıdan, yani en büyük kötüden, şu an yanımızda olmasa bile her zaman korkulacaktır; çünkü her an çıkıp gelebilir. Öyleyse en büyük kötünün korkusu mutlu hayatta nasıl barınabilir?

2.92

Verum esto; consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. ipse enim Metrodorus, paene alter Epicurus, beatum esse describit his fere verbis: cum corpus bene constitutum sit et sit exploratum ita futurum. an id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; iam enim adesse poterit. qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?

2.93"Epikuros acıyı önemsememenin yolunu öğretir" diyor. En büyük kötünün önemsenmemesi zaten başlı başına saçmadır. Ama nedir bu yol? "En büyük acı kısa sürer" diyor. Önce, sen neye kısa diyorsun? Sonra, hangi acıya en büyük diyorsun? Söyle bakalım: en şiddetli acı birkaç gün sürmez mi? Bak, aylarca da sürebilir! Yoksa yakalar yakalamaz öldüren acıyı mı kastediyorsun? Böyle bir acıdan kim korkar? Ben senin, dostum, en iyi ve en insancıl adam olan Marcus'un oğlu Gnaeus Octavius'u, bir kez ya da kısa bir süre değil, sık sık ve uzun uzun kemirdiğini gördüğüm acıyı hafifletmeni isterdim. Ölümsüz tanrılar, bütün eklemleri yanıyor gibi görünürken o ne işkencelere katlanıyordu! Yine de bedbaht görünmüyordu, çünkü bu en büyük kötü değildi; yalnızca sıkıntı içinde görünüyordu. Ama rezil ve ahlâksız bir hayat sürüp hazlar içinde yüzseydi bedbaht olurdu.

2.93

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. sed quae tandem ista ratio est? Maximus dolor, inquit, brevis est. Primum quid tu dicis breve? deinde dolorem quem maximum? quid enim? summus dolor plures dies manere non potest? vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. quis istum dolorem timet? illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu. quos ille, di inmortales, cum omnes artus ardere viderentur, cruciatus perferebat! nec tamen miser esse, quia summum id malum non erat, tantum modo laboriosus videbatur; at miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus.

2.94Büyük acının kısa, uzun acının hafif olduğunu söylemenize gelince, bunun ne demek olduğunu anlamıyorum. Çünkü hem büyük hem de epey uzun süren acılar görüyorum. Bunlara katlanmanın daha gerçek bir yolu vardır, ama ahlâken güzel olanı kendisi için sevmeyen sizler bu yolu kullanamazsınız. Cesaretin bazı öğütleri, neredeyse kanunları vardır; bunlar bir erkeğin acı karşısında kadınlaşmasını yasaklar. Bu yüzden utanç verici sayılması gereken şey, acı çekmek değildir —bu bazen kaçınılmazdır—, Lemnos'taki o kayayı Philoktetes'in feryatlarıyla matem yerine çevirmektir:

Kaya, feryat, sızlanma, inilti ve homurtularla yankılanıp dilsizken ağlamaklı sesler geri verir.

Elinden gelirse Epikuros ilahisini ona okusun,

engerek ısırığıyla iç damarları zehre bulanıp korkunç işkenceler uyandıran adama!

Epikuros şöyle der: "Philoktetes, sus! Acı kısadır." Ama adam on yıldır mağarada yatıyor. "Uzunsa hafiftir; çünkü ara verir, gevşer."

2.94

Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. video enim et magnos et eosdem bene longinquos dolores, quorum alia toleratio est verior, qua uti vos non potestis, qui honestatem ipsam per se non amatis. fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. quam ob rem turpe putandum est, non dico dolere—nam id quidem est interdum necesse—, sed saxum illud Lemnium clamore Philocteteo funestare, Quod éiulatu, quéstu, gemitu, frémitibus Resonándo mutum flébiles vocés refert. Huic Epicurus praecentet, si potest, cui E víperino mórsu venae víscerum Venéno inbutae taétros cruciatús cient! Sic Epicurus: Philocteta, st! brevis dolor. At iam decimum annum in spelunca iacet. Si longus, levis; dat enim intervalla et relaxat.

2.95Önce, sık sık ara vermez; sonra, geçmiş acının hatırası tazeyken, gelecek ve yaklaşan acının korkusu da insana işkence ederken bu gevşeme nasıl bir gevşemedir? "Ölsün" diyor. Belki en iyisi budur; ama o zaman "her zaman hazzın ağır bastığı" sözünüz nerede kalır? Durum öyleyse, birine ölmeyi öğütlerken bir cinayet işlemediğine dikkat et. Öyleyse daha çok şu söylensin: acı karşısında zayıf düşmek, kırılmak, boyun eğmek utanç vericidir, erkeğe yakışmaz. Sizin "Ağırsa kısadır, uzunsa hafiftir" sözünüz ezberden söylenmiş bir laftır. Acıyı yatıştıran, faziletin, yüce gönüllülüğün, sabrın ve cesaretin merhemleridir.

