Cicero · En Yüksek İyi ve Kötü Üzerine
V. Kitap
5.1Brutus, bir gün her zamanki gibi Antiokhos'u Ptolemaion denen gymnasionda Marcus Piso ile birlikte dinlemiştim; yanımızda kardeşim Quintus, Titus Pomponius ve akrabalıkça amcamın oğlu, sevgice öz kardeşim olan Lucius Cicero da vardı. Öğleden sonraki gezintimizi Akademia'da yapmaya karar verdik; özellikle de orası o saatte her türlü kalabalıktan uzak olduğu için. Belirlenen saatte hepimiz Piso'nun evinde toplandık. Oradan çeşitli konularda konuşarak Dipylon Kapısı'ndan itibaren o altı stadionluk yolu yürüdük. Boşuna ün kazanmamış olan Akademia'nın yürüyüş yollarına vardığımızda, istediğimiz ıssızlık oradaydı.
Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. frater et T. Pomponius Luciusque Cicero, frater noster cognatione patruelis, amore germanus, constituimus inter nos ut ambulationem postmeridianam conficeremus in Academia, maxime quod is locus ab omni turba id temporis vacuus esset. itaque ad tempus ad Pisonem omnes. inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.
5.2Bunun üzerine Piso: "Bunun bize tabiatça mı verildiğini söyleyeyim, yoksa bir yanılgıdan mı doğduğunu," dedi, "anılmaya layık adamların çok vakit geçirdiğini öğrendiğimiz yerleri gördüğümüzde, onların yaptıklarını işittiğimiz ya da yazdıkları bir şeyi okuduğumuz zamankinden daha çok etkileniyoruz. Şimdi ben de böyle etkileniyorum. Aklıma, ilk kez burada tartışmaya alışık olduğunu öğrendiğimiz Platon geliyor; şu yakındaki küçük bahçeleri bana yalnız onun hatırasını getirmiyor, onu adeta gözümün önüne koyuyor. Burada Speusippos, burada Ksenokrates, burada onun öğrencisi Polemon vardı; şu gördüğümüz oturak onundu. Ben de bizim senato binamıza —Hostilius binasını kastediyorum, şu yenisini değil; o büyütüldükten sonra bana daha küçük görünüyor— bakarken Scipio'yu, Cato'yu, Laelius'u, hele de kendi dedemi düşünürdüm. Yerlerde öyle büyük bir hatırlatma gücü vardır ki hafıza sanatının onlardan çıkarılması boşuna değildir."
tum Piso: Naturane nobis hoc, inquit, datum dicam an errore quodam, ut, cum ea loca videamus, in quibus memoria dignos viros acceperimus multum esse versatos, magis moveamur, quam si quando eorum ipsorum aut facta audiamus aut scriptum aliquod legamus? velut ego nunc moveor. venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Equidem etiam curiam nostram—Hostiliam dico, non hanc novam, quae minor mihi esse videtur, posteaquam est maior—solebam intuens Scipionem, Catonem, Laelium, nostrum vero in primis avum cogitare; tanta vis admonitionis inest in locis; ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.
5.3Bunun üzerine Quintus: "Tam dediğin gibi Piso," dedi. "Az önce buraya gelirken şu Kolonos semti de beni kendine çekiyordu; orada oturmuş olan Sophokles gözümün önünde dolaşıyordu; ona ne kadar hayran olduğumu, ondan ne kadar zevk aldığımı bilirsin. Hatta daha eski bir hatıranın hayali, buraya gelip o pek yumuşak şiirde bu yerlerin neresi olduğunu soran Oidipus'un hayali beni etkiledi; boş yere elbette, ama yine de etkiledi."
Bunun üzerine Pomponius: "Epikuros'a bağlı diye hep üstüme geldiğiniz ben de," dedi, "bildiğiniz gibi çok sevdiğim Phaidros'la birlikte, az önce önünden geçtiğimiz Epikuros'un bahçelerinde çok vakit geçiririm; ama eski atasözünün öğüdüne uyarak yaşayanları hatırlarım. Yine de istesem bile Epikuros'u unutamam; bizim dostlarımız onun resmini yalnız tablolarda değil, kadehlerde ve yüzüklerde bile taşırlar."
Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. nam me ipsum huc modo venientem convertebat ad sese Coloneus ille locus, cuius incola Sophocles ob oculos versabatur, quem scis quam admirer quamque eo delecter. me quidem ad altiorem memoriam Oedipodis huc venientis et illo mollissimo carmine quaenam essent ipsa haec loca requirentis species quaedam commovit, inaniter scilicet, sed commovit tamen. Tum Pomponius: At ego, quem vos ut deditum Epicuro insectari soletis, sum multum equidem cum Phaedro, quem unice diligo, ut scitis, in Epicuri hortis, quos modo praeteribamus, sed veteris proverbii admonitu vivorum memini, nec tamen Epicuri licet oblivisci, si cupiam, cuius imaginem non modo in tabulis nostri familiares, sed etiam in poculis et in anulis habent.
5.4Ben de şöyle dedim: "Dostumuz Pomponius şaka yapıyor gibi görünüyor; belki de buna hakkı var. Çünkü Atina'ya öyle yerleşti ki neredeyse Attikalılardan biri oldu; öyle ki bu adı lakap olarak da alacak gibi görünüyor. Ben ise Piso, sana katılıyorum: Yerlerin hatırlatmasıyla ünlü adamları çok daha canlı ve dikkatle düşünmemiz sık rastlanan bir şeydir. Biliyorsun, bir zamanlar seninle Metapontion'a gelmiştim de Pythagoras'ın hayatını tamamladığı o yeri ve oturduğu yeri görmeden ev sahibime uğramamıştım. Şimdi de, Atina'nın her yanında, yerlerin kendisinde en büyük adamlara dair pek çok iz bulunsa da beni şu eksedra etkiliyor. Çünkü daha yakın zamanda Karneades'indi; onu görür gibi oluyorum —resmi herkesçe bilinir—; o oturağın, öyle büyük bir zekâdan yoksun kalınca o sesi özlediğini düşünüyorum."
Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim. hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. modo enim fuit Carneadis, quem videre videor—est enim nota imago—, a sedeque ipsa tanta ingenii magnitudine orbata desiderari illam vocem puto.
5.5Bunun üzerine Piso: "Hepimiz bir şey söylediğimize göre," dedi, "bizim Lucius'a ne diyelim? Demosthenes'le Aiskhines'in birbirleriyle çekişmeye alışık oldukları yeri seve seve ziyaret ediyor mu? Çünkü herkes en çok kendi merakının peşinden gider."
O da kızararak: "Bunu bana sorma," dedi; "Phaleron'a bile indim; derler ki Demosthenes sesiyle uğultuyu bastırmaya alışmak için orada dalgalara karşı nutuk alıştırması yaparmış. Az önce de Perikles'in mezarına gitmek için yoldan biraz sağa saptım. Gerçi bu şehirde bunun sonu yoktur; nereye adım atsak bir tarihin üzerine basıyoruz."
Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? inquit. an eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? suo enim quisque studio maxime ducitur. Et ille, cum erubuisset: Noli, inquit, ex me quaerere, qui in Phalericum etiam descenderim, quo in loco ad fluctum aiunt declamare solitum Demosthenem, ut fremitum assuesceret voce vincere. modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. quamquam id quidem infinitum est in hac urbe; quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.
5.6Bunun üzerine Piso: "Ama Cicero," dedi, "bu ilgiler en büyük adamları taklit etmeye yönelikse yetenekli insanlara yakışır; yalnız eski hatıranın izlerini öğrenmeye yönelikse meraklı insanlara. Hepimiz seni teşvik ediyoruz —gerçi umarım zaten koşuyorsun—: tanımak istediğin kişileri taklit etmeyi de iste."
Ben de: "Piso," dedim, "gördüğün gibi o zaten senin öğütlediğin şeyi yapıyor; ama teşvikin yine de hoşuma gidiyor."
Bunun üzerine o, her zamanki gibi çok dostça: "Hepimiz her şeyimizi onun gençliğine adayalım," dedi, "her şeyden önce de uğraşlarından bir kısmını felsefeye ayırsın; ya sevdiği seni taklit etmek için ya da uğraştığı işi daha süslü yapabilmek için. Ama Lucius, seni teşvik etmemiz mi gerekiyor, yoksa kendiliğinden de yatkın mısın? Bana kalırsa dinlediğin Antiokhos'a gayet güzel kulak veriyorsun."
Bunun üzerine o çekinerek, daha doğrusu utanarak: "Veriyorum," dedi, "ama az önce Karneades hakkında söyleneni duymadın mı? Oraya çekiliyorum; ama Antiokhos beni geri çağırıyor, onun dışında dinleyeceğimiz kimse de yok."
Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Tum ille amicissime, ut solebat: Nos vero, inquit, omnes omnia ad huius adolescentiam conferamus, in primisque ut aliquid suorum studiorum philosophiae quoque impertiat, vel ut te imitetur, quem amat, vel ut illud ipsum, quod studet, facere possit ornatius. sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit, equidem, sed audistine modo de Carneade? rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.
5.7Bunun üzerine Piso: "Bu, şu adam buradayken —beni kastediyordu— belki öyle kolay geçmeyecek," dedi, "ama yine de seni bu Yeni Akademia'dan o Eski Akademia'ya çağırmaya cesaret edeceğim. Antiokhos'tan işittiğin gibi, o eski Akademia'ya yalnız Akademiacı denenler, yani Speusippos, Ksenokrates, Polemon, Krantor ve ötekiler değil, eski Peripatetikler de sayılır; onların başı Aristoteles'tir ve Platon'u ayrı tutarsak ona filozofların başı desem herhâlde yanlış olmaz. Öyleyse, rica ederim, onlara yönel. Çünkü onların yazılarından ve öğretilerinden hem hür insana yaraşır bütün bilgi, bütün tarih, bütün zarif söz alınabilir, hem de sanatların çeşitliliği o kadar büyüktür ki bu donanım olmadan kimse parlak bir işe yeterince hazırlıklı giremez. Hatipler bunlardan, komutanlar ve devletlerin önde gelenleri bunlardan yetişti. Daha küçüklerine gelirsem, matematikçiler, şairler, musikişinaslar, nihayet hekimler de adeta bütün sanatkârların bu atölyesinden çıktılar."
Tum Piso: Etsi hoc, inquit, fortasse non poterit sic abire, cum hic assit—me autem dicebat—, tamen audebo te ab hac Academia nova ad veterem illam vocare, in qua, ut dicere Antiochum audiebas, non ii soli numerantur, qui Academici vocantur, Speusippus, Xenocrates, Polemo, Crantor ceterique, sed etiam Peripatetici veteres, quorum princeps Aristoteles, quem excepto Platone haud scio an recte dixerim principem philosophorum. ad eos igitur converte te, quaeso. ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia, omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem illustriorem satis ornatus possit accedere. ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt.
5.8Ben de: "Benim de aynı şeyi düşündüğümü bilirsin Piso," dedim, "ama bunu tam yerinde andın. Çünkü benim Cicero, sözünü ettiğin o Eski Akademia'nın ve Peripatetiklerin iyilerin gayeleri hakkındaki görüşünün ne olduğunu duymaya hevesli. Bunu en kolay senin açıklayabileceğini düşünüyoruz; çünkü hem Napolili Staseas'ı uzun yıllar yanında tuttun hem de birkaç aydır Atina'da tam bu konuları Antiokhos'tan araştırdığını görüyoruz."
O da gülerek: "Haydi, haydi," dedi —"sohbetimizi benim başlatmamı pek ustaca ayarladın"—, "elimizden geliyorsa delikanlıya anlatalım. Bunu bize ıssızlık sağlıyor; bir tanrı bana söyleseydi, Akademia'da bir filozof gibi tartışacağıma asla inanmazdım. Ama ona uyarken sizi sıkmayayım."
"Beni mi?" dedim. "Tam da bunu senden rica eden beni mi?"
Bunun üzerine Quintus ve Pomponius da aynı şeyi istediklerini söyleyince Piso söze başladı. Brutus, onun konuşmasına dikkat et, rica ederim: Senin, kardeşi Aristos'u sık sık dinlemiş biri olarak en çok onayladığını sandığım Antiokhos'un görüşünü yeterince kapsıyor mu?
Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te oportune facta mentio est. studet enim meus audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. censemus autem facillime te id explanare posse, quod et Staseam Neapolitanum multos annos habueris apud te et complures iam menses Athenis haec ipsa te ex Antiocho videamus exquirere. Et ille ridens: Age, age, inquit,—satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti—exponamus adolescenti, si quae forte possumus. dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum. sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo.
5.9Şöyle konuştu: "Peripatetiklerin öğretisinin ne kadar zengin olduğunu biraz önce olabildiğince kısa biçimde yeterince söyledim. Ama bu öğretinin yapısı, öteki öğretilerin hemen hepsininki gibi üç kısımlıdır: biri tabiata, ikincisi akıl yürütmeye, üçüncüsü yaşamaya dairdir. Tabiatı öyle araştırdılar ki, şairce söylersem, gökte, denizde, yerde atlanmış hiçbir kısım kalmadı. Hatta şeylerin ilk başlangıçları ve bütün evren hakkında konuşurken pek çok şeyi yalnız inandırıcı bir akıl yürütmeyle değil, matematikçilerin zorunlu ispatlarıyla da sonuca bağladılar; kendi başlarına araştırdıkları şeylerden gizli şeylerin bilgisi için pek büyük bir malzeme sağladılar.
Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; quin etiam, cum de rerum initiis omnique mundo locuti essent, ut multa non modo probabili argumentatione, sed etiam necessaria mathematicorum ratione concluderent, maximam materiam ex rebus per se investigatis ad rerum occultarum cognitionem attulerunt.
5.10Aristoteles bütün canlıların doğuşlarını, beslenmelerini, biçimlerini; Theophrastos da bitkilerin tabiatlarını ve topraktan biten hemen her şeyin sebeplerini ve açıklamalarını inceledi; bu bilgi sayesinde en gizli şeylerin araştırılması kolaylaştı. Aynı filozoflar akıl yürütmenin kurallarını yalnız diyalektik bakımından değil, hitabet bakımından da öğrettiler. Başta Aristoteles, her konuda iki taraflı konuşma alıştırmasını başlattı; ama Arkesilaos gibi her zaman her şeye karşı konuşmak için değil, her konuda iki taraftan söylenebilecek her şeyi ortaya koymak için.
persecutus est Aristoteles animantium omnium ortus, victus, figuras, Theophrastus autem stirpium naturas omniumque fere rerum, quae e terra gignerentur, causas atque rationes; qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Disserendique ab isdem non dialectice solum, sed etiam oratorie praecepta sunt tradita, ab Aristoteleque principe de singulis rebus in utramque partem dicendi exercitatio est instituta, ut non contra omnia semper, sicut Arcesilas, diceret, et tamen ut in omnibus rebus, quicquid ex utraque parte dici posset, expromeret.
5.11Üçüncü kısım iyi yaşamanın kurallarını araştırdığından, aynı filozoflar bunu da yalnız özel hayatın düzenine değil, devletlerin yönetimine de bağladılar. Yalnız Yunanistan'ın değil barbar dünyasının da hemen bütün devletlerinin âdetlerini, kurumlarını, terbiye tarzlarını Aristoteles'ten, kanunlarını da Theophrastos'tan öğrendik. İkisi de devletin başındaki kişinin nasıl biri olması gerektiğini öğretmiş, ayrıca devletin en iyi düzeninin ne olduğunu uzun uzun yazmıştı; Theophrastos bundan fazlasını da yaptı: Devlette işlerin hangi eğilimleri ve zamanın hangi dönüm noktaları olduğunu, durum ne gerektiriyorsa bunların nasıl idare edilmesi gerektiğini anlattı. Ömür sürmenin yolu olarak ise en çok, şeyleri seyretmeye ve bilmeye dayanan sakin bir hayatı beğendiler; bu hayat tanrıların hayatına en çok benzediği için bilgeye en layık hayat olarak göründü. Bu konulardaki üslupları da parlak ve seçkindir.
Cum autem tertia pars bene vivendi praecepta quaereret, ea quoque est ab isdem non solum ad privatae vitae rationem, sed etiam ad rerum publicarum rectionem relata. omnium fere civitatum non Graeciae solum, sed etiam barbariae ab Aristotele mores, instituta, disciplinas, a Theophrasto leges etiam cognovimus. cumque uterque eorum docuisset qualem in re publica principem esse conveniret, pluribus praeterea conscripsisset qui esset optimus rei publicae status, hoc amplius Theophrastus: quae essent in re publica rerum inclinationes et momenta temporum, quibus esset moderandum, utcumque res postularet. vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta, in contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
5.12En yüksek iyi konusunda ise her zaman aynı şeyi söylemiyor gibi görünürler; çünkü iki tür kitapları vardır: biri halk için yazılmış, eksōterikon dedikleri tür, öteki daha özenli olup notlar hâlinde bıraktıkları tür. Yine de esasta, adlarını saydığım bu filozoflarda ne bir değişkenlik ne de kendi aralarında bir anlaşmazlık vardır. Ama mutlu hayat aranırken —felsefenin göz önünde tutup peşinden gitmesi gereken tek şey de budur— bunun bütünüyle bilgenin elinde mi olduğu, yoksa talihin aksilikleriyle sarsılabilir ya da elden alınabilir mi olduğu konusunda aralarında zaman zaman farklılık ve tereddüt var gibi görünür. Buna en çok Theophrastos'un mutlu hayat üzerine kitabı yol açar; orada talihe pek çok şey verilir. Durum böyleyse bilgelik mutlu hayatı sağlayamaz. Bu bana, faziletin gücünün ve ağırlığının gerektirdiğinden daha nazik, deyim yerindeyse daha yumuşak bir anlayış gibi görünüyor. Bu yüzden Aristoteles'e ve oğlu Nikomakhos'a tutunalım. Ahlâk üzerine özenle yazılmış kitapların Aristoteles'e ait olduğu söylenir; ama oğlun babasına neden benzemiş olamayacağını anlamıyorum. Yine de çoğu konuda Theophrastos'tan da yararlanalım; yeter ki fazilete onun tanıdığından daha fazla sağlamlık ve güç tanıyalım. Öyleyse bunlarla yetinelim.
De summo autem bono, quia duo genera librorum sunt, unum populariter scriptum, quod ἐξωτερικόν appellabant, alterum limatius, quod in commentariis reliquerunt, non semper idem dicere videntur, nec in summa tamen ipsa aut varietas est ulla apud hos quidem, quos nominavi, aut inter ipsos dissensio. sed cum beata vita quaeratur idque sit unum, quod philosophia spectare et sequi debeat, sitne ea tota sita in potestate sapientis an possit aut labefactari aut eripi rebus adversis, in eo non numquam variari inter eos et dubitari videtur. quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. quare teneamus Aristotelem et eius filium Nicomachum, cuius accurate scripti de moribus libri dicuntur illi quidem esse Aristoteli, sed non video, cur non potuerit patri similis esse filius. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Simus igitur contenti his.
