Cicero · En Yüksek İyi ve Kötü Üzerine
III. Kitap
3.1Brutus, haz kendi adına konuşsaydı ve bu kadar inatçı avukatları olmasaydı, önceki kitapta mağlup edilmiş olarak ahlâkî değere boyun eğeceğini düşünüyorum. Çünkü faziletine daha fazla karşı koyarsa, hoş olanı ahlâken güzel olandan önde tutarsa ya da bedenin tatlılığının veya ondan doğan sevincin, ruhun ağırbaşlılığından ve sebatından daha değerli olduğunu ileri sürerse, utanmaz olurdu. Bu yüzden onu artık salıverelim ve kendi sınırları içinde durmasını isteyelim ki okşayışları ve cazibeleri tartışmanın ciddiyetini engellemesin.
Voluptatem quidem, Brute, si ipsa pro se loquatur nec tam pertinaces habeat patronos, concessuram arbitror convictam superiore libro dignitati. etenim sit inpudens, si virtuti diutius repugnet, aut si honestis iucunda anteponat aut pluris esse contendat dulcedinem corporis ex eave natam laetitiam quam gravitatem animi atque constantiam. quare illam quidem dimittamus et suis se finibus tenere iubeamus, ne blanditiis eius inlecebrisque impediatur disputandi severitas.
3.2Çünkü bulmak istediğimiz o en yüksek iyinin nerede olduğunu araştırmalıyız. Haz bundan uzaklaştırıldı; aşağı yukarı aynı şeyler, acısızlığı iyilerin gayesi sayanlara karşı da söylenebilir. Üstelik, kendisinden üstün hiçbir şey olamayacak olan faziletten yoksun hiçbir en yüksek iyi kabul edilmemelidir. Bu yüzden Torquatus'la yaptığımız konuşmada gevşek davranmamış olsak da Stoacılarla hazırlanan bu çekişme daha çetindir. Çünkü haz hakkında söylenenler pek keskin ya da derin akıl yürütmeler değildir: onu savunanlar tartışmada kurnaz değildir, ona karşı konuşanlar da zor bir davayı çürütmeye çalışmaz.
quaerendum est enim, ubi sit illud summum bonum, quod reperire volumus, quoniam et voluptas ab eo remota est, et eadem fere contra eos dici possunt, qui vacuitatem doloris finem bonorum esse voluerunt, nec vero ullum probetur oportet summum bonum, quod virtute careat, qua nihil potest esse praestantius. itaque quamquam in eo sermone, qui cum Torquato est habitus, non remissi fuimus, tamen haec acrior est cum Stoicis parata contentio. quae enim de voluptate dicuntur, ea nec acutissime nec abscondite disseruntur; neque enim qui defendunt eam versuti in disserendo sunt nec qui contra dicunt causam difficilem repellunt.
3.3Epikuros'un kendisi bile haz hakkında akıl yürütmeye gerek olmadığını söyler, çünkü onun hükmü hislerdedir; bize hatırlatılması yeter, bir şey öğretilmesine gerek yoktur. Bu yüzden o tartışma, her iki taraf için de basitti. Torquatus'un konuşmasında karışık ya da dolambaçlı hiçbir şey yoktu; benim konuşmam da, bana kalırsa, açıktı. Oysa Stoacıların akıl yürütme tarzının ne kadar ince, hatta dikenli olduğunu bilmez değilsin; bu, Yunanlar için böyledir, bizim içinse daha da böyledir, çünkü biz kelimeler de doğurmak, yeni şeylere yeni adlar koymak zorundayız. Biraz bilgisi olan hiç kimse buna şaşmayacaktır; çünkü kullanımı halka açık ve ortak olmayan her sanatta, o sanatın uğraştığı şeylere adlar konulurken pek çok yeni kelime ortaya çıktığını bilir.
ipse etiam dicit Epicurus ne argumentandum quidem esse de voluptate, quod sit positum iudicium eius in sensibus, ut commoneri nos satis sit, nihil attineat doceri. quare illa nobis simplex fuit in utramque partem disputatio. nec enim in Torquati sermone quicquam implicatum aut tortuosum fuit, nostraque, ut mihi videtur, dilucida oratio. Stoicorum autem non ignoras quam sit subtile vel spinosum potius disserendi genus, idque cum Graecis tum magis nobis, quibus etiam verba parienda sunt inponendaque nova rebus novis nomina. quod quidem nemo mediocriter doctus mirabitur cogitans in omni arte, cuius usus vulgaris communisque non sit, multam novitatem nominum esse, cum constituantur earum rerum vocabula, quae in quaque arte versentur.
3.4Bu yüzden diyalektikçiler de tabiat filozofları da Yunanistan'ın kendisinin bile bilmediği kelimeler kullanır; geometriciler, müzikçiler, gramerciler de kendilerine özgü bir dille konuşur. Bütünüyle mahkemeye ve halka yönelik olan hitabet sanatları bile öğretim sırasında kendilerine has, neredeyse özel kelimeler kullanır. Bu zarif ve hür insana yakışan sanatları bir yana bırakayım; zanaatkârlar bile bizim bilmediğimiz ama kendilerinin alışık olduğu kelimeleri kullanmadan zanaatlarını sürdüremezlerdi. Hatta her türlü incelikli zarafetten uzak olan tarım bile uğraştığı şeyleri yeni adlarla belirtmiştir. Bunu bir filozofun yapması daha da gereklidir. Çünkü felsefe hayatın sanatıdır; onu tartışan kişi kelimelerini çarşıdan kapıp alamaz.
itaque et dialectici et physici verbis utuntur iis, quae ipsi Graeciae nota non sint, geometrae vero et musici, grammatici etiam more quodam loquuntur suo. ipsae rhetorum artes, quae sunt totae forenses atque populares, verbis tamen in docendo quasi privatis utuntur ac suis. atque ut omittam has artis elegantes et ingenuas, ne opifices quidem tueri sua artificia possent, nisi vocabulis uterentur nobis incognitis, usitatis sibi. quin etiam agri cultura, quae abhorret ab omni politiore elegantia, tamen eas res, in quibus versatur, nominibus notavit novis. quo magis hoc philosopho faciendum est. ars est enim philosophia vitae, de qua disserens arripere verba de foro non potest.
3.5Gerçi bütün filozoflar arasında en çok yeniliği Stoacılar yapmıştır; önderleri Zenon da yeni şeylerden çok yeni kelimelerin mucidiydi. Çoğunluğun daha zengin saydığı o dilde, en bilgili insanların yaygın olmayan konular hakkında alışılmamış kelimeler kullanmasına Yunanistan izin verdiyse, bu konulara ilk kez el atmaya cesaret eden bize bu izin ne kadar daha çok verilmelidir? Sık sık söylediğimiz gibi —hem de yalnız Yunanların değil, bizden çok Yunanlı sayılmak isteyenlerin de biraz yakınmasına yol açarak— biz kelime zenginliğinde Yunanlardan geri kalmak şöyle dursun, onlardan üstünüz bile. Öyleyse bunu yalnız kendi sanatlarımızda değil, onların sanatlarında da başarmak için çalışmalıyız. Gerçi eskilerin âdetine uyarak Latince yerine kullandığımız kelimeleri, felsefenin kendisini, retoriği, diyalektiği, grameri, geometriyi, müziği, Latince söylenebilecekleri hâlde, kullanımla benimsendikleri için artık bizim sayalım.
Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. quodsi in ea lingua, quam plerique uberiorem putant, concessum a Graecia est ut doctissimi homines de rebus non pervagatis inusitatis verbis uterentur, quanto id nobis magis est concedendum, qui ea nunc primum audemus attingere? et quoniam saepe diximus, et quidem cum aliqua querela non Graecorum modo, sed eorum etiam, qui se Graecos magis quam nostros haberi volunt, nos non modo non vinci a Graecis verborum copia, sed esse in ea etiam superiores, elaborandum est ut hoc non in nostris solum artibus, sed etiam in illorum ipsorum adsequamur. quamquam ea verba, quibus instituto veterum utimur pro Latinis, ut ipsa philosophia, ut rhetorica, dialectica, grammatica, geometria, musica, quamquam Latine ea dici poterant, tamen, quoniam usu percepta sunt, nostra ducamus.
3.6Şeylerin adları hakkında bu kadarı yeter. Şeylerin kendilerine gelince Brutus, bunları sana yazarken eleştirilmekten sık sık korkuyorum; çünkü sen felsefede, hem de felsefenin en iyi türünde bu kadar ilerlemişsin. Bunu sana bir şeyler öğretir gibi yapsaydım haklı olarak eleştirilirdim. Ama bundan çok uzağım; bunları sana çok iyi bildiğin şeyleri öğrenesin diye göndermiyorum, adınla en çok rahat ettiğim ve seni, seninle ortak olan bu uğraşların en adil değerlendiricisi ve hakemi saydığım için gönderiyorum. Öyleyse her zamanki gibi dikkatle dinleyecek ve ilahî ve eşsiz bir adam olan dayınla aramdaki tartışmaya hüküm vereceksin.
Atque haec quidem de rerum nominibus. de ipsis rebus autem saepenumero, Brute, vereor ne reprehendar, cum haec ad te scribam, qui cum in philosophia, tum in optimo genere philosophiae tantum processeris. quod si facerem quasi te erudiens, iure reprehenderer. sed ab eo plurimum absum neque, ut ea cognoscas, quae tibi notissima sunt, ad te mitto, sed quia facillime in nomine tuo adquiesco, et quia te habeo aequissimum eorum studiorum, quae mihi communia tecum sunt, existimatorem et iudicem. attendes igitur, ut soles, diligenter eamque controversiam diiudicabis, quae mihi fuit cum avunculo tuo, divino ac singulari viro.
3.7Tusculum'daki evimdeydim ve genç Lucullus'un kütüphanesinden bazı kitapları kullanmak istedim; her zamanki gibi onları kendim çıkarmak için villasına gittim. Oraya vardığımda, orada olduğunu bilmediğim Marcus Cato'yu, kütüphanede, çevresi Stoacıların pek çok kitabıyla sarılı hâlde otururken gördüm. Bildiğin gibi onda bir okuma açlığı vardı, bir türlü doyamazdı; öyle ki halkın boş eleştirisinden bile çekinmeden, senato toplanırken çoğu zaman senato binasının içinde okurdu, ama devletten hiçbir emeği esirgemezdi. Bu yüzden o sırada, tam bir boş vakit ve en büyük bolluk içinde, böyle seçkin bir şey için bu kelimeyi kullanmak uygunsa, kitapları adeta tıka basa yutuyormuş gibi görünüyordu.
nam in Tusculano cum essem vellemque e bibliotheca pueri Luculli quibusdam libris uti, veni in eius villam, ut eos ipse, ut solebam, depromerem. quo cum venissem, M. Catonem, quem ibi esse nescieram, vidi in bibliotheca sedentem multis circumfusum Stoicorum libris. erat enim, ut scis, in eo aviditas legendi, nec satiari poterat, quippe qui ne reprehensionem quidem vulgi inanem reformidans in ipsa curia soleret legere saepe, dum senatus cogeretur, nihil operae rei publicae detrahens. quo magis tum in summo otio maximaque copia quasi helluari libris, si hoc verbo in tam clara re utendum est, videbatur.
3.8Beklenmedik biçimde birbirimizi görünce hemen ayağa kalktı. Sonra karşılaşınca söylemeye alışık olduğumuz o ilk sözleri söyledi: "Sen buraya nasıl? Herhâlde villandan geliyorsun" dedi; "Orada olduğunu bilseydim ben sana gelirdim."
"Dün oyunlar başlayınca şehirden çıktım," dedim, "akşama doğru geldim. Buraya gelişimin sebebi de buradan bazı kitapları almaktı. Bak Cato, bu bütün kitap zenginliğini artık dostumuz Lucullus'un tanıması gerekecek; çünkü villanın öteki süslerinden çok bu kitaplardan zevk almasını isterim. Çok önemsiyorum —gerçi bu asıl senin vazifen— onun hem babasına hem dostumuz Caepio'ya hem de bu kadar yakın akrabası olan sana layık olacak biçimde yetiştirilmesini. Bunu boşuna dert etmiyorum: hem dedesinin hatırası beni etkiliyor —Caepio'ya ne kadar değer verdiğimi bilirsin; kanaatimce yaşasaydı şimdi önde gelenler arasında olurdu—, hem de Lucullus gözümün önünde duruyor; bütün faziletlerde seçkin olduğu kadar dostlukla, bütün gönlüyle ve görüşleriyle bana bağlı bir adamdı."
quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? a villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. est enim mihi magnae curae—quamquam hoc quidem proprium tuum munus est—, ut ita erudiatur, ut et patri et Caepioni nostro et tibi tam propinquo respondeat. laboro autem non sine causa; nam et avi eius memoria moveor—nec enim ignoras, quanti fecerim Caepionem, qui, ut opinio mea fert, in principibus iam esset, si viveret—, et Lucullus mihi versatur ante oculos, vir cum virtutibus omnibus excellens, tum mecum et amicitia et omni voluntate sententiaque coniunctus.
3.9"Çok güzel yapıyorsun," dedi, "hem ikisi de vasiyetnameleriyle çocuklarını sana emanet etmiş olan bu adamların hatırasını yaşatıyor hem de çocuğu seviyorsun. Benim vazifem dediğin şeyi reddetmiyorum, ama seni de ortak olarak yanıma alıyorum. Şunu da ekleyeyim: çocuk bana şimdiden hem utanma duygusuna hem zekâya dair pek çok işaret veriyor; ama yaşını görüyorsun."
"Görüyorum," dedim, "ama yine de şimdiden o sanatlara boyanmalı; körpeyken onları içine sindirirse daha büyük işlere daha hazır gelir."
"Öyle; bu konuları aramızda daha titizlikle ve daha sık konuşur, birlikte ele alırız. Ama istersen oturalım," dedi. Öyle de yaptık.
Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. sed residamus, inquit, si placet. Itaque fecimus.
3.10Bunun üzerine Cato, "Senin kendinin bu kadar çok kitabın varken burada hangilerini arıyorsun?" dedi.
"Aristoteles'in bazı notlarını," dedim; "burada olduklarını biliyordum, boş vaktimde okumak için almaya geldim; ki bu bize pek sık nasip olmuyor."
"Stoacılara yönelmiş olmanı ne kadar isterdim!" dedi. "Çünkü fazileti iyiler arasında tek iyi saymak, kimseye değilse bile sana yakışırdı."
"Bak bakalım," dedim, "gerçekte sen de benim düşündüğümü düşündüğüne göre, şeylere yeni adlar koymamak belki daha çok sana yakışırdı. Çünkü öğretilerimiz uyuşuyor, ifadelerimiz çatışıyor."