2.95

Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Moriatur, inquit. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. nam ista vestra: Si gravis, brevis; si longus, levis dictata sunt. virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.

2.96Uzağa gitmeyeyim; Epikuros'un ölürken ne dediğini dinle de yaptıklarının söyledikleriyle çeliştiğini anla: "Epikuros'tan Hermarkhos'a selam. Hayatımın mutlu ve aynı zamanda son gününü geçirirken bunları yazıyordum. Mesanemin ve bağırsaklarımın hastalıkları o kadar şiddetliydi ki büyüklüklerine hiçbir şey eklenemezdi." Zavallı adam! Acı en büyük kötüyse başka bir şey denemez. Ama kendisini dinleyelim: "Bütün bunları," diyor, "akıl yürütmelerimizi ve bulduklarımızı hatırlamaktan duyduğum ruh sevinci telafi ediyordu. Sen de gençliğinden beri bana ve felsefeye karşı gösterdiğin bağlılığa yaraşır biçimde Metrodoros'un çocuklarını koru."

2.96

Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos.

2.97Artık Epameinondas'ın da Leonidas'ın da ölümünü bu adamın ölümüne tercih etmiyorum. Epameinondas, Lakedaimonluları Mantineia'da yendikten sonra ağır bir yarayla can verdiğini görünce, gözlerini açar açmaz kalkanının sağ salim olup olmadığını sordu. Ağlayan adamları sağ salim olduğunu söyleyince, düşmanın bozguna uğratılıp uğratılmadığını sordu. Bunu da istediği gibi duyunca, kendisini delip geçen mızrağın çekilip çıkarılmasını emretti. Böylece çok kan kaybederek sevinç ve zafer içinde öldü. Lakedaimonluların kralı Leonidas ise, ya utanç verici bir kaçış ya da şanlı bir ölüm seçimiyle karşı karşıya kalınca, kendini ve Sparta'dan getirdiği o üç yüz kişiyi Thermopylai'de düşmanın karşısına dikti. Komutanların ölümleri parlaktır; filozoflar ise çoğunlukla yataklarında ölür. Yine de nasıl öldükleri önemlidir. Epikuros ölürken kendini mesut sayıyor. Büyük bir övgü. "En büyük acıları," diyor, "sevinç telafi ediyordu."

2.97

non ego iam Epaminondae, non Leonidae mortem huius morti antepono, quorum alter cum vicisset Lacedaemonios apud Mantineam atque ipse gravi vulnere exanimari se videret, ut primum dispexit, quaesivit salvusne esset clipeus. cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. praeclarae mortes sunt imperatoriae; philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. refert tamen, quo modo. beatus sibi videtur esse moriens. magna laus. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia.

2.98Bir filozofun sesini işitiyorum, Epikuros, ama ne söylemen gerektiğini unutmuşsun. Önce şu: hatırlamaktan sevinç duyduğunu söylediğin şeyler doğruysa, yani yazdıkların ve buldukların doğruysa, sevinç duyamazsın. Çünkü artık bedene bağlayabileceğin hiçbir şeyin yok; oysa sen her zaman kimsenin bedenden başka bir sebeple ne sevindiğini ne de acı çektiğini söyledin. "Geçmiş şeylerle seviniyorum" diyor. Hangi geçmiş şeylerle? Bedenle ilgili şeylerle ise, bu acılara karşı bedenle tadılmış hazların hatırasını değil, akıl yürütmelerini koyduğunu görüyorum. Ruhla ilgili şeylerle ise, bedene bağlanmayan hiçbir ruh sevinci olmadığını söylemen yanlıştır. Sonra neden Metrodoros'un çocuklarını emanet ediyorsun? O seçkin vazife duygunda ve o büyük sadakatinde —çünkü öyle olduğunu düşünüyorum— bedene bağladığın ne var?

2.98

Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. primum enim, si vera sunt ea, quorum recordatione te gaudere dicis, hoc est, si vera sunt tua scripta et inventa, gaudere non potes. nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Praeteritis, inquit, gaudeo. Quibusnam praeteritis? si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. cur deinde Metrodori liberos commendas? quid in isto egregio tuo officio et tanta fide—sic enim existimo—ad corpus refers?