5.13Çünkü bunların ardılları, bence öteki okulların filozoflarından daha iyiydiler, ama öyle soysuzlaştılar ki kendi kendilerinden doğmuş gibi görünüyorlar. Önce Theophrastos'un öğrencisi Straton kendini bir tabiat filozofu saymak istedi; bu alanda büyük olsa da söylediklerinin çoğu yenidir, ahlâk hakkında ise pek az şey söyler. Onun öğrencisi Lykon üslupça zengin, içerikçe daha yavandır. Sonra onun öğrencisi Ariston düzgün ve zarif biridir, ama büyük bir filozoftan beklenen ağırbaşlılık onda yoktu; yazıları gerçekten çok ve cilalıdır, ama nedense sözünde otorite yoktur.
namque horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur. primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; in quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ieiunior. concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.
5.14Pek çoğunu geçiyorum; aralarında bilgili ve hoş bir adam olan Hieronymos da var, ama ona neden hâlâ Peripatetik diyeyim bilmiyorum. Çünkü en yüksek iyinin acısızlık olduğunu ileri sürdü; en yüksek iyi hakkında ayrılan da felsefenin bütün sistemi hakkında ayrılır. Kritolaos eskileri taklit etmek istedi; gerçekten de ağırbaşlılıkta onlara en yakın olanıdır, söz zenginliği de taşar; ama o bile atalarının öğretisinde kalmaz. Onun öğrencisi Diodoros, ahlâkî güzelliğe acısızlığı ekler. O da kendi yolundadır; en yüksek iyi hakkında ayrıldığı için ona gerçek anlamda Peripatetik denemez. Bizim Antiokhos ise bana eskilerin görüşünü pek titizlikle izliyor gibi görünüyor; bu görüşün hem Aristoteles'in hem de Polemon'un görüşü olduğunu öğretiyor.
praetereo multos, in his doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. summum enim bonum exposuit vacuitatem doloris; qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen ne is quidem in patriis institutis manet. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet.
5.15Demek ki bizim Lucius akıllıca davranıyor, çünkü en çok en yüksek iyi hakkında dinlemek istiyor; bu kurulunca felsefede her şey kurulmuş olur. Öteki konularda bir şey atlanmış ya da bilinmiyorsa, verdiği zarar, ihmal edilen şeyin değerinden fazla değildir. Ama en yüksek iyi bilinmezse yaşamanın yolu da bilinmez; bundan da öyle büyük bir şaşkınlık doğar ki insanlar hangi limana sığınacaklarını bilemezler. Şeylerin gayeleri bilinince, yani iyilerin ve kötülerin en sonunun ne olduğu anlaşılınca, hayatın yolu ve bütün vazifelerin düzeni bulunmuş olur, çünkü o zaman her şeyin neye bağlanacağı sorulabilir;
Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. nam ceteris in rebus sive praetermissum sive ignoratum est quippiam, non plus incommodi est, quam quanti quaeque earum rerum est, in quibus neglectum est aliquid. summum autem bonum si ignoretur, vivendi rationem ignorari necesse est, ex quo tantus error consequitur, ut quem in portum se recipiant scire non possint. cognitis autem rerum finibus, cum intellegitur, quid sit et bonorum extremum et malorum, inventa vitae via est conformatioque omnium officiorum, cum quaeritur, quo quodque referatur;
5.16buradan da herkesin istediği şey, yani mutlu yaşamanın yolu bulunabilir ve elde edilebilir. Bunun neye dayandığı konusunda büyük bir anlaşmazlık olduğu için, bizim Antiokhos'un da seve seve kullandığı Karneades'in bölümlemesine başvurmalıyız. Karneades yalnız şimdiye kadar filozofların en yüksek iyi hakkında kaç görüşü olduğunu değil, kaç görüş olabileceğini de gördü. Kendi kendisinden yola çıkan hiçbir sanat olmadığını söylüyordu; çünkü sanatın kavradığı şey her zaman onun dışındadır. Bunu örneklerle uzatmaya gerek yok. Hiçbir sanatın kendi kendisiyle uğraşmadığı, sanatın kendisinin başka, sanata konan hedefin başka olduğu apaçıktır. Öyleyse nasıl hekimlik sağlığın, dümencilik deniz yolculuğunun sanatıysa, basiret de yaşamanın sanatı olduğuna göre, onun da bir şeye dayanması ve bir şeyden yola çıkması zorunludur.
ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. nihil opus est exemplis hoc facere longius. est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. quoniam igitur, ut medicina valitudinis, navigationis gubernatio, sic vivendi ars est prudentia, necesse est eam quoque ab aliqua re esse constitutam et profectam.
5.17Basiretin uğraştığı ve ulaşmak istediği şeyin tabiata uygun ve yatkın olması, ruhun Yunanların hormē dediği isteğini kendiliğinden davet edip çekecek nitelikte olması gerektiği konusunda hemen herkes uyuşmuştur. Ama böyle harekete geçiren ve tabiatça doğuşun ilk anında istenen şeyin ne olduğu konusunda uzlaşma yoktur; en yüksek iyi araştırılırken filozoflar arasındaki bütün anlaşmazlık bu noktadadır. Çünkü iyilerin ve kötülerin gayeleri hakkında yürütülen, bunlarda en uç ve en son olanın ne olduğunu soran bütün meselenin kaynağı, tabiatın ilk davetlerinin bulunduğu yerde aranmalıdır; o bulununca en yüksek iyi ve kötü hakkındaki bütün tartışma adeta o pınardan akar.
Kimileri ilk isteğin hazza, ilk itişin de acıya yönelik olduğunu düşünür. Kimileri ise ilk benimsenen şeyin acısızlık, ilk kaçınılan şeyin acı olduğunu kabul eder.
constitit autem fere inter omnes id, in quo prudentia versaretur et quod assequi vellet, aptum et accommodatum naturae esse oportere et tale, ut ipsum per se invitaret et alliceret appetitum animi, quem ὁρμὴν Graeci vocant. quid autem sit, quod ita moveat itaque a natura in primo ortu appetatur, non constat, deque eo est inter philosophos, cum summum bonum exquiritur, omnis dissensio. totius enim quaestionis eius, quae habetur de finibus bonorum et malorum, cum quaeritur, in his quid sit extremum et ultimum, fons reperiendus est, in quo sint prima invitamenta naturae; quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Voluptatis alii primum appetitum putant et primam depulsionem doloris. vacuitatem doloris alii censent primum ascitam et primum declinatum dolorem.
5.18Başkaları da 'tabiata uygun ilk şeyler' dedikleri şeylerden yola çıkar; bunların arasında bütün kısımların sağlamlığını ve korunmasını, sağlığı, hislerin bütünlüğünü, acısızlığı, gücü, güzelliği ve aynı türden ötekileri sayarlar; ruhlarda da bunlara benzeyen ilk şeyler, faziletlerin adeta kıvılcımları ve tohumlarıdır. Tabiatın ilk olarak istemeye ya da itmeye yöneldiği şey bu üçünden biri olduğuna ve bu üçünden başka hiçbir şey olamayacağına göre, kaçınma ya da yönelme vazifesinin bunlardan birine bağlanması zorunludur. Böylece hayatın sanatı dediğimiz basiret de bu üç şeyden biriyle uğraşır ve bütün hayatın başlangıcını oradan alır.
ab iis alii, quae prima secundum naturam nominant, proficiscuntur, in quibus numerant incolumitatem conservationemque omnium partium, valitudinem, sensus integros, doloris vacuitatem, viris, pulchritudinem, cetera generis eiusdem, quorum similia sunt prima in animis quasi virtutum igniculi et semina. Ex his tribus cum unum aliquid sit, quo primum natura moveatur vel ad appetendum vel ad repellendum, nec quicquam omnino praeter haec tria possit esse, necesse est omnino officium aut fugiendi aut sequendi ad eorum aliquid referri, ut illa prudentia, quam artem vitae esse diximus, in earum trium rerum aliqua versetur, a qua totius vitae ducat exordium.
5.19Basiretin, tabiatın ilk olarak yöneldiği şey olarak koyduğu şeyden doğrunun ve ahlâken güzelin anlayışı da doğacaktır. Bu anlayış o üç şeyden biriyle uyuşabilir: Ya ahlâken güzel olan, ona ulaşamasan bile her şeyi haz uğruna yapmaktır; ya da buna erişemesen bile acı çekmemek uğruna; ya da hiçbir şey elde edemesen bile tabiata uygun olan şeyleri elde etmek uğruna. Böylece tabiî ilkelerde ne kadar fark varsa, iyilerin ve kötülerin gayelerinde de o kadar farklılık olur. Başkaları da yine aynı ilkelerden yola çıkıp her vazifeyi ya hazza ya acı çekmemeye ya da o tabiata uygun ilk şeyleri elde etmeye bağlayacaklardır.
ex eo autem, quod statuerit esse, quo primum natura moveatur, existet recti etiam ratio atque honesti, quae cum uno aliquo ex tribus illis congruere possit, ut aut id honestum sit, facere omnia voluptatis causa, etiam si eam non consequare, aut non dolendi, etiam si id assequi nequeas, aut eorum, quae secundum naturam sunt, adipiscendi, etiam si nihil consequare. ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. alii rursum isdem a principiis omne officium referent aut ad voluptatem aut ad non dolendum aut ad prima illa secundum naturam optinenda.
5.20Böylece en yüksek iyi hakkında altı görüş ortaya konmuş oldu. Sondaki üçünün öncüleri şunlardır: hazzın Aristippos, acı çekmemenin Hieronymos, tabiata uygun ilk şeyler dediğimiz şeylerden yararlanmanın ise Karneades; gerçi Karneades bu görüşün sahibi değil, tartışma uğruna savunucusuydu. Öndeki üçü olabilecek görüşlerdi, ama içlerinden yalnız biri, o da hararetle savunuldu. Çünkü hiçbir şey elde etmesek bile her şeyi haz uğruna yapmayı, böyle yapma niyetinin kendisinin kendi başına istenmeye değer, ahlâken güzel ve tek iyi olduğunu kimse söylemedi. Acıdan kaçınma çabasını da, acıdan gerçekten kurtulamadıkça, kimse kendi başına istenmeye değer şeyler arasında saymadı. Ama tabiata uygun olan şeyleri elde etmek için her şeyi yapmanın, onlara ulaşamasak bile, hem ahlâken güzel, hem kendi başına istenmeye değer tek şey, hem de tek iyi olduğunu Stoacılar söyler.
expositis iam igitur sex de summo bono sententiis trium proximarum hi principes: voluptatis Aristippus, non dolendi Hieronymus, fruendi rebus iis, quas primas secundum naturam esse diximus, Carneades non ille quidem auctor, sed defensor disserendi causa fuit. superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. nam voluptatis causa facere omnia, cum, etiamsi nihil consequamur, tamen ipsum illud consilium ita faciendi per se expetendum et honestum et solum bonum sit, nemo dixit. ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. at vero facere omnia, ut adipiscamur, quae secundum naturam sint, etiam si ea non assequamur, id esse et honestum et solum per se expetendum et solum bonum Stoici dicunt.
5.21Demek ki en yüksek iyi ve kötü hakkında altı yalın görüş vardır; ikisinin savunucusu yoktur, dördü savunulmuştur. Birleşik, iki parçalı en yüksek iyi tanımları ise toplam üç tane oldu; şeylerin tabiatına derinden bakarsan daha fazlası da olamazdı. Çünkü ahlâkî güzelliğe ya haz eklenebilir —Kalliphon ile Deinomakhos'un görüşü budur—, ya acısızlık —Diodoros'unki—, ya da tabiatın ilk şeyleri —hem Akademiacı hem Peripatetik dediğimiz eskilerin görüşü—. Ama her şey aynı anda söylenemeyeceğine göre, şimdilik şu kadarını bilmek yeter: Haz bir kenara bırakılmalıdır, çünkü birazdan anlaşılacağı gibi daha büyük şeyler için doğduk. Acısızlık hakkında da hemen hemen haz hakkında söylenenler söylenir.
Sex igitur hae sunt simplices de summo bonorum malorumque sententiae, duae sine patrono, quattuor defensae. iunctae autem et duplices expositiones summi boni tres omnino fuerunt, nec vero plures, si penitus rerum naturam videas, esse potuerunt. nam aut voluptas adiungi potest ad honestatem, ut Calliphonti Dinomachoque placuit, aut doloris vacuitas, ut Diodoro, aut prima naturae, ut antiquis, quos eosdem Academicos et Peripateticos nominavimus. sed quoniam non possunt omnia simul dici, haec in praesentia nota esse debebunt, voluptatem semovendam esse, quando ad maiora quaedam, ut iam apparebit, nati sumus. de vacuitate doloris eadem fere dici solent, quae de voluptate.
5.22Karneades'in o görüşüne karşı da başka deliller aramaya gerek yok. Çünkü en yüksek iyi, ahlâkî güzellikten yoksun kalacak biçimde nasıl ortaya konursa konsun, böyle bir sistemde ne vazifeler ne faziletler ne de dostluklar ayakta kalabilir. Ahlâkî güzelliğe hazzın ya da acı çekmemenin eklenmesi ise kucaklamak istediği ahlâkî güzelliği çirkinleştirir. Çünkü yaptıklarını, biri kötülükten kurtulan kişinin en yüksek iyiye eriştiğini söyleyen, öteki tabiatın en değersiz kısmıyla uğraşan iki şeye bağlamak, ahlâkî güzelliğin bütün parlaklığını —kirletmek demeyeyim— karartmaktır. Geriye Stoacılar kalıyor; onlar her şeyi Peripatetiklerden ve Akademiacılardan aktarıp aynı şeyleri başka adlarla izlediler. Onlara karşı ayrıca konuşmak daha iyi olur. Ama şimdi elimizdeki işe bakalım;
nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. quocumque enim modo summum bonum sic exponitur, ut id vacet honestate, nec officia nec virtutes in ea ratione nec amicitiae constare possunt. coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. ad eas enim res referre, quae agas, quarum una, si quis malo careat, in summo eum bono dicat esse, altera versetur in levissima parte naturae, obscurantis est omnem splendorem honestatis, ne dicam inquinantis. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. hos contra singulos dici est melius. sed nunc, quod agimus;
5.23onlarla istediğimizde uğraşırız. Demokritos'un ruh huzuru, yani ruhun bir tür dinginliği olan, onların euthymia dediği şey ise bu tartışmadan şu yüzden ayrı tutulmalıydı: o, mutlu hayatın ta kendisidir; biz ise mutlu hayatın ne olduğunu değil, nereden doğduğunu araştırıyoruz. Pyrrhon'un, Ariston'un, Herillos'un artık yuhalanıp kovulmuş görüşleri, çizdiğimiz bu çemberin içine giremeyecekleri için hiç hesaba katılmamalıydı. Çünkü gayeler, yani adeta iyilerin ve kötülerin uçları hakkındaki bütün bu mesele, tabiata uygun ve yatkın dediğimiz, kendi başına ilk istenen şeyden yola çıkar. Bütün bunu ise iki taraf ortadan kaldırır: Bir yanda, içinde ahlâken güzel ya da çirkin hiçbir şey bulunmayan şeylerde birinin ötekine tercih edilmesi için hiçbir sebep olmadığını söyleyen ve bunlar arasında hiçbir fark görmeyenler; öte yanda Herillos, eğer gerçekten ilimden başka hiçbir şeyin iyi olmadığını düşündüyse, karar vermenin ve vazifeyi bulmanın bütün dayanağını ortadan kaldırmıştır. Böylece ötekilerin görüşleri dışarıda bırakılınca, başka bir görüş de olamayacağına göre, eskilerin bu görüşünün geçerli olması zorunludur. Öyleyse Stoacıların da kullandığı eskilerin yöntemine uyarak işe şuradan başlayalım.
de illis, cum volemus. Democriti autem securitas, quae est animi tamquam tranquillitas, quam appellant εὐθυμίαν, eo separanda fuit ab hac disputatione, quia ea ipsa est beata vita; quaerimus autem, non quae sit, sed unde sit. Iam explosae eiectaeque sententiae Pyrrhonis, Aristonis, Erilli quod in hunc orbem, quem circumscripsimus, incidere non possunt, adhibendae omnino non fuerunt. nam cum omnis haec quaestio de finibus et quasi de extremis bonorum et malorum ab eo proficiscatur, quod diximus naturae esse aptum et accommodatum, quodque ipsum per se primum appetatur, hoc totum et ii tollunt, qui in rebus iis, in quibus nihil aut honestum aut turpe sit, negant esse ullam causam, cur aliud alii anteponatur, nec inter eas res quicquam omnino putant interesse, et Erillus, si ita sensit, nihil esse bonum praeter scientiam, omnem consilii capiendi causam inventionemque officii sustulit. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.
5.24Her canlı kendini sever ve doğar doğmaz kendini korumaya çalışır; çünkü bütün hayatını koruması için tabiat ona ilk istek olarak bunu verir: kendini korumak ve tabiata göre olabilecek en iyi durumda bulunmak. Başlangıçta bu yönelimi karışık ve belirsizdir; yalnız, ne durumda olursa olsun, kendini korur; ama ne olduğunu, neye gücü yettiğini, tabiatının ne olduğunu anlamaz. Biraz ilerleyip her bir şeyin ne ölçüde kendisine dokunduğunu ve kendisini ilgilendirdiğini görmeye başlayınca, yavaş yavaş ilerlemeye, kendini tanımaya ve sözünü ettiğimiz o ruh isteğine neden sahip olduğunu anlamaya başlar; tabiatına uygun olduğunu hissettiği şeyleri istemeye, zıtlarını da itmeye girişir. Demek ki her canlı için istediği şey, tabiatına uygun olan şeydedir. Böylece iyilerin gayesi şu olur: tabiata uygun olarak, olabilecek en iyi ve tabiata en uygun durumda bulunarak yaşamak.
Omne animal se ipsum diligit ac, simul et ortum est, id agit, se ut conservet, quod hic ei primus ad omnem vitam tuendam appetitus a natura datur, se ut conservet atque ita sit affectum, ut optime secundum naturam affectum esse possit. hanc initio institutionem confusam habet et incertam, ut tantum modo se tueatur, qualecumque sit, sed nec quid sit nec quid possit nec quid ipsius natura sit intellegit. cum autem processit paulum et quatenus quicquid se attingat ad seque pertineat perspicere coepit, tum sensim incipit progredi seseque agnoscere et intellegere quam ob causam habeat eum, quem diximus, animi appetitum coeptatque et ea, quae naturae sentit apta, appetere et propulsare contraria. ergo omni animali illud, quod appetit, positum est in eo, quod naturae est accommodatum. ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime affici possit ad naturamque accommodatissime.
5.25Her canlının kendine has bir tabiatı olduğuna göre, hepsinin gayesinin de tabiatının tam olarak gerçekleşmesi olması zorunludur. Bazı şeylerin öteki canlılar arasında ortak, bazılarının da insanla hayvanlar arasında ortak olmasına hiçbir engel yoktur, çünkü hepsinin tabiatı ortaktır; ama araştırdığımız o en uç ve en yüksek şeyler, canlı türleri arasında ayrılmış ve paylaştırılmıştır; her biri kendine özgüdür ve her bir canlının tabiatının istediği şeye uygundur.
Quoniam autem sua cuiusque animantis natura est, necesse est finem quoque omnium hunc esse, ut natura expleatur—nihil enim prohibet quaedam esse et inter se animalibus reliquis et cum bestiis homini communia, quoniam omnium est natura communis—, sed extrema illa et summa, quae quaerimus, inter animalium genera distincta et dispertita sint et sua cuique propria et ad id apta, quod cuiusque natura desideret.