"Hiç de uyuşmuyor," dedi. "Çünkü ahlâken güzel olan dışında herhangi bir şeyin istenmesi gerektiğini söyler ve onu iyiler arasında sayarsan, hem ahlâken güzel olanın kendisini, faziletin ışığını adeta söndürmüş hem de fazileti kökünden yıkmış olursun."
Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; quod quidem nobis non saepe contingit. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Minime vero, inquit ille, consentit. quicquid enim praeter id, quod honestum sit, expetendum esse dixeris in bonisque numeraveris, et honestum ipsum quasi virtutis lumen extinxeris et virtutem penitus everteris.
3.11"Bu görkemli bir söz Cato," dedim; "ama kelimelerin bu şanını her şeyi eşit kılan Pyrrhon ve Ariston'la paylaştığını görmüyor musun? Onlar hakkında ne düşündüğünü öğrenmek isterim."
"Ne düşündüğümü mü soruyorsun?" dedi. "Devlet hayatında var olduklarını işittiğimiz ya da kendimizin gördüğü iyi, cesur, adil, ölçülü adamlar, hiçbir öğrenim görmeden tabiatın kendisini izleyerek övgüye değer pek çok şey yaptılar. Bunlar, tabiat tarafından, iyiler arasında ahlâken güzel olandan, kötüler arasında da utanç verici olandan başka hiçbir şey saymayan felsefeden başka bir felsefeyi benimseselerdi o felsefenin yetiştirebileceğinden daha iyi yetiştirilmişlerdi. Filozofların öteki öğretileri, kimi daha çok kimi daha az, ama hepsi, faziletten yoksun herhangi bir şeyi iyiler ya da kötüler arasında saydıkları için, daha iyi olmamıza hiçbir yardım etmemek ve bizi sağlamlaştırmamakla kalmaz, bence tabiatın kendisini de bozar. Çünkü yalnız ahlâken güzel olanın iyi olduğu savunulamazsa, mutlu hayatın fazilet sayesinde meydana geldiği hiçbir şekilde ispat edilemez. Öyleyse felsefeye neden emek verilmesi gerektiğini bilmiyorum. Bir bilge bedbaht olabilseydi, o şanlı ve anılmaya değer faziletin bile pek değerli olmadığını düşünürdüm."
Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? de quibus cupio scire quid sentias. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? quos bonos viros, fortes, iustos, moderatos aut audivimus in re publica fuisse aut ipsi vidimus, qui sine ulla doctrina naturam ipsam secuti multa laudabilia fecerunt, eos melius a natura institutos fuisse, quam institui potuissent a philosophia, si ullam aliam probavissent praeter eam, quae nihil aliud in bonis haberet nisi honestum, nihil nisi turpe in malis; ceterae philosophorum disciplinae, omnino alia magis alia, sed tamen omnes, quae rem ullam virtutis expertem aut in bonis aut in malis numerent, eas non modo nihil adiuvare arbitror neque firmare, quo meliores simus, sed ipsam depravare naturam. nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem.
3.12"Cato," dedim, "şimdiye kadar söylediklerini Pyrrhon'u ya da Ariston'u izleseydin de söyleyebilirdin. Çünkü bilirsin ki onlara göre de bu ahlâken güzel olan yalnızca en yüksek iyi değil, senin de istediğin gibi tek iyidir. Öyleyse, senin istediğini gördüğüm şey de buradan çıkar: bütün bilgeler her zaman mesuttur. Peki bunları mı övüyorsun ve bizim de onların bu görüşünü izlememiz gerektiğini mi düşünüyorsun?"
"Hiç de değil," dedi; "en azından onlarınkini değil. Çünkü tabiata uygun olan şeyler arasında seçim yapmak faziletin kendine özgü işidir; oysa her şeyi öyle eşitleyip her iki yönde de öyle denk hâle getirenler ki artık hiçbir seçime başvurmasınlar, faziletin kendisini ortadan kaldırmış olurlar."
Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Minime vero istorum quidem, inquit. cum enim virtutis hoc proprium sit, earum rerum, quae secundum naturam sint, habere delectum, qui omnia sic exaequaverunt, ut in utramque partem ita paria redderent, uti nulla selectione uterentur, hi virtutem ipsam sustulerunt.
3.13"Bunu çok iyi söylüyorsun," dedim; "ama soruyorum: doğru ve ahlâken güzel olmayan hiçbir şeye iyi demeyen sen de öteki şeyler arasındaki bütün farkı ortadan kaldırarak aynı şeyi yapmak zorunda değil misin?"
"Ortadan kaldırsaydım öyle olurdu," dedi; "ama ben o farkı bırakıyorum."
Istud quidem, inquam, optime dicis, sed quaero nonne tibi faciendum idem sit nihil dicenti bonum, quod non rectum honestumque sit, reliquarum rerum discrimen omne tollenti. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo.
3.14"Nasıl?" dedim. "Tek fazilet, senin ahlâken güzel, doğru, övgüye değer, yakışık diye adlandırdığın o tek şey —aynı şeyi anlatan birkaç kelimeyle belirtilince ne olduğu daha iyi anlaşılacaktır—, işte bu, diyorum, tek iyiyse, onun dışında izleyeceğin başka ne olacak? Ya da utanç verici, şerefsiz, yakışıksız, çarpık, rezil, çirkin olandan başka hiçbir kötü yoksa —bunu da birkaç adla belirginleştirelim—, onun dışında kaçınılması gereken başka neyi söyleyeceksin?"
"Ne diyeceğimi bilmeyen birine değil," dedi, "ama sezdiğim kadarıyla kısa cevabımdan bir şey kapmak isteyen sana tek tek cevap vermeyeceğim; madem boş vaktimiz var, uygun görmezsen başka, Zenon'un ve Stoacıların bütün görüşünü anlatayım."
"Uygunsuz olmak şöyle dursun," dedim, "bu açıklaman araştırdığımız konulara çok yardımcı olacaktır."
Quonam modo? inquam. si una virtus, unum istud, quod honestum appellas, rectum, laudabile, decorum— erit enim notius quale sit pluribus notatum vocabulis idem declarantibus—, id ergo, inquam, si solum est bonum, quid habebis praeterea, quod sequare? aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum—ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus—, quid praeterea dices esse fugiendum? Non ignoranti tibi, inquit, quid sim dicturus, sed aliquid, ut ego suspicor, ex mea brevi responsione arripere cupienti non respondebo ad singula, explicabo potius, quoniam otiosi sumus, nisi alienum putas, totam Zenonis Stoicorumque sententiam. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit.
3.15"Deneyelim öyleyse," dedi, "gerçi Stoacıların bu öğretisinin daha zor ve daha karanlık bir yanı var. Çünkü şimdi uzun bir alışkanlığın aşındırdığı bu adlar, bir zamanlar Yunancada bile yeni şeylerin adları gibi görünüyordu; Latincede ne olacağını sanıyorsun?"
"Bu çok kolay," dedim. "Zenon alışılmamış bir şey bulduğunda o şeye duyulmamış bir ad koyabildiyse, Cato neden koyamasın? Hem aynı şeyi anlatan daha yaygın bir kelime varken, beceriksiz çevirmenlerin yaptığı gibi kelimesi kelimesine aktarmak gerekmeyecek. Ben de, başka türlü yapamıyorsam, Yunanların tek kelimeyle anlattığını birkaç kelimeyle açıklarım. Yine de, uygun bir Latince kelime pek akla gelmediğinde Yunanca bir kelime kullanmamıza izin verilmesi gerektiğini düşünüyorum; bu izin 'eğerler' ve 'saf şarap testileri' (ephippia, acratophora) için verilip de 'tercih edilenler' ve 'geri çevrilenler' (proēgmena, apoproēgmena) için esirgenmesin. Gerçi bunlara doğru olarak 'öne konulanlar' (praeposita) ve 'geri bırakılanlar' (reiecta) diyebiliriz."
Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; quid censes in Latino fore? Facillimum id quidem est, inquam. si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. et tamen puto concedi nobis oportere ut Graeco verbo utamur, si quando minus occurret Latinum, ne hoc ephippiis et acratophoris potius quam proëgmenis et apoproëgmenis concedatur; quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
3.16"Bana yardım etmen iyi oluyor," dedi; "az önce söylediğin bu kelimelerin Latincesini kullanacağım; ötekilerde, takıldığımı görürsen yardımıma yetişirsin."
"Elimden geleni yapacağım," dedim; "ama talih cesurlardan yanadır; rica ederim, dene. Bundan daha ilahî ne işle uğraşabiliriz?"
"Öğretisini benimsediğim kişilere göre," dedi, "bir canlı doğar doğmaz —çünkü buradan başlamak gerekir— kendi kendisine yakınlaştırılır ve kendini, kendi varlık durumunu korumaya emanet edilir; bu durumu koruyan şeyleri sever, yok oluştan ve yok oluş getirecek gibi görünen şeylerden ise uzaklaşır. Bunun böyle olduğunu şununla ispat ederler: küçükler, haz ya da acı onlara dokunmadan önce, sağlıklarına yarayan şeyleri ister, zıtlarını geri iterler; kendi durumlarını sevmeselerdi, yok oluştan korkmasalardı bu olmazdı. Kendilerine dair bir hisleri olmasaydı ve bu yüzden kendilerini sevmeselerdi de bir şey isteyemezlerdi. Buradan, ilkenin kendini sevmekten çıktığı anlaşılmalıdır.
Bene facis, inquit, quod me adiuvas, et istis quidem, quae modo dixisti, utar potius Latinis, in ceteris subvenies, si me haerentem videbis. Sedulo, inquam, faciam. sed fortuna fortis; quare conare, quaeso. quid enim possumus hoc agere divinius? Placet his, inquit, quorum ratio mihi probatur, simulatque natum sit animal—hinc enim est ordiendum—, ipsum sibi conciliari et commendari ad se conservandum et ad suum statum eaque, quae conservantia sint eius status, diligenda, alienari autem ab interitu iisque rebus, quae interitum videantur adferre. id ita esse sic probant, quod ante, quam voluptas aut dolor attigerit, salutaria appetant parvi aspernenturque contraria, quod non fieret, nisi statum suum diligerent, interitum timerent. fieri autem non posset ut appeterent aliquid, nisi sensum haberent sui eoque se diligerent. ex quo intellegi debet principium ductum esse a se diligendo.
3.17Stoacıların çoğu hazzın tabiî ilkeler arasına konması gerektiğini düşünmez. Ben de onlara bütünüyle katılıyorum; çünkü tabiat hazzı ilk istenen şeyler arasına koymuş gibi görünürse, ardından pek çok utanç verici sonuç gelir. Tabiatın ilk benimsettiği şeyleri neden sevdiğimize dair şu yeterli bir kanıt gibi görünüyor: ikisi de mümkün olsa, aynı işe yaradıkları hâlde bedeninin bütün parçalarını sakat ya da çarpık değil, düzgün ve sağlam olarak taşımayı tercih etmeyecek kimse yoktur. Şeylerin bilgisini ise —bunlara kavrayışlar ya da algılamalar diyebiliriz, ya da bu kelimeler pek hoşa gitmiyor ya da pek anlaşılmıyorsa katalēpseis— kendisi için benimsenmesi gereken şeyler sayarız; çünkü bunlar içlerinde hakikati sanki kucaklayan ve kapsayan bir şey taşır. Bu, küçük çocuklarda görülebilir: bir şeyi kendi akıllarıyla bulduklarında, bunun kendilerine hiçbir yararı olmasa bile sevindiklerini görürüz.
in principiis autem naturalibus plerique Stoici non putant voluptatem esse ponendam. quibus ego vehementer adsentior, ne, si voluptatem natura posuisse in iis rebus videatur, quae primae appetuntur, multa turpia sequantur. satis esse autem argumenti videtur quam ob rem illa, quae prima sunt adscita natura, diligamus, quod est nemo, quin, cum utrumvis liceat, aptas malit et integras omnis partis corporis quam, eodem usu, inminutas aut detortas habere. rerum autem cognitiones, quas vel comprehensiones vel perceptiones vel, si haec verba aut minus placent aut minus intelleguntur, καταλήψεις appellemus licet, eas igitur ipsas propter se adsciscendas arbitramur, quod habeant quiddam in se quasi complexum et continens veritatem. id autem in parvis intellegi potest, quos delectari videamus, etiamsi eorum nihil intersit, si quid ratione per se ipsi invenerint.
3.18Sanatların kendilerini de kendileri için benimsenmesi gereken şeyler sayarız; hem içlerinde benimsenmeye değer bir şey bulunduğu için hem de bilgilerden oluştukları ve akılla ve bir yöntemle kurulmuş bir şey taşıdıkları için. Stoacılar, yanlış bir onaydan, tabiata aykırı öteki şeylerden daha çok uzaklaştığımızı düşünür. Uzuvlara, yani bedenin parçalarına gelince, bunların bazıları tabiat tarafından kullanımları için verilmiş görünür; eller, bacaklar, ayaklar ve bedenin içindeki, faydalarının ne kadar büyük olduğunu hekimlerin bile tartıştığı organlar gibi. Bazıları ise hiçbir fayda için değil, sanki bir süs için verilmiştir; tavus kuşunun kuyruğu, güvercinlerin renk renk tüyleri, erkeklerin göğüsleri ve sakalı gibi.
artis etiam ipsas propter se adsumendas putamus, cum quia sit in iis aliquid dignum adsumptione, tum quod constent ex cognitionibus et contineant quiddam in se ratione constitutum et via. a falsa autem adsensione magis nos alienatos esse quam a ceteris rebus, quae sint contra naturam, arbitrantur. iam membrorum, id est partium corporis, alia videntur propter eorum usum a natura esse donata, ut manus, crura, pedes, ut ea, quae sunt intus in corpore, quorum utilitas quanta sit a medicis etiam disputatur, alia autem nullam ob utilitatem quasi ad quendam ornatum, ut cauda pavoni, plumae versicolores columbis, viris mammae atque barba.
3.19Bunlar belki biraz kuru söyleniyor; çünkü bunlar tabiatın adeta ilk harfleridir ve bunlara konuşmanın bolluğunu katmak pek mümkün değildir; ben de bunun peşine düşmeyi düşünmüyorum. Ama daha büyük konulardan söz ettiğinde, konuların kendileri kelimeleri sürükler getirir; böylece konuşma hem daha ağır hem de daha parlak olur."
"Dediğin gibi," dedim; "ama iyi bir konu hakkında açıkça söylenen her şey bana parlak söylenmiş görünür. Bu tür konuları süslü söylemek istemek çocukçadır; onları sade ve berrak biçimde anlatabilmek ise bilgili ve anlayışlı bir adamın işidir."
Haec dicuntur fortasse ieiunius; sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Est, ut dicis, inquam. sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri.