2.99İstediğiniz kadar evirip çevirin Torquatus, Epikuros'un bu parlak mektubunda onun öğretileriyle uyumlu ve tutarlı yazılmış hiçbir şey bulamazsınız. Böylece kendi kendini çürütmüş olur; yazdıklarını da kendi dürüstlüğü ve ahlâkı mahkûm eder. Çünkü çocukları böyle emanet etmesi, dostluğu hatırlayıp sevmesi, son nefesinde en yüce vazifelere bağlı kalması, insanda hazlarla çağrılmamış, ödüllerin ücretiyle uyandırılmamış, karşılık beklemeyen doğuştan bir dürüstlük bulunduğunu gösterir. Ölmekte olan bir adamın bu kadar büyük vazifeler yerine getirdiğini görürken, ahlâken güzel ve doğru olanın kendi başına istenir olduğuna dair daha büyük hangi tanıklığı arayalım?

2.99

Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. nam ista commendatio puerorum, memoria et caritas amicitiae, summorum officiorum in extremo spiritu conservatio indicat innatam esse homini probitatem gratuitam, non invitatam voluptatibus nec praemiorum mercedibus evocatam. quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis?

2.100Ama biraz önce aşağı yukarı aynı sözlerle aktardığım mektubu, onun asıl felsefesiyle hiçbir şekilde bağdaşmasa da nasıl övgüye değer buluyorsam, aynı adamın vasiyetnamesini de yalnızca bir filozofun ağırbaşlılığına değil, kendi görüşüne de aykırı buluyorum. Çünkü hem sık sık uzun uzun hem de biraz önce adını andığım kitapta kısa ve ustaca şunu yazmıştır: ölüm bizi hiç ilgilendirmez; çünkü çözülmüş olan histen yoksundur, histen yoksun olan da bizi hiç ilgilendirmez. Bu daha zarif ve daha iyi ifade edilebilirdi. Çünkü çözülmüş olan histen yoksundur diye konulan söz, neyin çözüldüğünü yeterince açık söylemiyor. Yine de ne demek istediğini anlıyorum.

2.100

Sed ut epistulam laudandam arbitror eam, quam modo totidem fere verbis interpretatus sum, quamquam ea cum summa eius philosophia nullo modo congruebat, sic eiusdem testamentum non solum a philosophi gravitate, sed etiam ab ipsius sententia iudico discrepare. scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere. quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino . hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. nam quod ita positum est, quod dissolutum sit, id esse sine sensu , id eius modi est, ut non satis plane dicat quid sit dissolutum. sed tamen intellego quid velit.

2.101Ama şunu soruyorum: çözülmeyle, yani ölümle bütün his söndüğüne ve bizi ilgilendiren hiçbir şey kalmadığına göre, neden şunu bu kadar titizlikle, bu kadar özenle güvenceye alıp hükme bağlıyor: *Mirasçıları Amynomakhos ile Timokrates, Hermarkhos'un görüşüne uyarak, her yıl Gamelion ayında doğum gününün kutlanmasına yetecek parayı versinler; ayrıca her ayın yirminci gününde, kendisiyle birlikte felsefe yapmış olanların ziyafeti için para versinler ki hem kendisinin hem Metrodoros'un hatırası yaşatılsın.*

2.101

quaero autem quid sit, quod, cum dissolutione, id est morte, sensus omnis extinguatur, et cum reliqui nihil sit omnino, quod pertineat ad nos, tam accurate tamque diligenter caveat et sanciat ut Amynomachus et Timocrates, heredes sui, de Hermarchi sententia dent quod satis sit ad diem agendum natalem suum quotannis mense Gamelione itemque omnibus mensibus vicesimo die lunae dent ad eorum epulas, qui una secum philosophati sint, ut et sui et Metrodori memoria colatur.

2.102Bunların, ne kadar hoş ve insancıl olursa olsun bir adama yakışmadığını söyleyemem; ama bir bilgeye, hele kendisinin olmak istediği gibi bir tabiat filozofuna, birinin doğum günü diye bir şey olduğunu düşünmek hiç yakışmaz. Ne demek bu? Bir kez geçmiş bir gün yeniden aynı gün olabilir mi? Elbette olamaz. Yoksa aynı türden bir gün mü? O da olmaz; meğer ki binlerce yıl geçsin de bütün yıldızlar aynı anda yola çıktıkları yere geri dönsün. Demek ki kimsenin doğum günü yoktur. "Ama kutlanıyor!" Bunu da ben bilmiyordum sanki! Ama diyelim ki öyle; ölümden sonra da mı kutlanacak? Hem de bunu, ölümden sonra hiçbir şeyin bizi ilgilendirmediğini bize bir kehanet gibi bildiren adam vasiyetnamesiyle mi güvenceye alacak? Hiçbir kıyısı, hiçbir sınırı olmayan sayısız dünyayı ve sonsuz bölgeleri zihniyle dolaşmış bir adama bunlar yakışmazdı. Demokritos böyle bir şey yaptı mı? Başkalarını bir yana bırakıp, Epikuros'un yalnızca kendisini izlediği bu adamı tanık gösteriyorum.