5.26Bu yüzden bütün canlılar için en son şeyin tabiata uygun yaşamak olduğunu söylediğimizde, bunu hepsinin en son şeyi tek ve aynıdır diyormuşuz gibi anlamamalı. Nasıl bütün sanatlar için bir ilimle uğraşmanın ortak olduğu, ama her sanatın ilminin kendine has olduğu doğru olarak söylenebilirse, tabiata uygun yaşamak da bütün canlılar için ortaktır, ama tabiatlar farklıdır: ata göre tabiî olan başka, öküze göre başka, insana göre başkadır. Yine de hepsinde ortak bir esas vardır; hem de yalnız canlılarda değil, tabiatın beslediği, büyüttüğü, koruduğu bütün şeylerde. Bunlar arasında topraktan biten şeylerin, yaşamak ve büyümek için işe yarayan pek çok şeyi bir bakıma kendi kendilerine yaptıklarını, böylece kendi türlerinde en son noktaya ulaştıklarını görüyoruz. Öyle ki artık her şeyi tek bir kavrayışla toplayıp tereddüt etmeden şunu söyleyebiliriz: Her tabiat kendini korur ve gaye ve en son nokta olarak, kendini türünün en iyi durumunda korumayı önüne koyar. Böylece tabiatça serpilen bütün şeylerin gayesi benzer olmak zorundadır, ama aynı değil. Buradan da insan için iyilerin en sonunun tabiata uygun yaşamak olduğu anlaşılmalıdır; bunu da şöyle yorumlayalım: her yönden yetkin ve hiçbir şeye muhtaç olmayan insan tabiatına göre yaşamak.
quare cum dicimus omnibus animalibus extremum esse secundum naturam vivere, non ita accipiendum est, quasi dicamus unum esse omnium extremum, sed ut omnium artium recte dici potest commune esse, ut in aliqua scientia versentur, scientiam autem suam cuiusque artis esse, sic commune animalium omnium secundum naturam vivere, sed naturas esse diversas, ut aliud equo sit e natura, aliud bovi, aliud homini. et tamen in omnibus est summa communis, et quidem non solum in animalibus, sed etiam in rebus omnibus iis, quas natura alit, auget, tuetur, in quibus videmus ea, quae gignuntur e terra, multa quodam modo efficere ipsa sibi per se, quae ad vivendum crescendumque valeant, ut in suo genere perveniant ad extremum; ut iam liceat una comprehensione omnia complecti non dubitantemque dicere omnem naturam esse servatricem sui idque habere propositum quasi finem et extremum, se ut custodiat quam in optimo sui generis statu; ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. ex quo intellegi debet homini id esse in bonis ultimum, secundum naturam vivere, quod ita interpretemur: vivere ex hominis natura undique perfecta et nihil requirente.
5.27İşte bunları açıklamamız gerekiyor; ama fazla açık seçik anlatırsam bağışlayın. Çünkü bunları belki ilk kez dinleyen bu gencin yaşına uymalıyız."
"Tam öyle," dedim; "gerçi şimdiye kadar söylediklerin her yaştan birine bu biçimde söylenmeye uygundu."
"İstenecek şeylerin sınırını ortaya koyduğuma göre," dedi, "sırada bunun neden söylediğim gibi olduğunu ispat etmek var. Bu yüzden ilk koyduğum ve gerçekten de ilk olan şeyden başlayalım: her canlının kendini sevdiğini anlayalım. Bunda şüphe olmasa da —çünkü tabiatın kendisine kazınmıştır ve herkes onu kendi hisleriyle öyle kavrar ki aksini söylemek isteyen dinlenmez—, yine de hiçbir şeyi atlamamak için bunun neden böyle olduğuna dair gerekçeler de getirmem gerektiğini düşünüyorum.
haec igitur nobis explicanda sunt, sed si enodatius, vos ignoscetis. huius enim aetati nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Ita prorsus, inquam; etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Exposita igitur, inquit, terminatione rerum expetendarum cur ista se res ita habeat, ut dixi, deinceps demonstrandum est. quam ob rem ordiamur ab eo, quod primum posui, quod idem reapse primum est, ut intellegamus omne animal se ipsum diligere. quod quamquam dubitationem non habet—est enim infixum in ipsa natura comprehenditurque suis cuiusque sensibus sic, ut, contra si quis dicere velit, non audiatur—, tamen, ne quid praetermittamus, rationes quoque, cur hoc ita sit, afferendas puto.
5.28Gerçi kendinden nefret eden bir canlının var olduğu nasıl anlaşılabilir ya da düşünülebilir? Çünkü birbirine zıt şeyler bir araya gelir. Ruhun o isteği, canlı kendine düşman olduğu için kendisine zarar verecek bir şeyi bile bile kendine çekmeye başladığında, bunu kendi uğruna yapacağından canlı hem kendinden nefret edecek hem de aynı anda kendini sevecektir; bu ise olamaz. Hem biri kendi kendisine düşmansa, iyi olanları kötü, kötü olanları iyi sanması, istenecek şeylerden kaçıp kaçınılacak şeyleri istemesi zorunludur; bu da şüphesiz hayatın altüst olmasıdır. İp ya da başka ölüm yolları arayan bazı kimseler bulunsa da, ya da Terentius'taki o adam gibi, kendi deyişiyle 'kendisi sefil oluncaya kadar oğluna daha az haksızlık etmeye' karar veren biri çıksa da, bunlar kendi kendilerine düşman sayılmamalıdır.
etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? res enim concurrent contrariae. nam cum appetitus ille animi aliquid ad se trahere coeperit consulto, quod sibi obsit, quia sit sibi inimicus, cum id sua causa faciet, et oderit se et simul diliget, quod fieri non potest. necesseque est, si quis sibi ipsi inimicus est, eum quae bona sunt mala putare, bona contra quae mala, et quae appetenda fugere, quae fugienda appetere, quae sine dubio vitae est eversio. neque enim, si non nulli reperiuntur, qui aut laqueos aut alia exitia quaerant aut ut ille apud Terentium, qui decrevit tantisper se minus iniuriae suo nato facere, ut ait ipse, dum fiat miser, inimicus ipse sibi putandus est.
5.29Bazıları acıyla, bazıları arzuyla harekete geçer; pek çoğu öfkeyle de kendinden geçer ve bile bile kötülüğe atıldıklarında kendileri için en iyisini yaptıklarını sanırlar. Bu yüzden hiç tereddüt etmeden şöyle derler: 'Benim işim böyle; sen ne yapman gerekiyorsa onu yap.' Kendi kendilerine gerçekten savaş açmış olanlar gece gündüz işkence çekmek isterlerdi; işlerini kötü yönettiklerini söyleyip bu yüzden kendilerini suçlamazlardı da. Çünkü bu yakınma, kendilerini değerli bulan ve seven insanların yakınmasıdır. Bu yüzden ne zaman birinin kendine kötülük ettiği, kendine düşman ve hasım olduğu, nihayet hayattan kaçtığı söylenirse, bunun altında öyle bir sebep yattığı anlaşılsın ki tam da bundan herkesin kendini değerli bulduğu anlaşılabilsin.
sed alii dolore moventur, alii cupiditate, iracundia etiam multi efferuntur et, cum in mala scientes inruunt, tum se optime sibi consulere arbitrantur. itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. et qui ipsi sibi bellum indixissent, cruciari dies, noctes torqueri vellent, nec vero sese ipsi accusarent ob eam causam, quod se male suis rebus consuluisse dicerent. eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. quare, quotienscumque dicetur male quis de se mereri sibique esse inimicus atque hostis, vitam denique fugere, intellegatur aliquam subesse eius modi causam, ut ex eo ipso intellegi possit sibi quemque esse carum.
5.30Kendinden nefret eden kimsenin olmadığını söylemek de yetmez; nasıl bir durumda olduğunun kendisi için hiç fark etmediğini düşünen kimsenin de olmadığını anlamak gerekir. Çünkü aralarında hiçbir fark olmayan şeylerde hiçbir tarafa daha çok yönelmediğimiz gibi, kendimizin nasıl bir durumda olduğumuzun da bizim için hiç fark etmediğini düşünürsek, ruhun isteği ortadan kalkar.
Biri şunu söylemek isterse, o da son derece saçma olur: Herkes kendini öyle sever ki bu sevme gücü kendini seven kişinin kendisine değil, başka bir şeye bağlanır. Bu, dostluklar, vazifeler, faziletler hakkında söylendiğinde, nasıl söylenirse söylensin, yine de ne denmek istendiği anlaşılabilir; ama kendimiz hakkında, kendimizi başka bir şey, örneğin haz uğruna sevdiğimiz anlaşılamaz bile. Çünkü hazzı kendimiz için severiz, kendimizi haz için değil.
Nec vero id satis est, neminem esse, qui ipse se oderit, sed illud quoque intellegendum est, neminem esse, qui, quo modo se habeat, nihil sua censeat interesse. tolletur enim appetitus animi, si, ut in iis rebus, inter quas nihil interest, neutram in partem propensiores sumus, item in nobismet ipsis quem ad modum affecti simus nihil nostra arbitrabimur interesse. Atque etiam illud si qui dicere velit, perabsurdum sit, ita diligi a sese quemque, ut ea vis diligendi ad aliam rem quampiam referatur, non ad eum ipsum, qui sese diligat. hoc cum in amicitiis, cum in officiis, cum in virtutibus dicitur, quomodocumque dicitur, intellegi tamen quid dicatur potest, in nobismet autem ipsis ne intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus.
5.31Gerçi herkesin kendini yalnız sevmekle kalmayıp şiddetle sevdiğinden daha açık ne olabilir? Ölüm yaklaşırken kim, ya da kaç kişi şu hâle düşmez:
korkudan kanı çekilir, dehşetten bembeyaz kesilir.
Gerçi tabiatın çözülmesinden bu kadar dehşete düşmek bir kusurdur —aynı şey acıda da kınanmalıdır—; ama hemen herkes böyle etkilendiğine göre bu, tabiatın yok oluştan tiksindiğine yeterli bir delildir. Bazıları bunu haklı olarak kınanacak ölçüde yaptıkça şunu daha iyi anlamalıyız: Bu duygular tabiatta belli bir ölçüde bulunmasaydı, bazılarında aşırıya da varmazdı. Hayatın iyiliklerinden yoksun kalacaklarını düşündükleri için, ölümden sonraki bazı dehşetlerden korktukları için ya da acıyla ölmekten çekindikleri için ölümden kaçanların korkusunu kastetmiyorum. Çünkü bunların hiçbirini düşünmeyen küçük çocuklar bile, oyun olsun diye onları bir yerden aşağı atacağımızı söyleyerek korkuttuğumuzda dehşete kapılırlar. Hatta Pacuvius'un dediği gibi
önceden sakınmak için anlayış kurnazlığından yoksun
yabani hayvanlar bile ölüm korkusu salınınca titrer. Bilgenin kendisi hakkında da kim başka türlü düşünür? Ölmesi gerektiğine karar verdiğinde bile yakınlarından ayrılmak ve gün ışığını bırakmak onu etkilemez mi?
Quamquam quid est, quod magis perspicuum sit, quam non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? quis est enim aut quotus quisque, cui, mors cum adpropinquet, non refugiat tímido sanguen átque exalbescát metu? etsi hoc quidem est in vitio, dissolutionem naturae tam valde perhorrescere—quod item est reprehendendum in dolore—, sed quia fere sic afficiuntur omnes, satis argumenti est ab interitu naturam abhorrere; idque quo magis quidam ita faciunt, ut iure etiam reprehendantur, hoc magis intellegendum est haec ipsa nimia in quibusdam futura non fuisse, nisi quaedam essent modica natura. nec vero dico eorum metum mortis, qui, quia privari se vitae bonis arbitrentur, aut quia quasdam post mortem formidines extimescant, aut si metuant, ne cum dolore moriantur, idcirco mortem fugiant; in parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque ipsa relinquenda luce moveatur?
5.32Ama bu konuda tabiatın gücü en açık şu durumlarda görülür: Pek çok insan yaşamak için dilenciliğe katlanır; yaşlılıktan tükenmiş insanlar ölümün yaklaşmasıyla bunalır ve oyunlarda Philoktetes'in katlandığını gördüğümüz şeylere katlanırlar. O, dayanılmaz acılarla kıvranırken yine de kuş avlayarak ömrünü uzatıyordu; Accius'un dediği gibi, kendisi ağır olduğu hâlde hızlıları, ayakta durduğu hâlde uçanları oklarıyla vuruyor, tüyleri birbirine geçirerek bedenine örtüler yapıyordu.
maxime autem in hoc quidem genere vis est perspicua naturae, cum et mendicitatem multi perpetiantur, ut vivant, et angantur adpropinquatione mortis confecti homines senectute et ea perferant, quae Philoctetam videmus in fabulis. qui cum cruciaretur non ferendis doloribus, propagabat tamen vitam aucupio, sagittarum ictu configebat tardus celeres, stans volantis, ut apud Accium est, pennarumque contextu corpori tegumenta faciebat.
5.33İnsan soyundan ya da genel olarak canlılardan mı söz ediyorum? Ağaçların ve bitkilerin tabiatı da hemen hemen aynıdır. İster en bilgili adamların düşündüğü gibi daha büyük ve daha ilahî bir sebep bu gücü onlara doğuştan vermiş olsun, ister bu tesadüfen böyle olsun, topraktan biten şeylerin kabukları ve kökleri sayesinde güçlü kalıp korunduğunu görüyoruz; canlılarda ise bu, hislerin dağılımı ve uzuvların belli bir düzenle birbirine bağlanması sayesinde olur. Bu konuda, bütün bunların tabiat tarafından yönetildiğini, tabiat onları ihmal etse kendisinin de var olamayacağını düşünenlere katılıyorum; yine de buna katılmayanların istediklerini düşünmelerine izin veriyorum; hiç değilse şunu anlasınlar: 'insanın tabiatı' dediğimde 'insan' demiş olurum, çünkü bunun hiçbir farkı yoktur. İnsanın, kendine yararlı olan şeylere yönelik isteğini yitirmesi, kendinden ayrılmasından daha imkânsızdır. Demek ki en ağırbaşlı filozoflar en yüksek iyinin başlangıcını haklı olarak tabiatta aradılar ve tabiata uygun şeylere yönelik o isteğin herkese doğuştan verildiğini düşündüler; çünkü hepsi, tabiatın onları kendilerine emanet etmesi sayesinde ayakta durur ve kendilerini de bu yüzden severler.
De hominum genere aut omnino de animalium loquor, cum arborum et stirpium eadem paene natura sit? sive enim, ut doctissimis viris visum est, maior aliqua causa atque divinior hanc vim ingenuit, sive hoc ita fit fortuito, videmus ea, quae terra gignit, corticibus et radicibus valida servari, quod contingit animalibus sensuum distributione et quadam compactione membrorum. Qua quidem de re quamquam assentior iis, qui haec omnia regi natura putant, quae si natura neglegat, ipsa esse non possit, tamen concedo, ut, qui de hoc dissentiunt, existiment, quod velint, ac vel hoc intellegant, si quando naturam hominis dicam, hominem dicere me; nihil enim hoc differt. nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. iure igitur gravissimi philosophi initium summi boni a natura petiverunt et illum appetitum rerum ad naturam accommodatarum ingeneratum putaverunt omnibus, quia continentur ea commendatione naturae, qua se ipsi diligunt.
5.34Herkesin tabiatça kendini değerli bulduğu yeterince açık olduğuna göre, sırada insanın tabiatının ne olduğuna bakmak var; çünkü araştırdığımız şey budur. İnsanın bedenden ve ruhtan meydana geldiği, ilk sıranın ruhun kısımlarına, ikinci sıranın bedeninkilere ait olduğu apaçıktır. Sonra şunu da görüyoruz: Beden öteki canlılarınkinden üstün olacak biçimde şekillenmiştir; ruh da hem hislerle donatılmış hem de üstün bir zihne sahip olacak biçimde kurulmuştur. İnsanın bütün tabiatı bu zihne boyun eğer; onda aklın, bilginin, ilmin ve bütün faziletlerin hayranlık verici bir gücü vardır. Bedene ait olan şeylerin ise ne ruhun kısımlarıyla kıyaslanabilecek bir ağırlığı vardır, hem de onları bilmek daha kolaydır. Bu yüzden onlardan başlayalım.
Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. id est enim, de quo quaerimus. atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. deinde id quoque videmus, et ita figuratum corpus, ut excellat aliis, animumque ita constitutum, ut et sensibus instructus sit et habeat praestantiam mentis, cui tota hominis natura pareat, in qua sit mirabilis quaedam vis rationis et cognitionis et scientiae virtutumque omnium. iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus comparandam et cognitionem habent faciliorem. itaque ab his ordiamur.
5.35Bedenimizin kısımlarının, bütün şeklinin, suretinin ve boyunun tabiata ne kadar uygun olduğu ortadadır; alnın, gözlerin, kulakların ve öteki kısımların insana nasıl özgü olduğunun anlaşıldığından da şüphe yoktur. Ama elbette bunların sağlıklı ve güçlü olması, tabiî hareketlerine ve kullanımlarına sahip olması gerekir; hiçbiri eksik, hasta ya da sakat olmamalıdır; tabiat bunu ister. Bedenin bir de tabiata uygun hareketi ve duruşu koruyan bir davranış tarzı vardır. Bunlarda bir çarpıklık ve bozuklukla ya da çirkin bir hareket veya duruşla hata yapılırsa —örneğin biri elleriyle yürüse ya da ileri değil geri gitse—, kendi kendinden kaçıyor, insanlıktan sıyrılıp tabiatından nefret ediyor gibi görünür. Bu yüzden arsız ya da yumuşak insanlara özgü bazı oturuşlar, kırıtarak yapılan hareketler de tabiata aykırıdır; öyle ki bunlar ruhun bir kusurundan kaynaklansa bile, insanın tabiatı bedende değişmiş gibi görünür.
Corporis igitur nostri partes totaque figura et forma et statura quam apta ad naturam sit, apparet, neque est dubium, quin frons, oculi, aures et reliquae partes quales propriae sint hominis intellegatur. sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit; id enim natura desiderat. est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; in quibus si peccetur distortione et depravatione quadam aut motu statuve deformi, ut si aut manibus ingrediatur quis aut non ante, sed retro, fugere plane se ipse et hominem ex homine exuens naturam odisse videatur. quam ob rem etiam sessiones quaedam et flexi fractique motus, quales protervorum hominum aut mollium esse solent, contra naturam sunt, ut, etiamsi animi vitio id eveniat, tamen in corpore immutari hominis natura videatur.
5.36Bu yüzden, tersine, ölçülü ve dengeli duruşlar, hâller ve beden kullanımları tabiata uygun görünür.