3.20"İlerleyelim öyleyse," dedi, "çünkü tabiatın bu ilkelerinden yola çıktık; ardından gelenler de bunlarla uyumlu olmalıdır. Bunu şu ilk ayrım izler: Stoacılar, ya kendisi tabiata uygun olan ya da öyle bir şey meydana getiren şeye 'değer verilebilir' derler —sanırım böyle adlandırabiliriz—; bu şey, onların aksia dedikleri değere layık bir ağırlık taşıdığı için seçilmeye layıktır. Bunun zıttına da 'değer verilemez' derler. İlkeler böylece kurulduktan, yani tabiata uygun olan şeylerin kendileri için alınması, zıtlarının da aynı şekilde reddedilmesi gerektiği konduktan sonra, ilk vazife —kathēkon dediklerine ben böyle diyorum— canlının kendini tabiî durumunda korumasıdır; ardından tabiata uygun olanları tutması, zıtlarını itmesidir. Bu seçme ve reddetme bulunduktan sonra sırasıyla vazifeye uygun seçme gelir, sonra bu seçme sürekli hâle gelir, en sonunda da sebatlı ve tabiatla uyumlu bir seçme olur. İşte gerçekten iyi denebilecek şeyin ne olduğu ilk kez bu seçmede bulunmaya ve anlaşılmaya başlar.
Progrediamur igitur, quoniam, inquit, ab his principiis naturae discessimus, quibus congruere debent quae sequuntur. sequitur autem haec prima divisio: Aestimabile esse dicunt—sic enim, ut opinor, appellemus— id, quod aut ipsum secundum naturam sit aut tale quid efficiat, ut selectione dignum propterea sit, quod aliquod pondus habeat dignum aestimatione, quam illi ἀξίαν vocant, contraque inaestimabile, quod sit superiori contrarium. initiis igitur ita constitutis, ut ea, quae secundum naturam sunt, ipsa propter se sumenda sint contrariaque item reicienda, primum est officium—id enim appello καθῆκον—, ut se conservet in naturae statu, deinceps ut ea teneat, quae secundum naturam sint, pellatque contraria. qua inventa selectione et item reiectione sequitur deinceps cum officio selectio, deinde ea perpetua, tum ad extremum constans consentaneaque naturae, in qua primum inesse incipit et intellegi, quid sit, quod vere bonum possit dici.
3.21Çünkü insanın ilk yakınlığı tabiata uygun olan şeylere karşıdır. Ama insan bir anlayışa, daha doğrusu Stoacıların ennoia dedikleri bir kavrama sahip olur olmaz ve yapılacak işlerin düzenini, deyim yerindeyse ahengini görür görmez, bunu ilk sevdiği bütün o şeylerden çok daha değerli saydı; bilgi ve akılla şu sonuca vardı: insanın kendisi için övülecek ve istenecek o en yüksek iyisi buradadır. Bu iyi, Stoacıların homologia dedikleri, bizim de istersen 'uyum' (convenientia) diyebileceğimiz şeydedir. Her şeyin bağlanması gereken o iyi bunda olduğuna göre, ahlâken güzel eylemler ve iyiler arasında tek iyi sayılan ahlâken güzel olanın kendisi, sonradan doğsa bile, kendi gücü ve değeri yüzünden istenmesi gereken tek şeydir; tabiatın ilk şeylerinden hiçbiri ise kendisi için istenmemelidir.
prima est enim conciliatio hominis ad ea, quae sunt secundum naturam. simul autem cepit intellegentiam vel notionem potius, quam appellant ἔννοιαν illi, viditque rerum agendarum ordinem et, ut ita dicam, concordiam, multo eam pluris aestimavit quam omnia illa, quae prima dilexerat, atque ita cognitione et ratione collegit, ut statueret in eo collocatum summum illud hominis per se laudandum et expetendum bonum, quod cum positum sit in eo, quod ὁμολογίαν Stoici, nos appellemus convenientiam , si placet,—cum igitur in eo sit id bonum, quo omnia referenda sint, honeste facta ipsumque honestum, quod solum in bonis ducitur, quamquam post oritur, tamen id solum vi sua et dignitate expetendum est; eorum autem, quae sunt prima naturae, propter se nihil est expetendum.
3.22Vazife dediğim şeyler tabiatın ilkelerinden çıktığına göre, bunların bu ilkelere bağlanması zorunludur. Öyle ki bütün vazifelerin tabiatın ilkelerine ulaşmamızı hedeflediği doğru olarak söylenebilir; ama bu, iyilerin en son gayesi olduğu anlamına gelmez, çünkü tabiatın ilk yakınlıklarında ahlâken güzel eylem bulunmaz; söylediğim gibi bu, sonradan gelir ve sonradan doğar. Yine de tabiata uygundur ve bizi kendisini istemeye önceki bütün şeylerden çok daha fazla teşvik eder.
Ama burada önce bir yanılgıyı ortadan kaldırmalıyız: kimse bundan iki ayrı en son iyi bulunduğu sonucunun çıktığını sanmasın. Diyelim ki birinin önüne bir mızrağı ya da oku bir yere nişan almak bir amaç olarak konmuştur; bu benzetmede bizim iyilerin en sonu dediğimiz şey, nişan almak için her şeyi yapmaktır. Amacına ulaşmak için her şeyi yapması, bizim hayatta en yüksek iyi dediğimiz türden en son gaye gibidir; hedefi vurması ise seçilecek bir şeydir, istenecek bir şey değil.
cum vero illa, quae officia esse dixi, proficiscantur ab initiis naturae, necesse est ea ad haec referri, ut recte dici possit omnia officia eo referri, ut adipiscamur principia naturae, nec tamen ut hoc sit bonorum ultimum, propterea quod non inest in primis naturae conciliationibus honesta actio; consequens enim est et post oritur, ut dixi. est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Sed ex hoc primum error tollendus est, ne quis sequi existimet, ut duo sint ultima bonorum. etenim, si cui propositum sit conliniare hastam aliquo aut sagittam, sicut nos ultimum in bonis dicimus, huic in eius modi similitudine omnia sint facienda, ut conliniet, et tamen, ut omnia faciat, quo propositum adsequatur, sit hoc quasi ultimum, quale nos summum in vita bonum dicimus, illud autem, ut feriat, quasi seligendum, non expetendum.
3.23Bütün vazifeler tabiatın ilkelerinden çıktığına göre, bilgeliğin kendisi de zorunlu olarak onlardan çıkar. Ama nasıl çoğu zaman birine tavsiye edilen kişi, kendisini tavsiye edenden çok tavsiye edildiği kişiye değer verirse, aynı şekilde bizim önce tabiatın ilkeleri tarafından bilgeliğe tavsiye edilmemiz, ama sonra bilgeliğin kendisinin bize, ona ulaşmamızı sağlayan şeylerden daha aziz olması hiç şaşırtıcı değildir. Uzuvlar bize belli bir yaşama biçimi için verilmiş oldukları anlaşılacak biçimde verildiği gibi, Yunanların hormē dedikleri ruhun isteği de herhangi bir hayat türü için değil, belli bir yaşama biçimi için verilmiş görünür; akıl da yetkin akıl da öyle.
Cum autem omnia officia a principiis naturae proficiscantur, ab isdem necesse est proficisci ipsam sapientiam. sed quem ad modum saepe fit, ut is, qui commendatus sit alicui, pluris eum faciat, cui commendatus sit, quam illum, a quo, sic minime mirum est primo nos sapientiae commendari ab initiis naturae, post autem ipsam sapientiam nobis cariorem fieri, quam illa sint, a quibus ad hanc venerimus. atque ut membra nobis ita data sunt, ut ad quandam rationem vivendi data esse appareant, sic appetitio animi, quae ὁρμή Graece vocatur, non ad quodvis genus vitae, sed ad quandam formam vivendi videtur data, itemque et ratio et perfecta ratio.
3.24Bir oyuncuya herhangi bir oyun değil belirli bir oyun, bir dansçıya herhangi bir hareket değil belirli hareketler verildiği gibi, hayat da herhangi bir biçimde değil belirli bir biçimde yaşanmalıdır; bu biçime 'uyumlu' ve 'tutarlı' diyoruz. Bilgeliği dümencilikle ya da hekimlikle değil, daha çok biraz önce sözünü ettiğim oyunculukla ve dansla benzer sayarız; öyle ki en son gaye, yani sanatın icrası, sanatın kendisinde bulunur, dışarıda aranmaz. Yine de bilgelikle bu sanatlar arasında da bir fark vardır: o sanatlarda doğru yapılmış şeyler, sanatı oluşturan bütün parçaları içermez; oysa bizim istersen 'doğrular' ya da 'doğru yapılmış şeyler' diyeceğimiz, Stoacıların ise katorthōmata dedikleri şeyler faziletin bütün ölçülerini içerir. Çünkü yalnız bilgelik bütünüyle kendi üzerine dönmüştür; öteki sanatlarda böyle olmaz.
ut enim histrioni actio, saltatori motus non quivis, sed certus quidam est datus, sic vita agenda est certo genere quodam, non quolibet; quod genus conveniens consentaneumque dicimus. nec enim gubernationi aut medicinae similem sapientiam esse arbitramur, sed actioni illi potius, quam modo dixi, et saltationi, ut in ipsa insit, non foris petatur extremum, id est artis effectio. et tamen est etiam aliqua cum his ipsis artibus sapientiae dissimilitudo, propterea quod in illis quae recte facta sunt non continent tamen omnes partes, e quibus constant; quae autem nos aut recta aut recte facta dicamus, si placet, illi autem appellant κατορθώματα, omnes numeros virtutis continent. sola enim sapientia in se tota conversa est, quod idem in ceteris artibus non fit.
3.25Hekimliğin ve dümenciliğin en son gayesini bilgeliğin en son gayesiyle karşılaştırmak ise isabetsizdir. Çünkü bilgelik hem yüce gönüllülüğü hem adaleti kapsar; insanın başına gelebilecek her şeyi kendisinden aşağı görmeyi de kapsar ki bu öteki sanatların hiçbirine nasip olmaz. Biraz önce andığım bu faziletlerin kendilerine de, ahlâken güzel olan ile utanç verici olan dışında hiçbir şeyin önemli olmadığına ya da bir şeyin ötekinden farklı olmadığına hükmetmedikçe kimse sahip olamaz.
Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. sapientia enim et animi magnitudinem complectitur et iustitiam, et ut omnia, quae homini accidant, infra se esse iudicet, quod idem ceteris artibus non contingit. tenere autem virtutes eas ipsas, quarum modo feci mentionem, nemo poterit, nisi statuerit nihil esse, quod intersit aut differat aliud ab alio, praeter honesta et turpia.
3.26Şimdi, şu söyleyeceklerimin şimdiye kadar koyduklarımdan ne parlak bir biçimde çıktığını görelim. En son gaye —Yunanların telos dediği şeye bir süredir kâh 'en son', kâh 'nihaî', kâh 'en yüksek' dediğimi fark ediyorsundur sanırım; 'en son' ya da 'nihaî' yerine 'gaye' de diyebiliriz—, evet, en son gaye tabiata uygun ve onunla uyum içinde yaşamak olduğuna göre, zorunlu olarak şu sonuç çıkar: bütün bilgeler her zaman mesut, eksiksiz ve talihli yaşarlar; hiçbir şey onları engellemez, hiçbir şey alıkoymaz, hiçbir şeye muhtaç değillerdir. Sözünü ettiğim öğretiyi olduğu kadar hayatımızı ve talihimizi de kapsayan şeyi, yani yalnız ahlâken güzel olanı iyi saymamızı, uzun uzun, bol bol, en seçkin kelimeler ve en ağır düşüncelerle, hatiplerin yaptığı gibi büyütüp süslemek mümkündür; ama ben Stoacıların kısa ve keskin çıkarımlarından hoşlanırım. Onların kanıtları şöyle sonuca bağlanır:
Videamus nunc, quam sint praeclare illa his, quae iam posui, consequentia. cum enim hoc sit extremum —sentis enim, credo, me iam diu, quod τέλος Graeci dicant, id dicere tum extremum , tum ultimum , tum summum ; licebit etiam finem pro extremo aut ultimo dicere—, cum igitur hoc sit extremum, congruenter naturae convenienterque vivere, necessario sequitur omnes sapientes semper feliciter, absolute, fortunate vivere, nulla re impediri, nulla prohiberi, nulla egere. quod autem continet non magis eam disciplinam, de qua loquor, quam vitam fortunasque nostras, id est ut, quod honestum sit, id solum bonum iudicemus, potest id quidem fuse et copiose et omnibus electissimis verbis gravissimisque sententiis rhetorice et augeri et ornari, sed consectaria me Stoicorum brevia et acuta delectant. concluduntur igitur eorum argumenta sic:
3.27İyi olan her şey övgüye değerdir; övgüye değer olan her şey ahlâken güzeldir; öyleyse iyi olan ahlâken güzeldir. Bu yeterince sonuca bağlanmış görünüyor mu? Elbette; çünkü kabul edilen iki öncülden çıkan şeyin sonuçta yer aldığını görüyorsun. Sonucun çıkarıldığı iki öncülden birincisine karşı genellikle her iyinin övgüye değer olmadığı söylenir; çünkü övgüye değer olanın ahlâken güzel olduğu kabul edilir. Ama iyi olup da istenmeyen, istenip de hoşa gitmeyen, hoşa gidip de sevilmeyen bir şey bulunması son derece saçmadır. Demek ki iyi olan onaylanır da; dolayısıyla övgüye değerdir; bu ise ahlâken güzeldir. Böylece iyi olanın ahlâken güzel de olduğu sonucu çıkar.
Quod est bonum, omne laudabile est; quod autem laudabile est, omne est honestum; bonum igitur quod est, honestum est. satisne hoc conclusum videtur? certe; quod enim efficiebatur ex iis duobus, quae erant sumpta, in eo vides esse conclusum. duorum autem, e quibus effecta conclusio est, contra superius dici solet non omne bonum esse laudabile. nam quod laudabile sit honestum esse conceditur. illud autem perabsurdum, bonum esse aliquid, quod non expetendum sit, aut expetendum, quod non placens, aut, si id, non etiam diligendum; ergo et probandum; ita etiam laudabile; id autem honestum. ita fit, ut, quod bonum sit, id etiam honestum sit.
3.28Sonra soruyorum: bedbaht ya da mesut olmayan bir hayatla kim övünebilir? Öyleyse yalnız mesut bir hayatla övünülür. Buradan, mesut hayatın, deyim yerindeyse, övünmeye layık olduğu sonucu çıkar; bu ise haklı olarak ancak ahlâken güzel bir hayata nasip olabilir. Böylece ahlâken güzel hayatın mesut hayat olduğu sonucu çıkar. Haklı olarak övülmek kendisine nasip olan kişi, şan ve şeref bakımından seçkin bir şeye sahiptir; öyle ki bu kadar büyük şeyler yüzünden haklı olarak mesut denebilir. Aynı şey böyle bir adamın hayatı için de en doğru biçimde söylenecektir. Böylece mutlu hayat ahlâken güzel olanda görülüyorsa, yalnız ahlâken güzel olan iyi sayılmalıdır. Peki ya şu?