2.102

haec ego non possum dicere non esse hominis quamvis et belli et humani, sapientis vero nullo modo, physici praesertim, quem se ille esse vult, putare ullum esse cuiusquam diem natalem. quid? idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? certe non potest. an eiusdem modi? ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. nullus est igitur cuiusquam dies natalis. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. num quid tale Democritus? ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est.

2.103Bir gün anılacaksa, doğduğu gün mü anılmalıydı, yoksa bilge olduğu gün mü? "Doğmasaydı bilge olamazdı" diyeceksin. Bu hesapla ninesi doğmasaydı da olamazdı. Torquatus, ölümden sonra adının hatırasının ziyafetlerle kutlanmasını istemek bütünüyle bilgili adamlara yakışmayan bir şeydir. Bu günleri nasıl geçirdiğinizi, nükteci insanların ne alaylarına uğradığınızı söylemiyorum; kavgaya gerek yok. Yalnızca şunu söylüyorum: Epikuros'un doğum gününü kutlamak, onun bunun kutlanmasını vasiyetnamesiyle güvenceye almasından daha çok size düşerdi.

2.103

quodsi dies notandus fuit, eumne potius, quo natus, an eum, quo sapiens factus est? Non potuit, inquies, fieri sapiens, nisi natus esset. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non dico— nihil opus est litibus—; tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.

2.104Ama konumuza dönelim; çünkü acıdan söz ederken bu mektuba geldik. Şimdi bütün bunlar şöyle bir sonuca bağlanabilir: en büyük kötünün içinde olan kişi, o içindeyken mesut değildir; bilge ise her zaman mesuttur ve bazen acı içindedir; öyleyse acı en büyük kötü değildir.

Peki, bilgenin geçmiş iyilerinin elinden kayıp gitmediği, kötüleri ise hatırlamaması gerektiği sözü nasıl bir şey? Önce, neyi hatırlayacağımız bizim elimizde mi? Simonides ya da başka biri Themistokles'e hafıza sanatını öğretmeyi teklif ettiğinde, Themistokles "Unutma sanatını tercih ederdim" demiş; "çünkü istemediğim şeyleri de hatırlıyorum, istediklerimi unutamıyorum."

2.104

Sed ut ad propositum—de dolore enim cum diceremus, ad istam epistulam delati sumus—, nunc totum illud concludi sic licet: qui in summo malo est, is tum, cum in eo est, non est beatus; sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; non est igitur summum malum dolor. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.

2.105Büyük bir zekâydı bu; ama durum gerçekten de şudur: hatırlamayı yasaklamak fazlasıyla buyurgan bir filozofa yakışır. Bak bakalım, yapamayacağım bir şeyi emrediyorsan, bu emirleriniz Manlius'unkiler gibi, hatta onlardan da sert değil mi? Ya geçmiş kötülerin hatırası hoş da olabiliyorsa? Öyle ki bazı atasözleri sizin öğretilerinizden daha doğru çıkar. Halk arasında "Bitmiş emekler hoştur" denir; Euripides de kötü söylememiştir —elimden gelirse Latince ifade edeceğim, çünkü bu Yunanca dizeyi hepiniz bilirsiniz—:

Geçmiş emeklerin hatırası tatlıdır.

Ama geçmiş iyilere dönelim. Bunlardan, Gaius Marius'un başvurabildiği türden şeyler olarak söz etseydiniz —sürgün edilmiş, yoksul düşmüş, bataklığa gömülmüşken zafer anıtlarını hatırlayarak acısını hafifletmesi gibi—, dinler ve bütünüyle onaylardım. Çünkü bilgenin önceden iyi tasarlayıp yaptığı her şey kendi unutkanlığıyla örtülürse, onun mutlu hayatı tamamlanamaz ve sonuna ulaştırılamaz.

2.105

Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripides— concludam, si potero, Latine; Graecum enim hunc versum nostis omnes—: Suavís laborum est praeteritorum mémoria. Sed ad bona praeterita redeamus. quae si a vobis talia dicerentur, qualibus Caius Marius uti poterat, ut expulsus, egens, in palude demersus tropaeorum recordatione levaret dolorem suum, audirem et plane probarem. nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur.