Ruhun ise yalnız var olması değil, belli bir nitelikte olması da gerekir: bütün kısımları sağlam olmalı, faziletlerden hiçbiri eksik olmamalıdır. Hislerde de her birinin kendi fazileti vardır: Her bir his, hislerin alanına giren şeyleri çabuk ve kolay algılama görevini yerine getirirken hiçbir şey ona engel olmamalıdır. Ruhun ve ruhun yönetici kısmı olan, zihin denen kısmın ise birçok fazileti vardır, ama bunların başlıca iki türü vardır. Biri, kendi tabiatıyla doğuştan gelen ve iradî olmayan denen faziletler; öteki, iradeye bağlı olup daha has bir adla fazilet denen faziletler; ruhların övgüsünde asıl üstünlük bunlardadır. Birinci türe öğrenme yeteneği ve hafıza girer; bunların hemen hepsine tek bir adla zekâ denir ve bu faziletlere sahip olanlara zeki denir. Öteki tür ise iradî dediğimiz büyük ve gerçek faziletlerdir: basiret, itidal, cesaret, adalet ve aynı türden ötekiler.
Beden ve ruh hakkında özetle söylenecekler bunlardı; böylece insan tabiatının ne istediği adeta ana hatlarıyla çizilmiş oldu.
itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Iam vero animus non esse solum, sed etiam cuiusdam modi debet esse, ut et omnis partis suas habeat incolumis et de virtutibus nulla desit. atque in sensibus est sua cuiusque virtus, ut ne quid impediat quo minus suo sensus quisque munere fungatur in iis rebus celeriter expediteque percipiendis, quae subiectae sunt sensibus. animi autem et eius animi partis, quae princeps est, quaeque mens nominatur, plures sunt virtutes, sed duo prima genera, unum earum, quae ingenerantur suapte natura appellanturque non voluntariae, alterum autem earum, quae in voluntate positae magis proprio nomine appellari solent, quarum est excellens in animorum laude praestantia. prioris generis est docilitas, memoria; quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet.
5.37Buradan şu apaçık ortaya çıkar: Kendimizi sevdiğimize ve ruhta da bedende de her şeyin yetkin olmasını istediğimize göre, bunlar bize kendileri için değerlidir ve iyi yaşamak için en büyük ağırlık bunlardadır. Çünkü önüne kendini korumayı koyan birinin kendi kısımlarını da değerli bulması, bunlar ne kadar yetkin ve kendi türünde ne kadar övgüye değerse onları o kadar değerli bulması zorunludur. İstenen hayat, ruhun ve bedenin faziletleriyle dolu olan hayattır; en yüksek iyi de bunda konmalıdır, çünkü o, istenecek şeylerin en sonu olacak nitelikte olmalıdır. Bu anlaşılınca şundan şüphe edilemez: İnsanlar kendilerini kendileri için ve kendiliklerinden değerli bulduklarına göre, hem bedenin hem ruhun kısımları ve ikisinin hareketinde ve duruşunda bulunan şeyler de kendilerine duyulan sevgiyle gözetilir ve kendileri için istenir.
ex quo perspicuum est, quoniam ipsi a nobis diligamur omniaque et in animo et in corpore perfecta velimus esse, ea nobis ipsa cara esse propter se et in iis esse ad bene vivendum momenta maxima. nam cui proposita sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras esse carioresque, quo perfectiores sint et magis in suo genere laudabiles. ea enim vita expetitur, quae sit animi corporisque expleta virtutibus, in eoque summum bonum poni necesse est, quandoquidem id tale esse debet, ut rerum expetendarum sit extremum. quo cognito dubitari non potest, quin, cum ipsi homines sibi sint per se et sua sponte cari, partes quoque et corporis et animi et earum rerum, quae sunt in utriusque motu et statu, sua caritate colantur et per se ipsae appetantur.
5.38Bunlar açıklandıktan sonra şunu tahmin etmek kolaydır: Bizdeki şeylerden en çok istenecek olanlar en çok değer taşıyanlardır; öyle ki kendisi için istenen her en iyi kısmın fazileti en çok istenmelidir. Böylece ruhun fazileti bedenin faziletinden önce gelir, ruhun iradî faziletleri de iradî olmayanlardan üstün olur. Asıl fazilet denenler bunlardır ve çok üstündürler, çünkü insanda kendisinden daha ilahî hiçbir şey olmayan akıldan doğarlar. Gerçekten de tabiatın yaratıp koruduğu, ruhsuz ya da ruhsuzdan pek farkı olmayan bütün şeylerin en yüksek iyisi bedendedir; öyle ki domuz hakkında söylenen şu söz pek yersiz görünmez: O hayvana ruh, kokuşmasın diye tuz yerine verilmiştir. Bazı hayvanlarda ise faziletine benzer bir şey vardır; aslanlarda, köpeklerde, atlarda olduğu gibi. Bunlarda, domuzlardaki gibi yalnız bedenlerin değil, bir ölçüde ruhların da bazı hareketlerini görürüz. İnsanda ise her şeyin özü ruhta, ruhta da akıldadır. Fazilet de akıldan doğar ve aklın kemali olarak tarif edilir; bunu tekrar tekrar açıklamak gerektiğini düşünürler.
Quibus expositis facilis est coniectura ea maxime esse expetenda ex nostris, quae plurimum habent dignitatis, ut optimae cuiusque partis, quae per se expetatur, virtus sit expetenda maxime. ita fiet, ut animi virtus corporis virtuti anteponatur animique virtutes non voluntarias vincant virtutes voluntariae, quae quidem proprie virtutes appellantur multumque excellunt, propterea quod ex ratione gignuntur, qua nihil est in homine divinius. etenim omnium rerum, quas et creat natura et tuetur, quae aut sine animo sunt aut non multo secus, earum summum bonum in corpore est, ut non inscite illud dictum videatur in sue, animum illi pecudi datum pro sale, ne putisceret. sunt autem bestiae quaedam, in quibus inest aliquid simile virtutis, ut in leonibus, ut in canibus, in equis, in quibus non corporum solum, ut in suibus, sed etiam animorum aliqua ex parte motus quosdam videmus. in homine autem summa omnis animi est et in animo rationis, ex qua virtus est, quae rationis absolutio definitur, quam etiam atque etiam explicandam putant.
5.39Topraktan biten şeylerin de canlılarınkine benzer bir yetişmesi ve olgunlaşması vardır. Bu yüzden asmanın yaşadığını ve öldüğünü, ağacın genç ve yaşlı olduğunu, gürleştiğini ve yaşlandığını söyleriz. Buradan, canlılarda olduğu gibi onlarda da tabiata uygun ve tabiata yabancı bazı şeyler bulunduğunu, onları büyüten ve besleyen bir bakımın, yani çiftçilerin ilminin ve sanatının var olduğunu düşünmek yersiz değildir. Bu sanat budar, keser, doğrultur, yükseltir, destek verir ki bitkiler tabiatlarının götürdüğü yere gidebilsinler; öyle ki asmalar konuşabilseler kendilerine böyle bakılması, böyle korunmaları gerektiğini kabul ederlerdi. Şimdi ise, özellikle asmadan söz edersem, onu koruyan şey dışarıdandır; çünkü hiçbir bakım görmezse, olabilecek en iyi durumda bulunabilmesi için kendisinde yeterince güç yoktur.
Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellam et vetulam et vigere et senescere. ex quo non est alienum, ut animantibus, sic illis et apta quaedam ad naturam putare et aliena earumque augendarum et alendarum quandam cultricem esse, quae sit scientia atque ars agricolarum, quae circumcidat, amputet, erigat, extollat, adminiculet, ut, quo natura ferat, eo possint ire, ut ipsae vites, si loqui possint, ita se tractandas tuendasque esse fateantur. et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; in ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur.
5.40Ama asmaya his eklenseydi, böylece bir tür isteği olsaydı ve kendi kendine hareket etseydi, ne yapardı sence? Önceden bağcı aracılığıyla elde ettiği şeyleri kendisi mi sağlardı? Ama ona hislerini, onların bütün isteğini ve kendisine eklenmiş uzuvlar varsa onları da koruma kaygısı ekleneceğini görmüyor musun? Böylece her zaman sahip olduğu şeylere sonradan eklenenleri katacak, bakıcısının gayesiyle aynı gayeye sahip olmayacak, sonradan kendisine eklenen tabiata göre yaşamak isteyecektir. Böylece iyinin gayesi öncekine benzer olacak, ama aynı olmayacaktır; çünkü artık bitkinin değil, canlının iyisini arayacaktır. Peki ona yalnız his değil, insan ruhu da verilseydi? O eski şeylerin de korunmak üzere yerinde kalması, sonradan eklenenlerin çok daha değerli olması, ruhun her en iyi kısmının en değerli olması ve en yüksek iyinin gayesinin bu tabiat bütünlenmesinde bulunması zorunlu olmaz mı? Çünkü zihin ve akıl çok büyük bir üstünlüğe sahiptir. Böylece istenen bütün şeylerin en sonu olan ve tabiatın ilk emanetinden yola çıkan şey, birçok basamaktan yükselerek en yükseğe varır; bu da bedenin bütünlüğünden ve zihnin yetkin aklından meydana gelir.
at vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? an ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? sed videsne accessuram ei curam, ut sensus quoque suos eorumque omnem appetitum et si qua sint adiuncta ei membra tueatur? sic ad illa, quae semper habuit, iunget ea, quae postea accesserint, nec eundem finem habebit, quem cultor eius habebat, sed volet secundum eam naturam, quae postea ei adiuncta erit, vivere. ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? non necesse est et illa pristina manere, ut tuenda sint, et haec multo esse cariora, quae accesserint, animique optimam quamque partem carissimam, in eaque expletione naturae summi boni finem consistere, cum longe multumque praestet mens atque ratio? sic, quod est extremum omnium appetendorum atque ductum a prima commendatione naturae, multis gradibus adscendit, ut ad summum perveniret, quod cumulatur ex integritate corporis et ex mentis ratione perfecta.
5.41Tabiatın yapısı anlattığım gibi olduğuna göre, başta söylediğim gibi herkes doğar doğmaz kendini tanısa ve hem bütün tabiatının hem tek tek kısımlarının gücünü değerlendirebilse, aradığımız şeyin, yani istediğimiz bütün şeylerin en yükseği ve en sonunun ne olduğunu hemen görür ve hiçbir şeyde hata yapamazdı. Oysa tabiat başlangıçta hayret verici biçimde gizlidir; ne görülebilir ne bilinebilir. Yaş ilerledikçe kendimizi adeta yavaş yavaş, daha doğrusu geç tanırız. Bu yüzden tabiatın bizi kendimize emanet ettiği o ilk emanet belirsiz ve karanlıktır; ruhun o ilk isteği de ancak sağ salim ve bütün kalmamızı sağlar. Ama gözümüz açılıp ne olduğumuzu ve öteki canlılardan neyle ayrıldığımızı hissetmeye başlayınca, ne için doğduysak onun peşinden gitmeye başlarız.
Cum igitur ea sit, quam exposui, forma naturae, si, ut initio dixi, simul atque ortus esset, se quisque cognosceret iudicareque posset quae vis et totius esset naturae et partium singularum, continuo videret quid esset hoc, quod quaerimus, omnium rerum, quas expetimus, summum et ultimum nec ulla in re peccare posset. nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. itaque prima illa commendatio, quae a natura nostri facta est nobis, incerta et obscura est, primusque appetitus ille animi tantum agit, ut salvi atque integri esse possimus. cum autem dispicere coepimus et sentire quid simus et quid ab animantibus ceteris differamus, tum ea sequi incipimus, ad quae nati sumus.
5.42Buna benzer bir şeyi hayvanlarda da görürüz: Önce doğdukları yerden kımıldamazlar, sonra her biri kendi isteğiyle hareket eder. Küçük yılanların süründüğünü, ördek yavrularının yüzdüğünü, karatavuk yavrularının uçtuğunu, öküzlerin boynuzlarını, akreplerin iğnelerini kullandığını, kısacası her birinin yaşamak için kendi tabiatını kılavuz edindiğini görürüz. Bu benzerlik insan türünde de görülür. Küçük çocuklar doğar doğmaz sanki hiç ruhları yokmuş gibi yatarlar. Biraz güçlenince hem ruhlarını hem hislerini kullanırlar, doğrulmaya çabalarlar, ellerini kullanırlar ve kendilerini büyütenleri tanırlar. Sonra yaşıtlarından hoşlanır, onlarla seve seve bir araya gelir, kendilerini oyuna verirler, masal dinlemeye bayılırlar. Kendilerinde fazla olandan başkalarına vermek isterler; evde olup bitenlere merakla dikkat ederler; bir şeyler tasarlamaya ve öğrenmeye başlarlar; gördükleri kişilerin adlarını bilmek isterler; yaşıtlarıyla yarıştıkları şeylerde kazanırlarsa sevinçten havalara uçar, yenilirlerse bitkin düşer, cesaretlerini yitirirler. Bunların hiçbirinin sebepsiz olduğunu düşünmemeliyiz.
quam similitudinem videmus in bestiis, quae primo, in quo loco natae sunt, ex eo se non commovent, deinde suo quaeque appetitu movetur. serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis, suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. quae similitudo in genere etiam humano apparet. parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. deinde aequalibus delectantur libenterque se cum iis congregant dantque se ad ludendum fabellarumque auditione ducuntur deque eo, quod ipsis superat, aliis gratificari volunt animadvertuntque ea, quae domi fiunt, curiosius incipiuntque commentari aliquid et discere et eorum, quos vident, volunt non ignorare nomina, quibusque rebus cum aequalibus decertant, si vicerunt, efferunt se laetitia, victi debilitantur animosque demittunt. quorum sine causa fieri nihil putandum est.
5.43Çünkü insanın gücü tabiatça öyle yaratılmıştır ki her türlü faziletini kavramak için yapılmış görünür; bu yüzden küçük çocuklar, tohumlarını kendilerinde taşıdıkları faziletlerin görüntüleriyle, öğretim olmadan da harekete geçerler. Bunlar tabiatın ilk unsurlarıdır; bunlar büyüdükçe faziletin adeta filizi meydana gelir. Bir şeyler yapmanın, birilerini sevmenin, cömertliğin ve iyiliğe karşılık vermenin ilkelerini içimizde taşıyacak, ilme, basirete, cesarete yatkın, bunların zıtlarına yabancı ruhlara sahip olacak biçimde doğup yaratıldığımıza göre, çocuklarda sözünü ettiğim o fazilet kıvılcımlarını görmemiz sebepsiz değildir. Filozofça akıl bunlardan tutuşmalı ve tabiatı bir tanrıyı kılavuz edinir gibi izleyerek tabiatın en son noktasına varmalıdır. Çünkü sık sık söylediğim gibi, güçsüz yaşta ve zayıf zihinde tabiatın gücü adeta bir sis içinden görülür; ruh ilerleyip güçlenince tabiatın gücünü tanır, ama öyle tanır ki daha ileri gidebilir; çünkü tabiat kendi başına yalnız bir başlangıç yapmıştır.
est enim natura sic generata vis hominis, ut ad omnem virtutem percipiendam facta videatur, ob eamque causam parvi virtutum simulacris, quarum in se habent semina, sine doctrina moventur; sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis virtutis quasi germen efficitur. nam cum ita nati factique simus, ut et agendi aliquid et diligendi aliquos et liberalitatis et referendae gratiae principia in nobis contineremus atque ad scientiam, prudentiam, fortitudinem aptos animos haberemus a contrariisque rebus alienos, non sine causa eas, quas dixi, in pueris virtutum quasi scintillas videmus, e quibus accendi philosophi ratio debet, ut eam quasi deum ducem subsequens ad naturae perveniat extremum. nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata.
5.44Öyleyse şeylerin tabiatına girmeli ve onun ne istediğini derinlemesine görmeliyiz; yoksa kendimizi tanıyamayız. Bu öğüt bir insandan gelemeyecek kadar büyük göründüğü için bir tanrıya atfedilmiştir. İşte Pythia'lı Apollon bize kendimizi tanımamızı buyurur. Kendimizi tanımak da ancak şudur: bedenin ve ruhun gücünü bilmek ve bu şeylerden tam olarak yararlanan hayatın peşinden gitmek. Ruhun isteği başından beri saydığım şeylere olabildiğince yetkin bir tabiatla sahip olmaya yönelik olduğuna göre, istenen şeye ulaştığımızda tabiatın onda adeta en son noktasında durduğunu ve bunun en yüksek iyi olduğunu kabul etmek gerekir. Bu bütünün de kendiliğinden ve kendisi için istenmesi zorunludur; çünkü daha önce onun tek tek kısımlarının bile kendileri için istenmesi gerektiği gösterildi.
Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. quoniam autem is animi appetitus a principio fuit, ut ea, quae dixi, quam perfectissima natura haberemus, confitendum est, cum id adepti simus, quod appetitum sit, in eo quasi in ultimo consistere naturam, atque id esse summum bonum; quod certe universum sua sponte ipsum expeti et propter se necesse est, quoniam ante demonstratum est etiam singulas eius partes esse per se expetendas.
5.45Bedenin yararlarını sayarken hazzı atladığımızı düşünen olursa, bu meseleyi başka bir zamana bırakalım. Çünkü hazzın tabiata uygun ilk şeyler dediğimiz şeyler arasında olup olmadığının şimdiki işimiz için hiçbir önemi yoktur. Bana göründüğü gibi haz tabiatın iyilerini tamamlamıyorsa, haklı olarak atlanmıştır; bazılarının istediği gibi onların arasındaysa, en yüksek iyiyi bu şekilde kavrayışımıza hiçbir engeli yoktur. Çünkü tabiatın ilk şeyleri olarak konan şeylere haz eklenirse, bedenin bir yararı daha eklenmiş olur; bu da ortaya koyduğumuz en yüksek iyi tanımını değiştirmez.
In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur. utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. quae enim constituta sunt prima naturae, ad ea si voluptas accesserit, unum aliquod accesserit commodum corporis neque eam constitutionem summi boni, quae est proposita, mutaverit.
5.46Şimdiye kadar akıl yürütmemiz bütünüyle tabiatın ilk emanetinden çıkarılacak biçimde ilerledi. Şimdi ise başka bir kanıtlama tarzını izleyelim: Bu şeylere en güçlü biçimde kendiliğimizden yönelmemizin sebebi yalnız kendimizi sevmemiz değil, aynı zamanda tabiatın bedende ve ruhta her bir kısmının kendine has bir gücü olmasıdır. Bedenden başlayayım: Uzuvlarda çarpık, sakat ya da eksik bir şey varsa insanların onu sakladığını görmüyor musun? Bedenin kusuru ya hiç görünmesin ya da olabildiğince az görünsün diye, başarabilirlerse uğraşıp didindiklerini? Uzuvların kullanımı artmayacak, hatta azalacak olsa bile görünüşleri tabiata dönsün diye tedavi uğruna nice acılara katlandıklarını? Herkes tabiatça kendini bütünüyle istenmeye değer saydığına ve bunu başka bir şey için değil, kendisi için yaptığına göre, bütünü kendisi için istenen şeyin kısmının da kendisi için istenmesi zorunludur.
Et adhuc quidem ita nobis progressa ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. nunc autem aliud iam argumentandi sequamur genus, ut non solum quia nos diligamus, sed quia cuiusque partis naturae et in corpore et in animo sua quaeque vis sit, idcirco in his rebus summe nostra sponte moveamur. atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? multosque etiam dolores curationis causa perferant, ut, si ipse usus membrorum non modo non maior, verum etiam minor futurus sit, eorum tamen species ad naturam revertatur? etenim, cum omnes natura totos se expetendos putent, nec id ob aliam rem, sed propter ipsos, necesse est eius etiam partis propter se expeti, quod universum propter se expetatur.