Deinde quaero, quis aut de misera vita possit gloriari aut de non beata. de sola igitur beata. ex quo efficitur gloriatione, ut ita dicam, dignam esse beatam vitam, quod non possit nisi honestae vitae iure contingere. ita fit, ut honesta vita beata vita sit. Et quoniam is, cui contingit ut iure laudetur, habet insigne quiddam ad decus et ad gloriam, ut ob ea, quae tanta sint, beatus dici iure possit, idem de vita talis viri rectissime dicetur. ita, si beata vita honestate cernitur, quod honestum est, id bonum solum habendum est. Quid vero?
3.29Acının kötü olmadığına hükmedilmedikçe, sağlam, sarsılmaz, büyük gönüllü, cesur adam dediğimiz birinin asla yetişemeyeceği hiçbir şekilde inkâr edilebilir mi? Ölümü kötüler arasında sayan kişi ondan korkmadan edemediği gibi, hiç kimse kötü saydığı bir şeyi hiçbir durumda umursamazlıkla karşılayıp hor göremez. Bu konulup herkesin onayıyla kabul edildikten sonra şu öncül eklenir: büyük gönüllü ve cesur kişi, insanın başına gelebilecek her şeyi küçümser ve hiçe sayar. Durum böyle olduğuna göre, utanç verici olmayan hiçbir şeyin kötü olmadığı ispat edilmiş olur. Bu yüce ve seçkin, büyük gönüllü, gerçekten cesur, bütün insanî şeyleri kendinden aşağı gören adam, evet, yetiştirmek istediğimiz, aradığımız adam, kendisine, hem geçmiş hem gelecek hayatına güvenmeli ve bilgenin başına hiçbir kötülük gelemeyeceğine hükmederek kendisi hakkında iyi düşünmelidir. Bundan yine aynı şey anlaşılır: yalnız ahlâken güzel olan iyidir ve mesut yaşamak, ahlâken güzel, yani faziletle yaşamaktır.
negarine ullo modo possit numquam quemquam stabili et firmo et magno animo, quem fortem virum dicimus, effici posse, nisi constitutum sit non esse malum dolorem? ut enim qui mortem in malis ponit non potest eam non timere, sic nemo ulla in re potest id, quod malum esse decreverit, non curare idque contemnere. quo posito et omnium adsensu adprobato illud adsumitur, eum, qui magno sit animo atque forti, omnia, quae cadere in hominem possint, despicere ac pro nihilo putare. quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Atque iste vir altus et excellens, magno animo, vere fortis, infra se omnia humana ducens, is, inquam, quem efficere volumus, quem quaerimus, certe et confidere sibi debet ac suae vitae et actae et consequenti et bene de sese iudicare statuens nihil posse mali incidere sapienti. ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere.
3.30Filozofların, hem de en yüksek iyiyi, yani benim en son dediğim iyiyi ruhta gören filozofların türlü görüşleri olduğunu bilmez değilim. Bazıları bu görüşleri kusurlu biçimde izlemiş olsa da, ben onları, nasıl olurlarsa olsunlar, yalnız en yüksek iyiyi hazda, acısızlıkta ya da tabiatın ilk şeylerinde görüp fazileti en yüksek iyiden ayıran o üç okula değil, faziletin bir ekleme olmadan eksik kalacağını düşünüp bu yüzden yukarıda saydığım üç şeyden her biri birini faziletine ekleyen öteki üç okula da tercih ederim: en yüksek iyiyi ruhta ve fazilette gören herkesi bunların hepsinden üstün tutarım.
Nec vero ignoro varias philosophorum fuisse sententias, eorum dico, qui summum bonum, quod ultimum appello, in animo ponerent. quae quamquam vitiose quidam secuti sunt, tamen non modo iis tribus, qui virtutem a summo bono segregaverunt, cum aut voluptatem aut vacuitatem doloris aut prima naturae in summis bonis ponerent, sed etiam alteris tribus, qui mancam fore putaverunt sine aliqua accessione virtutem ob eamque rem trium earum rerum, quas supra dixi, singuli singulas addiderunt,—his tamen omnibus eos antepono, cuicuimodi sunt, qui summum bonum in animo atque in virtute posuerunt.
3.31Yine de şunlar da son derece saçmadır: ilimle yaşamayı iyilerin en sonu sayanlar; şeyler arasında hiçbir fark olmadığını, bu yüzden bilgenin hiçbir şeyi en ufak ölçüde bile başka bir şeyden önde tutmayarak mesut olacağını söyleyenler; bazı Akademiacıların koyduğu söylendiği gibi, iyilerin en sonunun ve bilgenin en yüksek vazifesinin görünümlere direnmek ve onaylarını kararlılıkla askıya almak olduğunu söyleyenler. Bunların her birine genellikle uzun uzun cevap verilir; ama apaçık olan şeyler uzun tutulmamalıdır. Tabiata uygun şeyler tabiata aykırı şeylerden hiç ayrılıp seçilmezse, aranan ve övülen basiretin bütünüyle ortadan kalkacağından daha açık ne olabilir?
Koyduğum bu görüşler ve bunlara benzeyen başkaları varsa onlar da bir kenara ayrılınca, geriye en yüksek iyinin şu olduğu kalır: tabiatça olup biten şeylerin ilmini kullanarak, tabiata uygun olanları seçip tabiata aykırı olanları reddederek yaşamak; yani tabiata uygun ve onunla uyum içinde yaşamak.
sed sunt tamen perabsurdi et ii, qui cum scientia vivere ultimum bonorum, et qui nullam rerum differentiam esse dixerunt, atque ita sapientem beatum fore, nihil aliud alii momento ullo anteponentem, et qui, ut quidam Academici constituisse dicuntur, extremum bonorum et summum munus esse sapientis obsistere visis adsensusque suos firme sustinere. his singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. quid autem apertius quam, si selectio nulla sit ab iis rebus, quae contra naturam sint, earum rerum, quae sint secundum naturam, fore ut tollatur omnis ea, quae quaeratur laudeturque, prudentia? Circumscriptis igitur iis sententiis, quas posui, et iis, si quae similes earum sunt, relinquitur ut summum bonum sit vivere scientiam adhibentem earum rerum, quae natura eveniant, seligentem quae secundum naturam et quae contra naturam sint reicientem, id est convenienter congruenterque naturae vivere.
3.32Öteki sanatlarda 'ustaca' denildiğinde, bu bir bakıma sonradan gelen ve ardından çıkan bir şey sayılmalıdır; Stoacılar buna epigennēmatikon derler. Ama bir şeye 'bilgece' dediğimizde, bu en baştan en doğru biçimde söylenir. Çünkü bilgelikten çıkan her şey hemen bütün parçalarıyla tamamlanmış olmalıdır; istenmesi gerektiğini söylediğimiz şey de buna bağlıdır. Vatana ihanet etmek, ana babaya kötülük etmek, tapınakları soymak, sonuçlarıyla birer suç oldukları gibi, korkmak, kederlenmek, şehvete kapılmak da hiçbir sonuç doğurmasa bile suçtur. Bunlar sonradan gelenlerde ve ardından çıkanlarda değil, hemen ilk adımda suç oldukları gibi, faziletten çıkan şeyler de tamamlanmalarıyla değil, ilk girişimle doğru sayılmalıdır.
Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose , posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi ἐπιγεννηματικόν appellant; cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; in eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. nam ut peccatum est patriam prodere, parentes violare, fana depeculari, quae sunt in effectu, sic timere, sic maerere, sic in libidine esse peccatum est etiam sine effectu. verum ut haec non in posteris et in consequentibus, sed in primis continuo peccata sunt, sic ea, quae proficiscuntur a virtute, susceptione prima, non perfectione recta sunt iudicanda.
3.33Bu konuşmada bu kadar sık kullanılan 'iyi' kelimesi bir tarifle de açıklanır. Stoacıların tarifleri birbirinden pek az farklıdır, yine de aynı yere bakar. Ben iyiyi tabiatça tamamlanmış olan şey diye tarif eden Diogenes'e katılıyorum. Bunu izleyerek, fayda veren şeyi de —ōphelēma'ya böyle diyelim— tabiatça tamamlanmış olandan doğan bir hareket ya da hâl diye tarif etti. Şeylerin kavramları ruhta, bir şey ya deneyimle ya birleştirmeyle ya benzerlikle ya da aklın karşılaştırmasıyla bilindiğinde meydana gelir; iyinin kavramı en son saydığım bu dördüncü yolla oluşmuştur. Çünkü ruh tabiata uygun şeylerden aklın karşılaştırmasıyla yükseldiğinde iyi kavramına ulaşır.
Bonum autem, quod in hoc sermone totiens usurpatum est, id etiam definitione explicatur. sed eorum definitiones paulum oppido inter se differunt et tamen eodem spectant. ego adsentior Diogeni, qui bonum definierit id, quod esset natura absolutum. id autem sequens illud etiam, quod prodesset—ὠφέλημα enim sic appellemus—, motum aut statum esse dixit e natura absoluto. cumque rerum notiones in animis fiant, si aut usu aliquid cognitum sit aut coniunctione aut similitudine aut collatione rationis, hoc quarto, quod extremum posui, boni notitia facta est. cum enim ab iis rebus, quae sunt secundum naturam, ascendit animus collatione rationis, tum ad notionem boni pervenit.
3.34Bu iyinin kendisini de bir eklemeyle, artarak ya da başka şeylerle karşılaştırarak değil, kendine özgü gücüyle hisseder ve iyi diye adlandırırız. Bal, en tatlı şey olduğu hâlde başka şeylerle karşılaştırılarak değil, kendine özgü tat türüyle tatlı hissedildiği gibi, söz konusu ettiğimiz bu iyi de en çok değer verilmesi gereken şeydir; ama bu değer büyüklükten değil türünden gelir. Çünkü aksia denen değer ne iyiler arasında ne de kötüler arasında sayılmıştır; ona ne kadar eklersen ekle kendi türünde kalacaktır. Demek ki faziletin kendine özgü değeri başkadır; bu değer artmaktan değil türünden gelir.
hoc autem ipsum bonum non accessione neque crescendo aut cum ceteris comparando, sed propria vi sua et sentimus et appellamus bonum. ut enim mel, etsi dulcissimum est, suo tamen proprio genere saporis, non comparatione cum aliis dulce esse sentitur, sic bonum hoc, de quo agimus, est illud quidem plurimi aestimandum, sed ea aestimatio genere valet, non magnitudine. nam cum aestimatio, quae ἀξία dicitur, neque in bonis numerata sit nec rursus in malis, quantumcumque eo addideris, in suo genere manebit. alia est igitur propria aestimatio virtutis, quae genere, non crescendo valet.
3.35Akılsızların hayatını bedbaht ve acı kılan ruh hâllerine gelince —Yunanlar bunlara pathē derler; ben de kelimeyi aynen çevirerek bunlara 'hastalıklar' diyebilirdim, ama bu her birine uymazdı; çünkü acımaya ya da öfkenin kendisine kim hastalık der? Oysa onlar pathos derler. Öyleyse 'hâl' (perturbatio) diyelim; bu ad bile kusurlu bir şey olduğunu belirtir gibidir—, bunların hepsi türce dört, alt türce ise daha fazladır: keder, korku, şehvet ve Stoacıların hem bedene hem ruha ortak bir adla hēdonē dedikleri şey; ben buna, coşan bir ruhun hazza dönük bir kabarması gibi düşünerek 'sevinç' (laetitia) demeyi tercih ederim. Hâller tabiatın hiçbir gücüyle harekete geçmez; bunların hepsi kanaatlerdir, hafiflikten doğan yargılardır. Bu yüzden bilge her zaman bunlardan uzak olacaktır.
Nec vero perturbationes animorum, quae vitam insipientium miseram acerbamque reddunt, quas Graeci πάθη appellant—poteram ego verbum ipsum interpretans morbos appellare, sed non conveniret ad omnia; quis enim misericordiam aut ipsam iracundiam morbum solet dicere? at illi dicunt πάθος. sit igitur perturbatio, quae nomine ipso vitiosa declarari videtur . omnesque eae sunt genere quattuor, partibus plures, aegritudo, formido, libido, quamque Stoici communi nomine corporis et animi ἡδονήν appellant, ego malo laetitiam appellare, quasi gestientis animi elationem voluptariam. perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. itaque his sapiens semper vacabit.
3.36Ahlâken güzel olan her şeyin kendisi için istenmesi gerektiği görüşünü pek çok başka filozofla paylaşıyoruz. Çünkü fazileti en yüksek iyiden dışlayan üç okul dışında bütün öteki filozoflar bu görüşü savunmak zorundadır; en çok da iyiler arasında ahlâken güzel olandan başka hiçbir şey saymayanlar. Ama bu savunma pek kolay ve pek rahattır. Çünkü hangi kimse vardır ya da var olmuştur ki açgözlülüğü o kadar ateşli, arzuları o kadar dizginsiz olsun da, her türlü suçla elde etmek istediği şeye, tam bir cezasızlık bile önüne konmuşken, o yolla değil suçsuz ulaşmayı kat kat tercih etmesin?
Omne autem, quod honestum sit, id esse propter se expetendum commune nobis est cum multorum aliorum philosophorum sententiis. praeter enim tres disciplinas, quae virtutem a summo bono excludunt, ceteris omnibus philosophis haec est tuenda sententia, maxime tamen his , qui nihil aliud in bonorum numero nisi honestum esse voluerunt. sed haec quidem est perfacilis et perexpedita defensio. quis est enim, aut quis umquam fuit aut avaritia tam ardenti aut tam effrenatis cupiditatibus, ut eandem illam rem, quam adipisci scelere quovis velit, non multis partibus malit ad sese etiam omni inpunitate proposita sine facinore quam illo modo pervenire?
3.37Bizden gizli olan şeyleri, gökte dönen cisimlerin nasıl ve hangi sebeplerle hareket ettiğini, hangi faydayı ya da hangi kazancı umarak bilmek isteriz? Kim bu kadar kaba bir yetiştirilme içinde yaşar ya da tabiatın uğraşlarına karşı kendini bu kadar katılaştırmıştır ki bilinmeye değer şeylerden yüz çevirsin, onları bir haz ya da fayda sağlamadıkça aramasın ve hiçe saysın? Ya da atalarının, Africanus'ların ya da senin hep dilinden düşürmediğin büyük dedemin ve bütün faziletlerde üstün öteki cesur adamların işlerini, sözlerini, kararlarını öğrenirken gönlü hiçbir hazla dolmayan kim vardır?
quam vero utilitatem aut quem fructum petentes scire cupimus illa, quae occulta nobis sunt, quo modo moveantur quibusque de causis ea quae versantur in caelo? quis autem tam agrestibus institutis vivit, aut quis se contra studia naturae tam vehementer obduravit, ut a rebus cognitione dignis abhorreat easque sine voluptate aut utilitate aliqua non requirat et pro nihilo putet? aut quis est, qui maiorum, aut Africanorum aut eius, quem tu in ore semper habes, proavi mei, ceterorumque virorum fortium atque omni virtute praestantium facta, dicta, consilia cognoscens nulla animo afficiatur voluptate?