2.106Ama size göre mutlu hayatı meydana getiren, tadılmış hazların, hem de bedenle tadılmış hazların hatırasıdır. Çünkü başka hazlar varsa, ruhun bütün hazlarının bedenle ortaklıktan doğduğu yanlıştır. Bedenin hazzı geçmiş olduğu hâlde de zevk veriyorsa, Aristoteles'in Sardanapallos'un mezar yazıtıyla neden bu kadar alay ettiğini anlamıyorum. O yazıtta bu Suriye kralı, şehvetin bütün hazlarını kendisiyle birlikte götürdüğüyle övünür. Aristoteles şöyle der: Sağken bile ancak tadını çıkardığı sürece hissedebildiği şey, ölünce ona nasıl kalabilirdi?

Demek ki bedenin hazzı akıp gider; her biri ilk anda uçup gider, çoğu zaman da hatırlamaktan çok pişman olmak için sebep bırakır. Bu yüzden vatanına şöyle seslenen Africanus daha mesuttur: Bırak, Roma, düşmanlarını... ve devamındaki o parlak sözler: Çünkü senin surlarını benim emeklerim doğurdu. O geçmiş emekleriyle sevinir, sen ise geçmiş hazlarla sevinmeyi emrediyorsun. O, hiçbirini bedene bağlamadığı şeylere döner; sen ise bütünüyle bedene yapışıp kalıyorsun.

2.106

sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. corporis autem voluptas si etiam praeterita delectat, non intellego, cur Aristoteles Sardanapalli epigramma tantopere derideat, in quo ille rex Syriae glorietur se omnis secum libidinum voluptates abstulisse. Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. Laboribus hic praeteritis gaudet, tu iubes voluptatibus, et hic se ad ea revocat, e quibus nihil umquam rettulerit ad corpus, tu totus haeres in corpore.

2.107Ruhun bütün hazlarının ve acılarının bedenin hazlarına ve acılarına bağlı olduğu sözünüz nasıl savunulabilir? Seni hiçbir şey zevklendirmez mi —kiminle konuştuğumu biliyorum—; peki seni, Torquatus, hiçbir şey kendi başına zevklendirmez mi? Daha önce sözü edilmiş olan itibarı, ahlâken güzel olanı, faziletlerin güzelliğinin kendisini bir yana bırakıyorum; daha hafif şeyleri sayayım: bir şiir, bir konuşma yazarken ya da okurken, bütün olayların, bütün ülkelerin tarihini araştırırken; bir heykel, bir tablo, hoş bir yer, oyunlar, av, Lucullus'un villası —seninkini söyleseydim bir kaçamak yolun olurdu, bedenle ilgili olduğunu söylerdin—: peki bu saydıklarımı bedene mi bağlıyorsun? Yoksa seni kendiliğinden zevklendiren bir şey var mı? Ya saydıklarımın bedene bağlandığında direnirsen son derece inatçı olursun ya da bunu inkâr edersen Epikuros'un bütün haz anlayışını terk etmiş olursun.

Ruhun hazlarının ve acılarının bedeninkilerden daha büyük olduğunu, çünkü ruhun üç zamana da katıldığını, bedenin ise yalnızca şimdiki şeyleri hissettiğini ileri sürmene gelince, benim yüzümden bir şeye sevinen birinin benden daha çok sevindiği nasıl kabul ettirilebilir?

2.107

Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac dolores pertinere? nihilne te delectat umquam —video, quicum loquar—, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? omitto dignitatem, honestatem, speciem ipsam virtutum, de quibus ante dictum est, haec leviora ponam: poëma, orationem cum aut scribis aut legis, cum omnium factorum, cum regionum conquiris historiam, signum, tabula, locus amoenus, ludi, venatio, villa Luculli—nam si tuam dicerem, latebram haberes; ad corpus diceres pertinere—, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? an est aliquid, quod te sua sponte delectet? aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. Quod vero a te disputatum est maiores esse voluptates et dolores animi quam corporis, quia trium temporum particeps animus sit, corpore autem praesentia solum sentiantur, qui id probari potest, ut is, qui propter me aliquid gaudeat, plus quam ego ipse gaudeat?

2.108Ama ruhuyla en büyük hazları, hem de her bakımdan bedeniyle tattıklarından daha büyük hazları tattığı için bilgeyi mesut kılmak isterken, karşınıza ne çıktığını görmüyorsunuz. Çünkü bilge ruhun acılarını da her bakımdan bedenin acılarından daha büyük olarak hissedecektir. Böylece sizin her zaman mesut olmasını istediğiniz kişi, zaman zaman bedbaht olmak zorundadır; her şeyi hazza ve acıya bağladığınız sürece de bunun önüne asla geçemezsiniz.

2.108

Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. ita miser sit aliquando necesse est is, quem vos beatum semper vultis esse, nec vero id, dum omnia ad voluptatem doloremque referetis, efficietis umquam.