5.47Peki bedenin hareketinde ve duruşunda tabiatın kendisinin dikkate değer saydığı hiçbir şey yok mu? Birinin nasıl yürüdüğünde, nasıl oturduğunda, her birinin yüz hatlarında ve bakışında? Bunlarda hür bir insana yakışan ya da yakışmayan hiçbir şey görmüyor muyuz? Bir hareketleri ya da duruşlarıyla tabiatın kanununu ve ölçüsünü hor görmüş gibi görünen pek çok kişiyi nefrete layık saymıyor muyuz? Bunlar bedenden çıkarıldığına göre, güzelliğin de kendisi için istenmeye değer sayılmasında ne yanlışlık var? Bedenin çarpıklığından ve eksikliğinden kendisi için kaçılması gerektiğini düşünüyorsak, neden suretin güzelliğinin de, belki daha da çok, kendisi için peşinden gitmeyelim? Bedenin duruşunda ve hareketinde çirkinlikten kaçıyorsak, neden güzelliğin peşinden gitmeyelim? Sağlığı, gücü, acısızlığı da yalnız faydaları için değil, kendileri için de isteyeceğiz. Çünkü tabiat bütün kısımlarıyla tamamlanmak istediğinden, bedenin tabiata en uygun olan bu durumunu kendisi için ister; beden hasta olursa, acı çekerse ya da güçten yoksun kalırsa tabiat bütünüyle sarsılır.
Quid? in motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? et quoniam haec deducuntur de corpore, quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? atque etiam valitudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. quoniam enim natura suis omnibus expleri partibus vult, hunc statum corporis per se ipsum expetit, qui est maxime e natura, quae tota perturbatur, si aut aegrum corpus est aut dolet aut caret viribus.
5.48Şimdi ruhun kısımlarına bakalım; bunlar daha parlak bir manzara sunar; ne kadar yüksekseler tabiat hakkında o kadar açık işaretler verirler. İçimizde bilgiye ve ilme karşı doğuştan gelen sevgi o kadar büyüktür ki insan tabiatının hiçbir kazanç vaadi olmadan bu şeylere kapıldığından kimse şüphe edemez. Çocukların dayakla bile şeyleri seyretmekten ve araştırmaktan vazgeçirilemediğini görmüyor muyuz? Kovuldukları hâlde geri koştuklarını? Bir şey bildiklerine sevindiklerini? Bunu başkalarına anlatmaya can attıklarını? Alaylar, oyunlar ve benzeri gösterilerle büyülendiklerini ve bu uğurda açlığa, susuzluğa bile katlandıklarını? Ya hür insana yaraşır uğraşlardan ve sanatlardan hoşlananların ne sağlıklarını ne de ev işlerini hesaba kattıklarını, bilginin ve ilmin büyüsüne kapılıp her şeye katlandıklarını, öğrenmekten aldıkları hazzın karşılığını en büyük kaygılarla ve zahmetlerle ödediklerini görmüyor muyuz?
Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. tantus est igitur innatus in nobis cognitionis amor et scientiae, ut nemo dubitare possit quin ad eas res hominum natura nullo emolumento invitata rapiatur. videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? ut pulsi recurrant? ut aliquid scire se gaudeant? ut id aliis narrare gestiant? ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? quid vero? qui ingenuis studiis atque artibus delectantur, nonne videmus eos nec valitudinis nec rei familiaris habere rationem omniaque perpeti ipsa cognitione et scientia captos et cum maximis curis et laboribus compensare eam, quam ex discendo capiant, voluptatem?
5.49Öyle ki bana Homeros, Sirenlerin şarkıları hakkında uydurduğu şeylerde böyle bir şeyi görmüş gibi geliyor. Çünkü Sirenler önlerinden geçenleri seslerinin tatlılığıyla ya da şarkılarındaki yenilik ve çeşitlilikle geri çağırmıyor gibi görünüyorlar; çok şey bildiklerini söyledikleri için insanlar öğrenme arzusuyla onların kayalarına yapışıp kalıyordu. Odysseus'u şöyle davet ederler —Homeros'un bazı yerlerini çevirdiğim gibi bu yeri de çevirdim—:
Ey Argos'un şanı Odysseus, çevirsene gemini, kulaklarınla bizim şarkılarımızı tanıyabilesin diye! Çünkü hiç kimse bu mavi denizlerden geçip gitmedi ki önce seslerin tatlılığına kapılıp burada durmasın, sonra açgözlü gönlü çeşit çeşit ezgilerle doymuş olarak daha bilgili biçimde süzülüp atalarının kıyılarına varmasın. Biz biliriz savaşın ağır çekişmesini, o felaketi, Yunanistan'ın tanrıların iradesiyle Troya'ya taşıdığı; geniş yeryüzünde olup biten her şeyin izlerini de.
Homeros, böyle büyük bir adam küçük şarkılarla ağa düşürülüp tutulsaydı masalın inandırıcı olamayacağını gördü. Sirenler ilim vaat ederler; bilgeliğe hevesli birine ilmin vatanından daha değerli gelmesi de şaşılacak şey değildi.
Ne türden olursa olsun her şeyi bilmek istemek meraklılara özgüdür; daha büyük şeyleri seyrederek ilim arzusuna kapılmak ise en büyük adamlara özgü sayılmalıdır.
ut mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. neque enim vocum suavitate videntur aut novitate quadam et varietate cantandi revocare eos solitae, qui praetervehebantur, sed quia multa se scire profitebantur, ut homines ad earum saxa discendi cupiditate adhaerescerent. ita enim invitant Ulixem—nam verti, ut quaedam Homeri, sic istum ipsum locum—: O decus Argolicum, quin puppim flectis, Ulixes, Auribus ut nostros possis agnoscere cantus! Nam nemo haec umquam est transvectus caerula cursu, Quin prius adstiterit vocum dulcedine captus, Post variis avido satiatus pectore musis Doctior ad patrias lapsus pervenerit oras. Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur; scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum.
5.50Toz üzerine bazı şekiller çizmeye dalıp vatanının ele geçirildiğini bile fark etmeyen Arkhimedes'te ne büyük bir araştırma ateşi olduğunu düşünürsünüz? Aristoksenos'un zekâsını musikiye ne kadar harcadığını görüyoruz! Aristophanes'in ömrünü yazı ve dil çalışmalarında ne büyük bir şevkle geçirdiğini düşünüyoruz! Pythagoras'tan ne söyleyeyim? Platon'dan ya da Demokritos'tan? Onların öğrenme arzusuyla dünyanın en uzak yerlerini dolaştıklarını görüyoruz. Bunları görmeyenler hiçbir zaman büyük ve bilinmeye değer hiçbir şeyi sevmemişlerdir.
Bu noktada, saydığım uğraşların ruh hazları uğruna sürdürüldüğünü söyleyenler, bunların tam da şu yüzden kendileri için istenmesi gerektiğini anlamıyorlar: Ruhlar hiçbir fayda gözetmeden bunlardan zevk alır ve zarar görecek olsalar bile ilmin kendisine sevinirler.
quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? quid de Pythagora? quid de Platone aut de Democrito loquar? a quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Atque hoc loco, qui propter animi voluptates coli dicunt ea studia, quae dixi, non intellegunt idcirco esse ea propter se expetenda, quod nulla utilitate obiecta delectentur animi atque ipsa scientia, etiamsi incommodatura sit, gaudeant.
5.51Ama bu kadar açık şeyler hakkında daha fazla delil aramanın ne anlamı var? Kendimize soralım: Yıldızların hareketleri, gökteki şeylerin seyri ve tabiatın karanlığında gizlenen bütün şeylerin bilgisi bizi nasıl etkiliyor? Tarih bize ne zevk veriyor ki onu sonuna kadar izlemeye alışığız, atladıklarımıza geri dönüyor, başladıklarımızı sürdürüyoruz? Tarihte yalnız haz değil, fayda da bulunduğunu bilmez değilim.
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? ipsi enim quaeramus a nobis stellarum motus contemplationesque rerum caelestium eorumque omnium, quae naturae obscuritate occultantur, cognitiones quem ad modum nos moveant, et quid historia delectet, quam solemus persequi usque ad extremum, cum praetermissa repetimus, inchoata persequimur. nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.
5.52Ya hiçbir fayda çıkarılamayacak uydurma hikâyeleri zevkle okuduğumuzda? Ya bir iş yapmış olanların adlarını, anne babalarını, vatanlarını ve daha pek çok hiç de gerekli olmayan şeyi bilmek istediğimizde? Ya en düşük talihli, büyük işler yapma umudu olmayan insanların, hatta zanaatkârların tarihten zevk almaları? En çok da yaşlılıktan tükenmiş, iş yapma umudundan uzak kalmış insanların yapılmış işleri dinlemek ve okumak istediğini görebiliriz. Bu yüzden öğrenilen ve bilinen şeylerin kendilerinde, bizi öğrenmeye ve bilmeye yönelten çekici şeyler bulunduğunu anlamak zorundayız.
quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur.
5.53Eski filozoflar, Mutlular Adaları'nda bilgelerin hayatının nasıl olacağını tasavvur ederler: Her türlü kaygıdan kurtulmuş, hayat için gerekli hiçbir donanıma ve hazırlığa ihtiyaç duymayan bu insanların bütün zamanlarını tabiatın bilgisini araştırıp öğrenmekle geçirmekten başka bir şey yapmayacaklarını düşünürler. Biz ise bu zevkin yalnız mutlu hayatın zevki değil, sefaletlerin de avuntusu olduğunu görüyoruz. Bu yüzden pek çokları düşmanların ya da tiranların elindeyken, pek çokları hapiste, pek çokları sürgündeyken acılarını bilgi uğraşlarıyla hafifletmişlerdir.
Ac veteres quidem philosophi in beatorum insulis fingunt qualis futura sit vita sapientium, quos cura omni liberatos, nullum necessarium vitae cultum aut paratum requirentis, nihil aliud esse acturos putant, nisi ut omne tempus inquirendo ac discendo in naturae cognitione consumant. Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exilio dolorem suum doctrinae studiis levaverunt.
5.54Bu şehrin önde gelen adamı Phaleronlu Demetrios haksız yere vatanından kovulunca Kral Ptolemaios'un yanına, İskenderiye'ye gitti. Sana teşvik ettiğimiz bu felsefede de seçkin ve Theophrastos'un öğrencisi olduğundan, o felaketli boş zamanında pek çok parlak eser yazdı. Bunları kendisine bir faydası olsun diye yazmadı —o faydadan zaten yoksun kalmıştı—; ruhunu böyle işlemek onun için adeta insanlığın gıdasıydı. Ben de gözlerini kaybetmiş, eski praetor ve bilgili bir adam olan Gnaeus Aufidius'tan, faydadan çok ışığı özlediğini sık sık işitirdim. Nihayet uyku bedenlerimize dinlenme ve yorgunluğa bir tür ilaç getirmeseydi, onun bize tabiata aykırı olarak verildiğini düşünürdük; çünkü hislerimizi alır ve her türlü eylemi ortadan kaldırır. Bu yüzden tabiat dinlenmeyi aramasaydı ya da onu başka bir yoldan elde edebilseydi, uykusuz kalmaya kolayca katlanırdık; çünkü şimdi bile bir şey yapmak ve öğrenmek için neredeyse tabiata aykırı biçimde uykusuz gecelere katlanmaya alışığız.
princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. qui cum in hac ipsa philosophia, ad quam te hortamur, excelleret Theophrastique esset auditor, multa praeclara in illo calamitoso otio scripsit non ad usum aliquem suum, quo erat orbatus, sed animi cultus ille erat ei quasi quidam humanitatis cibus. equidem e Cn. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; aufert enim sensus actionemque tollit omnem. itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi, facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vigilias suscipere soleamus.
5.55Tabiatın daha da açık, hatta apaçık ve hiç şüphe götürmeyen işaretleri de vardır; elbette en çok insanda, ama her canlıda da görülen şu işaret: ruh daima bir şey yapmak ister ve hiçbir şartla ebedî bir dinginliğe katlanamaz. Bunu çocukların ilk yaşlarında görmek kolaydır. Bu konuda aşırıya kaçtığım sanılmasından korkuyorum, ama bütün eski filozoflar, en çok da bizimkiler, beşiğe kadar inerler; çünkü tabiatın ne istediğinin en kolay çocuklukta anlaşılabileceğini düşünürler. Görüyoruz ki bebekler bile yerlerinde duramaz. Biraz büyüyünce, yorucu da olsa oyunlardan öyle hoşlanırlar ki dayakla bile vazgeçirilemezler; bir şey yapma arzusu da yaşla birlikte büyür. Bu yüzden en tatlı rüyaları göreceğimizi bilsek bile Endymion'un uykusunun bize verilmesini istemeyiz; böyle bir şey başımıza gelse onu ölümle bir tutarız.
Sunt autem etiam clariora vel plane perspicua minimeque dubitanda indicia naturae, maxime scilicet in homine, sed in omni animali, ut appetat animus aliquid agere semper neque ulla condicione quietem sempiternam possit pati. facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. quamquam enim vereor, ne nimius in hoc genere videar, tamen omnes veteres philosophi, maxime nostri, ad incunabula accedunt, quod in pueritia facillime se arbitrantur naturae voluntatem posse cognoscere. videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. cum vero paulum processerunt, lusionibus vel laboriosis delectantur, ut ne verberibus quidem deterreri possint, eaque cupiditas agendi aliquid adolescit una cum aetatibus. itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus.
5.56Dahası, eşi görülmemiş bir uyuşukluğa sahip en tembel insanların bile hem bedence hem ruhça hep hareket hâlinde olduğunu görüyoruz: hiçbir zorunlu iş onları alıkoymadığında ya bir oyun tahtası isterler ya bir oyun ararlar ya da sohbet edecek birini bulmaya çalışırlar; bilgiden gelen, hür insana yaraşır eğlenceleri olmadığı için de birtakım kalabalıkların, küçük oturmaların peşine düşerler. Hatta zevk için kapattığımız hayvanlar bile, hür olsalar bulacaklarından daha bol beslendikleri hâlde, kapalı tutulmaya kolay kolay katlanmaz, tabiatın kendilerine verdiği serbest ve başıboş hareketleri ararlar.
quin etiam inertissimos homines nescio qua singulari segnitia praeditos videmus tamen et corpore et animo moveri semper et, cum re nulla impediantur necessaria, aut alveolum poscere aut quaerere quempiam ludum aut sermonem aliquem requirere, cumque non habeant ingenuas ex doctrina oblectationes, circulos aliquos et sessiunculas consectari. quin ne bestiae quidem, quas delectationis causa concludimus, cum copiosius alantur, quam si essent liberae, facile patiuntur sese contineri motusque solutos et vagos a natura sibi tributos requirunt.
5.57Bu yüzden yaratılışı ve terbiyesi en iyi olan insan, iş görmekten mahrum kalıp en hazır hazlarla beslenmek pahasına yaşayacaksa, hiç yaşamamayı tercih eder. Çünkü bu insanlar ya özel hayatta bir şeyle uğraşmayı yeğlerler, ya —daha yüksek ruhlu olanlar— makamlar ve komutanlıklar elde ederek devlet işlerine atılırlar ya da kendilerini bütünüyle ilme verirler. Böyle bir hayatta hazların peşinden koşmak şöyle dursun, kaygılara, endişelere, uykusuz gecelere bile katlanırlar; insanın en iyi parçasının, içimizde ilahî sayılması gereken kısmın, yani yeteneğin ve zihnin keskinliğinin tadını çıkarırlar; ne haz ararlar ne de zahmetten kaçarlar. Eskilerin bulduğu şeylere hayran olmaktan da, yenilerini araştırmaktan da geri durmazlar. Bu uğraşa doyamadıkları için öteki her şeyi unutur, hiçbir alçak, hiçbir bayağı şey düşünmezler. Bu tür uğraşların gücü öylesine büyüktür ki iyinin gayesini başka bir yere koyan, onu faydaya ya da haza göre belirleyen kişilerin bile ömürlerini şeyleri araştırıp tabiatı açıklamakla tükettiklerini görürüz.
itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. nam aut privatim aliquid gerere malunt aut, qui altiore animo sunt, capessunt rem publicam honoribus imperiisque adipiscendis aut totos se ad studia doctrinae conferunt. qua in vita tantum abest ut voluptates consectentur, etiam curas, sollicitudines, vigilias perferunt optimaque parte hominis, quae in nobis divina ducenda est, ingenii et mentis acie fruuntur nec voluptatem requirentes nec fugientes laborem. nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti nihil abiectum, nihil humile cogitant; tantaque est vis talibus in studiis, ut eos etiam, qui sibi alios proposuerunt fines bonorum, quos utilitate aut voluptate dirigunt, tamen in rebus quaerendis explicandisque naturis aetates conterere videamus.
5.58Demek ki şu açık: biz eylemek için doğmuşuz. Eylemlerin ise birçok türü vardır; öyle ki küçükleri büyüklerin gölgesinde kalır. En büyükleri, hem benim hem de şimdi öğretilerini ele aldığımız kişilerin görüşüne göre şunlardır: önce gökteki şeyleri ve tabiatın gizleyip saklı tuttuğu, ama aklın izini sürebileceği şeyleri incelemek ve bilmek; sonra devleti yönetmek ya da yönetme ilmi; ardından basiretli, itidalli, cesur ve adil bir akıl ile öteki faziletler ve faziletlere uygun eylemler. Bunların hepsini tek kelimeyle kucaklayıp "ahlâken güzel olan" diyoruz. Güçlendiğimizde tabiatın kendisi önümüze düşerek bizi bunları hem bilmeye hem uygulamaya götürür. Her şeyin başlangıcı küçüktür, ama ilerledikçe büyür; bunun da bir sebebi var: ilk doğuşta bir körpelik ve yumuşaklık bulunur, bu yüzden canlılar en iyi şeyleri ne görebilir ne yapabilir. Faziletin ve mutlu hayatın —en çok istenmesi gereken bu iki şeyin— ışığı geç doğar; ne oldukları açıkça anlaşılacak hâle gelmesi ise çok daha geç olur. Platon ne güzel söyler: "Ne mesuttur, yaşlılığında bile bilgeliğe ve doğru kanaatlere ulaşabilen!" Tabiatın ilk nimetleri hakkında yeterince konuştuğumuza göre, şimdi daha büyük olanlara ve onları izleyenlere bakalım.
Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. actionum autem genera plura, ut obscurentur etiam minora maioribus, maximae autem sunt primum, ut mihi quidem videtur et iis, quorum nunc in ratione versamur, consideratio cognitioque rerum caelestium et earum, quas a natura occultatas et latentes indagare ratio potest, deinde rerum publicarum administratio aut administrandi scientia, tum prudens, temperata, fortis, iusta ratio reliquaeque virtutes et actiones virtutibus congruentes, quae uno verbo complexi omnia honesta dicimus; ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur, nec sine causa; in primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit! Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dictum est, nunc de maioribus consequentibusque videamus.