3.38Şerefli bir ailede yetiştirilip hür insana yaraşır biçimde eğitilmiş olan kim, kendisine zarar vermeyecek olsa bile utanç verici olanın kendisinden rahatsız olmaz? Kim, kirli ve rezil bir hayat sürdüğünü düşündüğü birine soğukkanlılıkla bakabilir? Kim cimrilerden, boş, hafif ve güvenilmez insanlardan nefret etmez? Utanç verici olandan kendisi için kaçınılması gerektiğine hükmetmezsek, karanlık ve yalnızlık bulduklarında insanların hiçbir rezillikten geri durmaması için ne söylenebilir, meğer ki utanç verici olan kendi çirkinliğiyle onları kendiliğinden alıkoysun? Bu görüş lehine sayısız şey söylenebilir, ama gerek yok. Çünkü ahlâken güzel olanın kendisi için istenmesi ve aynı şekilde utanç verici olandan kendisi için kaçınılması gerektiğinden daha az şüphe götüren hiçbir şey yoktur.
quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? quid autem dici poterit, si turpitudinem non ipsam per se fugiendam esse statuemus, quo minus homines tenebras et solitudinem nacti nullo dedecore se abstineant, nisi eos per se foeditate sua turpitudo ipsa deterreat? Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Nihil est enim, de quo minus dubitari possit, quam et honesta expetenda per se et eodem modo turpia per se esse fugienda.
3.39Daha önce söz ettiğimiz şey, yani yalnız ahlâken güzel olanın iyi olduğu konulduktan sonra, ahlâken güzel olanın, onunla elde edilen o ara şeylerden daha değerli sayılması gerektiği zorunlu olarak anlaşılır. Akılsızlıktan, korkaklıktan, adaletsizlikten ve itidalsizlikten, bunlardan doğan sonuçlar yüzünden kaçınılması gerektiğini söylediğimizde, bunu, yalnız utanç verici olanın kötü olduğu yolundaki konmuş ilkeyle çatışır gibi görünecek biçimde söylemiyoruz; çünkü bu sonuçlar bedenin zararına değil, kusurlardan doğan utanç verici eylemlere bağlanır. Yunanların kakiai dediklerine 'kötülükler' (malitiae) demektense 'kusurlar' (vitia) demeyi tercih ederim."
Constituto autem illo, de quo ante diximus, quod honestum esset, id esse solum bonum, intellegi necesse est pluris id, quod honestum sit, aestimandum esse quam illa media, quae ex eo comparentur. stultitiam autem et timiditatem et iniustitiam et intemperantiam cum dicimus esse fugiendas propter eas res, quae ex ipsis eveniant, non ita dicimus, ut cum illo, quod positum est, solum id esse malum, quod turpe sit, haec pugnare videatur oratio, propterea quod ea non ad corporis incommodum referuntur, sed ad turpes actiones, quae oriuntur e vitiis. quas enim κακίας Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare.
3.40"Cato," dedim, "ne parlak, istediğin şeyi ne iyi anlatan kelimeler bunlar! Bana öyle geliyor ki felsefeyi Latince öğretiyor ve ona adeta vatandaşlık veriyorsun. Felsefe şimdiye kadar Roma'da bir yabancı gibi dolaşıyor ve konuşmalarımıza katılmıyor gibiydi; bunun en büyük sebebi de hem konularının hem kelimelerinin cilalanmış bir inceliğiydi. Herhangi bir dilde felsefe yapabilen bazı kimseler olduğunu biliyorum; çünkü hiçbir bölümleme, hiçbir tarif kullanmazlar ve yalnızca tabiatın sessizce onayladığı şeyleri benimsediklerini söylerler. Bu yüzden hiç de karanlık olmayan konularda pek fazla tartışma zahmetine girmezler. Bu sebeple seni dikkatle dinliyor ve burada konuştuğumuz şeylere hangi adları koyarsan aklımda tutuyorum; çünkü belki de aynı kelimeleri yakında ben de kullanmak zorunda kalacağım. Faziletlerin karşısına zıt olarak 'kusurlar'ı (vitia) koymanı çok doğru ve dilimizin kullanımına uygun buluyorum. Çünkü kendi başına kınanmaya değer olan şeye, bence tam da bu yüzden 'kusur' (vitium) denmiştir; ya da 'kınanmak' (vituperari) kelimesi 'kusur'dan türemiştir. Kakia'ya 'kötülük' (malitia) deseydin, Latince kullanım bizi başka, belirli tek bir kusura götürürdü. Şimdi ise her faziletin karşısına zıt bir adla bir kusur konmuş oluyor."
Ne tu, inquam, Cato, verbis illustribus et id, quod vis, declarantibus! itaque mihi videris Latine docere philosophiam et ei quasi civitatem dare. quae quidem adhuc peregrinari Romae videbatur nec offerre sese nostris sermonibus, et ista maxime propter limatam quandam et rerum et verborum tenuitatem. scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. sin κακίαν malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.
3.41Bunun üzerine Cato, "Bunlar böyle konduktan sonra," dedi, "büyük bir çekişme gelir. Peripatetikler bunu yumuşak biçimde ele almışlardı —çünkü diyalektiği bilmedikleri için konuşma tarzları pek keskin değildir—; ama senin Karneades'in diyalektikteki olağanüstü alıştırması ve en yüksek belagatiyle meseleyi son kertesine vardırdı. Çünkü iyiler ve kötüler denen bütün bu meselede Stoacılarla Peripatetikler arasındaki anlaşmazlığın şeyler üzerine değil adlar üzerine olduğunu ileri sürmekten hiç vazgeçmedi. Bana ise bu filozofların görüşlerinin kelimelerden çok şeylerde ayrıldığından daha açık bir şey görünmüyor. Stoacılarla Peripatetikler arasında şeylerdeki ayrılığın kelimelerdekinden çok daha büyük olduğunu söylüyorum; çünkü Peripatetikler kendi iyi dedikleri her şeyin mutlu yaşamaya katkıda bulunduğunu söyler, bizimkiler ise mutlu hayatın, bir değere layık olan her şeyle tamamlandığını düşünmez.
Tum ille: His igitur ita positis, inquit, sequitur magna contentio, quam tractatam a Peripateticis mollius—est enim eorum consuetudo dicendi non satis acuta propter ignorationem dialecticae—Carneades tuus egregia quadam exercitatione in dialecticis summaque eloquentia rem in summum discrimen adduxit, propterea quod pugnare non destitit in omni hac quaestione, quae de bonis et malis appelletur, non esse rerum Stoicis cum Peripateticis controversiam, sed nominum. mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; maiorem multo inter Stoicos et Peripateticos rerum esse aio discrepantiam quam verborum, quippe cum Peripatetici omnia, quae ipsi bona appellant, pertinere dicant ad beate vivendum, nostri non ex omni, quod aestimatione aliqua dignum sit, compleri vitam beatam putent.
3.42Acıyı kötüler arasında sayanların öğretisine göre, bilgenin işkence sehpasında kıvranırken mesut olamayacağından daha kesin bir şey olabilir mi? Acıyı kötüler arasında saymayanların öğretisi ise bilgenin bütün işkenceler ortasında da mutlu hayatını koruduğunu kabul etmeye elbette zorlar. Gerçekten de aynı acılara, vatanları için göğüs gerenler daha hafif bir sebeple göğüs gerenlerden daha kolay katlanıyorsa, acının gücünü daha büyük ya da daha küçük kılan tabiat değil kanaattir.
An vero certius quicquam potest esse quam illorum ratione, qui dolorem in malis ponunt, non posse sapientem beatum esse, cum eculeo torqueatur? eorum autem, qui dolorem in malis non habent, ratio certe cogit ut in omnibus tormentis conservetur beata vita sapienti. etenim si dolores eosdem tolerabilius patiuntur qui excipiunt eos pro patria quam qui leviore de causa, opinio facit, non natura, vim doloris aut maiorem aut minorem.
3.43Şu da tutarlı değildir: Peripatetiklerin görüşüne göre üç tür iyi bulunduğu ve herkes bedenin ya da dışarının iyilerine ne kadar çok sahipse o kadar mesut olduğu için, biz de bedende büyük değer verilen şeylere daha çok sahip olanın daha mesut olduğunu kabul etmek zorunda değiliz. Çünkü onlar mutlu hayatın bedenin avantajlarıyla tamamlandığını düşünür, bizimkiler hiç de öyle düşünmez. Bize göre gerçekten iyi dediğimiz iyilerin çokluğu bile hayatı daha mesut, daha istenir ya da daha değerli kılmadığına göre, bedenin avantajlarının çokluğu mutlu hayata elbette daha da az katkıda bulunur.
Ne illud quidem est consentaneum, ut, si, cum tria genera bonorum sint, quae sententia est Peripateticorum, eo beatior quisque sit, quo sit corporis aut externis bonis plenior, ut hoc idem adprobandum sit nobis, ut, qui plura habeat ea, quae in corpore magni aestimantur, sit beatior. illi enim corporis commodis compleri vitam beatam putant, nostri nihil minus. nam cum ita placeat, ne eorum quidem bonorum, quae nos bona vere appellemus, frequentia beatiorem vitam fieri aut magis expetendam aut pluris aestimandam, certe minus ad beatam vitam pertinet multitudo corporis commodorum.
3.44Gerçekten de hem bilge olmak hem sağlıklı olmak istenir şeylerse, ikisi birlikte yalnızca bilge olmaktan daha istenir olabilir; ama ikisi de değere layık olsa bile, birlikte olmaları bilgeliğin tek başına olmasından daha değerli değildir. Çünkü sağlığı belli bir değere layık görüp onu iyiler arasında saymayan bizler, aynı zamanda hiçbir değerin faziletten önde tutulacak kadar büyük olmadığını düşünürüz. Peripatetikler bunu savunmaz; onlar hem ahlâken güzel hem acısız olan bir eylemin, aynı eylemin acıyla birlikte olmasından daha istenir olduğunu söylemek zorundadır. Biz başka türlü düşünüyoruz; doğru mu yanlış mı, sonra bakarız; ama şeylerde bundan daha büyük bir ayrılık olabilir mi?
etenim, si et sapere expetendum sit et valere, coniunctum utrumque magis expetendum sit quam sapere solum, neque tamen, si utrumque sit aestimatione dignum, pluris sit coniunctum quam sapere ipsum separatim. nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur. quod idem Peripatetici non tenent, quibus dicendum est, quae et honesta actio sit et sine dolore, eam magis esse expetendam, quam si esset eadem actio cum dolore. nobis aliter videtur, recte secusne, postea; sed potestne rerum maior esse dissensio?
3.45Nasıl bir kandilin ışığı güneşin aydınlığı içinde karanlıkta kalır ve kaybolursa, nasıl bir damla bal Ege Denizi'nin büyüklüğünde yok olursa, nasıl Kroisos'un servetine bir kuruş eklemek ve buradan Hindistan'a giden yolda bir adım atmak bir şey ifade etmezse, Stoacıların söylediği iyilerin gayesi doğruysa, bedensel şeylere verilen bütün değer de faziletin parlaklığı ve büyüklüğü karşısında karanlıkta kalmak, örtülmek ve yok olmak zorundadır. Nasıl yerindelik —eukairia'ya böyle diyelim— zamanın uzamasıyla artmazsa —çünkü yerinde denen şeylerin kendi ölçüleri vardır—, aynı şekilde doğru icra da —katorthōsis'e böyle diyorum, çünkü doğru yapılmış şeye katorthōma denir—, evet, doğru icra da, uyum da, sonunda tabiatla bağdaşmakta olan iyinin kendisi de artarak büyümez.
Ut enim obscuratur et offunditur luce solis lumen lucernae, et ut interit in magnitudine maris Aegaei stilla mellis, et ut in divitiis Croesi teruncii accessio et gradus unus in ea via, quae est hinc in Indiam, sic, cum sit is bonorum finis, quem Stoici dicunt, omnis ista rerum corporearum aestimatio splendore virtutis et magnitudine obscuretur et obruatur atque intereat necesse est. et quem ad modum oportunitas—sic enim appellemus εὐκαιρίαν—non fit maior productione temporis—habent enim suum modum, quae oportuna dicuntur—, sic recta effectio—κατόρθωσιν enim ita appello, quoniam rectum factum κατόρθωμα—, recta igitur effectio, item convenientia, denique ipsum bonum, quod in eo positum est, ut naturae consentiat, crescendi accessionem nullam habet.
3.46Çünkü o yerindelik gibi, sözünü ettiğim bu şeyler de zamanın uzamasıyla büyümez. Bu yüzden Stoacılara göre mutlu hayat uzunsa kısa olmasından daha arzu edilir ya da daha istenir değildir. Şu benzetmeyi kullanırlar: Bir çizmenin değeri ayağa tam oturmasında olsaydı, nasıl çok çizme az çizmeden, büyük çizmeler küçüklerden üstün tutulmazsa, bütün iyileri uyumla ve yerindelikle sınırlanan kişiler de çok olanı az olandan, uzun olanı kısa olandan üstün tutmazlar. Şunu söyleyenler de pek keskin konuşmuş olmuyor:
ut enim oportunitas illa, sic haec, de quibus dixi, non fiunt temporis productione maiora, ob eamque causam Stoicis non videtur optabilior nec magis expetenda beata vita, si sit longa, quam si brevis, utunturque simili: ut, si cothurni laus illa esset, ad pedem apte convenire, neque multi cothurni paucis anteponerentur nec maiores minoribus, sic, quorum omne bonum convenientia atque oportunitate finitur, nec plura paucioribus nec longinquiora brevioribus anteponent. Nec vero satis acute dicunt:
3.47"Sağlık uzun sürerse kısa sürmesinden daha değerliyse, bilgeliğin kullanımı da ne kadar uzun sürerse o kadar değerlidir." Sağlığın değerinin süreyle, faziletin değerinin ise yerindelikle ölçüldüğünü anlamıyorlar. Öyle ki bunu söyleyenler, iyi bir ölümün ve iyi bir doğumun uzun olunca kısa olmasından daha iyi olduğunu da söyleyecek gibidir. Bazı şeylerin kısalığıyla, bazılarının uzunluğuyla daha değerli sayıldığını görmüyorlar.
si bona valitudo pluris aestimanda sit longa quam brevis, sapientiae quoque usus longissimus quisque sit plurimi. non intellegunt valitudinis aestimationem spatio iudicari, virtutis oportunitate, ut videantur qui illud dicant idem hoc esse dicturi, bonam mortem et bonum partum meliorem longum esse quam brevem. non vident alia brevitate pluris aestimari, alia diuturnitate.