2.109Bu yüzden, Torquatus, insan için başka bir en yüksek iyi bulmalıyız; hazzı, en yüksek iyi konusunda tanık göstermeye alışık olduğunuz hayvanlara bırakalım. Ya hayvanlar da her biri kendi tabiatının önderliğinde pek çok şeyi, kısmen şefkatle ya da zahmete katlanarak yapıyorsa —doğururken, yavru büyütürken olduğu gibi—, öyle ki onların da önünde hazdan başka bir gaye bulunduğu pek kolay görülüyorsa? Kimi koşmaktan ve dolaşmaktan sevinç duyar, kimi bir araya toplanarak bir bakıma bir şehir topluluğunu taklit eder;

2.109

Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. quid, si etiam bestiae multa faciunt duce sua quaeque natura partim indulgenter vel cum labore, ut in gignendo, in educando, perfacile ut appareat aliud quiddam iis propositum, non voluptatem? partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur;

2.110bazı kuş türlerinde şefkatin, tanımanın, hafızanın bazı belirtilerini, birçoğunda özlem duyguları bile görürüz. Peki hayvanlarda hazdan bağımsız birtakım insanî fazilet gölgeleri bulunacak da insanların kendilerinde haz için olmayan hiçbir fazilet bulunmayacak mı? Öteki canlılardan çok üstün olan insana tabiatın özellikle hiçbir şey vermediğini mi söyleyeceğiz?

2.110

videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit? et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus?

2.111Her şey hazda ise, biz hayvanlar karşısında çok, hem de pek çok geride kalırız. Toprak onlara hiç zahmet çekmeden çeşit çeşit, bol bol yiyecek sunar; bize ise büyük zahmetle aradığımız hâlde ya güç bela yetişir ya da güç bela bile yetişmez. Yine de bir hayvanın en yüksek iyisiyle insanınki bana hiçbir şekilde aynı görünemez. Çünkü en iyi sanatları edinmek için bu kadar büyük bir donanıma ne gerek var? En şerefli uğraşların bu kadar bir araya gelmesine, faziletlerin bu kadar kalabalık bir maiyetine ne gerek var, eğer bunlar hazdan başka hiçbir şey için aranmıyorsa?

2.111

Nos vero, siquidem in voluptate sunt omnia, longe multumque superamur a bestiis, quibus ipsa terra fundit ex sese pastus varios atque abundantes nihil laborantibus, nobis autem aut vix aut ne vix quidem suppetunt multo labore quaerentibus. nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur?

2.112Diyelim ki Kserkses o kadar büyük donanmaları, o kadar büyük atlı ve yaya ordularıyla, Hellespontos'u köprüyle birleştirip Athos'u yararak denizde yürüyüp karada yelken açtıktan sonra, Yunanistan'a böyle büyük bir hücumla geldiğinde biri ona bu kadar büyük orduların ve bu kadar büyük bir savaşın sebebini sorsaydı da o, Hymettos'tan bal götürmek istediğini söyleseydi, bu kadar büyük işlere sebepsiz girişmiş görünürdü elbette. Aynı şekilde biz de pek çok ve pek ağır sanatlarla ve faziletlerle donanmış, süslenmiş bilgenin —o adam gibi denizleri ayaklarıyla, dağları donanmalarla aşan değil, bütün gökyüzünü ve bütün denizle birlikte yeryüzünü zihniyle kucaklayan bilgenin— hazzın peşinde olduğunu söylersek, bu kadar büyük işlere bal için giriştiğini söylemiş oluruz.

2.112

ut, si Xerxes, cum tantis classibus tantisque equestribus et pedestribus copiis Hellesponto iuncto Athone perfosso mari ambulavisset terra navigavisset, si, cum tanto impetu in Graeciam venisset, causam quis ex eo quaereret tantarum copiarum tantique belli, mel se auferre ex Hymetto voluisse diceret, certe sine causa videretur tanta conatus, sic nos sapientem plurimis et gravissimis artibus atque virtutibus instructum et ornatum non, ut illum, maria pedibus peragrantem, classibus montes, sed omne caelum totamque cum universo mari terram mente complexum voluptatem petere si dicemus, mellis causa dicemus tanta molitum.

2.113Bana inan Torquatus, biz daha yüksek, daha görkemli şeyler için doğduk. Bunu yalnızca ruhun yetilerinden çıkarmıyorum: ruhta sayısız şeyin hafızası vardır, sende ise bu hafıza sınırsızdır; ruhta, kehanetten pek farkı olmayan, sonradan olacakları sezme gücü vardır; arzuyu dizginleyen utanma duygusu, insan topluluğu için adaletin güvenilir bekçiliği, zahmetlere katlanırken ve tehlikelere atılırken acıyı ve ölümü sağlam ve sarsılmaz biçimde hor görme gücü vardır. İşte bunlar ruhtadır; sen bir de uzuvların kendilerini ve hisleri düşün. Bunlar, bedenin öteki parçaları gibi, sana faziletlerin yalnızca yoldaşı değil hizmetkârı olarak da görünecektir.

