İçeriğe geç
En Yüksek İyi ve Kötü Üzerine

Cicero · En Yüksek İyi ve Kötü Üzerine

IV. Kitap

4.1Bunları söyleyince sözünü bitirdi. Ben de: "Doğrusu Cato," dedim, "bunları öyle anlattın ki bu kadar çok şeyi ezberden, bu kadar karanlık şeyleri apaçık söyledin. Bu yüzden ya karşı bir şey söyleme isteğinden büsbütün vazgeçelim ya da düşünmek için biraz zaman alalım. Çünkü bu kadar özenle —belki pek doğru değil; bunu söylemeye henüz cesaret edemiyorum—, ama yine de titizlikle yalnız temeli atılmakla kalmayıp binası da kurulmuş bir öğretiyi iyice kavramak kolay değildir."

Bunun üzerine o: "Sahi mi?" dedi. "Bu yeni kanunla seni aynı gün içinde davacıya cevap verip savunmanı üç saatte bitirirken görüyorum da bu davada sana süre tanıyacağımı mı sanıyorsun? Hem bu dava senin elinde, ara sıra kazandığın davalardan daha iyi bir dava olmayacak. Bu yüzden buna da giriş; hele hem başkalarının hem de senin sık sık işlediğin bir konu olduğuna göre söyleyecek söz bulamaman imkânsız."

4.1

Quae cum dixisset, finem ille. ego autem: Ne tu, inquam, Cato, ista exposuisti, ut tam multa memoriter, ut tam obscura, dilucide. itaque aut omittamus contra omnino velle aliquid aut spatium sumamus ad cogitandum; tam enim diligenter, etiam si minus vere— nam nondum id quidem audeo dicere—, sed tamen accurate non modo fundatam, verum etiam extructam disciplinam non est facile perdiscere. Tum ille: Ain tandem? inquit, cum ego te hac nova lege videam eodem die accusatori respondere et tribus horis perorare, in hac me causa tempus dilaturum putas? quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio.

4.2Ben de: "Herkül hakkı için," dedim, "Stoacılara karşı gelişigüzel konuşmaya alışık değilim. Onlara pek katıldığımdan değil, utanmam engel oluyor; o kadar çok şey söylüyorlar ki zor anlıyorum."

"Bazı şeylerin karanlık olduğunu kabul ediyorum," dedi, "ama bunları bile bile öyle söylemiyorlar; karanlık, şeylerin kendisindedir."

"Öyleyse," dedim, "aynı şeyleri Peripatetikler söylediğinde neden anlaşılmayan tek bir kelime olmuyor?"

"Aynı şeyler mi?" dedi. "Stoacıların Peripatetiklerden kelimelerde değil, işin bütününde ve görüşün tamamında ayrıldığını yeterince anlatmadım mı?"

"Ama Cato," dedim, "bunu kabul ettirirsen beni bütünüyle kendi tarafına geçirebilirsin."

"Ben yeterince söylediğimi sanıyordum," dedi. "Bu yüzden istersen önce bu noktaya gelelim; başka bir şey istersen onu sonra konuşuruz."

"Hayır," dedim, "haksız bir şey istemiyorsam, neyi hangi yerde ele alacağıma ben karar vereyim."

"Nasıl istersen," dedi. "Öteki yol daha uygun olurdu, ama herkese istediğini tanımak hakkaniyettir."

4.2

Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; ita multa dicunt, quae vix intellegam. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Easdemne res? inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. quare ad ea primum, si videtur; sin aliud quid voles, postea. Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Ut placet, inquit. etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

4.3"Şöyle düşünüyorum Cato," dedim: "Platon'un o eski öğrencileri Speusippos, Aristoteles ve Ksenokrates, sonra onların öğrencileri Polemon ve Theophrastos, öğretiyi hem yeterince zengin hem de zarif bir biçimde kurmuşlardı; öyle ki Zenon'un, Polemon'u dinledikten sonra hem ondan hem de öncekilerden ayrılması için hiçbir sebep yoktu. Şimdi onların öğretisini anlatacağım. Lütfen bunda neyin değiştirilmesi gerektiğini düşündüğüne dikkat et ve senin söylediğin her şeye tek tek cevap vermemi bekleme; çünkü onların sisteminin bütününü sizin sisteminizin bütünüyle karşı karşıya getirmek gerektiğini düşünüyorum.

4.3

Existimo igitur, inquam, Cato, veteres illos Platonis auditores, Speusippum, Aristotelem, Xenocratem, deinde eorum, Polemonem, Theophrastum, satis et copiose et eleganter habuisse constitutam disciplinam, ut non esset causa Zenoni, cum Polemonem audisset, cur et ab eo ipso et a superioribus dissideret. quorum fuit haec institutio, in qua animadvertas velim quid mutandum putes nec expectes, dum ad omnia dicam, quae a te dicta sunt; universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

4.4Onlar şunu gördüler: hepimiz, herkesin bildiği o parlak faziletlere —adaleti, itidali ve bu türden ötekileri kastediyorum; bunların hepsi öteki sanatlara benzer, onlardan yalnız konularının daha üstün olması ve işleniş tarzıyla ayrılır— ortak olarak yatkın doğmuşuzdur. Yine gördüler ki bu faziletleri daha büyük bir coşkuyla, daha ateşli bir şevkle isteriz; içimizde yerleşik, hatta doğuştan gelen bir ilim arzusu vardır; insanlarla bir araya gelmek, insan soyuyla birlik ve ortaklık kurmak için doğmuşuzdur; bütün bunlar da en büyük zekâlarda en parlak biçimde görünür. Bunları görünce bütün felsefeyi üç kısma ayırdılar; Zenon'un da bu bölümlemeyi koruduğunu görüyoruz.

4.4

qui cum viderent ita nos esse natos, ut et communiter ad eas virtutes apti essemus, quae notae illustresque sunt, iustitiam dico, temperantiam, ceteras generis eiusdem—quae omnes similes artium reliquarum materia tantum ad meliorem partem et tractatione differunt—, easque ipsas virtutes viderent nos magnificentius appetere et ardentius, habere etiam insitam quandam vel potius innatam cupiditatem scientiae natosque esse ad congregationem hominum et ad societatem communitatemque generis humani, eaque in maximis ingeniis maxime elucere, totam philosophiam tris in partis diviserunt, quam partitionem a Zenone esse retentam videmus.

4.5Bu kısımlardan biri ahlâkın biçimlendiği kısım sayıldığına göre, bu meselenin adeta kökü olan o kısmı sonraya bırakıyorum. İyilerin gayesinin ne olduğunu birazdan konuşacağız; burada yalnız şunu söylüyorum: Konuda uyuşup yalnız kelimelerde ayrılan eski Peripatetikler ve Akademiacılar, bizim haklı olarak 'siyasî' diyebileceğimiz, Yunanların politikon dediği alanı ağırbaşlılıkla ve zengin bir biçimde işlediler.

Devlet üzerine ne çok şey yazdılar, kanunlar üzerine ne çok şey! Güzel konuşmaya dair yalnız sanat kitaplarında kurallar değil, nutuklarda örnekler de ne çok bıraktılar! Önce, ince ince tartışılması gereken konuları da kimi zaman tarif ederek, kimi zaman bölümlere ayırarak zarif ve yerinde bir dille anlattılar. Sizinkiler de bunu yapar, ama siz daha kuru ve kaba yaparsınız; onların üslubunun ise nasıl parladığını görüyorsun.

4.5

quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps est huius quaestionis. qui sit enim finis bonorum, mox, hoc loco tantum dico, a veteribus Peripateticis Academicisque, qui re consentientes vocabulis differebant, eum locum, quem civilem recte appellaturi videmur, Graeci πολιτικόν, graviter et copiose esse tractatum. Quam multa illi de re publica scripserunt, quam multa de legibus! quam multa non solum praecepta in artibus, sed etiam exempla in orationibus bene dicendi reliquerunt! primum enim ipsa illa, quae subtiliter disserenda erant, polite apteque dixerunt tum definientes, tum partientes, ut vestri etiam; sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.

4.6Sonra süslü ve ağırbaşlı bir üslup isteyen konuları ne görkemli, ne parlak anlattılar! Adalet, itidal, cesaret, dostluk, ömrün nasıl geçirileceği, felsefe, devlet işlerine katılmak üzerine konuştular; ama Stoacılar gibi diken yolan, kemik ayıklayan insanlar olarak değil, büyük konuları süsleyerek, küçükleri açık seçik anlatmak isteyen insanlar olarak. Bu yüzden onların teselli yazıları, teşvik yazıları, hatta en büyük adamlara yazdıkları öğütler ve tavsiyeler ne kadar güzeldir! Çünkü onlarda, şeylerin tabiatı nasılsa, söz alıştırması da öyle iki türlüydü. Araştırılan her meselede tartışma ya kişilerden ve zamanlardan bağımsız olarak türün kendisi hakkındadır ya da bunlar da işin içine katıldığında bir olay, bir hak ya da bir ad hakkındadır. Bu yüzden ikisinde de alıştırma yaparlardı; bu terbiye de onlara her iki konuşma türünde o büyük söz zenginliğini kazandırdı.

4.6

deinde ea, quae requirebant orationem ornatam et gravem, quam magnifice sunt dicta ab illis, quam splendide! de iustitia, de temperantia, de fortitudine, de amicitia, de aetate degenda, de philosophia, de capessenda re publica, hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. itaque quae sunt eorum consolationes, quae cohortationes, quae etiam monita et consilia scripta ad summos viros! erat enim apud eos, ut est rerum ipsarum natura, sic dicendi exercitatio duplex. nam, quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam.

4.7Bütün bu türü Zenon ve onun izinden gidenler ya koruyamadılar ya da korumak istemediler; ama kesin olan şu ki bir kenara bıraktılar. Gerçi Kleanthes de, Khrysippos da bir retorik kitabı yazdı; ama öyle yazdılar ki susmayı arzulayan biri başka bir şey okumamalıdır. Nasıl konuştuklarını görüyorsun işte: yeni kelimeler uyduruyor, alışılmış olanları bırakıyorlar.

Ama ne büyük şeylere girişiyorlar! Bütün bu dünya bizim şehrimizmiş! Dinleyenlerin nasıl ateşlendiğini görüyorsun! Circeii'de oturan birini bütün bu dünyanın kendi beldesi olduğuna inandırmak ne büyük iş!

Ne yani, Stoacı mı ateşleyecek? Ateşlenmiş birini eline alsa onu daha çabuk söndürür. Senin kısaca söylediğin şu sözler —yalnız bilgenin kral, diktatör, zengin olduğu— senin ağzında yerinde ve tumturaklı düşüyordu; elbette, çünkü bunu hatiplerden öğrenmişsin. Ama onların faziletin gücüne dair söyledikleri ne kadar cılız! Oysa bu gücü o kadar büyük tutuyorlar ki fazilet kendi başına insanı mesut kılabilsin. Dar, küçük sorularla adeta iğne batırırlar; bunlara evet diyenler bile gönüllerinde hiçbir şey değişmeden, geldikleri gibi giderler. Çünkü bu konular belki doğru, kesinlikle de ağırdır; ama gerektiği gibi değil, fazlasıyla ufak ufak işlenirler.

4.7

Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt tueri aut noluerunt, certe reliquerunt. quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. itaque vides, quo modo loquantur. nova verba fingunt, deserunt usitata. At quanta conantur! mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! incendi igitur eos, qui audiunt, vides. quantam rem agas, ut Circeiis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Quid? ille incendat? restinguet citius, si ardentem acceperit. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; quippe; habes enim a rhetoribus; illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius.

4.8Sonra akıl yürütme yöntemi ve tabiat bilgisi gelir; en yüksek iyiyi ise, dediğim gibi, birazdan ele alacağız ve bütün tartışmayı onu açıklamaya vereceğiz. Bu iki kısımda Zenon'un değiştirmeye heves edeceği hiçbir şey yoktu; çünkü iş, her iki kısımda da gayet iyi durumdaydı. Eskiler, akıl yürütmeye yarayan alanda neyi atlamışlardı ki? Hem pek çok şeyi tarif ettiler hem de tarif etmenin kurallarını bıraktılar; tarife bağlı olan işi, yani bir şeyi kısımlarına ayırmayı, hem kendileri yaptılar hem de nasıl yapılması gerektiğini öğrettiler; zıtlar hakkında da aynısını yaptılar ve buradan cinslere ve cinslerin türlerine geçtiler. Akıl yoluyla sonuca bağlanan bir delilde başa, apaçık dedikleri şeyleri koyarlar; sonra bir sıra izlerler; en sonda da her bir şeyde neyin doğru olduğu sonuç olarak çıkar.

4.8

Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; nam de summo bono mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. in his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? qui et definierunt plurima et definiendi artes reliquerunt, quodque est definitioni adiunctum, ut res in partes dividatur, id et fit ab illis et quem ad modum fieri oporteat traditur; item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est.

4.9Akıl yoluyla sonuca varan deliller onlarda ne kadar çeşitlidir; bunlar hileli sorulardan ne kadar farklıdır! Ya pek çok yerde adeta şunu ilan etmeleri: ne hislerin güvenilirliğini akıldan ayrı, ne aklınkini hislerden ayrı aramalıyız; bu ikisini birbirinden ayırmamalıyız. Ya diyalektikçilerin bugün aktarıp öğrettiği şeyler; bunları onlar kurmadı mı, onlar bulmadı mı? Bu konularda en çok Khrysippos emek vermiş olsa da Zenon eskilerden çok daha az emek verdi; bazı noktalarda eskilerden daha iyisini söylemedi, bazılarını ise büsbütün bıraktı.

4.9

quanta autem ab illis varietas argumentorum ratione concludentium eorumque cum captiosis interrogationibus dissimilitudo! Quid, quod plurimis locis quasi denuntiant, ut neque sensuum fidem sine ratione nec rationis sine sensibus exquiramus, atque ut eorum alterum ab altero ne separemus? Quid? ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta aut inventa sunt? de quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.

4.10Aklın ve sözün kusursuzca tamamlanmasını sağlayan iki sanat vardır: biri bulma, öteki akıl yürütme sanatı. Bu ikincisini hem Stoacılar hem Peripatetikler öğretti; birincisini ise Peripatetikler mükemmel biçimde öğrettiler, Stoacılar hiç el sürmediler bile. Delillerin adeta hazinelerden çıkarıldığı yerlerin neler olduğunu sizinkiler sezmediler bile; öncekiler ise bunları bir sanat ve yöntemle öğrettiler. Bu da insanı, aynı konularda hep ezberlenmiş dersleri tekrarlamaktan ve kendi küçük not defterlerinden ayrılamamaktan kurtarır. Çünkü her şeyin nerede durduğunu ve oraya hangi yoldan varılacağını bilen kişi, bir şey gömülü kalmış olsa bile onu çıkarabilir ve tartışmada hep kendine hâkim olur. Gerçi büyük yeteneklerle donanmış bazı kimseler bir yönteme dayanmadan da söz zenginliğine ulaşırlar; ama sanat, tabiattan daha güvenilir bir kılavuzdur. Çünkü şairler gibi kelimeleri dökmek başka şeydir, söylediklerini akılla ve sanatla ayırıp düzenlemek başka şey.