3.48Bu yüzden, söylenenlerle tutarlı olarak, bizim en son ve nihaî dediğimiz o iyiler gayesinin artabileceğini düşünenlerin öğretisine göre, birinin ötekinden daha bilge olması, birinin ötekinden daha çok suç işlemesi ya da daha çok doğru davranması da mümkündür. İyiler gayesinin artabileceğini düşünmeyen bizim bunu söylememiz ise mümkün değildir. Suya batmış olanlar, artık her an çıkabilecek kadar yüzeye yaklaşmış olsalar bile, henüz derinlerde olduklarından daha fazla nefes alamazlar; gözleri açılmak üzere olan yavru köpek, yeni doğmuş olandan daha fazla görmez. Aynı şekilde fazilet melekesine doğru epeyce ilerlemiş olan kişi de hiç ilerlememiş olandan daha az bedbaht değildir.
Bunların şaşırtıcı göründüğünü anlıyorum; ama öncekiler elbette sağlam ve doğru olduğuna, bunlar da onlarla tutarlı ve onlardan çıkan sonuçlar olduğuna göre, bunların doğruluğundan da şüphe etmemek gerekir. Stoacılar ne faziletlerin ne de kusurların arttığını söyleseler de, her ikisinin de bir bakıma yayıldığını ve adeta genişlediğini düşünürler.
itaque consentaneum est his, quae dicta sunt, ratione illorum, qui illum bonorum finem, quod appellamus extremum, quod ultimum, crescere putent posse—isdem placere esse alium alio et sapientiorem itemque alium magis alio vel peccare vel recte facere, quod nobis non licet dicere, qui crescere bonorum finem non putamus. ut enim qui demersi sunt in aqua nihilo magis respirare possunt, si non longe absunt a summo, ut iam iamque possint emergere, quam si etiam tum essent in profundo, nec catulus ille, qui iam adpropinquat ut videat, plus cernit quam is, qui modo est natus, item qui processit aliquantum ad virtutis habitum nihilo minus in miseria est quam ille, qui nihil processit. Haec mirabilia videri intellego, sed cum certe superiora firma ac vera sint, his autem ea consentanea et consequentia, ne de horum quidem est veritate dubitandum. sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant.
3.49Diogenes'e göre zenginliğin şu kadar gücü vardır: hazza ve iyi sağlığa adeta yol gösterir. Ama bunları içinde taşısa bile, fazilette ve öteki sanatlarda aynı şeyi yapmaz; para bu sanatlara yol gösterebilir ama onları içinde taşıyamaz. Bu yüzden haz ya da iyi sağlık iyiler arasındaysa zenginlik de iyiler arasında sayılmalıdır; ama bilgelik bir iyiyse, buradan zenginliğin de iyi olduğunu söylememiz gerektiği sonucu çıkmaz. İyiler arasında olmayan hiçbir şey iyiler arasında olan bir şeyi içinde taşıyamaz. Bu yüzden, sanatları meydana getiren şeylerin bilgisi ve kavranışı isteği harekete geçirdiğine göre ve zenginlik iyiler arasında olmadığına göre, hiçbir sanat zenginliğin içinde taşınamaz.
Divitias autem Diogenes censet eam modo vim habere, ut quasi duces sint ad voluptatem et ad valitudinem bonam; sed, etiam uti ea contineant, non idem facere eas in virtute neque in ceteris artibus, ad quas esse dux pecunia potest, continere autem non potest, itaque, si voluptas aut si bona valitudo sit in bonis, divitias quoque in bonis esse ponendas, at, si sapientia bonum sit, non sequi ut etiam divitias bonum esse dicamus. neque ab ulla re, quae non sit in bonis, id, quod sit in bonis, contineri potest, ob eamque causam, quia cognitiones comprehensionesque rerum, e quibus efficiuntur artes, adpetitionem movent, cum divitiae non sint in bonis, nulla ars divitiis contineri potest.
3.50Bunu sanatlar için kabul etsek bile, fazilet için durum aynı değildir; çünkü fazilet pek çok düşünmeye ve alıştırmaya muhtaçtır, sanatlarda bu böyle değildir; ayrıca fazilet bütün hayatın sağlamlığını, metanetini ve sebatını kapsar, sanatlarda ise bunların aynısını görmeyiz.
Ardından şeyler arasındaki fark açıklanır. Hiçbir fark olmadığını söyleseydik, Ariston'da olduğu gibi bütün hayat birbirine karışırdı; hayatı sürdürmekle ilgili şeyler arasında hiçbir ayrım olmayacağından ve hiçbir seçim yapmak gerekmeyeceğinden, bilgeliğin hiçbir görevi ya da işi bulunmazdı. Bu yüzden, yalnız ahlâken güzel olanın iyi, yalnız utanç verici olanın kötü olduğu yeterince sağlam konulduktan sonra, mesut ya da bedbaht yaşamaya hiçbir etkisi olmayan şeyler arasında da yine bir fark olduğunu kabul ettiler: bunların bazıları değer verilebilir, bazıları tersine değer verilemez, bazıları da ikisi de değildir.
quod si de artibus concedamus, virtutis tamen non sit eadem ratio, propterea quod haec plurimae commentationis et exercitationis indigeat, quod idem in artibus non sit, et quod virtus stabilitatem, firmitatem, constantiam totius vitae complectatur, nec haec eadem in artibus esse videamus. Deinceps explicatur differentia rerum, quam si non ullam esse diceremus, confunderetur omnis vita, ut ab Aristone, neque ullum sapientiae munus aut opus inveniretur, cum inter res eas, quae ad vitam degendam pertinerent, nihil omnino interesset, neque ullum dilectum adhiberi oporteret. itaque cum esset satis constitutum id solum esse bonum, quod esset honestum, et id malum solum, quod turpe, tum inter illa, quae nihil valerent ad beate misereve vivendum, aliquid tamen, quod differret, esse voluerunt, ut essent eorum alia aestimabilia, alia contra, alia neutrum.
3.51Değer verilmesi gerekenlerin bazılarında, onları başka şeylerden önde tutmak için yeterli sebep vardır; sağlıkta, hislerin bütünlüğünde, acısızlıkta, şanda, zenginlikte ve benzeri şeylerde olduğu gibi. Bazıları ise böyle değildir. Aynı şekilde, hiçbir değere layık olmayanların bazılarında onları reddetmek için yeterli sebep vardır; acı, hastalık, hislerin kaybı, yoksulluk, itibarsızlık ve bunlara benzer şeyler gibi; bazılarında ise yoktur. İşte Zenon'un proēgmenon ve bunun zıttı olarak apoproēgmenon diye adlandırdığı şey buradan doğmuştur; o, zengin bir dilde yine de uydurulmuş yeni adlar kullanıyordu; bizim bu yoksul dilimizde ise bu bize tanınmıyor; gerçi sen bu dili daha zengin bile saymaya alışıksın. Ama kelimenin anlamı daha kolay anlaşılsın diye Zenon'un bu kelimeyi nasıl türettiğini anlatmak yersiz olmaz.
quae autem aestimanda essent, eorum in aliis satis esse causae, quam ob rem quibusdam anteponerentur, ut in valitudine, ut in integritate sensuum, ut in doloris vacuitate, ut gloriae, divitiarum, similium rerum, alia autem non esse eius modi, itemque eorum, quae nulla aestimatione digna essent, partim satis habere causae, quam ob rem reicerentur, ut dolorem, morbum, sensuum amissionem, paupertatem, ignominiam, similia horum, partim non item. hinc est illud exortum, quod Zeno προηγμένον, contraque quod ἀποπροηγμένον nominavit, cum uteretur in lingua copiosa factis tamen nominibus ac novis, quod nobis in hac inopi lingua non conceditur; quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.
3.52Zenon şöyle der: Sarayda kimse kralın kendisinin adeta bir rütbeye yükseltildiğini söylemez (proēgmenon bu demektir); bunu, bir mevkide bulunan, rütbesi krallık makamına en yakın olup ikinci gelen kişiler için söyler. Aynı şekilde hayatta da ilk sırada olan şeylere değil, ikinci sırayı tutan şeylere proēgmena, yani 'öne çıkarılmışlar' denir. Bunlara ya böyle diyelim —bu kelimesi kelimesine çeviri olur—, ya 'ileri sürülmüşler' ve 'geri itilmişler', ya da biraz önce dediğimiz gibi 'öne konulanlar' ya da 'seçkinler', ötekilere de 'geri bırakılanlar'. Çünkü şeyin kendisi anlaşıldıktan sonra kelimeleri kullanmakta kolaylık göstermeliyiz.
Ut enim, inquit, nemo dicit in regia regem ipsum quasi productum esse ad dignitatem (id est enim προηγμένον), sed eos, qui in aliquo honore sunt, quorum ordo proxime accedit, ut secundus sit, ad regium principatum, sic in vita non ea, quae primo loco sunt, sed ea, quae secundum locum optinent, προηγμένα, id est producta, nominentur; quae vel ita appellemus—id erit verbum e verbo—vel promota et remota vel, ut dudum diximus, praeposita vel praecipua , et illa reiecta . re enim intellecta in verborum usu faciles esse debemus.
3.53İyi olan her şeyin birinci sırada olduğunu söylediğimize göre, öne konulmuş ya da seçkin dediğimiz şey zorunlu olarak ne iyidir ne kötü. Bunu şöyle tarif ederiz: orta derecede değeri olan farksız şey. Çünkü onların adiaphoron dediği şeye 'farksız' demek bana uygun geldi. Ara şeyler arasında tabiata uygun ya da aykırı hiçbir şey kalmaması hiçbir şekilde mümkün değildi; böyle bir şey kalınca, aralarında yeterince değer verilebilir hiçbir şey bulunmaması da mümkün değildi; bu konunca da öne konulmuş bazı şeyler bulunmaması mümkün değildi. Demek ki bu ayrım doğru yapılmıştır. Konu daha kolay görülebilsin diye Stoacılar şu benzetmeyi de kullanır:
quoniam autem omne, quod est bonum, primum locum tenere dicimus, necesse est nec bonum esse nec malum hoc, quod praepositum vel praecipuum nominamus. idque ita definimus; quod sit indifferens cum aestimatione mediocri; quod enim illi ἀδιάφορον dicunt, id mihi ita occurrit, ut indifferens dicerem. neque enim illud fieri poterat ullo modo, ut nihil relinqueretur in mediis, quod aut secundum naturam esset aut contra, nec, cum id relinqueretur, nihil in his poni, quod satis aestimabile esset, nec hoc posito non aliqua esse praeposita. recte igitur haec facta distinctio est, atque etiam ab iis, quo facilius res perspici possit, hoc simile ponitur:
3.54Diyorlar ki: Bir aşık kemiğini dik duracak biçimde atmayı adeta bir gaye ve en son hedef olarak düşündüğümüzü varsayalım. Dik düşecek biçimde atılan aşık, gayeye göre öne konulmuş bir şeye sahip olacaktır; başka türlü atılan ise tersine. Yine de aşığın bu öne konulmuşluğu, söylediğim gayeye ait olmayacaktır. Aynı şekilde öne konulmuş şeyler de gayeye bağlanır elbette, ama onun özüyle ve tabiatıyla hiçbir ilgileri yoktur.
Ut enim, inquiunt, si hoc fingamus esse quasi finem et ultimum, ita iacere talum, ut rectus adsistat, qui ita talus erit iactus, ut cadat rectus, praepositum quiddam habebit ad finem, qui aliter, contra, neque tamen illa praepositio tali ad eum, quem dixi, finem pertinebit, sic ea, quae sunt praeposita, referuntur illa quidem ad finem, sed ad eius vim naturamque nihil pertinent.
3.55Ardından şu ayrım gelir: iyilerin bazıları o en son gayeye 'ait'tir (telika denenlere böyle diyorum; çünkü kararlaştırdığımız gibi, şey anlaşılsın diye tek kelimeyle söyleyemediğimizi birkaç kelimeyle söyleyelim); bazıları Yunanların poiētika dediği 'meydana getirici' şeylerdir; bazıları da her ikisidir. Gayeye ait olanlardan ahlâken güzel eylemler dışında hiçbir şey iyi değildir; meydana getiricilerden de dost dışında hiçbir şey iyi değildir. Ama bilgeliğin hem gayeye ait hem de meydana getirici olduğunu söylerler. Çünkü bilgelik uyumlu bir eylem olduğu için, söylediğim gayeye ait türdendir; ahlâken güzel eylemleri getirip meydana getirdiği için de meydana getirici denebilir.
Sequitur illa divisio, ut bonorum alia sint ad illud ultimum pertinentia (sic enim appello, quae τελικά dicuntur; nam hoc ipsum instituamus, ut placuit, pluribus verbis dicere, quod uno non poterimus, ut res intellegatur), alia autem efficientia , quae Graeci ποιητικά, alia utrumque. de pertinentibus nihil est bonum praeter actiones honestas, de efficientibus nihil praeter amicum, sed et pertinentem et efficientem sapientiam volunt esse. nam quia sapientia est conveniens actio, est in illo pertinenti genere, quod dixi; quod autem honestas actiones adfert et efficit, efficiens dici potest.
3.56Öne konulmuş dediğimiz bu şeylerin bazıları kendi başlarına öne konulmuştur, bazıları bir şey meydana getirdikleri için, bazıları da her iki sebeple. Kendi başlarına öne konulmuş olanlar, ağzın ve yüzün belli bir duruşu, belli bir duruş ve hareket gibi şeylerdir; bunlar arasında da öne konulması ve reddedilmesi gerekenler vardır. Bazılarına, kendilerinden bir şey meydana getirdikleri için öne konulmuş denecektir; para gibi. Bazılarına da her iki sebeple; hislerin bütünlüğü ve iyi sağlık gibi.
Haec, quae praeposita dicimus, partim sunt per se ipsa praeposita, partim quod aliquid efficiunt, partim utrumque, per se, ut quidam habitus oris et vultus, ut status, ut motus, in quibus sunt et praeponenda quaedam et reicienda; alia ob eam rem praeposita dicentur, quod ex se aliquid efficiant, ut pecunia, alia autem ob utramque rem, ut integri sensus, ut bona valitudo.
3.57İyi şöhrete gelince —onların eudoksia dediği şeye burada 'şan' demektense 'iyi şöhret' demek daha uygundur—, Khrysippos ve Diogenes, faydası çıkarılınca uğruna parmak bile kıpırdatılmaması gerektiğini söylerdi; ben de onlara bütünüyle katılıyorum. Onlardan sonra gelenler ise Karneades'e karşı dayanamayınca, söylediğim bu iyi şöhretin kendi başına öne konulmuş ve alınması gereken bir şey olduğunu söylediler. Hür doğmuş ve hür insana yaraşır biçimde eğitilmiş bir insana, ana babasından, akrabalarından, iyi insanlardan da iyi söz işitmek istemek yakışır; hem de bunun faydası için değil, kendisi için. Henüz doğmamış, ölümümüzden sonra doğacak olsalar bile çocuklarımızın iyiliğini kendileri için nasıl istiyorsak, ölümden sonraki şöhretimizi de, faydası çıkarılsa bile kendisi için gözetmemiz gerektiğini söylerler.