5.59Tabiat insanın bedenini öyle meydana getirip biçimlendirdi ki bazı kısımlarını doğuşta tamamladı, bazılarını yaş ilerledikçe şekillendirdi; dışarıdan gelen, sonradan eklenen yardımlara da pek başvurmadı. Ruhu da başka bakımlardan beden gibi tamamladı: onu nesneleri kavramaya elverişli hislerle donattı; öyle ki bu hisler güçlenmek için hiçbir yardıma ya da pek az yardıma ihtiyaç duyar. Ama insanda en üstün ve en iyi olan şeyi yarım bıraktı. Gerçi ona her faziletini kabul edebilecek bir zihin verdi, öğretim olmaksızın en büyük şeylere dair küçük kavramlar yerleştirdi, adeta onu eğitmeye girişti ve içinde bulunan bu kavramları faziletin ilk unsurları gibi ona sundu. Ama faziletin kendisine yalnızca bir başlangıç verdi, o kadar.
Natura igitur corpus quidem hominis sic et genuit et formavit, ut alia in primo ortu perficeret, alia progrediente aetate fingeret neque sane multum adiumentis externis et adventiciis uteretur. animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. etsi dedit talem mentem, quae omnem virtutem accipere posset, ingenuitque sine doctrina notitias parvas rerum maximarum et quasi instituit docere et induxit in ea, quae inerant, tamquam elementa virtutis. sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius.
5.60Bu yüzden, aldığımız bu ilkelerden yola çıkıp ardından geleni, istediğimiz şey gerçekleşinceye kadar araştırmak bize düşer —"bize" diyorum, yani sanata. Bu da hislerden ya da sözünü ettiğimiz bedenî şeylerden epeyce daha değerli ve kendi uğruna çok daha fazla istenmeye layıktır; zihnin kemali bunlardan öylesine üstündür ki aradaki farkı düşünmek bile zordur. Bu yüzden her itibar, her hayranlık, her gayret faziletle ve faziletle uyumlu eylemlerle ilgilidir; ruhlarda bu şekilde bulunan ya da bu şekilde yapılan her şeye tek bir adla "ahlâken güzel" denir. Bunların hepsine dair, şeylerin adlarıyla ifade edilen kavramların neler olduğunu, her birinin gücünün ve tabiatının ne olduğunu birazdan göreceğiz.
itaque nostrum est—quod nostrum dico, artis est—ad ea principia, quae accepimus, consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. quod quidem pluris est haud paulo magisque ipsum propter se expetendum quam aut sensus aut corporis ea, quae diximus, quibus tantum praestat mentis excellens perfectio, ut vix cogitari possit quid intersit. itaque omnis honos, omnis admiratio, omne studium ad virtutem et ad eas actiones, quae virtuti sunt consentaneae, refertur, eaque omnia, quae aut ita in animis sunt aut ita geruntur, uno nomine honesta dicuntur. quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus.
5.61Burada yalnızca şunu açıklayalım: sözünü ettiğim bu ahlâken güzel şeyler, kendimizi sevmemizden ayrı olarak, kendi tabiatları gereği kendileri için istenmeye layıktır. Bunu, tabiatın aynada görür gibi görüldüğü çocuklar gösterir. Yarışırken ne büyük hevesleri var, çekişmeleri ne kızgın! Kazandıklarında nasıl sevinçten coşarlar! Yenilenler nasıl utanır! Suçlanmaktan nasıl kaçınırlar! Övülmeyi nasıl isterler! Akranlarının önüne geçmek için hangi zahmete katlanmazlar! Kendilerine iyilik edenleri nasıl hatırlarlar, iyiliğe karşılık vermeyi nasıl isterler! Bunlar en çok en iyi yaratılışlı çocuklarda görünür; onlarda, kavradığımız bu ahlâken güzel şeyler tabiat tarafından adeta bir taslak hâlinde çizilmiştir.
Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. quanta studia decertantium sunt! quanta ipsa certamina! ut illi efferuntur laetitia, cum vicerunt! ut pudet victos! ut se accusari nolunt! quam cupiunt laudari! quos illi labores non perferunt, ut aequalium principes sint! quae memoria est in iis bene merentium, quae referendae gratiae cupiditas! atque ea in optima quaque indole maxime apparent, in qua haec honesta, quae intellegimus, a natura tamquam adumbrantur.
5.62Ama bunlar çocuklarda böyledir; artık olgunlaşmış yaşlarda ise belirgin biçimde ortaya çıkar. İnsanlıktan o kadar uzak kim vardır ki çirkinlikten tiksinmesin, ahlâken güzel olana onay vererek etkilenmesin? Şehvet düşkünü, küstah bir gençlikten kim nefret etmez? Buna karşılık, kendisini hiç ilgilendirmese bile, o yaşta hayâyı ve metaneti kim sevmez? Fregellaeli hain Pullus Numitorius'tan, devletimize faydası dokunmuş olsa da, kim nefret etmez? Şehrinin kurtarıcısı Kodros'u, Erekhtheus'un kızlarını kim en yüksek övgülerle anmaz? Tubulus'un adından kim tiksinmez? Ölmüş olduğu hâlde Aristeides'i kim sevmez? Yoksa vefayla, dostlukla, yüce gönüllülükle yapılmış bir şeyi dinlerken ya da okurken ne kadar etkilendiğimizi unutuyor muyuz?
Sed haec in pueris; expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. quis est tam dissimilis homini, qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? cui Tubuli nomen odio non est? quis Aristidem non mortuum diligit? an obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus?
5.63Övgü ve şeref için doğmuş, yetiştirilmiş, terbiye görmüş bizlerden ne söz edeyim? Tiyatroda şu sözler söylendiğinde halkın ve cahillerin ne çığlıkları kopar: "Orestes benim!" Öteki de karşılık verir: "Hayır, asıl Orestes benim, diyorum!" Hele ikisi de şaşkın ve neye uğradığını bilmeyen krala birer çıkış yolu gösterip birlikte öldürülmeyi dilediklerinde, bu sahne her oynandığında en büyük hayranlıktan başka ne uyandırır? Demek ki hiçbir faydanın aranmadığı, hatta faydaya rağmen sadakatin korunduğu bu ruh tavrını onaylayıp övmeyen kimse yoktur.
Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? qui clamores vulgi atque imperitorum excitantur in theatris, cum illa dicuntur: Ego sum Orestes, contraque ab altero: Immo enimvero ego sum, inquam, Orestes! cum autem etiam exitus ab utroque datur conturbato errantique regi, ambo ergo se una necari cum precantur, quotiens hoc agitur, ecquandone nisi admirationibus maximis? nemo est igitur, quin hanc affectionem animi probet atque laudet, qua non modo utilitas nulla quaeritur, sed contra utilitatem etiam conservatur fides.
5.64Yalnız uydurma hikâyeler değil, tarihler de, en çok da bizim tarihimiz bu tür örneklerle doludur. İda Dağı'nın Büyük Ana'sının kutsal emanetlerini karşılamak için en iyi adamı biz seçtik; krallara vasileri biz gönderdik; vatanın selameti için canlarını adayan komutanlar bizimdir; surlara yaklaşmakta olan en amansız düşman krala zehirden sakınmasını haber veren konsüller bizimdir; zorla uğradığı ırza geçmenin lekesini kendi isteğiyle ölerek temizleyen kadın da, kızı kirletilmesin diye onu öldüren adam da bizim devletimizde çıktı. Bunları ve daha sayısız örneği yapanların şeref parıltısına kapılıp kendi faydalarını unuttuklarını, bizim de onları överken ahlâken güzel olandan başka hiçbir şeyin etkisinde kalmadığımızı kim anlamaz?
Bunları kısaca anlattım —konuda hiçbir şüphe olmadığı için elimden gelen bütün genişliğe başvurmadım—; ama bunlardan kesin olarak şu sonuç çıkar: bütün faziletler de, onlardan doğan ve onlara bağlı kalan o ahlâken güzel olan da kendi uğruna istenmeye layıktır.
Talibus exemplis non fictae solum fabulae, verum etiam historiae refertae sunt, et quidem maxime nostrae. nos enim ad sacra Idaea accipienda optimum virum delegimus, nos tutores misimus regibus, nostri imperatores pro salute patriae sua capita voverunt, nostri consules regem inimicissimum moenibus iam adpropinquantem monuerunt, a veneno ut caveret, nostra in re publica et quae per vim oblatum stuprum voluntaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. quae quidem omnia et innumerabilia praeterea quis est quin intellegat et eos qui fecerint dignitatis splendore ductos inmemores fuisse utilitatum suarum nosque, cum ea laudemus, nulla alia re nisi honestate duci? Quibus rebus expositis breviter—nec enim sum copiam, quam potui, quia dubitatio in re nulla erat, persecutus—sed his rebus concluditur profecto et virtutes omnes et honestum illud, quod ex iis oritur et in iis haeret, per se esse expetendum.
5.65Sözünü ettiğimiz ahlâken güzel olanın bütün alanında, insanlar arasındaki bağ kadar parlak ve geniş bir şey yoktur: adeta bir ortaklık, faydaların paylaşılması ve insan soyuna duyulan sevginin kendisi. Bu sevgi ilk tohumdan doğar —çocuklar anne babaları tarafından sevilir, bütün ev evlilikle ve soyla birbirine bağlanır— ve yavaş yavaş dışarıya yayılır: önce kan akrabalarına, sonra evlilikle kurulan hısımlıklara, ardından dostluklara, sonra komşulara, sonra vatandaşlara ve devletçe müttefik ve dost olanlara, en sonunda bütün insan soyunu kucaklar. Herkese hakkını veren ve sözünü ettiğim bu insanî birliği cömertçe ve hakkaniyetle koruyan bu ruh tavrına adalet denir; ona hürmet, iyilik, cömertlik, lütufkârlık, nezaket ve aynı türden ne varsa eklenir. Bunlar adalete öyle özgüdür ki aynı zamanda öteki faziletlerin de ortak malıdır.
in omni autem honesto, de quo loquimur, nihil est tam illustre nec quod latius pateat quam coniunctio inter homines hominum et quasi quaedam societas et communicatio utilitatum et ipsa caritas generis humani. quae nata a primo satu, quod a procreatoribus nati diliguntur et tota domus coniugio et stirpe coniungitur, serpit sensim foras, cognationibus primum, tum affinitatibus, deinde amicitiis, post vicinitatibus, tum civibus et iis, qui publice socii atque amici sunt, deinde totius complexu gentis humanae. quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico, societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.
5.66Çünkü insan tabiatı, Yunanların politikon dediği, adeta vatandaşlığa ve topluma yatkın doğuştan bir şey taşıyacak biçimde yaratılmıştır; bu yüzden her fazilet ne yaparsa yapsın, ortaklıktan ve açıkladığım insanî sevgi ve birliktelikten uzak düşmeyecektir. Adalet de kendini öteki faziletlere nasıl yayıyorsa, karşılığında onlara da öyle ihtiyaç duyar; çünkü adalet ancak cesur ve bilge bir adam tarafından korunabilir. Sözünü ettiğim faziletlerin bu ahengi ve birliği nasılsa, ahlâken güzel olan da öyledir; çünkü ahlâken güzel olan ya faziletin kendisidir ya da faziletle yapılmış iştir. Bunlarla uyumlu ve faziletlere karşılık veren bir hayat doğru, ahlâken güzel, tutarlı ve tabiata uygun sayılabilir.
nam cum sic hominis natura generata sit, ut habeat quiddam ingenitum quasi civile atque populare, quod Graeci πολιτικόν vocant, quicquid aget quaeque virtus, id a communitate et ea, quam exposui, caritate ac societate humana non abhorrebit, vicissimque iustitia, ut ipsa se fundet in ceteras virtutes, sic illas expetet. servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. qualis est igitur omnis haec, quam dico, conspiratio consensusque virtutum, tale est illud ipsum honestum, quandoquidem honestum aut ipsa virtus est aut res gesta virtute; quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest.
5.67Faziletlerin bu birleşmesi ve kaynaşması yine de filozoflar tarafından belli bir yolla birbirinden ayrılır. Hepsi birbirinden pay alacak ve biri ötekinden ayrılamayacak kadar birbirine bağlı ve örülü olsalar da, her birinin kendine özgü bir işi vardır: cesaret zahmetlerde ve tehlikelerde, itidal hazlardan vazgeçmekte, basiret iyiyle kötüyü seçmekte, adalet herkese hakkını vermekte görülür. Madem her fazilette adeta dışarıya bakan, başkalarına yönelen ve onları kucaklayan bir özen vardır, şu sonuç çıkar: dostlar, kardeşler, akrabalar, hısımlar, vatandaşlar, nihayet —insanların tek bir topluluk olduğunu kabul ettiğimize göre— bütün insanlar kendi uğurlarına istenmeye layıktır. Oysa bunların hiçbiri, iyilerin gayesine ve son sınırına dahil olacak türden değildir.
atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. nam cum ita copulatae conexaeque sint, ut omnes omnium participes sint nec alia ab alia possit separari, tamen proprium suum cuiusque munus est, ut fortitudo in laboribus periculisque cernatur, temperantia in praetermittendis voluptatibus, prudentia in dilectu bonorum et malorum, iustitia in suo cuique tribuendo. quando igitur inest in omni virtute cura quaedam quasi foras spectans aliosque appetens atque complectens, existit illud, ut amici, ut fratres, ut propinqui, ut affines, ut cives, ut omnes denique—quoniam unam societatem hominum esse volumus—propter se expetendi sint. atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extremo bonorum.
5.68Böylece kendi uğruna istenen şeylerin iki türü bulunur. Biri, o son sınırı tamamlayan şeylerde bulunur; bunlar ya ruha ya bedene aittir. Dışarıda olanlar ise, yani ne ruhta ne bedende bulunan dostlar, anne baba, çocuklar, akrabalar, vatanın kendisi gibi şeyler, kendiliğinden değerlidir, ama ötekilerle aynı türden değildir. Dışarıdaki bütün bu şeyler, istenmeye layık olsalar da, en yüksek iyinin içinde olsaydı hiç kimse en yüksek iyiye asla ulaşamazdı.
ita fit, ut duo genera propter se expetendorum reperiantur, unum, quod est in iis, in quibus completur illud extremum, quae sunt aut animi aut corporis; haec autem, quae sunt extrinsecus, id est quae neque in animo insunt neque in corpore, ut amici, ut parentes, ut liberi, ut propinqui, ut ipsa patria, sunt illa quidem sua sponte cara, sed eodem in genere, quo illa, non sunt. nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur.
5.69"Peki," diyeceksin, "dostluklar, akrabalıklar ve öteki dış şeyler en yüksek iyinin içinde değilse, her şeyin en yüksek iyiye bağlandığı nasıl doğru olabilir?" Şu gerekçeyle elbette: dış şeyleri, her birinin kendi faziletinden doğan vazifelerle koruruz. Dosta ve babaya gösterilen özen, vazifesini yerine getiren kişiye tam da şu bakımdan fayda sağlar: vazifeyi böyle yerine getirmek, faziletlerden doğan doğru eylemlerden biridir. Bilgeler bunları tabiatın rehberliğinde, adeta görerek izlerler; kemale ermemiş ama üstün yeteneklere sahip insanları ise çoğu zaman şan harekete geçirir, çünkü şan ahlâken güzel olanın görünüşünü ve benzerliğini taşır. Her yönden kemale ermiş ve eksiksiz olan ahlâki güzelliğin kendisini, her şeyin en parlak ve en çok övülmeye layık olan bu tek şeyini derinlemesine görselerdi, onun yalnızca gölgemsi bir kanaatine bu kadar sevinen bu insanlar kim bilir ne büyük bir sevinçle dolarlardı!
Quo modo igitur, inquies, verum esse poterit omnia referri ad summum bonum, si amicitiae, si propinquitates, si reliqua externa summo bono non continentur? Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. nam et amici cultus et parentis ei, qui officio fungitur, in eo ipso prodest, quod ita fungi officio in recte factis est, quae sunt orta a virtutibus. quae quidem sapientes sequuntur duce natura tanquam videntes; non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. quodsi ipsam honestatem undique perfectam atque absolutam. rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur?
5.70Hazlara kendini kaptırmış, arzuların ateşiyle yanıp tutuşan biri, en şiddetle arzuladığı şeylere kavuştuğunda, Hannibal'i yendiğinde Büyük Africanus'un ya da Kartaca'yı yıktığında Küçük Africanus'un duyduğu kadar büyük bir sevince gömülür mü sanıyoruz? O bayram gününde Tiber'den aşağı inmek kimi, Kral Perseus'u esir olarak getirirken aynı nehirden yukarı çıkan Lucius Paulus'un duyduğu kadar sevindirmiştir?
Haydi şimdi, sevgili Lucius, faziletlerin yüceliğini ve üstünlüğünü zihninde kur:
quem enim deditum voluptatibus, quem cupiditatum incendiis inflammatum in iis potiendis, quae acerrime concupivisset, tanta laetitia perfundi arbitramur, quanta aut superiorem Africanum Hannibale victo aut posteriorem Karthagine eversa? quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Age nunc, Luci noster, extrue animo altitudinem excellentiamque virtutum:
5.71o zaman faziletlere sahip olan, yüce ve dimdik bir ruhla yaşayan insanların her zaman mesut olduğundan artık şüphe etmeyeceksin; çünkü onlar bilirler ki talihin bütün sarsıntıları, işlerin ve zamanların bütün değişimleri, faziletle boy ölçüşmeye kalkıştığında hafif ve güçsüz kalacaktır. Bedenin iyileri olarak saydığımız şeyler en mutlu hayatı tamamlar, ama öyle ki mutlu hayat onlarsız da var olabilir. Çünkü iyilere yapılan bu eklemeler o kadar küçük ve önemsizdir ki, yıldızlar güneşin ışınları içinde nasıl görünmezse, bunlar da faziletlerin parıltısı içinde görünmez bile.
Bedenin nimetlerinin mutlu yaşamakta küçük bir ağırlığı olduğu doğru bir sözdür; ama hiç ağırlığı olmadığını söylemek de fazla zorlamadır.
iam non dubitabis, quin earum compotes homines magno animo erectoque viventes semper sint beati, qui omnis motus fortunae mutationesque rerum et temporum levis et inbecillos fore intellegant, si in virtutis certamen venerint. illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. ita enim parvae et exiguae sunt istae accessiones bonorum, ut, quem ad modum stellae in radiis solis, sic istae in virtutum splendore ne cernantur quidem. Atque hoc ut vere dicitur, parva esse ad beate vivendum momenta ista corporis commodorum, sic nimis violentum est nulla esse dicere;
5.72Çünkü böyle tartışanlar, bana kalırsa, tabiatın ilkeleri olarak bizzat kendi koydukları şeyleri unutmuşlardır. Demek ki bunlara bir değer tanımak gerekir; yeter ki ne kadar tanınacağını bilesin. Gösterişli olandan çok doğruyu arayan bir filozofa yakışan şudur: o gösterişçilerin bile tabiata uygun olduğunu kabul ettikleri şeyleri hiçe saymamak ve faziletin gücünün, ahlâken güzel olanın —deyim yerindeyse— otoritesinin o kadar büyük olduğunu görmek ki geri kalanlar yok sayılmasın ama yok gibi görünecek kadar küçük kalsın. Bu, hem fazilet dışındaki her şeyi küçümsemeyen hem de faziletin kendisini ona yaraşan övgülerle yücelten birinin sözüdür; kısacası en yüksek iyinin her yönden tam ve eksiksiz açıklaması budur. Öteki filozoflar buradan birer parça kapmaya çalıştılar ve her biri kendi görüşünü ortaya koyuyormuş gibi görünmek istedi.
qui enim sic disputant, obliti mihi videntur, quae ipsi fecerint principia naturae. tribuendum est igitur his aliquid, dum modo quantum tribuendum sit intellegas. est enim philosophi non tam gloriosa quam vera quaerentis nec pro nihilo putare ea, quae secundum naturam illi ipsi gloriosi esse fatebantur, et videre esse tantam vim virtutis tantamque, ut ita dicam, auctoritatem honestatis, ut reliqua non illa quidem nulla, sed ita parva sint, ut nulla esse videantur. haec est nec omnia spernentis praeter virtutem et virtutem ipsam suis laudibus amplificantis oratio, denique haec est undique completa et perfecta explicatio summi boni. hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videri voluit afferre sententiam.