4.10

Cumque duae sint artes, quibus perfecte ratio et oratio compleatur, una inveniendi, altera disserendi, hanc posteriorem et Stoici et Peripatetici, priorem autem illi egregie tradiderunt, hi omnino ne attigerunt quidem. nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. nam qui sciet ubi quidque positum sit quaque eo veniat, is, etiamsi quid obrutum erit, poterit eruere semperque esse in disputando suus. quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere.

4.11Tabiatın açıklanması hakkında da benzer şeyler söylenebilir; bunu hem Peripatetikler hem de sizinkiler yapar. Üstelik bunu, Epikuros'a göründüğü gibi, yalnız iki sebeple, yani ölüm ve din korkusunu kovmak için yapmazlar. Göklerdeki şeylerin bilgisi, tanrıların katında bile ne büyük bir ölçü ve düzen bulunduğunu görenlere bir tür ölçülülük kazandırır; tanrıların eserlerini ve işlerini görenlere ruh yüceliği kazandırır; en yüce yöneticinin ve efendinin kudretini, tasarısını ve iradesini bildiğinde adaleti de kazandırır. Filozoflar, onun tabiatına uygun düşen akla o gerçek ve en yüksek kanun derler.

4.11

Similia dici possunt de explicatione naturae, qua et hi utuntur et vestri, neque vero ob duas modo causas, quo modo Epicuro videtur, ut pellatur mortis et religionis metus, sed etiam modestiam quandam cognitio rerum caelestium affert iis, qui videant quanta sit etiam apud deos moderatio, quantus ordo, et magnitudinem animi deorum opera et facta cernentibus, iustitiam etiam, cum cognitum habeas quod sit summi rectoris ac domini numen, quod consilium, quae voluntas; cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.

4.12Tabiatın bu açıklanmasında, şeyleri öğrenmekten doğan doyumsuz bir haz da vardır; zorunlu işlerimizi bitirip meşguliyetlerden kurtulduğumuzda yalnız bu hazla, ahlâken güzel ve hür bir insana yaraşır biçimde yaşayabiliriz. Demek ki bu alanın tamamında, en büyük konuların hemen hepsinde Stoacılar onları izlediler: tanrıların var olduğunu ve her şeyin dört unsurdan meydana geldiğini söylediler. Pek güç bir mesele olarak, akıl ve anlayışın kaynağı olan beşinci bir tabiatın bulunup bulunmadığı sorulduğunda —bu soruda ruhların hangi türden olduğu da araştırılıyordu—, Zenon bunun ateş olduğunu söyledi. Sonra bazı başka noktaları farklı söyledi, ama bunlar azdır; en büyük konuda ise aynı şeyi söyledi: bütün evreni ve onun en büyük kısımlarını ilahî bir zihin ve tabiat yönetir. Konu zenginliğine ve malzeme bolluğuna gelince, bunu Stoacılarda cılız, ötekilerde pek bereketli bulacağız.

4.12

inest in eadem explicatione naturae insatiabilis quaedam e cognoscendis rebus voluptas, in qua una confectis rebus necessariis vacui negotiis honeste ac liberaliter possimus vivere. Ergo in hac ratione tota de maximis fere rebus Stoici illos secuti sunt, ut et deos esse et quattuor ex rebus omnia constare dicerent. cum autem quaereretur res admodum difficilis, num quinta quaedam natura videretur esse, ex qua ratio et intellegentia oriretur, in quo etiam de animis cuius generis essent quaereretur, Zeno id dixit esse ignem, non nulla deinde aliter, sed ea pauca; de maxima autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maximas partis administrari. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus.

4.13Bütün canlıların cinsleri, doğuşları, uzuvları, yaşları hakkında ne çok şey araştırıp topladılar! Topraktan biten şeyler hakkında ne çok şey! Pek çeşitli konularda her şeyin niçin olduğuna dair ne çok ve ne türlü sebep, her şeyin nasıl olduğuna dair ne çok ispat ortaya koydular! Bu zenginliğin tamamından, her şeyin tabiatını açıklamak için pek çok ve pek kesin delil alınır. Demek ki şimdiye kadar, anlayabildiğim kadarıyla, okulun adını değiştirmek için hiçbir sebep yokmuş gibi görünüyor. Zenon her konuda onları izlemiyor diye o okuldan çıkmamış sayılmaz. Ben Epikuros'u da, hiç değilse fizikte, bir Demokritosçu sayarım. Az şey değiştirir, isterseniz çok şey diyelim; ama pek çok konuda, hele en büyük konularda, kesinlikle aynı şeyleri söyler. Sizinkiler de aynısını yaptıkları hâlde, kendi kurucularına yeterince büyük bir minnet göstermiyorlar.

4.13

quam multa ab iis conquisita et collecta sunt de omnium animantium genere, ortu, membris, aetatibus! quam multa de rebus iis, quae gignuntur e terra! quam multae quamque de variis rebus et causae, cur quidque fiat, et demonstrationes, quem ad modum quidque fiat! qua ex omni copia plurima et certissima argumenta sumuntur ad cuiusque rei naturam explicandam. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. pauca mutat vel plura sane; at cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.

4.14Ama bu kadarı yeter. Şimdi, rica ederim, felsefenin özünü içeren en yüksek iyi konusunda Zenon'un ne getirdiğine, kurucularından, adeta anne babasından neden ayrıldığına bakalım. Bu noktada, Cato, iyilerin bu gayesini, Stoacıların neyi ve nasıl gaye saydıklarını sen özenle açıklamış olsan da ben de açıklayayım; böylece, başarabilirsek, Zenon'un ne yenilik getirdiğini görelim. Öncekiler —içlerinden en açık biçimde Polemon— en yüksek iyinin tabiata uygun yaşamak olduğunu söylemişlerdi. Stoacılar bu sözün üç şey ifade ettiğini söylerler. Birincisi şudur: tabiatça meydana gelen şeylerin ilmini kullanarak yaşamak. Bunun Zenon'un gayesinin ta kendisi olduğunu söylerler; bu, senin söylediğin 'tabiatla uyum içinde yaşamak' sözünü açıklar.

4.14

Sed haec hactenus. nunc videamus, quaeso, de summo bono, quod continet philosophiam, quid tandem attulerit, quam ob rem ab inventoribus tamquam a parentibus dissentiret. hoc igitur loco, quamquam a te, Cato, diligenter est explicatum, finis hic bonorum et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum. cum enim superiores, e quibus planissime Polemo, secundum naturam vivere summum bonum esse dixissent, his verbis tria significari Stoici dicunt, unum eius modi, vivere adhibentem scientiam earum rerum, quae natura evenirent. hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere.

4.15İkinci anlam, sanki 'orta vazifelerin hepsini ya da çoğunu yerine getirerek yaşamak' denmiş gibidir. Böyle açıklanınca birincisinden farklıdır. Çünkü birincisi doğru eylemdir —senin katorthōma dediğin— ve yalnız bilgeye düşer; bu ise tamamlanmış değil, yarım kalmış bir vazifeye aittir ve bilge olmayan bazı kimselerde de bulunabilir. Üçüncüsü, tabiata uygun olan şeylerin hepsinden ya da en önemlilerinden yararlanarak yaşamaktır. Bu, bizim eylemimize bağlı değildir; çünkü hem faziletten yararlanan hayat tarzından hem de tabiata uygun olup elimizde olmayan şeylerden tamamlanır. Ama üçüncü anlamda anlaşılan bu en yüksek iyi ve bu en yüksek iyiye göre sürülen hayat, faziletle birleşik olduğu için yalnız bilgeye düşer. İyilerin bu gayesini de, Stoacıların kendi yazılarında gördüğümüz gibi, Ksenokrates ve Aristoteles koymuştur. Bu yüzden onlar, senin de söze başladığın tabiatın o ilk düzenini aşağı yukarı şu sözlerle anlatırlar:

4.15

alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. hoc sic expositum dissimile est superiori. illud enim rectum est—quod κατόρθωμα dicebas—contingitque sapienti soli, hoc autem inchoati cuiusdam officii est, non perfecti, quod cadere in non nullos insipientes potest. tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. hoc non est positum in nostra actione. completur enim et ex eo genere vitae, quod virtute fruitur, et ex iis rebus, quae sunt secundum naturam neque sunt in nostra potestate. sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est, in sapientem solum cadit, isque finis bonorum, ut ab ipsis Stoicis scriptum videmus, a Xenocrate atque ab Aristotele constitutus est. itaque ab iis constitutio illa prima naturae, a qua tu quoque ordiebare, his prope verbis exponitur:

4.16Her tabiat kendini korumak ister: hem sağ salim olmayı hem de kendi türü içinde korunmayı. Bunun için, derler, tabiata yardım edecek sanatlara da ihtiyaç duyulmuştur; bunların başında yaşama sanatı gelir: tabiatın verdiğini korusun, eksik olanı edinsin diye. Aynı filozoflar insanın tabiatını ruh ve beden olarak ikiye ayırdılar. Her birinin kendisi için istenmesi gerektiğini söyledikten sonra, ikisinin faziletlerinin de kendileri için istenmesi gerektiğini söylüyorlardı. Ruhu sınırsız bir övgüyle bedenin önüne koydukları için ruhun faziletlerini de bedenin iyilerinin önüne koyuyorlardı.

4.16

Omnis natura vult esse conservatrix sui, ut et salva sit et in genere conservetur suo. ad hanc rem aiunt artis quoque requisitas, quae naturam adiuvarent in quibus ea numeretur in primis, quae est vivendi ars, ut tueatur, quod a natura datum sit, quod desit, adquirat. idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. cumque eorum utrumque per se expetendum esse dixissent, virtutes quoque utriusque eorum per se expetendas esse dicebant, et cum animum infinita quadam laude anteponerent corpori, virtutes quoque animi bonis corporis anteponebant.

4.17Ama bilgeliğin, tabiatın yoldaşı ve yardımcısı olarak bütün insanın bekçisi ve vekilharcı olmasını istedikleri için, bilgeliğin görevini şöyle tarif ediyorlardı: ruh ve bedenden oluşan insanı koruduğuna göre, ona ikisinde de yardım etmek ve onu ayakta tutmak. Konuyu önce böyle yalın bir biçimde yerleştirdikten sonra geri kalanını daha ince işlediler. Bedenin iyilerinin kolayca açıklanabileceğini düşünüyorlardı; ruhun iyilerini ise daha titizlikle araştırıyorlardı ve her şeyden önce onlarda adaletin tohumlarını buldular. Bütün filozoflar arasında ilk onlar, doğan çocukların anne babaları tarafından sevilmesinin tabiatın bir bağışı olduğunu öğrettiler; zaman sırasında bundan önce gelen şeyi de, yani erkekle kadını evlilikte tabiatın birleştirdiğini söylediler; akrabalar arasındaki dostluklar da bu kökten doğar. Bu başlangıçlardan yola çıkarak bütün faziletlerin hem kaynağını hem gelişimini izlediler. Ruh yüceliği de buradan doğuyordu; bununla talihe kolayca karşı konabilir, direnilebilirdi, çünkü en büyük şeyler bilgenin elindeydi. Eski filozofların öğütleriyle düzenlenmiş bir hayat, talihin dönekliklerini ve haksızlıklarını kolayca yeniyordu.

4.17

Sed cum sapientiam totius hominis custodem et procuratricem esse vellent, quae esset naturae comes et adiutrix, hoc sapientiae munus esse dicebant, ut, cum eum tueretur, qui constaret ex animo et corpore, in utroque iuvaret eum ac contineret. atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; de animi bonis accuratius exquirebant in primisque reperiebant inesse in iis iustitiae semina primique ex omnibus philosophis natura tributum esse docuerunt, ut ii, qui procreati essent, a procreatoribus amarentur, et, id quod temporum ordine antiquius est, ut coniugia virorum et uxorum natura coniuncta esse dicerent, qua ex stirpe orirentur amicitiae cognationum. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. varietates autem iniuriasque fortunae facile veterum philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

4.18Tabiatın verdiği ilkelerden iyilerin bazı büyük gelişmeleri de doğuyordu. Bunların bir kısmı daha gizli şeyleri seyretmekten kaynaklanıyordu, çünkü zihne bilme sevgisi yerleştirilmişti; düşüncelerini açıp tartışma arzusu da bundan doğuyordu. Ayrıca yalnız bu canlı utanma ve edep duygusuna pay alarak doğmuştur; insanlarla birleşip topluluk kurmayı ister ve yaptığı ya da söylediği her şeyde ahlâken güzel ve yakışık olandan başka bir şey yapmamaya dikkat eder. İşte, dediğim gibi, tabiatın verdiği bu başlangıçlar ve tohumlarla itidal, ölçülülük, adalet ve bütün ahlâkî güzellik eksiksiz biçimde tamamlandı.

4.18

Principiis autem a natura datis amplitudines quaedam bonorum excitabantur partim profectae a contemplatione rerum occultiorum, quod erat insitus menti cognitionis amor, e quo etiam rationis explicandae disserendique cupiditas consequebatur; quodque hoc solum animal natum est pudoris ac verecundiae particeps appetensque coniunctionum hominum ad societatem animadvertensque in omnibus rebus, quas ageret aut diceret, ut ne quid ab eo fieret nisi honeste ac decore, his initiis, ut ante dixi, et seminibus a natura datis temperantia, modestia, iustitia et omnis honestas perfecte absoluta est.

4.19İşte Cato," dedim, "sözünü ettiğim filozofların görüşünün ana hatları bunlar. Bunu açıkladıktan sonra şunu bilmek isterim: Zenon bu eski düzenden neden ayrıldı, bunlardan hangisini kabul etmedi? Her tabiatın kendini koruduğunu söylemelerini mi? Yoksa her canlının kendi kendisine emanet edildiğini ve bu yüzden kendini kendi türü içinde sağ salim ve dokunulmamış görmek istediğini mi? Yoksa bütün sanatların gayesi tabiatın en çok aradığı şey olduğuna göre, hayatın bütününü kapsayan sanat için de aynı şeyin konması gerektiğini mi? Yoksa ruh ve bedenden oluştuğumuza göre hem bunların kendilerinin hem de faziletlerinin kendileri için seçilmesi gerektiğini mi? Yoksa ruhun faziletlerine tanınan o büyük üstünlük mü hoşuna gitmedi? Ya da basiret, şeylerin bilgisi, insan soyunun birliği hakkında söylenenler ve yine aynı filozofların itidal, ölçülülük, ruh yüceliği ve bütün ahlâkî güzellik hakkında söyledikleri mi? Stoacılar bütün bunların pek güzel söylendiğini ve Zenon'un ayrılmasına bunların sebep olmadığını kabul edeceklerdir.

4.19

Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; quodne omnem naturam conservatricem sui dixerint, an quod omne animal ipsum sibi commendatum, ut se et salvum in suo genere et incolume vellet, an quod, cum omnium artium finis is esset, quem natura maxime quaereret, idem statui debere de totius arte vitae, an quod, cum ex animo constaremus et corpore, et haec ipsa et eorum virtutes per se esse sumendas. an vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? an quae de prudentia, de cognitione rerum, de coniunctione generis humani, quaeque ab eisdem de temperantia, de modestia, de magnitudine animi, de omni honestate dicuntur? fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.

4.20Sanırım eskilerin başka bazı büyük hataları olduğunu, doğruyu araştırmaya hevesli olan Zenon'un bunlara hiçbir şekilde katlanamadığını söyleyecekler. Gerçekten de sağlığı, her türlü acıdan kurtulmuşluğu, gözlerin ve öteki hislerin bütünlüğünü iyiler arasına koymaktan daha ters, daha katlanılmaz, daha akılsızca ne olabilir? Oysa bunlarla zıtları arasında hiçbir fark olmadığını söylemeleri gerekirdi! Onların iyi dediği bütün bu şeyler iyi değil, 'tercih edilen' şeylermiş. Yine bedende üstün olan şeylerin kendileri için istenmesi gerektiğini söylemekle eskiler akılsızlık etmişler; bunlar istenecek değil, seçilecek şeylermiş. Nihayet tabiata uygun öteki şeyler bakımından da zengin olan bir hayat, yalnız faziletten ibaret olan hayattan daha çok istenecek değil, yalnız daha çok seçilecek bir hayatmış. Fazilet hayatı daha mutlusu olamayacak kadar mutlu kılsa da bilgeler en mesut oldukları anda bile bazı şeylerden yoksunmuş; bu yüzden acıları, hastalıkları, sakatlıkları kendilerinden uzak tutmaya çalışırlarmış.

4.20

Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. quid enim perversius, quid intolerabilius, quid stultius quam bonam valitudinem, quam dolorum omnium vacuitatem, quam integritatem oculorum reliquorumque sensuum ponere in bonis potius, quam dicerent nihil omnino inter eas res iisque contrarias interesse? ea enim omnia, quae illi bona dicerent, praeposita esse, non bona, itemque illa, quae in corpore excellerent, stulte antiquos dixisse per se esse expetenda; sumenda potius quam expetenda. ea denique omni vita, quae in una virtute consisteret, illam vitam, quae etiam ceteris rebus, quae essent secundum naturam, abundaret, magis expetendam non esse. sed magis sumendam. cumque ipsa virtus efficiat ita beatam vitam, ut beatior esse non possit, tamen quaedam deesse sapientibus tum, cum sint beatissimi; itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.

4.21Ne büyük bir zekâ gücü, yeni bir okulun doğması için ne haklı bir sebep! Devam et. Çünkü ardından senin pek bilgice özetlediğin şeyler gelir: Bütün insanların akılsızlığı, adaletsizliği ve benzeri kusurları birbirinin aynıdır; bütün hatalar eşittir; tabiatları ve öğrenimleri sayesinde fazilet yolunda çok ilerlemiş olanlar, ona tam olarak ulaşmadıkça son derece sefildir ve onların hayatıyla en kötü insanların hayatı arasında hiçbir fark yoktur; öyle ki o büyük adam Platon, bilge değilse, herhangi bir alçaktan ne daha iyi ne daha mesut yaşamıştır. Eski felsefenin düzeltilmesi ve ıslahı buymuş demek! Böyle bir felsefe ne şehre, ne meydana, ne senatoya hiçbir şekilde giremez. Ağırbaşlı ve bilgece bir hayatın öğretmeni olduğunu söyleyen biri böyle konuşursa, şeylerin adlarını değiştirirse, herkesle aynı şeyi düşündüğü hâlde aynı gücü tanıdığı şeylere başka adlar takarsa, kanaatlerden hiçbir şey eksiltmeden yalnız kelimeleri değiştirirse, buna kim katlanabilir?

4.21

O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. sequuntur enim ea, quae tu scientissime complexus es, omnium insipientiam, iniustitiam, alia vitia similia esse, omniaque peccata esse paria, eosque, qui natura doctrinaque longe ad virtutem processissent, nisi eam plane consecuti essent, summe esse miseros, neque inter eorum vitam et improbissimorum quicquam omnino interesse, ut Plato, tantus ille vir, si sapiens non fuerit, nihilo melius quam quivis improbissimus nec beatius vixerit. haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. quis enim ferre posset ita loquentem eum, qui se auctorem vitae graviter et sapienter agendae profiteretur, nomina rerum commutantem, cumque idem sentiret quod omnes, quibus rebus eandem vim tribueret, alia nomina inponentem, verba modo mutantem, de opinionibus nihil detrahentem?

4.22Bir davanın avukatı, sanık için yaptığı kapanış konuşmasında sürgünün, malların müsaderesinin kötü olmadığını mı söyleyecek? Bunların kaçınılacak değil, geri çevrilecek şeyler olduğunu mu? Yargıcın merhamet göstermemesi gerektiğini mi? Halk toplantısında konuşurken, Hannibal kapılara dayanmış ve mızrağını surların üstünden içeri atmış olsa, esir düşmenin, köle olarak satılmanın, öldürülmenin, vatanı kaybetmenin kötülüklerden olmadığını mı söyleyecek? Ya da senato Africanus'a zafer alayı kararı verirken, fazilet bilgeden başka kimsede bulunmuyorsa ve bahtiyarlık da gerçek anlamda kimseye yakıştırılamıyorsa, 'faziletiyle ya da bahtiyarlığıyla' diyebilir miydi? Öyleyse meydanda herkesin diliyle, kitapçıklarında kendi diliyle konuşan bu felsefe ne biçim felsefedir? Hele onların kendi kelimeleriyle anlattıkları şeyde hiçbir yenilik yokken: şeyler aynı kalıyor, yalnız başka türlü söyleniyor.

4.22

patronusne causae in epilogo pro reo dicens negaret esse malum exilium, publicationem bonorum? haec reicienda esse, non fugienda? nec misericordem iudicem esse oportere? in contione autem si loqueretur, si Hannibal ad portas venisset murumque iaculo traiecisset, negaret esse in malis capi, venire, interfici, patriam amittere? an senatus, cum triumphum Africano decerneret, quod eius virtute aut felicitate posset dicere, si neque virtus in ullo nisi in sapiente nec felicitas vere dici potest? quae est igitur ista philosophia, quae communi more in foro loquitur, in libellis suo? praesertim cum, quod illi suis verbis significent, in eo nihil novetur, eaedem res maneant alio modo.

4.23Zenginliğe, kudrete, sağlığa ister iyi de ister tercih edilen de, ne fark eder? Bunlara iyi diyen kişi, onlara tercih edilen diyen senden daha fazla değer vermiyorsa? Bu yüzden son derece soylu ve ağırbaşlı, Scipio ile Laelius'un dostluğuna layık bir adam olan Panaitios, Quintus Tubero'ya acıya katlanmak üzerine yazarken, ispat edilebilseydi baş konu olması gereken şeyi, yani acının kötü olmadığını hiçbir yerde ileri sürmedi. Acının ne olduğunu, nasıl bir şey olduğunu, onda tabiatımıza ne kadar yabancı bir şey bulunduğunu, sonra ona nasıl katlanılacağını anlattı. Panaitios bir Stoacı olduğuna göre, onun bu görüşü sizin o boş laf kalabalığınızı bence mahkûm etmiştir.

4.23

quid enim interest, divitias, opes, valitudinem bona dicas anne praeposita, cum ille, qui ista bona dicit, nihilo plus iis tribuat quam tu, qui eadem illa praeposita nominas? itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Tuberonem de dolore patiendo scriberet, quod esse caput debebat, si probari posset, nusquam posuit, non esse malum dolorem, sed quid esset et quale, quantumque in eo inesset alieni, deinde quae ratio esset perferendi; cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

4.24Ama Cato, senin söylediklerine daha yakından gelmek için daha sıkı bir tartışma yapalım ve senin az önce söylediklerini, seninkilerden üstün tuttuğum görüşlerle karşılaştıralım. Sizin eskilerle ortak olduğunuz noktaları kabul edilmiş sayalım; tartışmalı noktaları ise, istersen, konuşalım."

"Benim istediğim de," dedi, "daha ince ve senin dediğin gibi daha sıkı bir tartışma. Çünkü şimdiye kadar ileri sürdüklerin halka hitap eden sözler; ben senden daha zarif şeyler bekliyorum."

"Benden mi?" dedim. "Yine de çabalayacağım; aklıma pek bir şey gelmezse halka hitap eden bu sözlerden de kaçınmayacağım.

4.24

Sed ut propius ad ea, Cato, accedam, quae a te dicta sunt, pressius agamus eaque, quae modo dixisti, cum iis conferamus, quae tuis antepono. quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. A mene tu? inquam. sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.

4.25Ama önce şunu koyalım: Biz kendi kendimize emanet edilmişiz ve tabiattan gelen ilk isteğimiz kendimizi korumaktır. Bunda uyuşuyoruz. Ardından şu gelir: Kendimizi olmamız gerektiği gibi koruyabilmek için ne olduğumuzu fark etmeliyiz. Biz insanız; ruhtan ve bedenden meydana geliyoruz, bunlar da belli türden şeylerdir. İlk tabiî isteğin gerektirdiği gibi bunları sevmemiz ve en yüksek ve en son iyi olan gayeyi bunlardan kurmamız gerekir. Bu gaye, ilk öncüller doğruysa, şöyle konmalıdır: tabiata uygun olan şeylerden olabildiğince çoğunu ve olabildiğince büyüklerini elde etmek.

4.25

sed primum positum sit nosmet ipsos commendatos esse nobis primamque ex natura hanc habere appetitionem, ut conservemus nosmet ipsos. hoc convenit; sequitur illud, ut animadvertamus qui simus ipsi, ut nos, quales oportet esse, servemus. sumus igitur homines. ex animo constamus et corpore, quae sunt cuiusdam modi, nosque oportet, ut prima appetitio naturalis postulat, haec diligere constituereque ex his finem illum summi boni atque ultimi. quem, si prima vera sunt, ita constitui necesse est: earum rerum, quae sint secundum naturam, quam plurima et quam maxima adipisci.

4.26İşte onlar bu gayeyi benimsediler; benim birçok kelimeyle anlattığımı onlar kısaca 'tabiata uygun yaşamak' diye söylediler ve iyilerin en sonu onlara bu görünüyordu.

Haydi şimdi sizinkiler öğretsin, ya da daha iyisi sen öğret —bunları kim senden iyi bilir ki?—: Aynı ilkelerden yola çıkıp en yüksek iyinin ahlâken güzel yaşamak, yani ya faziletle ya da tabiatla uyum içinde yaşamak olduğu sonucuna nasıl varıyorsunuz? Bedeni, tabiata uygun olup elimizde olmayan bütün o şeyleri, nihayet vazifenin kendisini nasıl ve nerede birdenbire terk ettiniz? Soruyorum öyleyse: Tabiatın bize bu kadar güçlü biçimde emanet ettiği şeyler nasıl oldu da bilgelik tarafından birden bırakıldı?

4.26

hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Age nunc isti doceant, vel tu potius—quis enim ista melius?—, quonam modo ab isdem principiis profecti efficiatis, ut honeste vivere—id est enim vel e virtute vel naturae congruenter vivere—summum bonum sit, et quonam modo aut quo loco corpus subito deserueritis omniaque ea, quae, secundum naturam cum sint, absint a nostra potestate, ipsum denique officium. quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.

4.27En yüksek iyiyi insan için değil de başka bir canlı için arıyor olsaydık ve bu canlı ruhtan başka bir şey olmasaydı —doğruyu daha kolay bulmak için böyle bir şey kurgulamamıza izin verilsin—, yine de o ruhun gayesi sizin bu gayeniz olmazdı. Çünkü sağlığı, acısızlığı arzular, kendini ve bu şeyleri korumayı da isterdi ve gaye olarak tabiata uygun yaşamayı koyardı; bu da, dediğim gibi, tabiata uygun olan şeylerin ya hepsine ya da en çoğuna ve en büyüklerine sahip olmaktır.

4.27

quodsi non hominis summum bonum quaereremus, sed cuiusdam animantis, is autem esset nihil nisi animus —liceat enim fingere aliquid eius modi, quo verum facilius reperiamus—, tamen illi animo non esset hic vester finis. desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque sibi constitueret secundum naturam vivere, quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima.

4.28Çünkü bir canlıyı hangi türden kurarsan kur, bizim kurguladığımız gibi bedensiz olsa bile, ruhunda bedendekilere benzer bazı şeyler bulunmak zorundadır; öyle ki iyilerin gayesi benim anlattığımdan başka hiçbir şekilde konamaz. Khrysippos ise canlıların farklarını anlatırken bazılarının bedence, bazılarının ruhça üstün olduğunu, bazılarının da ikisinde birden güçlü olduğunu söyler; sonra her canlı türü için en son şey olarak neyin konmasının uygun olduğunu tartışır. Ama insanı, ona ruhun üstünlüğünü tanıyacak biçimde bu türe koyduktan sonra, en yüksek iyiyi öyle tanımladı ki ruh üstün değil de ruhtan başka hiçbir şey yokmuş gibi göründü. Oysa en yüksek iyi yalnız tek bir durumda haklı olarak yalnız fazilete konabilirdi: bütünüyle zihinden meydana gelen bir canlı olsaydı ve o zihin de, sağlık gibi, tabiata uygun hiçbir şeyi içinde taşımasaydı.

4.28

cuiuscumque enim modi animal constitueris, necesse est, etiamsi id sine corpore sit, ut fingimus, tamen esse in animo quaedam similia eorum, quae sunt in corpore, ut nullo modo, nisi ut exposui, constitui possit finis bonorum. Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. cum autem hominem in eo genere posuisset, ut ei tribueret animi excellentiam, summum bonum id constituit, non ut excellere animus, sed ut nihil esse praeter animum videretur. uno autem modo in virtute sola summum bonum recte poneretur, si quod esset animal, quod totum ex mente constaret, id ipsum tamen sic, ut ea mens nihil haberet in se, quod esset secundum naturam, ut valitudo est.

4.29Ama böyle bir şeyin kendi kendisiyle çelişmeyecek biçimde nasıl olacağı düşünülemez bile.

Eğer bazı şeylerin çok küçük oldukları için gölgede kaldığını ve görünmediğini söylüyorsa, biz de kabul ediyoruz. Epikuros da haz hakkında bunu söyler: en küçük hazlar çoğu zaman gölgede kalır, gömülüp gider. Ama bedenin bu kadar büyük, bu kadar uzun süren, bu kadar çok olan yararları bu türden değildir. Küçüklükleri yüzünden gölgede kalan şeylerde ise, var olup olmamalarının bizim için hiçbir fark etmediğini çoğu zaman kabul ederiz; senin söylediğin gibi, güneşin altında kandil yakmak ya da Kroisos'un servetine bir kuruş eklemek hiçbir şey değiştirmez.

4.29

sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minimae sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. itaque in quibus propter eorum exiguitatem obscuratio consequitur, saepe accidit, ut nihil interesse nostra fateamur, sint illa necne sint, ut in sole, quod a te dicebatur, lucernam adhibere nihil interest aut teruncium adicere Croesi pecuniae.

4.30Bu kadar gölgede kalmanın olmadığı şeylerde de aradaki farkın büyük olmaması mümkündür. Örneğin on yıl hoş bir hayat yaşamış birine bir aylık, aynı ölçüde hoş bir hayat eklense, bu ek hoşluğa bir ağırlık kattığı için iyidir; ama bu verilmese de mutlu hayat hemen ortadan kalkmaz. Bedenin iyileri ise daha çok bu son söylediğime benzer; çünkü uğrunda emek verilmeye değer bir katkı yaparlar. Bu yüzden Stoacılar bu konuda bana bazen şaka yapıyormuş gibi görünüyor: faziletle sürülen o hayata bir yağ şişesi ya da bir hamam kazıyıcısı eklense, bilgenin bunların eklendiği hayatı seçeceğini, ama bu yüzden daha mesut olmayacağını söylüyorlar.

4.30

quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. ut ei, qui iucunde vixerit annos decem, si aeque vita iucunda menstrua addatur, quia momentum aliquod habeat ad iucundum accessio, bonum sit; si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. habent enim accessionem dignam, in qua elaboretur, ut mihi in hoc Stoici iocari videantur interdum, cum ita dicant, si ad illam vitam, quae cum virtute degatur, ampulla aut strigilis accedat, sumpturum sapientem eam vitam potius, quo haec adiecta sint, nec beatiorem tamen ob eam causam fore.

4.31Bu mu şimdi benzetme? Böyle bir söz cevapla değil, kahkahayla kovulmaz mı? Bir yağ şişesinin olup olmamasına emek veren biriyle kim haklı olarak alay etmez? Ama birini uzuvlarının sakatlığından ve acıların işkencesinden kurtaran kişi büyük bir minnet kazanır. O bilge de bir tiran tarafından işkencecinin sehpasına gitmeye zorlansa, yağ şişesini kaybetmiş gibi bir yüz takınmaz; büyük ve zor bir mücadeleye girer gibi, can düşmanı olan acıyla çarpışması gerektiğini görünce cesaretin ve sabrın bütün kaynaklarını harekete geçirir ve dediğim gibi o zor ve büyük savaşa onların korumasıyla girer. Sonra biz, pek küçük olduğu için neyin gölgede kaldığını ya da kaybolduğunu değil, toplamı tamamlayacak nitelikte olanın ne olduğunu araştırıyoruz. Hazla geçen o hayatta pek çok hazdan biri gölgede kalır; ama ne kadar küçük olursa olsun, hazza dayanan o hayatın bir parçasıdır. Kroisos'un servetinde bir kuruş gölgede kalır; ama yine de servetin bir parçasıdır. Bu yüzden tabiata uygun dediğimiz bu şeyler de mutlu hayatta gölgede kalsın; yeter ki mutlu hayatın parçaları olsunlar.

4.31

hoc simile tandem est? non risu potius quam oratione eiciendum? ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? at vero pravitate membrorum et cruciatu dolorum si quis quem levet, magnam ineat gratiam, nec si ille sapiens ad tortoris eculeum a tyranno ire cogatur, similem habeat vultum et si ampullam perdidisset, sed ut magnum et difficile certamen iniens, cum sibi cum capitali adversario, dolore, depugnandum videret, excitaret omnes rationes fortitudinis ac patientiae, quarum praesidio iniret illud difficile, ut dixi, magnumque proelium. deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. una voluptas e multis obscuratur in illa vita voluptaria, sed tamen ea, quamvis parva sit, pars est eius vitae, quae posita est in voluptate. nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; sint modo partes vitae beatae.

4.32Aramızda kabul edilmesi gerektiği gibi, tabiata uygun olan şeyleri isteyen tabiî bir istek varsa, bunların hepsinden bir toplam çıkarılmalıdır. Bu konduktan sonra, şeylerin büyüklüğünü, üstünlüğünü, her birinin mutlu yaşamaya ne kadar katkı yaptığını, küçüklükleri yüzünden zor görünen ya da hiç görünmeyen o gölgede kalışları rahat rahat araştırabiliriz. Ya hiçbir anlaşmazlık bulunmayan şu nokta? Her şeyin kendisine bağlandığı, istenen şeylerin en sonu olan şeyin bütün tabiatlarda benzer olduğunu inkâr eden kimse yoktur. Çünkü her tabiat kendini sever. Hangi tabiat kendini, ya da kendisinin herhangi bir kısmını, ya da o kısmın melekesini veya gücünü, ya da tabiata uygun olan şeylerden herhangi birinin hareketini veya duruşunu bir gün terk eder? Hangi tabiat ilk yapısını unutmuştur? Gücünü baştan sona korumayan hiçbir tabiat yoktur. Öyleyse nasıl oluyor da yalnız insanın tabiatı insanı terk ediyor, bedeni unutuyor, en yüksek iyiyi insanın bütününe değil de bir parçasına koyuyor?

4.32

Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda. quo constituto tum licebit otiose ista quaerere, de magnitudine rerum, de excellentia, quanta in quoque sit ad beate vivendum, de istis ipsis obscurationibus, quae propter exiguitatem vix aut ne vix quidem appareant. quid, de quo nulla dissensio est? nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. omnis enim est natura diligens sui. quae est enim, quae se umquam deserat aut partem aliquam sui aut eius partis habitum aut vim aut ullius earum rerum, quae secundum naturam sunt, aut motum aut statum? quae autem natura suae primae institutionis oblita est? nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. quo modo igitur evenit, ut hominis natura sola esset, quae hominem relinqueret, quae oblivisceretur corporis, quae summum bonum non in toto homine, sed in parte hominis poneret?

4.33Kendilerinin de kabul ettiği ve herkesin üzerinde uyuştuğu şey, yani araştırılan o en son şeyin bütün tabiatlarda benzer olması nasıl korunacak? Bu ancak öteki tabiatlarda da her birinin en son şeyi kendisinde en üstün olan şey olsaydı benzer olurdu. Çünkü Stoacıların en son şeyi böyle bir şey olarak görünüyor.

4.33

quo modo autem, quod ipsi etiam fatentur constatque inter omnis, conservabitur ut simile sit omnium naturarum illud ultimum, de quo quaeritur? tum enim esset simile, si in ceteris quoque naturis id cuique esset ultimum, quod in quaque excelleret. tale enim visum est ultimum Stoicorum.

4.34Öyleyse tabiatın ilkelerini değiştirmekte neden tereddüt ediyorsun? Neden her canlının doğar doğmaz kendini sevmeye yöneldiğini ve kendini korumakla meşgul olduğunu söylüyorsun? Bunun yerine neden her canlının kendisinde en iyi olan şeye yöneldiğini ve yalnız onu korumakla meşgul olduğunu, öteki tabiatların da her birinde en iyi olanı korumaktan başka bir şey yapmadığını söylemiyorsun? Ama başka hiçbir iyi yoksa, o nasıl 'en iyi' olur? Yok, eğer öteki şeyler de istenecekse, istenen şeylerin en sonu neden ya bunların hepsinin ya da en çok ve en büyüklerinin istenmesinden çıkarılmıyor? Pheidias bir heykele baştan başlayıp onu bitirebilir, başkasının başladığı bir heykeli alıp tamamlayabilir de; bilgelik bu ikincisine benzer. Çünkü insanı kendisi doğurmamış, tabiattan yarım olarak almıştır. Öyleyse tabiata bakarak, başlanmış bu heykeli adeta tamamlamalıdır.

4.34

Quid dubitas igitur mutare principia naturae? quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? quin potius ita dicis, omne animal applicatum esse ad id, quod in eo sit optimum, et in eius unius occupatum esse custodia, reliquasque naturas nihil aliud agere, nisi ut id conservent, quod in quaque optimum sit? quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? sin autem reliqua appetenda sunt, cur, quod est ultimum rerum appetendarum, id non aut ex omnium earum aut ex plurimarum et maximarum appetitione concluditur? ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis; non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

4.35Peki tabiat nasıl bir insana başladı? Bilgeliğin görevi, işi nedir? Onun tamamlayıp yetkinleştirmesi gereken şey nedir? İnsanda yetkinleştirilecek, zihnin belli bir hareketinden, yani akıldan başka hiçbir şey yoksa, onun için en son şey faziletle davranmak olmalıdır; çünkü fazilet aklın yetkinliğidir. Bedenden başka hiçbir şey yoksa, en yüksek şeyler sağlık, acısızlık, güzellik ve benzerleri olacaktır.

4.35

Qualem igitur hominem natura inchoavit? et quod est munus, quod opus sapientiae? quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? si est nihil in eo, quod perficiendum est, praeter motum ingenii quendam, id est rationem, necesse est huic ultimum esse ex virtute agere; rationis enim perfectio est virtus; si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.

4.36Şimdi ise insanın en yüksek iyisi araştırılıyor. Öyleyse onun tabiatının bütününde neyin gerçekleştiğini araştırmakta neden tereddüt ediyoruz? Bilgeliğin bütün vazifesinin ve görevinin insanı geliştirmek olduğunda herkes uyuşuyor. Ama bazıları —yalnız Stoacılara karşı konuştuğumu sanma— en yüksek iyiyi elimizde olmayan türden şeylere koyan görüşler ileri sürüyorlar, sanki cansız bir şeyden söz ediyorlarmış gibi. Bazıları da tam tersine, sanki insanın hiç bedeni yokmuş gibi ruhtan başka hiçbir şeyle ilgilenmiyorlar. Oysa ruhun kendisi de boş, ne idüğü belirsiz bir şey değildir —böyle bir şeyi anlayamam—, belli türden bir bedenin içindedir; bu yüzden o bile yalnız faziletle yetinmez, acısızlığı da ister. Dolayısıyla her iki taraf da sol yanı ihmal edip sağ yanı koruyan ya da Herillos'un yaptığı gibi ruhun yalnız bilmesini kucaklayıp eylemini bırakan biri gibi davranır. Peşinden gidecekleri bir şeyi seçerken pek çok şeyi atlayan bütün bu kimselerin görüşü adeta yarım kalmıştır; ama insanın en yüksek iyisini araştırırken onda ne ruhun ne bedenin hiçbir kısmını korumasız bırakmayanların görüşü yetkin ve eksiksizdir.

4.36

nunc de hominis summo bono quaeritur; quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? cum enim constet inter omnes omne officium munusque sapientiae in hominis cultu esse occupatum, alii—ne me existimes contra Stoicos solum dicere—eas sententias afferunt, ut summum bonum in eo genere ponant, quod sit extra nostram potestatem, tamquam de inanimo aliquo loquantur, alii contra, quasi corpus nullum sit hominis, ita praeter animum nihil curant, cum praesertim ipse quoque animus non inane nescio quid sit—neque enim id possum intellegere—, sed in quodam genere corporis, ut ne is quidem virtute una contentus sit, sed appetat vacuitatem doloris. quam ob rem utrique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent. eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; at vero illa perfecta atque plena eorum, qui cum de hominis summo bono quaererent, nullam in eo neque animi neque corporis partem vacuam tutela reliquerunt.

4.37Siz ise Cato, herkesin kabul ettiği gibi fazilet insanda en yüksek ve en üstün yeri tuttuğu için ve bilge olanları tam ve yetkin saydığımız için, faziletin parlaklığıyla gönül gözümüzü kamaştırıyorsunuz. Her canlıda en yüksek ve en iyi bir şey vardır; atlarda da köpeklerde de öyledir, ama onların da acıdan uzak ve sağlıklı olmaları gerekir. İnsanda da aynı şekilde o yetkinlik en çok, en iyi olan şeyde, yani faziletinde övülür. Bu yüzden bana öyle geliyor ki tabiatın yolunun ve ilerleyişinin ne olduğunu yeterince düşünmüyorsunuz. Tabiat ekinlerde yaptığını insanda yapmaz: Ekini yeşil filizden başağa getirince filizi bırakır ve hiçe sayar; insanı akıl melekesine getirince ise böyle yapmaz. Çünkü her zaman öyle bir şey ekler ki ilk verdiklerini terk etmez.

4.37

Vos autem, Cato, quia virtus, ut omnes fatemur, altissimum locum in homine et maxime excellentem tenet, et quod eos, qui sapientes sunt, absolutos et perfectos putamus, aciem animorum nostrorum virtutis splendore praestringitis. in omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est et valere; sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. non enim, quod facit in frugibus, ut, cum ad spicam perduxerit ab herba, relinquat et pro nihilo habeat herbam, idem facit in homine, cum eum ad rationis habitum perduxit. semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat.

4.38Bu yüzden hislere aklı ekledi, akıl meydana gelince de hisleri bırakmadı. Bağcılığı düşünelim: onun görevi, asmanın bütün kısımlarıyla birlikte olabildiğince iyi durumda olmasını sağlamaktır. Ama şöyle tasavvur edelim —sizin de alışık olduğunuz gibi, öğretmek için bir şey kurgulamak serbesttir—: Bağcılık sanatı asmanın kendi içinde bulunsaydı, sanırım asmanın bakımına ilişkin öteki her şeyi yine eskisi gibi isterdi, ama kendini asmanın bütün kısımlarından üstün tutar ve asmada kendisinden daha iyi hiçbir şey olmadığına hükmederdi. Benzer şekilde his de tabiata eklendiğinde onu korur, ama kendini de korur. Akıl eklendiğinde ise öyle bir hâkimiyet makamına yerleştirilir ki tabiatın bütün o ilk şeyleri onun korumasına verilir.

4.38

itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Ut si cultura vitium, cuius hoc munus est, ut efficiat, ut vitis cum partibus suis omnibus quam optime se habeat—, sed sic intellegamus—licet enim, ut vos quoque soletis, fingere aliquid docendi causa—: si igitur illa cultura vitium in vite insit ipsa, cetera, credo, velit, quae ad colendam vitem attinebunt, sicut antea, se autem omnibus vitis partibus praeferat statuatque nihil esse melius in vite quam se. similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; cum autem assumpta ratio est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae huius tutelae subiciantur.

4.39Bu yüzden akıl, başına geçip bütün hayatı yönetmesi gereken şeylerin bakımından el çekmez. Bu sebeple sizinkilerin tutarsızlığına ne kadar şaşsam azdır. Çünkü hormē dedikleri tabiî isteğin, vazifenin, hatta faziletin kendisinin tabiata uygun şeyleri koruduğunu kabul ediyorlar. Ama en yüksek iyiye varmak isteyince her şeyin üstünden atlıyorlar ve bize bir yerine iki iş bırakıyorlar: bazı şeyleri seçelim, bazılarını isteyelim. Oysa ikisini tek bir gayede birleştirmeleri gerekirdi.

4.39

itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. naturalem enim appetitionem, quam vocant ὁρμήν, itemque officium, ipsam etiam virtutem tuentem volunt esse earum rerum, quae secundum naturam sunt. cum autem ad summum bonum volunt pervenire, transiliunt omnia et duo nobis opera pro uno relinquunt, ut alia sumamus, alia expetamus, potius quam uno fine utrumque concluderent.

4.40Ama siz şimdi, mutlu yaşamaya faziletin dışındaki şeyler de katkıda bulunuyorsa faziletin kurulamayacağını söylüyorsunuz. Durum tam tersidir. Çünkü fazilet, seçeceği ve geri çevireceği her şeyi tek bir toplama bağlamadıkça hiçbir şekilde ortaya çıkamaz. Bu şeyleri büsbütün ihmal edersek Ariston'un kusurlarına ve hatalarına düşer, faziletin kendisine hangi ilkeleri verdiğimizi unuturuz; ihmal etmeyip de en yüksek iyinin gayesine bağlamazsak Herillos'un hafifliğinden pek uzak kalmayız. Çünkü iki ayrı hayat tarzı benimsemek zorunda kalırız. Herillos birbirinden ayrı iki en son iyi koyar; bunlar doğru olabilmek için birleştirilmeliydi, oysa şimdi birbirinden kopuk olacak biçimde ayrılmışlardır. Bundan daha ters bir şey olamaz.

4.40

At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant. quod totum contra est. introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. nam si †omnino nos† neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

4.41Bu yüzden durum sizin söylediğinizin tersidir: Fazilet, tabiatın ilk şeylerini toplama dahil şeyler olarak tutmadıkça hiçbir şekilde kurulamaz. Çünkü aranan fazilet, tabiatı terk edecek değil, onu koruyacak bir faziletti. Oysa sizin görüşünüze göre fazilet tabiatın bir kısmını korur, geri kalanını terk eder.

İnsanın yapısı konuşabilseydi şunu söylerdi: İlk istek kıpırtıları, doğduğu tabiat içinde kendini korumaya yönelikti. Ama tabiatın en çok ne istediği henüz yeterince açıklığa kavuşmamıştı. Öyleyse açıklığa kavuşsun. Peki tabiatın hiçbir kısmının ihmal edilmemesinden başka ne anlaşılacak? İnsanın tabiatında akıldan başka bir şey yoksa, iyilerin gayesi yalnız faziletin içinde olsun; ama beden de varsa, tabiatın bu açıklığa kavuşması, açıklığa kavuşmadan önce tuttuğumuz şeyleri bırakmamızı mı sağlamış olacak? Öyleyse tabiatla uyum içinde yaşamak, tabiattan ayrılmak demek oluyor!

4.41

Itaque contra est, ac dicitis; nam constitui virtus nullo modo potest, nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. at illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Atque ipsa hominis institutio si loqueretur, hoc diceret, primos suos quasi coeptus appetendi fuisse, ut se conservaret in ea natura, in qua ortus esset. nondum autem explanatum satis erat, quid maxime natura vellet. explanetur igitur. quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? in qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.

4.42Bazı filozoflar hislerden yola çıkıp daha büyük ve daha ilahî şeyler gördükten sonra hisleri nasıl bıraktılarsa, sizinkiler de şeyleri istemekten yola çıkıp faziletin güzelliğini görünce faziletin dışında gördükleri her şeyi bir kenara attılar. İstenecek şeylerin bütün tabiatının ilkelerden gayelere kadar uzanacak biçimde geniş yayıldığını unuttular; o güzel ve hayranlık uyandıran şeylerin temellerini çekip aldıklarını da anlamıyorlar.

4.42

ut quidam philosophi, cum a sensibus profecti maiora quaedam et diviniora vidissent, sensus reliquerunt, sic isti, cum ex appetitione rerum virtutis pulchritudinem aspexissent, omnia, quae praeter virtutem ipsam viderant, abiecerunt obliti naturam omnem appetendarum rerum ita late patere, ut a principiis permanaret ad fines, neque intellegunt se rerum illarum pulchrarum atque admirabilium fundamenta subducere.

4.43Bu yüzden bana öyle geliyor ki iyilerin gayesinin ahlâken güzel yaşamak olduğunu söyleyenlerin hepsi yanıldı, ama kimi kiminden daha çok. En çok Pyrrhon yanıldı elbette: Faziletten sonra istenecek hiçbir şey bırakmaz. Sonra Ariston: Hiçbir şey bırakmamaya cesaret edemedi, ama bilgeyi bir şeyi istemeye yöneltecek şey olarak aklına ne gelirse, deyim yerindeyse karşısına ne çıkarsa onu ortaya koydu. Bir tür istek tanıdığı için Pyrrhon'dan iyidir; tabiattan büsbütün uzaklaştığı için ötekilerden kötüdür. Stoacılar ise iyilerin gayesini yalnız fazilete koydukları için bunlara benzerler. Ama vazifenin bir ilkesini aradıkları için Pyrrhon'dan iyidirler; o 'karşıya çıkan şeyleri' uydurmadıkları için Ariston'u geçerler; tabiata uygun ve kendileri için seçilmesi gerektiğini söyledikleri şeyleri iyilerin gayesine katmadıkları için de tabiattan ayrılırlar ve bir bakıma Ariston'a benzerler. Çünkü o, ne idüğü belirsiz 'karşıya çıkan şeyler' uyduruyordu; bunlar ise tabiatın ilk şeylerini koyuyorlar, ama onları gayelerden ve iyilerin toplamından ayırıyorlar. Bir tür seçme olsun diye bunları tercih ettiklerinde tabiatı izliyor görünüyorlar; bunların mutlu hayata hiçbir katkısı olmadığını söylediklerinde ise yine tabiatı terk ediyorlar.

4.43

Itaque mihi videntur omnes quidem illi errasse, qui finem bonorum esse dixerunt honeste vivere, sed alius alio magis, Pyrrho scilicet maxime, qui virtute constituta nihil omnino, quod appetendum sit, relinquat, deinde Aristo, qui nihil relinquere non est ausus, introduxit autem, quibus commotus sapiens appeteret aliquid, quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. is hoc melior quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; quod autem ea, quae ad naturam accommodata et per se assumenda esse dicunt, non adiungunt ad finem bonorum, desciscunt a natura et quodam modo sunt non dissimiles Aristonis. ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt.

4.44Şimdiye kadar Zenon'un öncekilerin otoritesinden ayrılması için neden hiçbir sebep olmadığını anlattım. Şimdi geri kalanına bakalım; yeter ki, Cato, sen bunlara bir şey söylemek istemiyor ol ya da ben fazla uzatmış olmayayım."

"İkisi de değil," dedi; "çünkü bu tartışmayı tamamlamanı istiyorum, senin konuşman da bana uzun gelemez."

"Ne güzel," dedim. "Bütün faziletlerin öncüsü olan Cato ile faziletler üzerine tartışmaktan daha çok ne isteyebilirim?

4.44

Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Neutrum vero, inquit ille. nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Optime, inquam. quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?

4.45Ama önce şuna bak: Sizin o en ağır, başı çeken görüşünüz —ahlâken güzel olanın tek iyi, ahlâken güzel yaşamanın iyilerin gayesi olduğu—, iyilerin gayesini yalnız fazilete koyan herkesle ortak olacaktır. Ahlâken güzel olandan başka bir şey hesaba katılırsa faziletin biçimlenemeyeceği yolundaki sözünüzü de az önce adlarını saydığım kişiler aynen söyleyecektir. Bana daha hakça görünürdü ki Zenon, tabiatın ilkelerini kendisinden öğrendiği Polemon'la tartışırken ortak başlangıçlardan yola çıksın ve ilk nerede durduğunu, anlaşmazlığın nereden doğduğunu görsün; en yüksek iyilerinin tabiattan çıktığını bile söylemeyenlerin yanında durup onların kullandığı delilleri ve görüşleri kullanmasın.

4.45

sed primum illud vide, gravissimam illam vestram sententiam, quae familiam ducit, honestum quod sit, id esse bonum solum honesteque vivere bonorum finem, communem fore vobis cum omnibus, qui in una virtute constituunt finem bonorum, quodque dicitis, informari non posse virtutem, si quicquam, nisi quod honestum sit, numeretur, idem dicetur ab illis, modo quos nominavi. mihi autem aequius videbatur Zenonem cum Polemone disceptantem, a quo quae essent principia naturae acceperat, a communibus initiis progredientem videre ubi primum insisteret et unde causa controversiae nasceretur, non stantem cum iis, qui ne dicerent quidem sua summa bona esse a natura profecta, uti isdem argumentis, quibus illi uterentur, isdemque sententiis.

4.46Hele şunu hiç beğenmiyorum: Kendinizce ahlâken güzel olandan başka iyi olmadığını gösterdikten sonra, bu kez tabiata uygun ve yatkın başlangıçların konması gerektiğini, faziletin bunların seçiminden doğabileceğini söylüyorsunuz. Fazilet seçmeye konmamalıydı; yoksa iyilerin en sonu olan şeyin kendisi başka bir şeyi elde etmeye yönelmiş olur. Çünkü alınacak, seçilecek ya da arzu edilecek her şey iyilerin toplamında bulunmalıdır ki ona ulaşan kişi başka hiçbir şey istemesin. Toplamı hazda bulanlar için neyin yapılıp neyin yapılmaması gerektiğinin ne kadar açık olduğunu görüyor musun? Bütün vazifelerinin neye yöneldiğinden, neyin peşinden gidip neden kaçmaları gerektiğinden kimse şüphe etmez. Şimdi benim savunduğum şey iyilerin en sonu olsun: vazifelerin, eylemlerin ne olduğu hemen ortaya çıkar. Ama doğru ve ahlâken güzel olandan başka bir hedefi olmayan sizler, vazifenin ve eylemin ilkesinin nereden doğduğunu bulamayacaksınız.

4.46

Minime vero illud probo, quod, cum docuistis, ut vobis videmini, bonum solum esse, quod honestum sit, tum rursum dicitis initia proponi necesse esse apta et accommodata naturae, quorum ex selectione virtus possit existere. non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret. videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; apparet statim, quae sint officia, quae actiones. vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principium nascatur non reperietis.

4.47Bunu ararken hepiniz, hem aklına ne gelirse ya da karşısına ne çıkarsa onun peşinden gittiğini söyleyecek olanlar hem de siz, tabiata döneceksiniz. Tabiat da size haklı olarak şöyle cevap verecektir: Mutlu yaşamanın gayesini başka yerden, eylemin ilkelerini ise ondan istemek doğru değildir; çünkü hem eylemlerin ilkelerini hem de iyilerin en sonlarını kapsayan tek bir sistem vardır. Bir şeyin başka bir şeyden hiç farkı olmadığını, faziletler ve kusurlar dışında aralarında herhangi bir fark bulunan hiçbir şey olmadığını söyleyen Ariston'un görüşü nasıl yuhalanıp sahneden kovulduysa, Zenon da aynı şekilde yanılmaktadır. O, fazilet ve kusurdan başka hiçbir şeyde en yüksek iyiye ulaşmaya yönelik en küçük bir ağırlık bile bulunmadığını söylüyor; öteki şeylerin mutlu hayata hiçbir katkısı olmadığı hâlde, şeyleri istemek bakımından onlarda bir ağırlık bulunduğunu da söylüyordu; sanki bu istek en yüksek iyiye ulaşmakla ilgili değilmiş gibi! Hem en yüksek iyiyi öğrendikten sonra, eylemin, yani vazifenin ilkesini almak için tabiata döndüklerini söylemelerinden daha tutarsız ne olabilir?

4.47

Hoc igitur quaerentes omnes, et ii, qui quodcumque in mentem veniat aut quodcumque occurrat se sequi dicent, et vos ad naturam revertemini. quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; esse enim unam rationem, qua et principia rerum agendarum et ultima bonorum continerentur, atque ut Aristonis esset explosa sententia dicentis nihil differre aliud ab alio, nec esse res ullas praeter virtutes et vitia, inter quas quicquam omnino interesset, sic errare Zenonem, qui nulla in re nisi in virtute aut vitio propensionem ne minimi quidem momenti ad summum bonum adipiscendum esse diceret et, cum ad beatam vitam nullum momentum cetera haberent, ad appetitionem tamen rerum esse in iis momenta diceret; quasi vero haec appetitio non ad summi boni adeptionem pertineret! Quid autem minus consentaneum est quam quod aiunt cognito summo bono reverti se ad naturam, ut ex ea petant agendi principium, id est officii?

4.48Çünkü tabiata uygun olan şeyleri aramaya bizi eylemin ya da vazifenin hesabı itmez; tersine, hem istek hem eylem o şeyler tarafından harekete geçirilir.

Şimdi senin şu kısa, 'sonuç' dediğin sözlerine geliyorum; önce de daha kısası olamayacak olana: 'Her iyi övgüye değerdir; övgüye değer olan ahlâken güzeldir; öyleyse her iyi ahlâken güzeldir.' Ne kurşundan bir hançer! İlk öncülü sana kim kabul eder ki? Kabul edilse zaten ikincisine hiç gerek kalmaz; çünkü her iyi övgüye değerse,

4.48

non enim actionis aut officii ratio impellit ad ea, quae secundum naturam sunt, petenda, sed ab iis et appetitio et actio commovetur. Nunc venio ad tua illa brevia, quae consectaria esse dicebas, et primum illud, quo nihil potest brevius: Bonum omne laudabile, laudabile autem honestum, bonum igitur omne honestum. O plumbeum pugionem! quis enim tibi primum illud concesserit?—quo quidem concesso nihil opus est secundo; si enim omne bonum laudabile est,

4.49her iyi ahlâken güzeldir. Peki bunu sana senin beğenmediğin Pyrrhon, Ariston ya da onlara benzeyenlerden başka kim verecek? Aristoteles, Ksenokrates, o bütün okul vermeyecektir; çünkü onlar sağlığa, güce, zenginliğe, şöhrete ve daha pek çok şeye iyi derler ama övgüye değer demezler. Bunlar iyilerin gayesinin yalnız faziletle sınırlı olmadığını düşünseler de yine de fazileti her şeyin önüne koyarlar. Fazileti iyilerin gayesinden büsbütün ayıranlar, Epikuros, Hieronymos ve Karneades'in gayesini savunmak isteyen biri varsa o, sence ne yapar?

4.49

omne honestum est—quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; quid censes eos esse facturos, qui omnino virtutem a bonorum fine segregaverunt, Epicurum, Hieronymum, illos etiam, si qui Carneadeum finem tueri volunt?

4.50Hele Kalliphon ya da Diodoros, ahlâken güzel olana aynı türden olmayan başka bir şey ekleyenler, bunu sana nasıl kabul edebilirler? Öyleyse Cato, kabul edilmemiş öncülleri alıp onlardan istediğin sonucu çıkarmak hoşuna mı gidiyor? Sonra şu sorites, yani basamaklı akıl yürütme var; sizce bundan daha kusurlu bir şey olamaz: İyi olan arzu edilir; arzu edilen istenmeye değerdir; istenmeye değer olan övgüye değerdir; sonra öteki basamaklar. Ama ben burada direnirim; çünkü aynı şekilde istenmeye değer olanın övgüye değer olduğunu da kimse sana vermeyecektir. Şu ise hiç de sonuç değil, üstelik son derece ahmakça bir çıkarımdır —senin değil elbette, onların—: Mutlu hayat övünmeye değerdir, çünkü ahlâkî güzellik olmadan kimsenin haklı olarak övünmesi mümkün değildir.

4.50

iam aut Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem genere non sit? placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Iam ille sorites est, quo nihil putatis esse vitiosius: quod bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum, quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus. sed ego in hoc resisto; eodem modo enim tibi nemo dabit, quod expetendum sit, id esse laudabile. Illud vero minime consectarium, sed in primis hebes, illorum scilicet, non tuum, gloriatione dignam esse beatam vitam, quod non possit sine honestate contingere, ut iure quisquam glorietur.

4.51Bunu Zenon'a Polemon da verir, hocası olan Polemon ve o bütün topluluk; fazileti her şeyin çok üstünde tutup yine de en yüksek iyiyi tarif ederken ona bir şey ekleyen ötekiler de verir. Çünkü fazilet gerçekten övünmeye değerse ve öteki şeylerden söylenemeyecek kadar üstünse, yalnız faziletle donanmış, ötekilerden yoksun biri de mesut olabilir; yine de faziletten başka hiçbir şeyin iyiler arasında sayılmaması gerektiği sana kabul edilmeyecektir. En yüksek iyiyi faziletsiz koyanlar ise mutlu hayatın haklı olarak övünülecek bir şey taşıdığını belki kabul etmeyeceklerdir; gerçi onlar bazen hazları bile övünülecek şeyler hâline getirirler.

4.51

dabit hoc Zenoni Polemo, etiam magister eius et tota illa gens et reliqui, qui virtutem omnibus rebus multo anteponentes adiungunt ei tamen aliquid summo in bono finiendo. si enim virtus digna est gloriatione, ut est, tantumque praestat reliquis rebus, ut dici vix possit, et beatus esse poterit virtute una praeditus carens ceteris, nec tamen illud tibi concedetur, praeter virtutem nihil in bonis esse ducendum. illi autem, quibus summum bonum sine virtute est, non dabunt fortasse vitam beatam habere, in quo iure possit gloriari, etsi illi quidem etiam voluptates faciunt interdum gloriosas.

4.52Görüyorsun ya, ya kabul edilmeyen öncüller alıyorsun ya da kabul edilse bile işine yaramayacak öncüller.

Bence bütün bu akıl yürütmelerde felsefeye ve bize yakışan, hele en yüksek iyiyi araştırırken, kelimelerin değil, hayatımızın, tasarılarımızın, irademizin düzeltilmesidir. Seni sevindirdiğini söylediğin o kısa ve keskin sözleri işitince kim görüşünden vazgeçebilir? İnsanlar acının neden kötü olmadığını duymayı beklerken, buna can atarken onlar şöyle derler: Acı çekmek sert, sıkıntılı, nefret uyandıran, tabiata aykırı, katlanması zor bir şeydir; ama acıda ne hile, ne alçaklık, ne kötülük, ne kusur, ne de çirkinlik bulunduğu için acı kötü değildir. Bunu işiten kişi gülmeye aldırmasa bile, acıya katlanmak bakımından geldiğinden hiç daha sağlam olmadan çekip gider.

4.52

vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? nam cum expectant et avent audire cur dolor malum non sit, dicunt illi asperum esse dolere, molestum, odiosum, contra naturam, difficile toleratu, sed, quia nulla sit in dolore nec fraus nec improbitas nec malitia nec culpa nec turpitudo, non esse illud malum. haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat.

4.53Sen de acıyı kötü sayan kimsenin cesur olamayacağını söylüyorsun. Peki senin de kabul ettiğin gibi acıyı sert ve zor katlanılır bir şey sayarsa neden daha cesur olsun? Çünkü korkaklık kelimelerden değil, şeylerden doğar.

Bir de tek bir harf yerinden oynatılsa bütün öğretinin sarsılacağını söylüyorsun. Sence ben bir harfi mi oynatıyorum, yoksa sayfalar dolusunu mu? Senin övdüğün gibi onlarda şeylerin sırası korunmuş, her şey birbirine uygun ve bağlı olsun —böyle diyordun—; yine de yanlış ilkelerden yola çıkan şeyler kendi aralarında tutarlı ve baştaki önermeden sapmıyor diye onların peşinden gitmemeliyiz.

4.53

tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? ut enim sit apud illos, id quod est a te laudatum, ordo rerum conservatus et omnia inter se apta et conexa—sic enim aiebas—, tamen persequi non debemus, si a falsis principiis profecta congruunt ipsa sibi et a proposito non aberrant.

4.54Senin Zenon'un daha ilk temelde tabiattan uzaklaştı. En yüksek iyiyi fazilet dediğimiz zihin üstünlüğüne koyduktan, ahlâken güzel olandan başka hiçbir şeyin iyi olmadığını ve öteki şeylerde birinin ötekinden daha iyi ya da daha kötü olduğu bir şey bulunursa faziletin ayakta kalamayacağını söyledikten sonra, bu öncüllerden çıkan sonuçlara sıkı sıkıya bağlı kaldı. Haklısın; bunu inkâr edemem. Ama çıkan sonuçlar o kadar yanlış ki onların doğduğu öncüller doğru olamaz.

4.54

in prima igitur constitutione Zeno tuus a natura recessit, cumque summum bonum posuisset in ingenii praestantia, quam virtutem vocamus, nec quicquam aliud bonum esse dixisset, nisi quod esset honestum, nec virtutem posse constare, si in ceteris rebus esset quicquam, quod aliud alio melius esset aut peius, his propositis tenuit prorsus consequentia. recte dicis; negare non possum. sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint.

4.55Bildiğin gibi diyalektikçiler bize şunu öğretir: Bir şeyden çıkan sonuçlar yanlışsa, onların çıktığı şeyin kendisi de yanlıştır. Böylece şu çıkarım yalnız doğru değil, öyle apaçıktır ki diyalektikçiler gerekçesinin verilmesine bile gerek görmezler: 'Bu varsa şu da vardır; şu yoktur; öyleyse bu da yoktur.' Böylece sizin sonuçlarınız ortadan kalkınca ilk öncülleriniz de kalkar. Peki hangi sonuçlar çıkıyor? Bilge olmayanların hepsi eşit derecede sefildir; bilgelerin hepsi son derece mesuttur; bütün doğru eylemler eşittir; bütün hatalar eşittir. Bunlar ilk başta görkemli sözler gibi göründü, ama üzerinde düşünülünce pek kabul görmedi. Çünkü herkesin hissi, şeylerin tabiatı ve hakikatin kendisi, Zenon'un eşitlediği şeyler arasında hiçbir fark olmadığına inandırılamayacaklarını adeta haykırıyordu.

4.55

docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur. ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; non autem hoc; igitur ne illud quidem. sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. quae sequuntur igitur? omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. sensus enim cuiusque et natura rerum atque ipsa veritas clamabat quodam modo non posse se adduci, ut inter eas res, quas Zeno exaequaret, nihil interesset.

4.56Sonra senin şu küçük Fenikelin —biliyorsun, senin himayendeki Kitionlular Fenike'den gelmedir—, kurnaz bir adam olduğundan, tabiat karşı koyduğu için davayı kazanamayınca kelimeleri evirip çevirmeye başladı. Önce bizim iyi saydığımız şeylere, değer verilebilir ve tabiata uygun şeyler sayılma hakkını tanıdı. Bilgenin, yani son derece mesut olan kişinin, iyi demeye cesaret edemediği ama tabiata uygun olduğunu kabul ettiği bu şeylere de sahip olmasının yine de daha elverişli olduğunu itiraf etmeye başladı. Platon'un, bilge değilse, tiran Dionysios'la aynı durumda olmadığını söyledi: Dionysios için bilgeliğe ulaşma umudu olmadığından ölmek en iyisidir, Platon için ise bu umudu olduğundan yaşamak. Hataların da bir kısmının katlanılabilir, bir kısmının hiç katlanılamaz olduğunu söyledi, çünkü bazı hatalar vazifenin gereklerinden daha çoğunu, bazıları daha azını adeta çiğner. Ayrıca bilge olmayanların bir kısmının bilgeliğe hiçbir şekilde ulaşamayacağını, bir kısmının ise üzerinde çalışırsa ulaşabileceğini söyledi.

4.56

Postea tuus ille Poenulus—scis enim Citieos, clientes tuos, e Phoenica profectos—, homo igitur acutus, causam non optinens repugnante natura verba versare coepit et primum rebus iis, quas nos bonas ducimus, concessit, ut haberentur aestimabiles et ad naturam accommodatae, faterique coepit sapienti, hoc est summe beato, commodius tamen esse si ea quoque habeat, quae bona non audet appellare, naturae accommodata esse concedit, negatque Platonem, si sapiens non sit, eadem esse in causa, qua tyrannum Dionysium; huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi.

4.57Bu adam herkesten farklı konuşuyor, ama ötekilerle aynı şeyi düşünüyordu. İyi olmadığını söylediği şeylere, onlara iyi diyenlerin verdiğinden daha az değer verilmesi gerektiğini de düşünmüyordu. Öyleyse bunları değiştirmekle ne istiyordu? Hiç değilse onların ağırlığından biraz eksiltseydi ve onlara Peripatetiklerden biraz daha az değer verseydi de yalnız başka türlü söylemiyor, başka türlü düşünüyor da görünseydi! Ya her şeyin kendisine bağlandığı mutlu hayatın kendisi hakkında ne diyorsunuz? Onun tabiatın arzuladığı bütün şeylerle dolu bir hayat olduğunu inkâr ediyor, onu bütünüyle yalnız fazilete koyuyorsunuz. Her anlaşmazlık ya bir şey ya da bir ad üzerine olur; ikisi de ya şey bilinmediğinde ya da adda yanılındığında doğar. Bunların hiçbiri yoksa, olabildiğince alışılmış ve olabildiğince uygun, yani şeyi açıkça anlatan kelimeler kullanmaya çalışmak gerekir.

4.57

hic loquebatur aliter atque omnes, sentiebat idem, quod ceteri. nec vero minoris aestimanda ducebat ea, quae ipse bona negaret esse, quam illi, qui ea bona esse dicebant. quid igitur voluit sibi, qui illa mutaverit? saltem aliquid de pondere detraxisset et paulo minoris aestimavisset ea quam Peripatetici, ut sentire quoque aliud, non solum dicere videretur. Quid? de ipsa beata vita, ad quam omnia referuntur, quae dicitis? negatis eam esse, quae expleta sit omnibus iis rebus, quas natura desideret, totamque eam in una virtute ponitis; cumque omnis controversia aut de re soleat aut de nomine esse, utraque earum nascitur, si aut res ignoratur aut erratur in nomine. quorum si neutrum est, opera danda est, ut verbis utamur quam usitatissimis et quam maxime aptis, id est rem declarantibus.

4.58Öyleyse, öncekiler işin kendisinde hiç hata yapmıyorsa, kelimeleri daha uygun kullandıklarından şüphe var mı? Önce görüşlerine bakalım, sonra kelimelere döneriz.

Şöyle derler: Ruha bir şey tabiata uygun göründüğünde onun isteği harekete geçer; tabiata uygun olan her şey belli bir değere layıktır ve her birinde ne kadar ağırlık varsa ona göre değerlendirilmelidir. Tabiata uygun olan şeylerin bir kısmı, sık sık sözünü ettiğimiz o isteğin hiçbir şeyini kendinde taşımaz; bunlara ahlâken güzel de övgüye değer de denmez. Bir kısmı ise her canlıda haz taşır, insanda ise akıl da taşır. Akla uygun olanlara ahlâken güzel, güzel, övgüye değer denir; öncekilere ise tabiî şeyler denir; bunlar ahlâken güzel olanlarla birleşince mutlu hayatı yetkinleştirir ve tamamlar.

4.58

num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Dicunt appetitionem animi moveri, cum aliquid ei secundum naturam esse videatur, omniaque, quae secundum naturam sint, aestimatione aliqua digna eaque pro eo, quantum in quoque sit ponderis, esse aestimanda, quaeque secundum naturam sint, partim nihil habere in sese eius appetitionis, de qua saepe iam diximus, quae nec honesta nec laudabilia dicantur, partim, quae voluptatem habeant in omni animante, sed in homine rationem etiam. ex ea quae sint apta, ea honesta, ea pulchra, ea laudabilia, illa autem superiora naturalia nominantur, quae coniuncta cum honestis vitam beatam perficiunt et absolvunt.

4.59Bütün bu yararlar arasında —onlara iyi diyenler, iyi demeyen Zenon'dan daha fazla değer vermezler— ahlâken güzel ve övgüye değer olanın açık ara en üstünü olduğunu söylerler. Ama biri sağlıkla, öteki hastalıkla birlikte iki ahlâken güzel şey önümüze konsa, tabiatın kendisinin bizi hangisine götüreceğinden şüphe yoktur. Yine de ahlâkî güzelliğin gücü o kadar büyüktür, her şeyden o kadar üstün ve yüksektir ki hiçbir ceza ve hiçbir ödül insanı doğru olduğuna hükmettiği şeyden ayıramaz; sert, zor, aksi görünen her şey, tabiatın bizi donattığı faziletlerle ezilebilir. Bunlar kolay ya da hor görülecek şeyler değildir —yoksa faziletin ne büyüklüğü kalırdı?—; ama şuna hükmederiz: Mutlu yaşayıp yaşamamanın en büyük payı bunlarda değildir.

4.59

omnium autem eorum commodorum, quibus non illi plus tribuunt, qui illa bona esse dicunt, quam Zeno, qui negat, longe praestantissimum esse, quod honestum esset atque laudabile. sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit. sed tamen tantam vim esse honestatis, tantumque eam rebus omnibus praestare et excellere, ut nullis nec suppliciis nec praemiis demoveri possit ex eo, quod rectum esse decreverit, omniaque, quae dura, difficilia, adversa videantur, ea virtutibus iis, quibus a natura essemus ornati, opteri posse, non faciles illas quidem res nec contemnendas —quid enim esset in virtute tantum?—, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

4.60Kısacası, Zenon'un değer verilebilir, seçilmeye değer ve tabiata uygun dediği şeylere onlar iyi derler; mutlu hayat da onlara göre, saydığım bu şeylerin ya en çoğundan ya da en ağırlarından oluşan hayattır. Zenon ise yalnız kendine has, kendine özgü bir güzelliği olduğu için istenmesi gereken şeye iyi der; mutlu hayat da ona göre yalnız faziletle sürülen hayattır.

Eğer iş üzerine tartışmak gerekiyorsa, Cato, seninle aramda hiçbir anlaşmazlık olamaz. Çünkü kelimeleri değiştirip şeylerin kendilerini karşılaştırırsak, senin benden farklı düşündüğün hiçbir şey yoktur. Zenon da bunu görmedi değil; ama kelimelerin görkeminden ve şanından hoşlandı. Söylediklerini kelimelerin ifade ettiği gibi düşünseydi, onunla Pyrrhon ya da Ariston arasında ne fark kalırdı? Yok, eğer onları onaylamıyorduysa, işte uyuştuğu kişilerle kelimelerde ayrılmasının ne anlamı vardı?

4.60

Ad summam ea, quae Zeno aestimanda et sumenda et apta naturae esse dixit, eadem illi bona appellant, vitam autem beatam illi eam, quae constaret ex iis rebus, quas dixi, aut plurimis aut gravissimis. Zeno autem, quod suam, quod propriam speciem habeat, cur appetendum sit, id solum bonum appellat, beatam autem vitam eam solam, quae cum virtute degatur. Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare?

4.61Ya Platon'un o öğrencileri ve onların ardından gelen öğrencileri dirilip seninle şöyle konuşsalar: 'Marcus Cato, felsefeye son derece düşkün, son derece adil bir adam, pek iyi bir yargıç, son derece vicdanlı bir tanık olan seni dinlerken şaşırdık: Bizim yerimize Stoacıları üstün tutmanın sebebi neydi? Onlar iyi ve kötü şeyler hakkında Zenon'un şu Polemon'dan öğrendiklerini düşünüyor, ama ilk bakışta hayranlık, iş açıklanınca kahkaha uyandıran adlar kullanıyorlardı. Sen bu görüşleri doğru buluyorduysan, neden onları kendi kelimeleriyle benimsemiyordun? Yok, eğer seni otorite etkiliyorduysa, hepimizden ve bizzat Platon'dan önce ne idüğü belirsiz o adamı mı tutuyordun? Hele devlette önde gelen biri olmak istediğine ve devleti korumak için, yüksek mevkiine yaraşır biçimde en çok bizden donanım ve hazırlık alabileceğine göre! Çünkü bunları biz araştırdık, biz tasvir ettik, biz belirleyip öğrettik; bütün devletlerin yönetim türlerini, durumlarını, değişimlerini, hatta şehirlerin kanunlarını, kurumlarını ve âdetlerini biz yazıya geçirdik. Ya önde gelenler için en büyük süs olan ve senin de pek güçlü olduğunu işittiğimiz belâgate bizim eserlerimizden ne kadar çok şey katabilirdin!' Bunu söyleseler, böyle adamlara ne cevap verirdin?"

4.61

quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Nos cum te, M. Cato, studiosissimum philosophiae, iustissimum virum, optimum iudicem, religiosissimum testem, audiremus, admirati sumus, quid esset cur nobis Stoicos anteferres, qui de rebus bonis et malis sentirent ea, quae ab hoc Polemone Zeno cognoverat, nominibus uterentur iis, quae prima specie admirationem, re explicata risum moverent. tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? praesertim cum in re publica princeps esse velles ad eamque tuendam cum summa tua dignitate maxime a nobis ornari atque instrui posses. a nobis enim ista quaesita, a nobis descripta, notata, praecepta sunt, omniumque rerum publicarum rectionis genera, status, mutationes, leges etiam et instituta ac mores civitatum perscripsimus. eloquentiae vero, quae et principibus maximo ornamento est, et qua te audimus valere plurimum, quantum tibi ex monumentis nostris addidisses! Ea cum dixissent, quid tandem talibus viris responderes?

4.62"Senden rica ederdim," dedi, "onlara bu konuşmayı söyleten sen benim yerime de konuşasın; ya da daha iyisi, onlara cevap vermem için bana biraz fırsat tanıyasın. Ama şimdi seni dinlemeyi tercih ediyorum; onlara da başka bir zaman, yani sana cevap vereceğim zaman cevap vereceğim."

"Ama Cato, doğru cevabı vermek isteseydin şunu söylemen gerekirdi: Bu kadar büyük zekâlı ve bu kadar büyük otoriteli adamları beğenmediğinden değil; onların eskilikleri yüzünden pek göremedikleri şeyleri Stoacıların açıkça gördüğünü fark ettiğin için. Stoacılar aynı konular hakkında hem daha keskin tartıştılar hem de daha ağırbaşlı ve daha cesurca düşündüler: Önce iyi sağlığın istenmeye değer olduğunu inkâr eder, seçilmeye değer olduğunu söylerler; sağlıklı olmak iyi olduğu için değil, hiç değilse bir değeri olduğu için —gerçi ona iyi demekten çekinmeyenlere de bundan daha değerli görünmez—. Ama sen şuna katlanamadın: O eski, adeta sakallı adamlar —biz kendi atalarımız için böyle deriz— şuna inanmışlardı: Ahlâken güzel yaşayan biri aynı zamanda sağlıklı, saygın ve varlıklıysa, onun hayatı, aynı ölçüde iyi bir adam olup da Ennius'un Alkmaion'u gibi pek çok bakımdan sıkıntıda olan birinin hayatından daha arzu edilir, daha iyi ve daha çok istenmeye değerdir; hani o Alkmaion ki:

hastalık, sürgün ve yoksullukla kuşatılmış.

4.62

Rogarem te, inquit, ut diceres pro me tu idem, qui illis orationem dictavisses, vel potius paulum loci mihi, ut iis responderem, dares, nisi et te audire nunc mallem et istis tamen alio tempore responsurus essem, tum scilicet, cum tibi. Atque, si verum respondere velles, Cato, haec erant dicenda, non eos tibi non probatos, tantis ingeniis homines tantaque auctoritate, sed te animadvertisse, quas res illi propter antiquitatem parum vidissent, eas a Stoicis esse perspectas, eisdemque de rebus hos cum acutius disseruisse, tum sensisse gravius et fortius, quippe qui primum valitudinem bonam expetendam negent esse, eligendam dicant, nec quia bonum sit valere, sed quia sit non nihilo aestimandum—neque tamen pluris illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere—; hoc vero te ferre non potuisse, quod antiqui illi quasi barbati, ut nos de nostris solemus dicere, crediderint, eius, qui honeste viveret, si idem etiam bene valeret, bene audiret, copiosus esset, optabiliorem fore vitam melioremque et magis expetendam quam illius, qui aeque vir bonus multis modis esset, ut Ennii Alcmaeo, círcumventus mórbo, exilio atque ínopia.

4.63Demek o eskiler, o kadar keskin görüşlü olmadıklarından, o hayatı daha arzu edilir, daha üstün, daha mutlu sanıyorlar; Stoacılar ise onu yalnız seçerken tercih edilmesi gereken bir hayat sayıyorlar, daha mutlu olduğu için değil, tabiata daha uygun olduğu için.

Bilge olmayanların hepsinin eşit derecede sefil olduğunu da elbette Stoacılar gördüler; öncekilerin ise gözünden kaçmıştı: Onlar cinayetlerle ve baba katilliğiyle lekelenmiş insanların, temiz ve dürüst yaşayıp henüz o yetkin bilgeliğe ulaşamamış olanlardan hiç de daha sefil olmadığını düşünmüyorlardı.

4.63

illi igitur antiqui non tam acute optabiliorem illam vitam putant, praestantiorem, beatiorem, Stoici autem tantum modo praeponendam in seligendo, non quo beatior ea vita sit, sed quod ad naturam accommodatior. Et, qui sapientes non sint, omnes aeque esse miseros, Stoici hoc videlicet viderunt, illos autem id fugerat superiores, qui non arbitrabantur homines sceleribus et parricidiis inquinatos nihilo miseriores esse quam eos, qui, cum caste et integre viverent, nondum perfectam illam sapientiam essent consecuti.

4.64Bu noktada da onların kullanmaya alışık olduğu o hiç benzemeyen benzetmeleri ileri sürüyordun. Kim bilmez ki birkaç kişi derinden su yüzüne çıkmak istese, suyun yüzeyine artık yaklaşmış olanlar nefes almaya daha yakın olur, ama dipte olanlardan daha fazla nefes alamazlar? Demek ki faziletin yolunda ilerlemek, insan ona varmadan önce en sefil olmaktan kurtulmasına yardım etmez, çünkü suda da ilerlemek bir işe yaramaz! Gözleri açılmak üzere olan köpek yavruları yeni doğmuş olanlar kadar kör olduğuna göre, Platon da henüz bilgeliği görmediği için ruhça Phalaris kadar kör müydü?

4.64

atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. quis enim ignorat, si plures ex alto emergere velint, propius fore eos quidem ad respirandum, qui ad summam iam aquam adpropinquent, sed nihilo magis respirare posse quam eos, qui sint in profundo? nihil igitur adiuvat procedere et progredi in virtute, quo minus miserrimus sit, ante quam ad eam pervenerit, quoniam in aqua nihil adiuvat, et, quoniam catuli, qui iam dispecturi sunt, caeci aeque et ii, qui modo nati, Platonem quoque necesse est, quoniam nondum videbat sapientiam, aeque caecum animo ac Phalarim fuisse?

4.65Cato, bunlar benzer değil. Bunlarda ne kadar ilerlemiş olursan ol, kurtulmak istediğin şey, sen ondan çıkana kadar aynı durumda kalır: İnsan su yüzüne çıkmadan nefes alamaz; köpek yavruları da gözleri açılana kadar, sanki hep öyle kalacaklarmış gibi kördür. Benzer olanlar şunlardır: Birinin gözleri zayıf görür, bir başkasının bedeni yaşlanıp çöker; bunlar tedavi görünce gün geçtikçe rahatlar: biri her gün daha güçlü olur, öteki daha iyi görür. Faziletin peşinden gidenlerin hepsi bunlara benzer: kusurlarından, yanılgılarından kurtularak rahatlarlar. Yoksa baba Tiberius Gracchus'un oğlundan daha mesut olmadığını mı düşünüyorsun? Biri devleti sağlamlaştırmaya, öteki yıkmaya çalıştı. Yine de o bilge değildi —kim bilgeydi ki, ne zaman, nerede, nereden çıktı?—; ama övgüye ve şerefe düşkün olduğu için faziletin yolunda çok ilerlemişti.

4.65

ista similia non sunt, Cato, in quibus quamvis multum processeris tamen illud in eadem causa est, a quo abesse velis, donec evaseris; nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent. illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. his similes sunt omnes, qui virtuti student; levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam filium, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. nec tamen ille erat sapiens— quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?—; sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat.

4.66Senin deden Drusus'u, aşağı yukarı yaşıtı olan Gaius Gracchus'la mı karşılaştırayım? Gracchus devlete hangi yaraları açtıysa Drusus onları iyileştiriyordu. Hiçbir şey insanı saygısızlık ve cinayet kadar sefil yapmıyorsa, bütün bilge olmayanların sefil olduğunu kabul etsek bile —ki gerçekten öyledirler—, vatanının iyiliğini düşünen kişi onun yok olmasını isteyen kişi kadar sefil değildir. Demek ki faziletin yolunda biraz ilerlemiş olanlarda kusurlardan büyük ölçüde kurtulma olur.

4.66

conferam avum tuum Drusum cum C. Graccho, eius fere aequali? quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. si nihil est, quod tam miseros faciat quam inpietas et scelus, ut iam omnes insipientes sint miseri, quod profecto sunt, non est tamen aeque miser, qui patriae consulit, et is, qui illam extinctam cupit. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.

4.67Sizinkiler ise faziletin yolunda ilerleme olduğunu söylüyor, ama kusurlardan kurtulma olduğunu inkâr ediyorlar. Bu zeki adamların bunu ispat etmek için hangi delili kullandıklarına bakmaya değer. Diyor ki: 'Doruğu yükselebilen sanatların zıtlarının doruğu da artabilir; ama faziletin doruğuna hiçbir şey eklenemez; öyleyse faziletlerin zıttı olan kusurlar da artamaz.' Peki burada şüpheli şeyler apaçık şeylerle mi aydınlatılıyor, yoksa apaçık şeyler şüpheli şeylerle mi ortadan kaldırılıyor? Oysa bazı kusurların ötekilerden daha büyük olduğu apaçıktır; sizin en yüksek iyi dediğiniz şeye herhangi bir ekleme yapılıp yapılamayacağı ise şüphelidir. Siz şüpheli şeyleri apaçık olanlarla aydınlatmanız gerekirken apaçık şeyleri şüpheli olanlarla ortadan kaldırmaya çalışıyorsunuz.

4.67

vestri autem progressionem ad virtutem fieri aiunt, levationem vitiorum fieri negant. at quo utantur homines acuti argumento ad probandum, operae pretium est considerare. quarum, inquit, artium summae crescere possunt, earum etiam contrariorum summa poterit augeri; ad virtutis autem summam accedere nihil potest; ne vitia quidem igitur crescere poterunt, quae sunt virtutum contraria. utrum igitur tandem perspicuisne dubia aperiuntur, an dubiis perspicua tolluntur? atqui hoc perspicuum est, vitia alia aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.

4.68Bu yüzden biraz önce kullandığım akıl yürütmeyle yine sıkışıp kalacaksınız. Çünkü bazı kusurların ötekilerden büyük olmamasının sebebi, sizin koyduğunuz iyilerin gayesine bile hiçbir şeyin eklenememesiyse, kusurların hepsinin eşit olmadığı apaçık olduğuna göre iyilerin gayesini değiştirmeniz gerekir. Çünkü şunu tutmak zorundayız: Bir sonuç yanlışsa, o sonucun çıktığı öncül doğru olamaz.

Öyleyse bu çıkmazların sebebi nedir? En yüksek iyiyi koyarken düşülen gösterişli bir övünme merakı. Çünkü yalnız ahlâken güzel olanın iyi olduğu ileri sürülünce sağlığa özen, ev işlerine dikkat, devlet yönetimi, işlerin düzenli yürütülmesi, hayatın vazifeleri ortadan kalkar; nihayet her şeyi yalnız onda bulmak istediğiniz o ahlâken güzel olanın kendisi de terk edilmek zorunda kalır. Khrysippos Ariston'a karşı bunları çok titizlikle söyler. Accius'un dediği gibi 'yalan dilli' o kurnazlıklar bu güçlükten doğmuştur.

4.68

itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. si enim propterea vitia alia aliis maiora non sunt, quia ne ad finem quidem bonorum eum, quem vos facitis, quicquam potest accedere, quoniam perspicuum est vitia non esse omnium paria, finis bonorum vobis mutandus est. teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Quae est igitur causa istarum angustiarum? gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. cum enim, quod honestum sit, id solum bonum esse confirmatur, tollitur cura valitudinis, diligentia rei familiaris, administratio rei publicae, ordo gerendorum negotiorum, officia vitae, ipsum denique illud honestum, in quo uno vultis esse omnia, deserendum est. quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chrysippo. ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.

4.69Bütün vazifeler ortadan kalkınca bilgeliğin ayağını basacak bir yeri kalmıyordu; vazifeler de her türlü seçme ve ayırt etme kaldırılınca ortadan kalkıyordu; bütün şeyler aralarında hiçbir fark kalmayacak biçimde eşitlenince de seçme ve ayırt etme olamıyordu. İşte bu çıkmazlardan Ariston'unkilerden de kötü görüşler çıktı. Yine de onunkiler yalındı, sizinkiler dolambaçlı. Ariston'a acısızlık, zenginlik, sağlık ona iyi görünüyor mu diye sor; hayır der. Peki bunların zıtları kötü mü? Hiç de değil. Zenon'a sor; o da aynı kelimelerle cevap verir. Şaşırıp ikisine de soralım: Sağlıklı mıyız hasta mı, acıdan uzak mıyız işkence mi çekiyoruz, soğuğu, açlığı savabilir miyiz savamaz mıyız, bunların bizim için hiçbir farkı olmadığını düşünürsek nasıl yaşayabiliriz? Ariston der ki: 'Görkemli ve parlak biçimde yaşarsın; aklına ne gelirse onu yaparsın; asla üzülmez, asla arzulamaz, asla korkmazsın.'

4.69

quod enim sapientia, pedem ubi poneret, non habebat sublatis officiis omnibus, officia autem tollebantur dilectu omni et discrimine remoto, quae esse non poterant rebus omnibus sic exaequatis, ut inter eas nihil interesset, ex his angustiis ista evaserunt deteriora quam Aristonis. illa tamen simplicia, vestra versuta. roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; neget. quid? quae contraria sunt his, malane? nihilo magis. Zenonem roges; respondeat totidem verbis. admirantes quaeramus ab utroque, quonam modo vitam agere possimus, si nihil interesse nostra putemus, valeamus aegrine simus, vacemus an cruciemur dolore, frigus, famem propulsare possimus necne possimus. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis.

4.70Ya Zenon? Bunların akıl almaz şeyler olduğunu, böyle bir yolla hiçbir şekilde yaşanamayacağını söyler; ahlâken güzel olanla çirkin arasında pek büyük, ölçüsüz bir fark bulunduğunu, öteki şeyler arasında ise hiçbir fark olmadığını kendisinin söylediğini belirtir. Buraya kadar aynı şey;

4.70

Quid Zeno? Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. idem adhuc;

4.71geri kalanını dinle ve tutabilirsen gülmeni tut: 'Aralarında hiçbir fark olmayan o orta şeyler yine de öyledir ki bir kısmı seçilmeli, bir kısmı geri çevrilmeli, bir kısmı büsbütün umursanmamalıdır; yani bir kısmını istersin, bir kısmını istemezsin, bir kısmına da aldırmazsın.' — 'Ama biraz önce bu şeyler arasında hiçbir fark olmadığını söylemiştin.' — 'Şimdi de aynı şeyi söylüyorum,' diyecek, 'ama faziletler ve kusurlar bakımından hiçbir fark yoktur.'

4.71

audi reliqua et risum contine, si potes: Media illa, inquit, inter quae nihil interest, tamen eius modi sunt, ut eorum alia eligenda sint, alia reicienda, alia omnino neglegenda, hoc est, ut eorum alia velis, alia nolis, alia non cures.—At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.—Et nunc idem dico, inquiet, sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. —

4.72Bunu bilmeyen kim vardı, rica ederim? Neyse, dinleyelim. 'Senin saydığın şu şeylere —sağlıklı olmak, zengin olmak, acı çekmemek— iyi demiyorum; Yunanca proēgmena, Latince 'öne çıkarılmış' (producta) diyeceğim; ama 'tercih edilmiş' (praeposita) ya da 'seçkin' (praecipua) demeyi yeğlerim, bu daha katlanılır ve daha yumuşaktır. Şunlara da, yani hastalığa, yoksulluğa, acıya kötü demiyorum; istersen 'geri çevrilecek şeyler' diyorum. Bu yüzden ötekiler için 'istiyorum' değil 'seçiyorum', 'arzuluyorum' değil 'alıyorum' derim; zıtları için de 'kaçıyorum' değil, onları adeta 'ayırıyorum' derim.' Aristoteles ve Platon'un öteki öğrencileri ne diyor? Tabiata uygun olan her şeye iyi, tabiata aykırı olanlara kötü dediklerini.

Görüyor musun, senin Zenon'un Ariston'la kelimelerde uyuşuyor, işte ayrılıyor; Aristoteles ve ötekilerle işte uyuşuyor, kelimelerde ayrılıyor? Öyleyse iş üzerinde uyuşulduğuna göre neden alışılmış biçimde konuşmayı tercih etmiyoruz? Ya da bana şunu öğretsin: Parayı iyiler arasında değil de tercih edilenler arasında saydığımda onu hor görmeye daha mı hazır olacağım; acıya kötü değil de sert, katlanması zor ve tabiata aykırı dediğimde ona katlanmakta daha mı cesur olacağım?

4.72

Quis istud, quaeso, nesciebat? verum audiamus.— Ista, inquit, quae dixisti, valere, locupletem esse, non dolere, bona non dico, sed dicam Graece προηγμένα, Latine autem producta —sed praeposita aut praecipua malo, sit tolerabilius et mollius—; illa autem, morbum, egestatem, dolorem, non appello mala, sed, si libet, reiectanea. itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Se omnia, quae secundum naturam sint, bona appellare, quae autem contra, mala. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? aut doceat paratiorem me ad contemnendam pecuniam fore, si illam in rebus praepositis quam si in bonis duxero, fortioremque in patiendo dolore, si eum asperum et difficilem perpessu et contra naturam esse quam si malum dixero.

4.73Dostumuz Marcus Piso pek çok başka konuda olduğu gibi bu noktada da Stoacılarla incelikle alay ederdi: 'Ne diyorsun?' derdi. 'Zenginliğin iyi olmadığını, tercih edilen olduğunu mu söylüyorsun? Ne kazandırıyorsun? Açgözlülüğü mü azaltıyorsun? Nasıl? Kelimeye bakarsak, önce 'tercih edilen', 'iyi'den daha uzun bir kelime.' — 'Bunun konuyla ilgisi yok!' — 'Olmasın; ama kesinlikle daha ağır bir kelime. Çünkü 'iyi'nin neden böyle adlandırıldığını bilmiyorum; ama 'tercih edilen', sanırım, ötekilerden önce tercih edildiği için böyle adlandırılmıştır. Bu bana büyük bir şey gibi görünüyor.' Bu yüzden zenginliği tercih edilenler arasına koyan Zenon'un ona, Aristoteles'ten daha çok değer verdiğini söylerdi; çünkü Aristoteles zenginliğin iyi olduğunu kabul eder, ama bunun büyük bir iyi olmadığını, doğru ve ahlâken güzel şeyler karşısında hor görülüp küçümsenmesi gerektiğini, pek de istenmemesi gerektiğini söyler. Zenon'un değiştirdiği bütün bu kelimeler hakkında genel olarak böyle tartışırdı: Zenon'un iyi olmadığını söylediği şeylere bizden daha neşeli, kötü olmadığını söylediklerine de bizden daha kasvetli adlar verdiğini söylerdi. İşte Piso böyle derdi; çok iyi bir adamdır ve bildiğin gibi seni çok sever. Biz de buna birkaç şey ekleyip artık sona gelelim; çünkü senin söylediğin her şeye cevap vermek uzun sürer.

4.73

Facete M. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? aiebat. Bonum negas esse divitias, praepositum esse dicis? quid adiuvas? avaritiamne minuis? quo modo? si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.—Nihil ad rem!—Ne sit sane; at certe gravius. nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. id mihi magnum videtur. itaque dicebat plus tribui divitiis a Zenone, qui eas in praepositis poneret, quam ab Aristotele, qui bonum esse divitias fateretur, sed neque magnum bonum et prae rectis honestisque contemnendum ac despiciendum nec magnopere expetendum, omninoque de istis omnibus verbis a Zenone mutatis ita disputabat, et, quae bona negarentur ab eo esse et quae mala, illa laetioribus nominibus appellari ab eo quam a nobis, haec tristioribus. Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

4.74Çünkü krallıklar da, komutanlıklar da, zenginlikler de size aynı kelime hokkabazlıklarından doğdu; hem de öyle büyük zenginlikler ki her yerdeki her şeyin bilgeye ait olduğunu söylüyorsunuz. Üstelik yalnız onun güzel, yalnız onun hür, yalnız onun vatandaş olduğunu, akılsızların ise bunların hepsinin tersi olduğunu, hatta deli olduklarını söylüyorsunuz. Onlar bunlara paradoksa der, biz 'şaşırtıcı şeyler' diyelim. Ama yakından bakınca bunların şaşılacak nesi var? Her kelimenin altına hangi şeyi koyduğunu seninle karşılaştırayım; hiçbir anlaşmazlık kalmayacaktır. Bütün hataların eşit olduğunu söylüyorsunuz. Artık seninle, senin davacı olduğun davada Lucius Murena'yı savunurken aynı konular hakkında yaptığım gibi şakalaşmayacağım. O sözler o zaman bilgisiz insanlar önünde söylendi; biraz da dinleyici kalabalığının hatırı için. Şimdi daha ince konuşmak gerek. Hatalar eşitmiş.

4.74

Nam ex eisdem verborum praestrigiis et regna nata vobis sunt et imperia et divitiae, et tantae quidem, ut omnia, quae ubique sint, sapientis esse dicatis. solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultos omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. haec παράδοξα illi, nos admirabilia dicamus. quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? conferam tecum, quam cuique verbo rem subicias; nulla erit controversia. Omnia peccata paria dicitis. non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Murenam te accusante defenderem. apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; nunc agendum est subtilius. Peccata paria.

4.75— 'Nasıl?' — 'Çünkü ne ahlâken güzel olandan daha güzel, ne çirkin olandan daha çirkin bir şey vardır.' — Devam et; çünkü bu konuda büyük bir anlaşmazlık var. Bütün hataların neden eşit olduğuna dair kendinize has delillere bakalım. — 'Nasıl ki birçok lirden hiçbiri ahengi koruyacak biçimde akort edilmemişse hepsi eşit derecede akortsuzsa, hatalar da doğrudan saptıkları için eşit derecede saparlar; öyleyse eşittirler.' — Burada bir çift anlamlılıkla aldatılıyoruz. Bütün lirlerin akortsuz olması hepsinin başına eşit derecede gelir, ama bundan hemen eşit derecede akortsuz oldukları çıkmaz. Öyleyse bu karşılaştırma işine yaramaz. Bütün açgözlülüklerin eşit derecede açgözlülük olduğunu söylesek, bundan eşit oldukları da çıkmaz. İşte benzemeyen bir benzetme daha:

4.75

—Quonam modo?—Quia nec honesto quicquam honestius nec turpi turpius.—Perge porro; nam de isto magna dissensio est. illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.—Ut, inquit, in fidibus pluribus, nisi nulla earum non ita contenta nervis sit, ut concentum servare possit, omnes aeque incontentae sint, sic peccata, quia discrepant, aeque discrepant; paria sunt igitur.—Hic ambiguo ludimur. aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint, illud non continuo, ut aeque incontentae. collatio igitur ista te nihil iuvat. nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur, ut etiam aequas esse dicamus. Ecce aliud simile dissimile.

4.76'Nasıl ki bir dümenci saman yüklü bir gemiyi de altın yüklü bir gemiyi de batırsa eşit hata işlerse, babasını da köleyi de haksız yere döven eşit hata işler.' — Geminin hangi türden yük taşıdığının dümencilik sanatıyla hiçbir ilgisi olmadığını görmemek! Altın mı saman mı taşıdığının iyi ya da kötü dümen kullanmakla hiçbir ilgisi yoktur. Ama babayla küçük bir köle arasında ne fark olduğu anlaşılabilir ve anlaşılmalıdır. Demek ki hatanın hangi türden şeyde işlendiği dümencilikte hiç fark etmez, vazifede ise çok fark eder. Hem gemi dümencilikteki bir ihmal yüzünden batmışsa, altında işlenen hata samanda işlenenden büyüktür. Çünkü bütün sanatlara, ortak basiret denen şeyin bağlı olmasını isteriz; her sanatın başında olanların hepsinde bu basiret bulunmalıdır. Böylece bu şekilde de hatalar eşit değildir.

4.76

Ut enim, inquit, gubernator aeque peccat, si palearum navem evertit et si auri, item aeque peccat, qui parentem et qui servum iniuria verberat.—Hoc non videre, cuius generis onus navis vehat, id ad gubernatoris artem nil pertinere! itaque aurum paleamne portet, ad bene aut ad male gubernandum nihil interesse! at quid inter parentem et servulum intersit, intellegi et potest et debet. ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.

4.77Yine de üstelerler ve hiç geri adım atmazlar: 'Her hata zayıflıktan ve tutarsızlıktan doğduğuna, bu kusurlar da bütün akılsızlarda eşit derecede büyük olduğuna göre, hatalar zorunlu olarak eşittir.' Sanki bütün akılsızlarda kusurların eşit derecede büyük olduğu kabul ediliyormuş da Lucius Tubulus, mahkûmiyetine yol açan kanun teklifini yapan Publius Scaevola ile aynı zayıflıkta ve tutarsızlıktaymış! Sanki hata işlenen şeyler arasında da hiçbir fark yokmuş da bunlar ne kadar büyük ya da küçükse, bu şeylerde işlenen hatalar da o kadar

4.77

Urgent tamen et nihil remittunt. Quoniam, inquiunt, omne peccatum inbecillitatis et inconstantiae est, haec autem vitia in omnibus stultis aeque magna sunt, necesse est paria esse peccata. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Scaevolam, et quasi nihil inter res quoque ipsas, in quibus peccatur, intersit, ut, quo hae maiores minoresve sint, eo, quae peccentur in his rebus, aut

4.78büyük ya da küçük olmuyormuş! Böylece —çünkü artık sözü bağlayalım— senin Stoacıların bana en çok şu tek kusurdan sıkıntı çekiyor gibi görünüyor: Birbirine zıt iki görüşü birden savunabileceklerini sanıyorlar. Yalnız ahlâken güzel olanın iyi olduğunu söyleyen kişinin, yaşamaya uygun şeylere yönelik isteğin tabiattan geldiğini de söylemesi kadar çelişik ne olabilir? Böylece birinci görüşe uyan şeyleri korumak istediklerinde Ariston'a düşüyorlar; bundan kaçtıklarında ise işte Peripatetiklerin savunduğu şeyleri savunuyor, kelimelere dişleriyle tırnaklarıyla sarılıyorlar. Bu kelimelerin de sırasından koparılıp alınmasını istemedikleri için hem söz hem ahlâk bakımından daha kaba, daha sert, daha haşin oluyorlar.

4.78

maiora sint aut minora! Itaque—iam enim concludatur oratio—hoc uno vitio maxime mihi premi videntur tui Stoici, quod se posse putant duas contrarias sententias optinere. quid enim est tam repugnans quam eundem dicere, quod honestum sit, solum id bonum esse, qui dicat appetitionem rerum ad vivendum accommodatarum a natura profectam? ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba tenent mordicus. quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus.

4.79Panaitios onların bu kasvetinden ve sertliğinden kaçarak ne görüşlerin acılığını ne de tartışmanın dikenlerini benimsedi; ahlâkta daha yumuşak, söyleyişte daha parlak oldu; kendi yazılarının gösterdiği gibi dilinden Platon'u, Aristoteles'i, Ksenokrates'i, Theophrastos'u, Dikaiarkhos'u hiç düşürmedi. Senin de bunları büyük bir hevesle ve özenle incelemeni şiddetle tavsiye ederim. Ama akşam oluyor, benim de villama dönmem gerek; şimdilik bu kadar,

4.79

quam illorum tristitiam atque asperitatem fugiens Panaetius nec acerbitatem sententiarum nec disserendi spinas probavit fuitque in altero genere mitior, in altero illustrior semperque habuit in ore Platonem, Aristotelem, Xenocratem, Theophrastum, Dicaearchum, ut ipsius scripta declarant. quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;

4.80ama bunu sık sık yapalım."

"Elbette yapalım," dedi; "bundan daha iyi ne yapabiliriz? Senden isteyeceğim ilk iş de şu olacak: Söylediklerini çürütürken beni dinlemen. Ama unutma: Sen bizim düşündüğümüz her şeyi, kelimeleri başka türlü kullanmamız dışında, onaylıyorsun; ben ise sizinkilerden hiçbir şeyi onaylamıyorum."

"Giderken içime bir kurt düşürdün," dedim; "ama göreceğiz."

Bunlar söylendikten sonra ayrıldık.

4.80

verum hoc idem saepe faciamus. Nos vero, inquit ille; nam quid possumus facere melius? et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Scrupulum, inquam, abeunti; sed videbimus. Quae cum essent dicta, discessimus.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…