De bona autem fama—quam enim appellant εὐδοξίαν, aptius est bonam famam hoc loco appellare quam gloriam—Chrysippus quidem et Diogenes detracta utilitate ne digitum quidem eius causa porrigendum esse dicebant; quibus ego vehementer assentior. qui autem post eos fuerunt, cum Carneadem sustinere non possent, hanc, quam dixi, bonam famam ipsam propter se praepositam et sumendam esse dixerunt, esseque hominis ingenui et liberaliter educati velle bene audire a parentibus, a propinquis, a bonis etiam viris, idque propter rem ipsam, non propter usum, dicuntque, ut liberis consultum velimus, etiamsi postumi futuri sint, propter ipsos, sic futurae post mortem famae tamen esse propter rem, etiam detracto usu, consulendum.
3.58Yalnız ahlâken güzel olanın iyi olduğunu söylesek de, vazifeyi ne iyiler ne kötüler arasında saymamıza rağmen vazifeyi yerine getirmek tutarlıdır. Çünkü bu şeylerde makul bir şey vardır, hem de gerekçesi gösterilebilecek biçimde; dolayısıyla makul biçimde yapılmış bir şeyin de gerekçesi gösterilebilir. Vazife, yapıldığında makul bir gerekçesi gösterilebilecek biçimde yapılmış şeydir. Buradan vazifenin ne iyiler ne de zıtları arasında sayılan bir ara şey olduğu anlaşılır. Ne faziletler ne kusurlar arasında olan şeylerde de işe yarayabilecek bir şey bulunduğuna göre, bu ortadan kaldırılmamalıdır. Bu türden bir eylem de vardır, hem de öyle ki akıl bu şeylerden bir şey yapmayı, bir iş görmeyi gerektirir. Akılla yapılmış şeye de vazife deriz. Demek ki vazife, ne iyiler ne de zıtları arasında sayılan türdendir.
Sed cum, quod honestum sit, id solum bonum esse dicamus, consentaneum tamen est fungi officio, cum id officium nec in bonis ponamus nec in malis. est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti ratio reddi possit. est autem officium , quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse, tollendum id non est. est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. quod autem ratione actum est, id officium appellamus. est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.
3.59Bilgenin bu ara şeylerde bir şeyler yaptığı da açıktır. Bir şey yaparken bunun vazife olduğuna hükmeder. Hükmederken asla yanılmadığına göre, ara şeylerde vazife bulunacaktır. Bu, şu akıl yürütmeyle de ispat edilir: doğru yapılmış dediğimiz bir şeyin var olduğunu gördüğümüze göre ve bu da yetkin vazife olduğuna göre, başlanmış bir vazife de olacaktır. Örneğin emaneti adil biçimde geri vermek doğru yapılmış şeyler arasındaysa, emaneti geri vermek vazifeler arasında sayılır; çünkü 'adil biçimde' eklenince doğru yapılmış bir şey olur, geri vermenin kendisi ise tek başına vazife sayılır. Ara dediğimiz şeylerde bazılarının alınması, bazılarının reddedilmesi gerektiğinden şüphe olmadığına göre, bu şekilde yapılan ya da söylenen her şey vazifenin içindedir. Buradan şu anlaşılır: herkes tabiatça kendini sevdiğine göre, bilge de akılsız da tabiata uygun olanları alacak, zıtlarını reddedecektir. Böylece bilgeyle akılsızın ortak bir vazifesi vardır; buradan da vazifenin ara dediğimiz şeylerle ilgili olduğu sonucu çıkar.
Atque perspicuum etiam illud est, in istis rebus mediis aliquid agere sapientem. iudicat igitur, cum agit, officium illud esse. quod quoniam numquam fallitur in iudicando, erit in mediis rebus officium. quod efficitur hac etiam conclusione rationis: Quoniam enim videmus esse quiddam, quod recte factum appellemus, id autem est perfectum officium, erit etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus, sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut dicitur, omne officio continetur. ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus.
3.60Bütün vazifeler bunlardan çıktığına göre, bütün düşüncelerimizin, hayattan ayrılmanın da hayatta kalmanın da bunlara bağlandığı boşuna söylenmez. Tabiata uygun şeylerin ağır bastığı kişinin vazifesi hayatta kalmaktır; zıt şeylerin ağır bastığı ya da ağır basacağı görünen kişinin vazifesi ise hayattan ayrılmaktır. Buradan, bilgenin mesut olduğu hâlde bazen hayattan ayrılmasının, akılsızın ise bedbaht olduğu hâlde hayatta kalmasının vazife olduğu anlaşılır.
Sed cum ab his omnia proficiscantur officia, non sine causa dicitur ad ea referri omnes nostras cogitationes, in his et excessum e vita et in vita mansionem. in quo enim plura sunt quae secundum naturam sunt, huius officium est in vita manere; in quo autem aut sunt plura contraria aut fore videntur, huius officium est de vita excedere. ex quo apparet et sapientis esse aliquando officium excedere e vita, cum beatus sit, et stulti manere in vita, cum sit miser.
3.61Çünkü sık sık sözü edilen o iyi ve kötü sonradan gelir; tabiatın ilk şeyleri ise, ister uygun ister zıt olsun, bilgenin yargısına ve seçimine düşer; bunlar bilgeliğin önüne konmuş malzemesi gibidir. Bu yüzden hayatta kalmanın da göçüp gitmenin de bütün gerekçesi yukarıda söylediğim şeylerle ölçülmelidir. Çünkü bilgeyi hayatta tutan fazilet değildir; faziletten yoksun olanların da ölümü araması gerekmez. Bilgenin en mesut olduğu sırada, bunu yerinde yapabiliyorsa hayattan ayrılması çoğu zaman vazifedir; bu tabiata uygun davranmaktır. Çünkü Stoacılara göre mesut yaşamak yerindeliğe bağlıdır. Bu yüzden bilgelik, gerekirse bilgenin kendisini bırakıp gitmesini öğütler. Kusurların gönüllü bir ölüme sebep olacak gücü bulunmadığına göre, aynı zamanda bedbaht olan akılsızların bile, tabiata uygun dediğimiz şeylerin çoğuna sahiplerse hayatta kalmasının vazife olduğu açıktır. Hayattan ayrılan da hayatta kalan da aynı derecede bedbaht olduğuna ve sürenin uzunluğu hayatı onun için daha kaçınılır kılmadığına göre, tabiî şeylerin çoğundan yararlanabilenlerin hayatta kalması gerektiği boşuna söylenmez.
nam bonum illud et malum, quod saepe iam dictum est, postea consequitur, prima autem illa naturae sive secunda sive contraria sub iudicium sapientis et dilectum cadunt, estque illa subiecta quasi materia sapientiae. itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae. sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. quam ob rem cum vitiorum ista vis non sit, ut causam afferant mortis voluntariae, perspicuum est etiam stultorum, qui idem miseri sint, officium esse manere in vita, si sint in maiore parte rerum earum, quas secundum naturam esse dicimus. et quoniam excedens e vita et manens aeque miser est nec diuturnitas magis ei vitam fugiendam facit, non sine causa dicitur iis, qui pluribus naturalibus frui possint, esse in vita manendum.
3.62Stoacılar, çocukların ana babaları tarafından tabiatça sevildiğinin anlaşılmasını konuyla ilgili sayarlar. İnsan türünün ortak topluluğunu bu başlangıçtan çıkmış olarak izleriz. Bu önce bedenlerin biçiminden ve uzuvlarından anlaşılmalıdır; bunlar kendiliğinden tabiatın üremeyi hesaba kattığını gösterir. Tabiatın hem üremeyi istemesi hem de üreyenlerin sevilmesini önemsememesi birbiriyle bağdaşamazdı. Tabiatın gücü hayvanlarda da görülebilir: onların yavrularını doğurmak ve büyütmek için çektikleri zahmeti gördüğümüzde, tabiatın kendi sesini işitir gibi oluruz. Bu yüzden tabiatça acıdan kaçındığımız nasıl açıksa, doğurduklarımızı sevmeye de tabiatın kendisi tarafından itildiğimiz o kadar açıktır.
Pertinere autem ad rem arbitrantur intellegi natura fieri ut liberi a parentibus amentur. a quo initio profectam communem humani generis societatem persequimur. quod primum intellegi debet figura membrisque corporum, quae ipsa declarant procreandi a natura habitam esse rationem. neque vero haec inter se congruere possent, ut natura et procreari vellet et diligi procreatos non curaret. atque etiam in bestiis vis naturae perspici potest; quarum in fetu et in educatione laborem cum cernimus, naturae ipsius vocem videmur audire. quare ut perspicuum est natura nos a dolore abhorrere, sic apparet a natura ipsa, ut eos, quos genuerimus, amemus, inpelli.
3.63Buradan, insanların insanlara karşı ortak ve tabiî bir yakınlığının doğduğu sonucu çıkar; öyle ki bir insan, insan olduğu için bile başka bir insana yabancı görünmemelidir. Uzuvlardan bazıları gözler ve kulaklar gibi adeta yalnız kendileri için doğmuştur, bazıları ise bacaklar ve eller gibi öteki uzuvların kullanımına da yardım eder. Aynı şekilde bazı yırtıcı hayvanlar yalnız kendileri için doğmuştur; ama açık kabuklu ve 'pina' denen midye, kabuktan yüzüp çıkan, onu beklediği için 'pinoteres' denen ve içeri dönünce kabuğun kapanmasıyla içeri kapanan, böylece ona sakınması gerektiğini haber vermiş gibi görünen küçük hayvan, bir de karıncalar, arılar, leylekler, bazı şeyleri başkaları için de yapar. İnsanlar ise birbirlerine bundan çok daha sıkı bağlıdır. Bu yüzden tabiatça topluluklar, meclisler ve şehirler kurmaya yatkınız.
ex hoc nascitur ut etiam communis hominum inter homines naturalis sit commendatio, ut oporteat hominem ab homine ob id ipsum, quod homo sit, non alienum videri. ut enim in membris alia sunt tamquam sibi nata, ut oculi, ut aures, alia etiam ceterorum membrorum usum adiuvant, ut crura, ut manus, sic inmanes quaedam bestiae sibi solum natae sunt, at illa, quae in concha patula pina dicitur, isque, qui enat e concha, qui, quod eam custodit, pinoteres vocatur in eandemque cum se recepit includitur, ut videatur monuisse ut caveret, itemque formicae, apes, ciconiae aliorum etiam causa quaedam faciunt. multo haec coniunctius homines. itaque natura sumus apti ad coetus, concilia, civitates.
3.64Stoacılar evrenin tanrıların iradesiyle yönetildiğini, onun adeta insanların ve tanrıların ortak kenti ve devleti olduğunu, her birimizin de bu evrenin bir parçası olduğunu düşünürler. Buradan tabiatça ortak faydayı kendi faydamızdan önde tutmamız gerektiği sonucu çıkar. Kanunlar herkesin güvenliğini tek tek kişilerin güvenliğinden önde tuttuğu gibi, iyi, bilge, kanunlara uyan ve vatandaşlık vazifesini bilen bir adam da tek bir kişinin ya da kendisinin faydasından çok herkesin faydasını gözetir. Kendi faydası ya da güvenliği için ortak faydayı ya da güvenliği terk eden kişi, vatan haininden daha az kınanmayı hak etmez. Buradan, devlet için ölümü göze alan kişinin övülmesi gerektiği sonucu çıkar; çünkü vatanın bize kendimizden daha aziz olması yakışır. Kendileri öldükten sonra bütün yeryüzü yanıp kül olsa bile buna itiraz etmeyeceklerini söyleyenlerin sözü —ki bu, bilinen bir Yunanca dizeyle dile getirilir— insanlık dışı ve cürüm dolu sayıldığına göre, bir gün var olacak olanları da kendileri için gözetmemiz gerektiği elbette doğrudur.
mundum autem censent regi numine deorum, eumque esse quasi communem urbem et civitatem hominum et deorum, et unum quemque nostrum eius mundi esse partem; ex quo illud natura consequi, ut communem utilitatem nostrae anteponamus. ut enim leges omnium salutem singulorum saluti anteponunt, sic vir bonus et sapiens et legibus parens et civilis officii non ignarus utilitati omnium plus quam unius alicuius aut suae consulit. nec magis est vituperandus proditor patriae quam communis utilitatis aut salutis desertor propter suam utilitatem aut salutem. ex quo fit, ut laudandus is sit, qui mortem oppetat pro re publica, quod deceat cariorem nobis esse patriam quam nosmet ipsos. quoniamque illa vox inhumana et scelerata ducitur eorum, qui negant se recusare quo minus ipsis mortuis terrarum omnium deflagratio consequatur—quod vulgari quodam versu Graeco pronuntiari solet—, certe verum est etiam iis, qui aliquando futuri sint, esse propter ipsos consulendum.
3.65Vasiyetnameler ve ölmek üzere olanların emanet etmeleri gönüllerin bu eğiliminden doğmuştur. Kimse, hazların sonsuz bir bolluğu içinde bile, tam bir yalnızlık içinde yaşamak istemediğine göre, insanlarla birleşmek, bir araya gelmek ve tabiî bir topluluk kurmak için doğduğumuz kolayca anlaşılır. Tabiat bizi olabildiğince çok kişiye yararlı olmayı istemeye iter; özellikle de öğreterek ve basiretin yollarını aktararak.
ex hac animorum affectione testamenta commendationesque morientium natae sunt. quodque nemo in summa solitudine vitam agere velit ne cum infinita quidem voluptatum abundantia, facile intellegitur nos ad coniunctionem congregationemque hominum et ad naturalem communitatem esse natos. Inpellimur autem natura, ut prodesse velimus quam plurimis in primisque docendo rationibusque prudentiae tradendis.
3.66Bu yüzden kendi bildiğini başkasına aktarmayan birini bulmak kolay değildir; öyle ki yalnız öğrenmeye değil öğretmeye de yatkınız. Boğalara buzağıları için aslanlara karşı bütün güçleriyle ve atılımlarıyla dövüşmek tabiatça verildiği gibi, servet ve güç sahibi olup bunu yapabilecek durumda olanlar da, Herakles ve Liber hakkında öğrendiğimiz gibi, insan türünü korumaya tabiatça yöneltilir. Iuppiter'e 'En İyi' ve 'En Büyük', yine ona 'Kurtarıcı', 'Konukseverlerin Koruyucusu', 'Durdurucu' dediğimizde de, insanların güvenliğinin onun himayesinde olduğunun anlaşılmasını isteriz. Kendimiz birbirimiz için değersiz ve önemsiz olduğumuz hâlde ölümsüz tanrılara aziz olmayı ve onlar tarafından sevilmeyi istemek hiç yakışmaz. Uzuvlarımızı, onları hangi fayda için taşıdığımızı öğrenmeden önce kullandığımız gibi, birbirimizle de tabiatça bir vatandaşlık topluluğu içinde birleşmiş ve ortak olmuşuzdur. Böyle olmasaydı ne adalete ne de iyiliğe yer kalırdı.
itaque non facile est invenire qui quod sciat ipse non tradat alteri; ita non solum ad discendum propensi sumus, verum etiam ad docendum. Atque ut tauris natura datum est ut pro vitulis contra leones summa vi impetuque contendant, sic ii, qui valent opibus atque id facere possunt, ut de Hercule et de Libero accepimus, ad servandum genus hominum natura incitantur. Atque etiam Iovem cum Optimum et Maximum dicimus cumque eundem Salutarem, Hospitalem, Statorem, hoc intellegi volumus, salutem hominum in eius esse tutela. minime autem convenit, cum ipsi inter nos viles neglectique simus, postulare ut diis inmortalibus cari simus et ab iis diligamur. Quem ad modum igitur membris utimur prius, quam didicimus, cuius ea causa utilitatis habeamus, sic inter nos natura ad civilem communitatem coniuncti et consociati sumus. quod ni ita se haberet, nec iustitiae ullus esset nec bonitati locus.
3.67Stoacılar insanlarla insanlar arasında hukuk bağları bulunduğunu düşündükleri gibi, insanla hayvanlar arasında hiçbir hukuk bulunmadığını da düşünürler. Khrysippos'un şu sözü çok güzeldir: öteki şeyler insanlar ve tanrılar için doğmuştur, onlar ise kendi aralarındaki topluluk ve ortaklık için; öyle ki insanlar hayvanları haksızlık etmeden kendi faydaları için kullanabilirler. İnsanın tabiatı, onunla insan türü arasında adeta bir vatandaşlık hukuku bulunmasını gerektirdiğine göre, bunu koruyan adil, bundan sapan ise adaletsiz olacaktır. Ama tiyatro ortak bir yer olduğu hâlde herkesin kapıp oturduğu yerin onun olduğu doğru olarak söylenebildiği gibi, ortak bir kentte ya da evrende de hukuk, her şeyin birinin olmasına engel değildir.
Et quo modo hominum inter homines iuris esse vincula putant, sic homini nihil iuris esse cum bestiis. praeclare enim Chrysippus, cetera nata esse hominum causa et deorum, eos autem communitatis et societatis suae, ut bestiis homines uti ad utilitatem suam possint sine iniuria. Quoniamque ea natura esset hominis, ut ei cum genere humano quasi civile ius intercederet, qui id conservaret, eum iustum, qui migraret, iniustum fore. sed quem ad modum, theatrum cum commune sit, recte tamen dici potest eius esse eum locum, quem quisque occuparit, sic in urbe mundove communi non adversatur ius, quo minus suum quidque cuiusque sit.
3.68İnsanın insanları korumak ve yaşatmak için doğduğunu gördüğümüze göre, bilgenin devlet işlerini üstlenip yönetmek istemesi, tabiata göre yaşamak için bir kadınla evlenip ondan çocuk istemesi de bu tabiatla tutarlıdır. Stoacılar temiz aşkların bile bilgeye yabancı olmadığını düşünürler. Kiniklerin öğretisi ve hayat tarzı hakkında ise bazıları, bunu yapmayı gerektiren bir durum çıkarsa bilgeye yakışacağını, bazıları da hiçbir şekilde yakışmayacağını söyler.
Cum autem ad tuendos conservandosque homines hominem natum esse videamus, consentaneum est huic naturae, ut sapiens velit gerere et administrare rem publicam atque, ut e natura vivat, uxorem adiungere et velle ex ea liberos. ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Cynicorum autem rationem atque vitam alii cadere in sapientem dicunt, si qui eius modi forte casus inciderit, ut id faciendum sit, alii nullo modo.
3.69İnsanın insana karşı bütün ortaklığı, birliği ve sevgisi korunsun diye, onların ōphelēmata ve blammata dediği yararların ve zararların ortak olduğunu kabul ettiler; bunlardan biri fayda verir, öteki zarar. Bunların yalnız ortak değil, eşit de olduğunu söylediler. Elverişli ve elverişsiz şeylerin ise —eukhrēstēmata ve duskhrēstēmata'ya böyle diyorum— ortak olduğunu kabul ettiler, ama eşit olduğunu kabul etmediler. Çünkü fayda ya da zarar veren şeyler ya iyidir ya kötüdür, bunların da eşit olması zorunludur. Elverişli ve elverişsiz şeyler ise öne konulmuş ve geri bırakılmış dediğimiz türdendir; bunlar eşit olmayabilir. Ama yararların ortak olduğu söylenir; doğru davranışlar ve suçlar ise ortak sayılmaz.
Ut vero conservetur omnis homini erga hominem societas, coniunctio, caritas, et emolumenta et detrimenta, quae ὠφελήματα et βλάμματα appellant, communia esse voluerunt; quorum altera prosunt, nocent altera. neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. incommoda autem et commoda—ita enim εὐχρηστήματα et δυσχρηστήματα appello—communia esse voluerunt, paria noluerunt. illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; ea possunt paria non esse. sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.
3.70Stoacılar dostluğa başvurulması gerektiğini düşünürler, çünkü dostluk fayda veren şeyler türündendir. Dostlukta bazıları bilgeye dostunun çıkarının kendi çıkarı kadar aziz olduğunu, bazıları da herkese kendi çıkarının daha aziz olduğunu söylese de, bu ikinciler bile, kendisi için almak üzere birinden bir şey koparmanın, uğruna doğmuş göründüğümüz adalete aykırı olduğunu kabul ederler. Sözünü ettiğim bu öğreti, adaletin ya da dostluğun faydaları yüzünden benimsenmesini ya da onaylanmasını hiç kabul etmez. Çünkü aynı faydalar onları sarsıp altüst edebilir. Gerçekten de adalet de dostluk da kendileri için istenmedikçe hiç var olamazlar.
Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. quamquam autem in amicitia alii dicant aeque caram esse sapienti rationem amici ac suam, alii autem sibi cuique cariorem suam, tamen hi quoque posteriores fatentur alienum esse a iustitia, ad quam nati esse videamur, detrahere quid de aliquo, quod sibi adsumat. minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur.
3.71Böyle denebilecek ve böyle anılabilecek hukukun tabiatça var olduğunu, bilgeye yalnız birine haksızlık etmenin değil zarar vermenin de yabancı olduğunu söylerler. Dostlarla ya da iyilik görmüş olduğumuz kişilerle haksızlıkta ortaklık edip birleşmek de doğru değildir. Şu görüş de en ağır ve en doğru biçimde savunulur: hakkaniyet faydadan asla ayrılamaz; hakkaniyetli ve adil olan her şey ahlâken güzel de olacak, ahlâken güzel olan her şey de karşılık olarak adil ve hakkaniyetli olacaktır.
Ius autem, quod ita dici appellarique possit, id esse natura, alienumque esse a sapiente non modo iniuriam cui facere, verum etiam nocere. nec vero rectum est cum amicis aut bene meritis consociare aut coniungere iniuriam, gravissimeque et verissime defenditur numquam aequitatem ab utilitate posse seiungi, et quicquid aequum iustumque esset, id etiam honestum vicissimque, quicquid esset honestum, id iustum etiam atque aequum fore.
3.72Tartışılan bu faziletlere diyalektiği ve tabiat ilmini de eklerler ve ikisine de fazilet adını verirler. Diyalektiğe, yanlış bir şeyi onaylamamamızı, hiçbir zaman aldatıcı bir akla yatkınlıkla yanılmamamızı ve iyiler ve kötüler hakkında öğrendiklerimizi tutup savunabilmemizi sağlayan bir yöntemi olduğu için fazilet derler. Çünkü bu sanat olmadan herkesin hakikatten uzaklaştırılıp aldatılabileceğini düşünürler. Öyleyse her konuda düşüncesizlik ve bilgisizlik kusurluysa, bunları ortadan kaldıran sanata doğru olarak fazilet denmiştir.
Ad easque virtutes, de quibus disputatum est, dialecticam etiam adiungunt et physicam, easque ambas virtutum nomine appellant, alteram, quod habeat rationem, ne cui falso adsentiamur neve umquam captiosa probabilitate fallamur, eaque, quae de bonis et malis didicerimus, ut tenere tuerique possimus. nam sine hac arte quemvis arbitrantur a vero abduci fallique posse. recte igitur, si omnibus in rebus temeritas ignoratioque vitiosa est, ars ea, quae tollit haec, virtus nominata est.
3.73Tabiat ilmine de aynı şerefin verilmesi boşuna değildir; çünkü tabiata uygun yaşayacak kişi, bütün evrenden ve onun yönetiminden yola çıkmalıdır. Tabiatın bütün düzeni, tanrıların hayatı da bilinmedikçe ve insanın tabiatının evrenin tabiatıyla uyuşup uyuşmadığı bilinmedikçe, kimse iyiler ve kötüler hakkında doğru hüküm veremez. Bilgelerin zamana boyun eğmeyi, tanrıyı izlemeyi, kendini bilmeyi ve hiçbir şeyde aşırıya kaçmamayı buyuran eski öğütlerinin ne kadar güçlü olduğunu —ki pek güçlüdür— tabiat ilmi olmadan kimse göremez. Adalete bağlı kalmak, dostlukları ve öteki sevgileri korumak için tabiatın ne kadar güçlü olduğunu da yalnız bu bilgi öğretebilir. Tanrılara karşı saygı da, onlara ne kadar şükran borçlu olduğumuz da tabiat açıklanmadan anlaşılamaz.
physicae quoque non sine causa tributus idem est honos, propterea quod, qui convenienter naturae victurus sit, ei proficiscendum est ab omni mundo atque ab eius procuratione. nec vero potest quisquam de bonis et malis vere iudicare nisi omni cognita ratione naturae et vitae etiam deorum, et utrum conveniat necne natura hominis cum universa. quaeque sunt vetera praecepta sapientium, qui iubent tempori parere et sequi deum et se noscere et nihil nimis , haec sine physicis quam vim habeant—et habent maximam— videre nemo potest. atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest.
3.74Ama önüme koyduğum planın gerektirdiğinden daha ileri gittiğimi fark ediyorum. Fakat bu öğretinin hayranlık verici yapısı ve konuların inanılmaz düzeni beni sürükledi. Ölümsüz tanrılar adına, sen de bu düzene hayran kalmıyor musun? Kendisinden daha uyumlu, daha düzenli hiçbir şey olmayan tabiatta ya da insan eliyle yapılmış eserlerde bu kadar iyi kurulmuş, bu kadar sıkı birbirine geçmiş ve kenetlenmiş ne bulunabilir? Sonra gelen hangi şey öncekiyle uyuşmuyor? Ardından gelen hangi şey kendinden öncekine karşılık vermiyor? Hangi şey ötekine öyle bağlanmıyor ki tek bir harfi yerinden oynatsan her şey sarsılsın? Hem yerinden oynatılabilecek hiçbir şey de yoktur.
Sed iam sentio me esse longius provectum, quam proposita ratio postularet. verum admirabilis compositio disciplinae incredibilisque rerum me traxit ordo; quem, per deos inmortales! nonne miraris? quid enim aut in natura, qua nihil est aptius, nihil descriptius, aut in operibus manu factis tam compositum tamque compactum et coagmentatum inveniri potest? quid posterius priori non convenit? quid sequitur, quod non respondeat superiori? quid non sic aliud ex alio nectitur, ut, si ullam litteram moveris, labent omnia? nec tamen quicquam est, quod moveri possit.
3.75Bilgenin şahsiyeti ne kadar ağırbaşlı, ne kadar görkemli, ne kadar sebatlı biçimde kuruluyor! Akıl ona ahlâken güzel olanın tek iyi olduğunu öğrettiğine göre, o zorunlu olarak her zaman mesuttur ve cahillerin alay etmeye alışık olduğu bütün o adlara gerçekten sahiptir. Ona, ne kendini ne de yakınlarını yönetebilen Tarquinius'tan daha haklı olarak kral denecektir; üç zararlı kusurun, sefahatin, açgözlülüğün ve zalimliğin ustası olan Sulla'dan daha haklı olarak 'halkın ustası' —yani diktatör— denecektir; muhtaç olmasaydı hiçbir savaş sebebi yokken Fırat'ı geçmeyi asla istemeyecek olan Crassus'tan daha haklı olarak zengin denecektir. Her şeyi yalnızca o kullanmayı bildiği için, her şeyin onun olduğu haklı olarak söylenecektir. Ona haklı olarak güzel de denecektir, çünkü ruhun hatları bedeninkilerden daha güzeldir. Kimsenin tahakkümüne boyun eğmediği ve arzuya itaat etmediği için haklı olarak tek hür insan odur. Bedeni zincire vurulsa bile ruhuna hiçbir zincir vurulamayacağı için haklı olarak yenilmezdir. Mesut olup olmadığına ancak son gününü ölümle tamamladığında hükmedilsin diye ömrünün herhangi bir anını da beklemez; yedi bilgeden biri Kroisos'a bunu pek bilgece olmayan bir öğütle hatırlatmıştı;
quam gravis vero, quam magnifica, quam constans conficitur persona sapientis! qui, cum ratio docuerit, quod honestum esset, id esse solum bonum, semper sit necesse est beatus vereque omnia ista nomina possideat, quae irrideri ab inperitis solent. rectius enim appellabitur rex quam Tarquinius, qui nec se nec suos regere potuit, rectius magister populi—is enim est dictator—quam Sulla, qui trium pestiferorum vitiorum, luxuriae, avaritiae, crudelitatis, magister fuit, rectius dives quam Crassus, qui nisi eguisset, numquam Euphraten nulla belli causa transire voluisset. recte eius omnia dicentur, qui scit uti solus omnibus, recte etiam pulcher appellabitur— animi enim liniamenta sunt pulchriora quam corporis—, recte solus liber nec dominationi cuiusquam parens nec oboediens cupiditati, recte invictus, cuius etiamsi corpus constringatur, animo tamen vincula inici nulla possint, nec expectet ullum tempus aetatis, uti tum denique iudicetur beatusne fuerit, cum extremum vitae diem morte confecerit, quod ille unus e septem sapientibus non sapienter Croesum monuit;
3.76çünkü Kroisos bir gün mesut olsaydı, mutlu hayatını Kyros'un kurdurduğu o odun yığınına kadar taşırdı. Durum böyleyse, yani iyi adamdan başka hiç kimse mesut değilse ve bütün iyi adamlar mesutsa, felsefeden daha çok ne değer görmeye layıktır, faziletten daha ilahî ne vardır?"
nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. quod si ita est, ut neque quisquam nisi bonus vir et omnes boni beati sint, quid philosophia magis colendum aut quid est virtute divinius?