5.73Aristoteles ve Theophrastos şeylerin ilmini kendi başına sık sık ve hayranlık uyandıracak bir şekilde övmüşlerdir; yalnız buna kapılan Erillus ilmin en yüksek iyi olduğunu ve başka hiçbir şeyin kendi uğruna istenmeye layık olmadığını savundu. Eskiler insanî şeyleri hor görüp küçümsemek üzerine çok şey söylediler; Ariston yalnız bunu tuttu ve kusurlarla faziletler dışında kaçınılacak ya da istenecek hiçbir şey olmadığını söyledi. Bizimkiler acı çekmemeyi tabiata uygun şeyler arasında saymışlardı; Hieronymos bunu en yüksek iyi ilan etti. Kallipho ve ondan sonra Diodoros ise biri haza, öteki acısızlığa gönül vermiş olsa da, ikisi de bizimkilerin en çok övdüğü ahlâken güzel olandan vazgeçemedi.
saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. at vero Callipho et post eum Diodorus, cum alter voluptatem adamavisset, alter vacuitatem doloris, neuter honestate carere potuit, quae est a nostris laudata maxime.
5.74Hatta hazcılar bile kaçamak yollar ararlar, bütün gün faziletleri dillerinden düşürmezler; hazzın yalnızca başlangıçta istendiğini, sonra alışkanlıkla adeta ikinci bir tabiat oluştuğunu, bu tabiatın sevkiyle hiçbir haz aramadan pek çok şey yaptıklarını söylerler. Geriye Stoacılar kalıyor. Onlar bizden bir iki şey değil, felsefemizin tamamını kendilerine aktardılar; öteki hırsızlar çaldıkları malların damgalarını nasıl değiştirirse, onlar da bizim görüşlerimizi kendilerininmiş gibi kullanabilmek için, şeylerin damgası olan adları değiştirdiler. Böylece hür insana yaraşır sanatlarla uğraşanlara, bilginlere, ünlü adamlara, devletin önde gelenlerine, krallara layık tek öğreti olarak bu öğreti kalıyor.
Bunları söyledikten sonra biraz durdu ve şöyle dedi:
quin etiam ipsi voluptarii deverticula quaerunt et virtutes habent in ore totos dies voluptatemque primo dumtaxat expeti dicunt, deinde consuetudine quasi alteram quandam naturam effici, qua inpulsi multa faciant nullam quaerentes voluptatem. Stoici restant. ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt. ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?
5.75Piso: Ne dersiniz? Hakkım olduğu üzere sizin önünüzde yeterince ders verebildim mi?
Cicero: Sen, Piso, başka zamanlarda olduğu gibi bugün de bu konuları öyle iyi biliyormuşsun gibi göründün ki, seninle daha sık görüşebilseydik Yunanlara pek el açmamız gerekmezdi diye düşünüyorum. Bunu daha da çok beğendim, çünkü senin hocan olan Napolili Staseas'ın, gerçekten ünlü bir Peripatetik olduğu hâlde, bu konularda epey farklı konuştuğunu hatırlıyorum; o, iyi ya da kötü talihe, bedenin iyilerine ya da kötülerine büyük ağırlık verenlere katılırdı.
Piso: Dediğin gibi; ama dostumuz Antiokhos bunları Staseas'tan çok daha iyi ve güçlü söyler. Gerçi ben senin neyi benimsediğini değil, şu bizim Cicero'nun neyi benimsediğini soruyorum; onu senin elinden öğrenci olarak almak istiyorum.
inquit; satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Et ego: Tu vero, inquam, Piso, ut saepe alias, sic hodie ita nosse ista visus es, ut, si tui nobis potestas saepius fieret, non multum Graecis supplicandum putarem. quod quidem eo probavi magis, quia memini Staseam Neapolitanum, doctorem illum tuum, nobilem sane Peripateticum, aliquanto ista secus dicere solitum, assentientem iis, qui multum in fortuna secunda aut adversa, multum in bonis aut malis corporis ponerent. Est, ut dicis, inquit; sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere.
5.76Bunun üzerine Lucius söze girdi:
Lucius: Ben bunları çok beğendim; Quintus'un da öyle olduğunu sanıyorum.
Piso: Peki sen ne diyorsun? Bu gence izin veriyor musun? Yoksa iyice öğrendiğinde hiçbir şey bilmeyeceği şeyleri öğrenmesini mi tercih edersin?
Cicero: Ben ona izin veriyorum. Ama senin söylediklerini benim de onaylayabileceğimi unuttun mu? Kim kendisine akla yatkın görünen şeyleri onaylamaktan kaçınabilir?
Piso: Peki, kimse algılamadığı, kavramadığı, bilmediği bir şeyi onaylayabilir mi?
Cicero: Aramızdaki ayrılık, Piso, büyük bir ayrılık değil. Bana hiçbir şeyin algılanamayacağı görünmesinin tek sebebi şudur: Stoacılar algılama gücünü öyle tarif ederler ki, yanlış olamayacak türden bir doğrudan başka hiçbir şeyin algılanamayacağını söylerler. Demek ki ayrılığım onlarladır, Peripatetiklerle hiç yoktur. Ama bunu bırakalım; çünkü bu, hem epey uzun hem de oldukça çekişmeli bir tartışmadır.
Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Tum mihi Piso: Quid ergo? inquit, dasne adolescenti veniam? an eum discere ea mavis, quae cum plane perdidicerit, nihil sciat? Ego vero isti, inquam, permitto. sed nonne meministi licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare? An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptum, quod comprehensum, quod cognitum non habet? Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. nihil enim est aliud, quam ob rem mihi percipi nihil posse videatur, nisi quod percipiendi vis ita definitur a Stoicis, ut negent quicquam posse percipi nisi tale verum, quale falsum esse non possit. itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane. sed haec omittamus; habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
5.77Bana asıl, bütün bilgelerin her zaman mesut olduğunu biraz aceleyle söylemişsin gibi geliyor; konuşman nasılsa bu noktanın üzerinden uçup geçti. Bu ispat edilmezse, korkarım Theophrastos'un talih, acı ve bedenin işkencesi hakkında söyledikleri doğru çıkar; o, mutlu hayatın bunlarla hiçbir şekilde bir arada bulunamayacağını düşünüyordu. Çünkü aynı insanın hem mesut olması hem de pek çok kötülüğün altında ezilmesi büyük bir çelişkidir. Bunların nasıl bağdaşacağını doğrusu anlamıyorum.
Piso: Hangisini kabul etmiyorsun: faziletin, mutlu yaşamak için kendi kendine yetecek kadar güçlü olduğunu mu? Yoksa bunu kabul ediyorsan, faziletlere sahip olanların bazı kötülüklere uğrasalar da mesut olabileceklerini mi reddediyorsun?
Cicero: Ben faziletin mümkün olan en büyük güce sahip olmasını isterim; ama ne kadar güçlü olduğunu başka bir sefer konuşuruz. Şimdi yalnız şunu soruyorum: faziletin dışında herhangi bir şey iyiler arasında sayılırsa, fazilet bu kadar güçlü olabilir mi?
illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; nescio quo modo praetervolavit oratio. quod nisi ita efficitur, quae Theophrastus de fortuna, de dolore, de cruciatu corporis dixit, cum quibus coniungi vitam beatam nullo modo posse putavit, vereor, ne vera sint. nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. haec quo modo conveniant, non sane intellego. Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? an, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint? Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; sed quanta sit alias; nunc tantum possitne esse tanta, si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.
5.78Piso: Ama Stoacılara faziletin tek başına, var olduğu sürece hayatı mutlu kıldığını kabul ediyorsan, bunu Peripatetiklere de kabul etmiş olursun. Çünkü onların kötü demeye cesaret edemediği, ama sert, elverişsiz, reddedilmesi gereken ve tabiata yabancı olduğunu kabul ettiği şeylere biz kötü diyoruz, yalnız küçük, neredeyse en küçük kötüler. Bu yüzden sert ve reddedilecek şeyler içinde bulunan biri mesut olabiliyorsa, küçük kötüler içinde bulunan da olabilir.
Cicero: Piso, davalarda meselenin ne olduğunu keskin bir gözle görmeye alışmış biri varsa, o kesinlikle sensin. Bu yüzden lütfen dikkat et; çünkü şimdiye kadar, belki benim kusurumdan, ne sorduğumu göremiyorsun.
Piso: Seni dinliyorum; sorduğum şeye ne cevap vereceğini bekliyorum.
Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit, vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. quae enim mala illi non audent appellare, aspera autem et incommoda et reicienda et aliena naturae esse concedunt, ea nos mala dicimus, sed exigua et paene minima. quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse, qui est in parvis malis. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur, is es profecto tu. quare attende, quaeso. nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Istic sum, inquit, expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.
5.79Cicero: Cevabım şu: şu anda faziletin neler yapabileceğini değil, neyin tutarlı söylendiğini, neyin kendi kendisiyle çeliştiğini soruyorum.
Piso: Nasıl yani?
Cicero: Zenon kâhin ağzından konuşur gibi görkemle "Fazilet mutlu yaşamak için kendi kendine yeter" diye ilan edip, "Neden?" diye sorulduğunda "Çünkü ahlâken güzel olandan başka hiçbir iyi yoktur" diye cevap verdiğinde, bunun doğru olup olmadığını artık sormuyorum; söylediğim şu: söyledikleri birbiriyle mükemmel biçimde tutarlıdır.
Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat. Quo igitur, inquit, modo? Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum. Non quaero iam verumne sit; illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.
5.80Diyelim ki Epikuros da aynı şeyi, bilgenin her zaman mesut olduğunu söyledi —bunu ara sıra ağzından kaçırmayı âdet edinmiştir—; hatta bilgenin en şiddetli acılarla kıvranırken "Ne tatlı! Hiç umurumda değil!" diyeceğini söyler. Tabiatta neden bu kadar çok iyi bulduğu konusunda adamla kavga etmem; ama şu noktada üstüne giderim: acının en büyük kötü olduğunu söylemişken ne söylemesi gerektiğini bilmiyor. Şimdi sana karşı sözüm de aynıdır. Sen de, deyim yerindeyse resmi yapılmış bir filozof bile görmemiş insanların iyi ve kötü dediği şeylerin hepsine iyi ve kötü diyorsun: sağlığa, güce, boya, güzelliğe, bütün tırnakların sağlamlığına iyi; çirkinliğe, hastalığa, sakatlığa kötü.
dixerit hoc idem Epicurus, semper beatum esse sapientem—quod quidem solet ebullire non numquam—, quem quidem, cum summis doloribus conficiatur, ait dicturum: Quam suave est! quam nihil curo!; non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Eadem nunc mea adversum te oratio est. dicis eadem omnia et bona et mala, quae quidem dicunt ii, qui numquam philosophum pictum, ut dicitur, viderunt: valitudinem, vires, staturam, formam, integritatem unguiculorum omnium bona, deformitatem, morbum, debilitatem mala.
5.81Dış şeyler konusunda gerçi ölçülü davranıyorsun; ama madem bunlar bedenin iyileridir, onları sağlayan şeyleri de —dostları, çocukları, akrabaları, zenginliği, makamları, kudreti— elbette iyiler arasında sayacaksın. Şimdi dikkat et: buna karşı bir şey söylemiyorum; söylediğim şu: bilgenin başına gelebilecek bu şeyler kötüyse, bilge olmak mutlu yaşamak için yetmez.
Piso: Hayır; en mutlu biçimde yaşamak için yetmez, ama mutlu yaşamak için yeter.
Cicero: Biraz önce meseleyi bu şekilde koyduğunu fark ettim ve dostumuz Antiokhos'un da genellikle böyle söylediğini biliyorum; ama birinin hem mesut olup hem de yeterince mesut olmamasından daha kabul edilmez ne olabilir? Yeterli olana eklenen her şey fazladır; hiç kimse de fazlasıyla mesut değildir; dolayısıyla hiç kimse mesut olandan daha mesut olamaz.
iam illa externa parce tu quidem; sed haec cum corporis bona sint, eorum conficientia certe in bonis numerabis, amicos, liberos, propinquos, divitias, honores, opes. contra hoc attende me nihil dicere, illud dicere, si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Animadverti, inquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; et nemo nimium beatus est; ita nemo beato beatior.
5.82Piso: Öyleyse Quintus Metellus'u düşün: üç oğlunu konsül olarak gördü, bunlardan biri sansör de oldu ve zafer alayı da yaptı; dördüncüsünü praetor olarak gördü; hepsini sağ salim geride bıraktı, üç kızını evlendirdi; kendisi de konsül, sansör, hatta augur olmuş ve zafer alayı yapmıştı. Bilge olduğunu varsayalım; sence bu adam, düşmanların elinde uykusuzluk ve açlıkla öldürülen Regulus'tan —onun da aynı şekilde bilge olduğunu varsayalım— daha mesut değil midir?
Ergo, inquit, tibi Q. Metellus, qui tris filios consules vidit, e quibus unum etiam et censorem et triumphantem, quartum autem praetorem, eosque salvos reliquit et tris filias nuptas, cum ipse consul, censor, etiam augur fuisset et triumphasset, ut sapiens fuerit, nonne beatior quam, ut item sapiens fuerit, qui in potestate hostium vigiliis et inedia necatus est, Regulus?
5.83Cicero: Bunu neden bana soruyorsun? Stoacılara sor.
Piso: Peki sence ne cevap verirler?
Cicero: Metellus'un Regulus'tan hiç de daha mesut olmadığını.
Piso: O hâlde işe buradan başlamak gerekir.
Cicero: Yine de konudan sapıyoruz. Ben neyin doğru olduğunu değil, herkesin kendi görüşüne göre ne söylemesi gerektiğini soruyorum. Keşke Stoacılar birinin ötekinden daha mesut olduğunu söyleselerdi! O zaman binanın çöktüğünü görürdün. Onlara göre iyi yalnız fazilette ve ahlâken güzel olanın kendisindedir; ne fazilet artar ne de ahlâken güzel olan; sahip olanı zorunlu olarak mesut kılan tek iyi de budur. Madem mesut olmak yalnız buna bağlıdır ve bu artırılamaz, biri ötekinden nasıl daha mesut olabilir? Bunların nasıl birbirine uyduğunu görüyor musun? Vallahi —düşündüğümü itiraf etmem gerek— onlarda fikirlerin örgüsü hayranlık uyandırıcıdır. Sonlar başlangıçlara, ortadakiler her ikisine, her şey her şeye uyar. Neyin neyi gerektirdiğini, neyin neyle çeliştiğini görürler. Geometride olduğu gibi, ilk önermeleri kabul ettin mi, hepsini kabul etmek zorundasın. Ahlâken güzel olandan başka hiçbir şeyin iyi olmadığını kabul et: mutlu hayatın faziletten ibaret olduğunu da kabul etmek zorundasın. Şimdi bir de tersinden bak:
Quid me istud rogas? inquam. Stoicos roga. Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Tamen a proposito, inquam, aberramus. non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! iam ruinas videres. in virtute enim sola et in ipso honesto cum sit bonum positum, cumque nec virtus, ut placet illis, nec honestum crescat, idque bonum solum sit, quo qui potiatur, necesse est beatus sit, cum id augeri non possit, in quo uno positum est beatum esse, qui potest esse quisquam alius alio beatior? videsne, ut haec concinant? et hercule—fatendum est enim, quod sentio—mirabilis est apud illos contextus rerum. respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. quid sequatur, quid repugnet, vident. ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. concede nihil esse bonum, nisi quod honestum sit: concedendum est in virtute esse positam beatam vitam. vide rursus retro:
5.84bunu kabul edersen ötekini de kabul etmek zorunda kalırsın. Sizinkiler için aynı şey söylenemez. "İyilerin üç türü vardır": konuşma yokuş aşağı akıp gider. Sona varır, bir çukura takılır. Çünkü bilgenin mutlu hayat için hiçbir eksiği olamayacağını söylemek ister. Güzel bir söz, Sokrates'e, hatta Platon'a yaraşır. "Bunu söylemeye cesaret ediyorum," diyor. Edemezsin, önce ördüğünü sökmedikçe. Yoksulluk kötüyse, ne kadar bilge olursa olsun hiçbir dilenci mesut olamaz. Oysa Zenon onun yalnız mesut değil, zengin de olduğunu söylemeye cesaret etti. Acı çekmek kötüdür: çarmıha gerilen mesut olamaz. Çocuklar iyidir: çocuksuzluk acınacak hâldir. Vatan iyidir: sürgün acınacak hâldir. Sağlık iyidir: hastalık acınacak hâldir. Bedenin bütünlüğü iyidir: sakatlık acınacak hâldir. Gözlerin sağlamlığı iyidir: körlük acınacak hâldir. Bilge bunları teker teker teselliyle hafifletebilse bile, hepsine birden nasıl dayanacak? Aynı adam hem kör, hem sakat, hem en ağır hastalığa tutulmuş, hem sürgün, hem çocuksuz, hem yoksul olsun ve işkence sehpasında kıvransın: buna ne diyorsun, Zenon? "Mesut," diyor. En mesut mu? "Elbette," diyecek, "çünkü bu şeyin, tıpkı mesut olmanın kendisinin de içinde bulunduğu fazilet gibi, derecesi olmadığını öğrettim."
dato hoc dandum erit illud. Quod vestri non item. Tria genera bonorum; proclivi currit oratio. venit ad extremum; haeret in salebra. cupit enim dicere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Audeo dicere, inquit. Non potes, nisi retexueris illa. paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. at Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. bonum liberi: misera orbitas. bonum patria: miserum exilium. bonum valitudo: miser morbus. bonum integritas corporis: misera debilitas. bonum incolumis acies: misera caecitas. quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? sit enim idem caecus, debilis, morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Beatum, inquit. Etiam beatissimum? Quippe, inquiet, cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etiam beatum.
5.85Sen bunun "en mesut" olmasını inanılmaz buluyorsun. Peki senin söylediğin inanılır mı? Beni halkın önüne çağırırsan, böyle bir durumdaki adamın mesut olduğunu onlara asla kabul ettiremezsin. Basiretli kimselerin önüne çağırırsan, belki bir noktada tereddüt ederler: faziletin, ona sahip olanları Phalaris'in boğasının içinde bile mesut kılacak kadar güçlü olup olmadığında. Ama öteki noktada hiç tereddüt etmezler: Stoacıların kendileriyle tutarlı, sizin ise kendinizle çelişkili konuştuğunuzda.