2.113

ad altiora quaedam et magnificentiora, mihi crede, Torquate, nati sumus, nec id ex animi solum partibus, in quibus inest memoria rerum innumerabilium, in te quidem infinita, inest coniectura consequentium non multum a divinatione differens, inest moderator cupiditatis pudor, inest ad humanam societatem iustitiae fida custodia, inest in perpetiendis laboribus adeundisque periculis firma et stabilis doloris mortisque contemptio—ergo haec in animis, tu autem etiam membra ipsa sensusque considera, qui tibi, ut reliquae corporis partes, non comites solum virtutum, sed ministri etiam videbuntur.

2.114Peki, bedenin kendisinde bile gücün, sağlığın, çevikliğin, güzelliğin gibi pek çok şey hazdan önce gelmeliyse, ruhta durum ne sanıyorsun? O çok bilgili eskiler ruhta göksel ve ilahî bir şey bulunduğunu düşünmüşlerdi.

En yüksek iyi, sizin dediğiniz gibi hazda olsaydı, bütün hisler her türlü tatlılıkla sanki yıkanmış gibi harekete geçerken gece gündüz hiç ara vermeden en büyük hazzın içinde yaşamak arzu edilir bir şey olurdu. Ama insan adına layık hangi kişi bütün bir günü bu türden bir haz içinde geçirmek ister? Kyrenaikler bunu reddetmez; sizinkiler bu konuda daha utangaç, onlar belki daha tutarlı.

2.114

Quid? si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? in quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Quodsi esset in voluptate summum bonum, ut dicitis, optabile esset maxima in voluptate nullo intervallo interiecto dies noctesque versari, cum omnes sensus dulcedine omni quasi perfusi moverentur. quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Cyrenaici quidem non recusant; vestri haec verecundius, illi fortasse constantius.

2.115Ama gözden geçirelim, hem de ataların, onlardan yoksun olanlara "hamlar" (inertes) dediği bu en büyük sanatları değil; sana soruyorum: Homeros'u, Arkhilokhos'u, Pindaros'u demiyorum, Pheidias'ın, Polykleitos'un, Zeuksis'in sanatlarını hazza yönelttiklerini mi sanıyorsun? Demek bir zanaatkâr biçimlerin güzelliği için, seçkin bir vatandaşın işlerinin güzelliği için koyduğundan daha yüksek bir gaye koyacak? Bu kadar büyük, bu kadar yaygın bir yanılgının başka ne sebebi olabilir, hazzın en yüksek iyi olduğuna hükmeden kişinin ruhun akıl ve muhakeme barındıran kısmına değil, arzuya, yani ruhun en hafif kısmına danışmasından başka? Sana soruyorum: sizin de düşündüğünüz gibi tanrılar varsa, bedenle haz tadamadıkları hâlde nasıl mesut olabilirler? Yahut bu tür bir haz olmadan mesutlarsa, bilgede ruhun benzer bir işleyişi olmasını neden kabul etmiyorsunuz?

2.115

sed lustremus animo non has maximas artis, quibus qui carebant inertes a maioribus nominabantur, sed quaero num existimes, non dico Homerum, Archilochum, Pindarum, sed Phidian, Polyclitum, Zeuxim ad voluptatem artes suas direxisse. ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? quae autem est alia causa erroris tanti tam longe lateque diffusi, nisi quod is, qui voluptatem summum bonum esse decernit, non cum ea parte animi, in qua inest ratio atque consilium, sed cum cupiditate, id est cum animi levissima parte, deliberat? Quaero enim de te, si sunt di, ut vos etiam putatis, qui possint esse beati, cum voluptates corpore percipere non possint, aut, si sine eo genere voluptatis beati sint, cur similem animi usum in sapiente esse nolitis.

2.116Torquatus, övgü konuşmalarını oku; Homeros'un övdüklerinin, Kyros'un, Agesilaos'un, Aristeides'in ya da Themistokles'in, Philippos'un ya da İskender'in değil; bizim adamlarımızın, kendi ailenizin övgülerini oku. Hiç kimsenin haz sağlamakta usta bir zanaatkâr diye övüldüğünü görmeyeceksin. Anıtların üzerindeki yazıtlar da bunu söylemez; örneğin kapının yanındaki şu yazıt: *Pek çok kavmin oy birliğiyle kabul ettiği üzere bu adam halkın önde gelen kişisiydi.*

2.116

Lege laudationes, Torquate, non eorum, qui sunt ab Homero laudati, non Cyri, non Agesilai, non Aristidi aut Themistocli, non Philippi aut Alexandri, lege nostrorum hominum, lege vestrae familiae; neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum.

2.117Pek çok kavmin Calatinus hakkında, halkın önde gelen kişisi olduğu konusunda, haz sağlamakta en üstün kişi olduğu için mi oy birliğine vardığını sanıyoruz? Öyleyse kendi çıkarlarına hizmet edeceklerini, işlerine ne gelirse onu yapacaklarını düşündüğümüz gençler için mi umut verici, büyük yaratılışlı diyeceğiz? Bunun ardından her şeyin ne büyük bir altüst oluşa, ne büyük bir karmaşaya uğrayacağını görmüyor muyuz? Uyumun bağları olan iyilik ortadan kalkar, minnet ortadan kalkar. Kendi çıkarın için birine yardım edersen bu bir iyilik değil faizle borç vermek sayılmalıdır; kendi çıkarı için yardım eden kişiye de minnet borçlu olunmaz. Hazzın hükmettiği yerde en büyük faziletlerin hepsi yerlerde sürünmek zorundadır. Pek çok utanç verici davranış da vardır ki ahlâken güzel olan tabiatça son derece güçlü olmadıkça, bunların bilgede neden bulunmadığını savunmak kolay değildir.

2.117

Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. nec enim, cum tua causa cui commodes, beneficium illud habendum est, sed faeneratio, nec gratia deberi videtur ei, qui sua causa commodaverit. maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere.

2.118Daha fazlasını saymayayım —çünkü sayısızdır—: iyi övülmüş bir fazilet hazzın girişlerini kapatmak zorundadır. Bunu artık benden bekleme. Kendi zihnine kendin bak, onu her türlü düşünceyle evirip çevirerek kendine sor: sürekli hazların tadını çıkararak, sık sık andığın o dinginlik içinde, bütün ömrünü acısız geçirmeyi mi —sizin eklemeye alışık olduğunuz ama mümkün olmayan şeyi, acı korkusundan uzak olmayı da buna katarak— yoksa bütün kavimlere en büyük iyiliği yaparken, muhtaçlara yardım ve kurtuluş götürürken Herakles'in çilelerine bile katlanmayı mı tercih edersin? Çünkü atalarımız kaçınılmaması gereken zahmetleri bir tanrı söz konusuyken bile en hüzünlü kelimeyle "çile" diye adlandırmışlardı.

2.118

Ac ne plura complectar—sunt enim innumerabilia—, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. quod iam a me expectare noli. tute introspice in mentem tuam ipse eamque omni cogitatione pertractans percontare ipse te perpetuisne malis voluptatibus perfruens in ea, quam saepe usurpabas, tranquillitate degere omnem aetatem sine dolore, adsumpto etiam illo, quod vos quidem adiungere soletis, sed fieri non potest, sine doloris metu, an, cum de omnibus gentibus optime mererere, cum opem indigentibus salutemque ferres, vel Herculis perpeti aerumnas. sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.

2.119Senden cevabı söker, seni cevap vermeye zorlardım; ama Herakles'in bile kavimlerin kurtuluşu için büyük zahmetle başardığı işleri haz için başardığını söylemenden korkuyorum.

Ben bunları söyleyince Torquatus, "Bu söylediklerini havale edebileceğim kişiler var," dedi; "kendim de bir şeyler söyleyebilirdim, ama daha hazırlıklı olanları bulmayı tercih ederim."

"Dostlarımız Siron'u ve Philodemos'u kastediyorsun sanırım; hem çok iyi adamlar hem de çok bilgili insanlar."

"Doğru anladın," dedi.

"Peki öyle olsun," dedim. "Ama aramızdaki anlaşmazlık hakkında Triarius'un bir hüküm vermesi daha adil olurdu."

"Bu konuda onu taraflı sayıp reddediyorum," dedi gülümseyerek; "çünkü sen bu meselelerde daha yumuşaksın, o ise Stoacılar gibi bize eziyet ediyor."

Bunun üzerine Triarius, "Bundan sonra daha da cesur olacağım," dedi; "çünkü biraz önce duyduğum bu sözler elimin altında olacak. Ama senin, sözünü ettiğin o kişilerden ders aldığını görmeden saldırıya geçmeyeceğim."

Bunlar söylendikten sonra hem gezintimize hem de tartışmamıza son verdik.

2.119

elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Recte, inquit, intellegis. Age sane, inquam. sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…