Piso: Demek Theophrastos'un mutlu hayat üzerine o kitabını beğeniyorsun?
Cicero: Yine konudan sapıyoruz; ama uzatmayayım, Piso: bu şeyler kötüyse, evet, beğeniyorum.
Piso: Peki sana kötü görünmüyorlar mı?
Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. quid? tuum credibile? si enim ad populum me vocas, eum, qui ita sit affectus, beatum esse numquam probabis; si ad prudentes, alterum fortasse dubitabunt, sitne tantum in virtute, ut ea praediti vel in Phalaridis tauro beati sint, alterum non dubitabunt, quin et Stoici convenientia sibi dicant et vos repugnantia. Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala?
5.86Cicero: Öyle bir şey soruyorsun ki hangi cevabı versem senin bir o yana bir bu yana dönmen gerekecek.
Piso: Nasıl yani?
Cicero: Çünkü kötüyseler, onların içinde bulunan mesut olmayacak; kötü değillerse, Peripatetiklerin bütün öğretisi yıkılır.
Piso gülerek karşılık verdi:
Piso: Ne yapmaya çalıştığını görüyorum; öğrencini elinden alacağımdan korkuyorsun.
Cicero: Seni izlerse alabilirsin elbette; seninle olursa benimle de olacak demektir.
Piso: Dinle öyleyse Lucius; sözümü sana yöneltmeliyim. Theophrastos'un dediği gibi, felsefenin bütün itibarı mutlu hayatı elde etmeye dayanır; çünkü hepimiz mutlu yaşama arzusuyla yanıp tutuşuyoruz. Bu konuda amcanın oğluyla aynı görüşteyim.
Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Quo tandem modo? inquit. Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit; si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; ne discipulum abducam, times. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; erit enim mecum, si tecum erit. Audi igitur, inquit, Luci; tecum enim mihi instituenda oratio est. Omnis auctoritas philosophiae, ut ait Theophrastus, consistit in beata vita comparanda; beate enim vivendi cupiditate incensi omnes sumus. hoc mihi cum tuo fratre convenit.
5.87Bu yüzden bakmamız gereken şu: filozofların öğretisi bize bunu verebilir mi? Vaat ettiği kesin. Etmeseydi, Platon barbar rahiplerden sayıları ve gökle ilgili bilgileri öğrenmek için neden Mısır'ı dolaşsın? Sonra neden Tarentum'a, Arkhytas'ın yanına gitsin? Neden öteki Pythagorasçılara, Ekhekrates'e, Timaios'a, Arion'a, Lokroi'ya gitsin? Sokrates'i eserlerinde canlandırdıktan sonra ona Pythagorasçıların öğretisini eklemek, Sokrates'in reddettiği şeyleri de öğrenmek için. Pythagoras'ın kendisi neden Mısır'ı dolaşıp İran'ın Magoslarına gitti? Barbarların bu kadar geniş ülkelerini neden yayan dolaştı, bu kadar denizi aştı? Demokritos neden aynısını yaptı? Onun —doğru mu yanlış mı, araştırmayı bırakıyoruz— kendi gözlerini kör ettiği söylenir; zihni düşüncelerinden olabildiğince az uzaklaşsın diye mirasını ihmal ettiği, tarlalarını sürülmeden bıraktığı ise kesindir. Mutlu hayattan başka ne arıyordu? Onu şeylerin bilgisinde görse bile, tabiatı araştırarak elde etmek istediği şey gönül huzuruydu. Çünkü o en yüksek iyiye euthymia (gönül esenliği), sık sık da athambia der, yani korkudan kurtulmuş ruh.
quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. pollicetur certe. nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? cur post Tarentum ad Archytam? cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? cur haec eadem Democritus? qui —vere falsone, quaerere mittimus—dicitur oculis se privasse; certe, ut quam minime animus a cogitationibus abduceretur, patrimonium neglexit, agros deseruit incultos, quid quaerens aliud nisi vitam beatam? quam si etiam in rerum cognitione ponebat, tamen ex illa investigatione naturae consequi volebat, bono ut esset animo. id enim ille summum bonum εὐθυμίαν et saepe ἀθαμβίαν appellat, id est animum terrore liberum.
5.88Ama bunlar parlak olsa da henüz tam cilalanmamıştı; çünkü Demokritos fazilet üzerine az şey söyledi, onları da açık seçik söylemedi. Bu sorular ancak sonra, bu şehirde, ilk defa Sokrates tarafından sorulmaya başlandı, sonra da buraya, Akademia'ya taşındı; iyi yaşamanın olduğu gibi mutlu yaşamanın da bütün umudunun fazilete bağlandığından şüphe edilmedi. Zenon bunları bizimkilerden öğrendikten sonra, dava dilekçelerinde yazıldığı üzere, "aynı konuda başka bir biçimde" dava açtı. Sen şimdi bunu onda beğeniyorsun. Demek o, şeylerin adlarını değiştirerek tutarsızlık suçlamasından kurtuluyor da biz kurtulamıyoruz! O, Metellus'un hayatının Regulus'unkinden daha mesut olmadığını, ama yine de tercih edilmesi gerektiğini söyler; daha çok istenmeye değer değil, ama daha çok alınmaya değermiş; seçme imkânı olsa Metellus'unki seçilir, Regulus'unki reddedilirmiş. Ben ise onun tercih edilmeye ve daha çok seçilmeye değer dediği hayata daha mesut diyorum; o hayata Stoacılardan en küçük bir ağırlık bile fazla vermiyorum.
sed haec etsi praeclare, nondum tamen perpolita. pauca enim, neque ea ipsa enucleate, ab hoc de virtute quidem dicta. post enim haec in hac urbe primum a Socrate quaeri coepta, deinde in hunc locum delata sunt, nec dubitatum, quin in virtute omnis ut bene, sic etiam beate vivendi spes poneretur. quae cum Zeno didicisset a nostris, ut in actionibus praescribi solet, de eadem re alio modo . hoc tu nunc in illo probas. scilicet vocabulis rerum mutatis inconstantiae crimen ille effugit, nos effugere non possumus! ille Metelli vitam negat beatiorem quam Reguli, praeponendam tamen, nec magis expetendam, sed magis sumendam et, si optio esset, eligendam Metelli, Reguli reiciendam; ego, quam ille praeponendam et magis eligendam, beatiorem hanc appello nec ullo minimo momento plus ei vitae tribuo quam Stoici.
5.89Ben bilinen şeylere bilinen adlarla hitap ediyorum, onlar aynı şeyi söylemek için yeni adlar arıyor; aradaki tek fark bu değil mi? Böylece senatoda nasıl hep tercüman isteyen biri varsa, bunları da tercümanla dinlememiz gerekiyor. Ben tabiata uygun olan her şeye iyi, aykırı olana kötü diyorum; yalnız ben değil, sen de, Khrysippos, forumda ve evinde böyle diyorsun; okulda bundan vazgeçiyorsun. Ne yani? İnsanların bir türlü, filozofların başka türlü konuşması mı gerektiğini düşünüyorsun? Her şeyin ne değerde olduğunu bilginler ve cahiller farklı biçimde değerlendirir; ama bilginler her şeyin değeri üzerinde anlaşınca —insan gibi davransalar alışılmış biçimde konuşurlardı—, şeyler yerinde kaldıkça kelimeleri dilediklerince uydursunlar.
quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic isti nobis cum interprete audiendi sunt. bonum appello quicquid secundum naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; in schola desinis. quid ergo? aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? quanti quidque sit aliter docti et indocti, sed cum constiterit inter doctos quanti res quaeque sit—si homines essent, usitate loquerentur—, dum res maneant, verba fingant arbitratu suo.
5.90Ama, sık sık konudan saptığımı söylemeyesin diye, tutarsızlık suçlamasına geliyorum; sen onu kelimelerde arıyorsun, ben şeyin kendisinde olduğunu sanıyordum. Bu konuda Stoacılar en iyi yardımcılarımızdır: faziletin gücü öyle büyüktür ki öteki her şey terazinin öbür kefesine konsa görünmez bile. Bu yeterince kavranırsa mesele çözülür. Stoacılar o şeylere kesinlikle nimet, alınmaya değer, seçilmeye değer ve tercih edilen şeyler derler ve bunları, yeterince büyük bir değer biçilmesi gereken şeyler diye tarif ederler. Bu kadar adla anılıyorlar: kısmen "öne çıkarılmış" ve "geri çekilmiş" gibi yeni ve uydurma adlarla, kısmen de aynı anlama gelen adlarla —istemekle seçmek arasında ne fark var? Bana kalırsa seçilen, üzerinde tercih yapılan şey daha da seçkin görünüyor—. Ben bütün bu şeylere iyi dediğimde, önemli olan onlara ne kadar büyük dediğimdir; istenmeye değer dediğimde de ne kadar istenmeye değer dediğim. Ama ben onları senin seçilmeye değer saydığından daha çok istenmeye değer saymıyorsam, onlara iyi diyen ben, "öne çıkarılmış" diyen senden daha fazla değer biçmiyorsam, bütün bu şeylerin gölgede kalması, görünmez olması ve güneşin ışınları içinde kaybolur gibi faziletin ışınları içinde kaybolması zorunludur.
Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam. si satis erit hoc perceptum, in quo adiutores Stoicos optimos habemus, tantam vim esse virtutis, ut omnia, si ex altera parte ponantur, ne appareant quidem, cum omnia, quae illi commoda certe dicunt esse et sumenda et eligenda et praeposita —quae ita definiunt, ut satis magno aestimanda sint—, haec igitur cum ego tot nominibus a Stoicis appellata, partim novis et commenticiis, ut ista producta et reducta, partim idem significantibus—quid enim interest, expetas an eligas? mihi quidem etiam lautius videtur, quod eligitur, et ad quod dilectus adhibetur—, sed, cum ego ista omnia bona dixero, tantum refert quam magna dicam, cum expetenda, quam valde. sin autem nec expetenda ego magis quam tu eligenda, nec illa pluris aestimanda ego, qui bona, quam tu, producta qui appellas, omnia ista necesse est obscurari nec apparere et in virtutis tamquam in solis radios incurrere.
5.91"Ama içinde biraz kötülük bulunan bir hayat mutlu olamaz." O zaman başakları dolgun ve sık bir ekin de, bir yerde yabani yulaf görürsen, verimli sayılmaz; kazançlı bir ticaret de, en büyük kârlar arasında ufak bir zarara uğradıysa kazançlı sayılmaz. Yoksa her yerde böyledir de hayatta başka mıdır? Bütün hakkında en büyük kısmına bakarak hüküm vermeyecek misin? Faziletin insanî işlerde en büyük payı, öteki her şeyi gölgede bırakacak kadar elinde tuttuğundan şüphe mi var? Demek ki tabiata uygun öteki şeylere iyi demeye cesaret edeceğim, onları eski adlarından yoksun bırakmayacağım, yerlerine yeni bir ad aramayacağım; faziletin büyüklüğünü ise adeta terazinin öbür kefesine koyacağım.
At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis lucris paulum aliquid damni contraxerit. an hoc usque quaque, aliter in vita? et non ex maxima parte de tota iudicabis? an dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Audebo igitur cetera, quae secundum naturam sint, bona appellare nec fraudare suo vetere nomine neque iam aliquod potius novum exquirere, virtutis autem amplitudinem quasi in altera librae lance ponere.
5.92İnan bana, o kefe karayı da denizleri de aşağı bastırır. Çünkü bir şeyin bütünü her zaman en büyük kısmını kapsayan ve en geniş yayılan şeyle adlandırılır. Birinin neşeli yaşadığını söyleriz; peki bir kez biraz kederlendi diye neşeli hayatı kaybolmuş mu olur? Lucilius'un hayatında bir kez güldüğünü söylediği Marcus Crassus için böyle olmadı; o bir kez güldü diye, yine aynı şairin dediği gibi, agelastos (hiç gülmeyen) diye anılmaktan geri kalmadı. Samoslu Polykrates'e talihli derlerdi. Çok sevdiği yüzüğü denize atması dışında başına istemediği hiçbir şey gelmemişti. Peki tek bir sıkıntı yüzünden talihsiz mi oldu, sonra o yüzük bir balığın karnında bulununca yeniden talihli mi? Gerçekte o, bilge değilse —ki tiran olduğuna göre kesinlikle değildi— hiçbir zaman mesut değildi; bilge olsaydı, Darius'un valisi Oroites tarafından çarmıha gerildiğinde bile bedbaht olmazdı. "Ama pek çok kötülüğe uğradı." Kim inkâr ediyor? Ama bu kötülükler faziletin büyüklüğü altında gömülüp kaybolurdu.
terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. dicimus aliquem hilare vivere; ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? at hoc in eo M. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus ἀγέλαστος, ut ait idem, vocaretur. Polycratem Samium felicem appellabant. nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. ergo infelix una molestia, felix rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? ille vero, si insipiens—quod certe, quoniam tyrannus—, numquam beatus; si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. At multis malis affectus. Quis negat? sed ea mala virtutis magnitudine obruebantur.
5.93Yoksa Peripatetiklere, bütün iyi insanların, yani bilgelerin ve her türlü faziletle donanmış olanların hayatında her bakımdan her zaman kötüden çok iyi bulunduğunu söylemeyi bile çok mu görüyorsun? "Bunu kim söylüyor? Stoacılar elbette." Hiç de değil; ama her şeyi haz ve acıyla ölçen şu adamlar bile bilgenin her zaman istemediğinden çok istediği şeye sahip olduğunu haykırmıyorlar mı? Haz sağlamasaydı fazilet uğruna parmaklarını bile kıpırdatmayacaklarını itiraf edenler fazilete bu kadar değer veriyorsa, bizim ne yapmamız gerekir? Çünkü biz ruhun en küçük üstünlüğünün bile bedenin bütün iyilerinin öyle önüne geçtiğini söylüyoruz ki bunlar göz önünde bile kalmaz. Kim bilgenin, mümkün olsaydı bütün acılardan kurtulmak için faziletten ebediyen vazgeçebileceğini söylemeye cesaret edebilir? Stoacıların sert dediği şeylere kötü demekten utanmayan bizlerden hangimiz, ahlâken güzel bir şeyi acıyla yapmaktansa çirkin bir şeyi hazla yapmanın daha iyi olduğunu söyler?
An ne hoc quidem Peripateticis concedis, ut dicant omnium bonorum virorum, id est sapientium omnibusque virtutibus ornatorum, vitam omnibus partibus plus habere semper boni quam mali? Quis hoc dicit? Stoici scilicet. Minime; sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit? cum tantum igitur in virtute ponant ii, qui fatentur se virtutis causa, nisi ea voluptatem faceret, ne manum quidem versuros fuisse, quid facere nos oportet, qui quamvis minimam animi praestantiam omnibus bonis corporis anteire dicamus, ut ea ne in conspectu quidem relinquantur? quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat, ut, si fieri possit, virtutem in perpetuum abiciat, ut dolore omni liberetur? quis nostrum dixerit, quos non pudet ea, quae Stoici aspera dicunt, mala dicere, melius esse turpiter aliquid facere cum voluptate quam honeste cum dolore?
5.94Herakleialı o Dionysios'un göz ağrısı yüzünden Stoacılardan ayrılması bize utanç verici görünür. Sanki Zenon'dan acı çekerken acı çekmemeyi öğrenmişti! Şunu işitmiş ama öğrenmemişti: acı kötü değildir, çünkü çirkin değildir, ve erkekçe dayanılması gerekir. Peripatetik olsaydı, sanırım görüşünde kalırdı; çünkü Peripatetikler acının kötü olduğunu söyler, ama acının sertliğine cesaretle dayanma konusunda Stoacılarla aynı öğütleri verirler. Senin Arkesilaos'un da, tartışmada fazla inatçı olsa da, bizdendi; çünkü Polemon'un öğrencisiydi. Gut ağrılarıyla yanıp kavrulurken çok yakın dostu Epikurosçu Kharmides onu ziyarete gelmiş, üzgün bir hâlde çıkıp gidiyordu. Arkesilaos ona "Kal lütfen, sevgili Kharmides," dedi, "oradan buraya hiçbir şey ulaşmadı." Ayaklarını ve göğsünü gösterdi. Yine de acı çekmemeyi elbette tercih ederdi.
nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. quasi vero hoc didicisset a Zenone, non dolere, cum doleret! illud audierat nec tamen didicerat, malum illud non esse, quia turpe non esset, et esse ferendum viro. hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici. Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; erat enim Polemonis. is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; nihil illinc huc pervenit. ostendit pedes et pectus. ac tamen hic mallet non dolere.
5.95İşte sana tutarsız görünen öğretimiz budur. Faziletin öyle göksel, ilahî ve büyük bir üstünlüğü vardır ki, faziletin ve faziletle yapılmış büyük, son derece övgüye değer işlerin bulunduğu yerde sefalet ve bedbahtlık bulunamaz; zahmet bulunabilir, sıkıntı bulunabilir. Bu yüzden bütün bilgelerin her zaman mesut olduğunu, ama yine de birinin ötekinden daha mesut olabileceğini söylemekten çekinmiyorum.
Cicero: Ama bu noktayı, Piso, bir kez daha ve iyice sağlamlaştırman gerek; bunu savunabilirsen, yalnız benim Cicero'mu değil, beni de alıp götürebilirsin.
Haec igitur est nostra ratio, quae tibi videtur inconstans, cum propter virtutis caelestem quandam et divinam tantamque praestantiam, ut, ubi virtus sit resque magnae et summe laudabiles virtute gestae, ibi esse miseria et aerumna non possit, tamen labor possit, possit molestia, non dubitem dicere omnes sapientes esse semper beatos, sed tamen fieri posse, ut sit alius alio beatior. atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
5.96Bunun üzerine Quintus söze girdi:
Quintus: Bana bu nokta yeterince sağlamlaştırılmış görünüyor. Bu felsefenin donanımını daha önce de öteki okulların bütün mülklerinden değerli bulurdum; bana o kadar zengin görünüyordu ki, uğraşlarımızda arzuladığım her şeyi ondan isteyebilirdim. Şimdi, bazılarının ondan yoksun olduğunu söylediği keskinlikte de ötekilerden üstün çıkmasına seviniyorum.
Pomponius (şaka yollu): Bizimkinden daha keskin değil ama! Yine de, vallahi, konuşman bana pek hoş geldi. Latincede söylenebileceğini sanmadığım şeyleri yerinde kelimelerle ve Yunanların söylediğinden hiç de az açık olmayarak söyledin. Ama uygun görürseniz vakit geldi; doğruca bana gidelim.
O bunu söyleyince ve tartışma da yeterli görününce hepimiz şehre, Pomponius'un evine yürüdük.
Tum Quintus: Mihi quidem, inquit, satis hoc confirmatum videtur, laetorque eam philosophiam, cuius antea supellectilem pluris aestimabam quam possessiones reliquarum—ita mihi dives videbatur, ut ab ea petere possem, quicquid in studiis nostris concupissem—, hanc igitur laetor etiam acutiorem repertam quam ceteras, quod quidam ei deesse dicebant. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; sed mehercule pergrata mihi oratio tua. quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes.