İçeriğe geç
Hatip Üzerine

Cicero · Hatip Üzerine

I. Kitap

1.1Sevgili kardeşim Quintus, sık sık düşünüp eski zamanları hatırladığımda, en iyi düzendeki bir devlette hem makamlarla hem de başardıkları işlerin şanıyla parlarken hayatlarını öyle bir yolda sürdürebilmiş olanlar bana pek mesut kişiler gibi görünür ki, ister iş başında tehlikeye düşmeden ister kenara çekildiklerinde itibarlarından bir şey yitirmeden yaşayabilmişlerdir. Bir zamanlar ben de şöyle düşünürdüm: Forumdaki işlerin bitmez tükenmez yükü ve makam peşinde koşmanın meşguliyeti, makam basamaklarını tamamlayıp yaşım da dönüm noktasına varınca son bulursa, dinlenmeye başlamam ve gönlümü ikimizin de o güzel uğraşlarına yeniden vermem haklı bir iş olacak, hemen herkes de buna hak verecekti.

1.1

Cogitanti mihi saepe numero et memoria vetera repetenti perbeati fuisse, Quinte frater, illi videri solent, qui in optima re publica, cum et honoribus et rerum gestarum gloria florerent, eum vitae cursum tenere potuerunt, ut vel in negotio sine periculo vel in otio cum dignitate esse possent; ac fuit cum mihi quoque initium requiescendi atque animum ad utriusque nostrum praeclara studia referendi fore iustum et prope ab omnibus concessum arbitrarer, si infinitus forensium rerum labor et ambitionis occupatio decursu honorum, etiam aetatis flexu constitisset.

1.2Ne var ki düşüncelerimin ve tasarılarımın bu umudunu hem herkesin yaşadığı zamanların ağırlığı hem de kendi başımıza gelen türlü olaylar boşa çıkardı. Huzur ve sükûnetle en dolu olacağını sandığım yerde en büyük sıkıntı yığınları ve en çalkantılı fırtınalar baş gösterdi. Bütün isteğimize ve özlemimize rağmen, çocukluğumuzdan beri kendimizi adadığımız sanatları yeniden işleyip aramızda canlandırabileceğimiz bir boş vakit nimeti bize verilmedi.

1.2

Quam spem cogitationum et consiliorum meorum cum graves communium temporum tum varii nostri casus fefellerunt; nam qui locus quietis et tranquillitatis plenissimus fore videbatur, in eo maximae moles molestiarum et turbulentissimae tempestates exstiterunt; neque vero nobis cupientibus atque exoptantibus fructus oti datus est ad eas artis, quibus a pueris dediti fuimus, celebrandas inter nosque recolendas.

1.3Çünkü daha ilk gençliğimizde eski düzenin altüst oluşuna denk geldik; konsüllüğümüzde her şeyin uğruna verilen bir mücadelenin ve tehlikenin tam ortasına düştük; konsüllükten sonraki bütün zamanı da, herkesi tehdit eden felaketten bizim elimizle uzaklaştırılıp şimdi kendi üzerimize geri taşan dalgalara göğüs gererek geçirdik. Yine de işlerin bu sertliği ve zamanın bu darlığı içinde uğraşlarımıza bağlı kalacağım; düşmanlarımın hilesi, dostlarımın davaları ya da devlet bana ne kadar boş vakit bırakırsa onu her şeyden önce yazmaya ayıracağım. Sana gelince kardeşim, ne beni bir işe teşvik ettiğinde ne de benden bir şey istediğinde seni yarı yolda bırakacağım; çünkü yanımda ne itibarca ne de gönlümdeki yerce kimse senden ağır basamaz.

1.3

Nam prima aetate incidimus in ipsam perturbationem disciplinae veteris, et consulatu devenimus in medium rerum omnium certamen atque discrimen, et hoc tempus omne post consulatum obiecimus eis fluctibus, qui per nos a communi peste depulsi in nosmet ipsos redundarent. Sed tamen in his vel asperitatibus rerum vel angustiis temporis obsequar studiis nostris et quantum mihi vel fraus inimicorum vel causae amicorum vel res publica tribuet oti, ad scribendum potissimum conferam; tibi vero, frater, neque hortanti deero neque roganti, nam neque auctoritate quisquam apud me plus valere te potest neque voluntate.

1.4Şimdi eski bir hatırayı yeniden canlandırmam gerekiyor. Bu hatıra pek ayrıntılı değil, ama sanırım istediğin şeye uygun düşecek: Gelmiş geçmiş en belagatli ve en ünlü adamların söz sanatının bütünü hakkında ne düşündüklerini öğrenmiş olacaksın.

1.4

Ac mihi repetenda est veteris cuiusdam memoriae non sane satis explicata recordatio, sed, ut arbitror, apta ad id, quod requiris, ut cognoscas quae viri omnium eloquentissimi clarissimique senserint de omni ratione dicendi.

1.5Bana sık sık söylediğin gibi, çocukken ya da daha delikanlıyken not defterlerimizden elimizden kaçıp çıkmış o yarım ve ham şeyler bu yaşa da, savunduğumuz o kadar çok ve o kadar büyük davadan edindiğimiz tecrübeye de pek yakışmıyor; bu yüzden aynı konularda benden daha işlenmiş, daha olgun bir şey ortaya konmasını istiyorsun. Bu konuda tartışmalarımızda zaman zaman benden ayrı da düşersin: Ben belagatin en bilgili insanların sanatlarını kapsadığını savunurum; sen ise onun inceltilmiş bir öğrenimden ayrı tutulması, bir tür yetenek ve alıştırma işi sayılması gerektiğini düşünürsün.

Doğrusu ben de en büyük insanlara, en büyük yeteneklerle donanmış kişilere bakarken, her alanda söz söylemekte olduğundan daha çok hayranlık uyandıran insan yetişmesinin sebebini sık sık sorma gereği duydum. Zihnini ve düşünceni hangi yana çevirsen, her alanda, hem de sıradan değil neredeyse en büyük sanatlarda öne çıkmış pek çok kişi görürsün.

1.5

Vis enim, ut mihi saepe dixisti, quoniam, quae pueris aut adulescentulis nobis ex commentariolis nostris incohata ac rudia exciderunt, vix sunt hac aetate digna et hoc usu, quem ex causis, quas diximus, tot tantisque consecuti sumus, aliquid eisdem de rebus politius a nobis perfectiusque proferri; solesque non numquam hac de re a me in disputationibus nostris dissentire, quod ego eruditissimorum hominum artibus eloquentiam contineri statuam, tu autem illam ab elegantia doctrinae segregandam putes et in quodam ingeni atque exercitationis genere ponendam. Ac mihi quidem saepe numero in summos homines ac summis ingeniis praeditos intuenti quaerendum esse visum est quid esset cur plures in omnibus rebus quam in dicendo admirabiles exstitissent; nam quocumque te animo et cogitatione converteris, permultos excellentis in quoque genere videbis non mediocrium artium, sed prope maximarum.

1.6Ünlü adamların sahip olduğu ilmi, başardıkları işlerin faydasına ya da büyüklüğüne göre ölçmek isteyen kim komutanı hatipten üstün tutmaz?

1.6

Quis enim est qui, si clarorum hominum scientiam rerum gestarum vel utilitate vel magnitudine metiri velit, non anteponat oratori imperatorem?

1.7Öte yandan şundan kim şüphe eder: Yalnız bu tek şehirden neredeyse sayısız seçkin savaş önderi gösterebiliriz, söz söylemekte üstün olanları ise ancak birkaç kişiyle sayabiliriz.

1.7

Quis autem dubitet quin belli duces ex hac una civitate praestantissimos paene innumerabilis, in dicendo autem excellentis vix paucos proferre possimus?

1.8Devleti sağduyu ve bilgelikle yönetip idare edebilecek kişiler de bizim zamanımızda çok, babalarımızın ve atalarımızın zamanında ise daha da çok çıktı; oysa uzun süre hiç iyi hatip bulunmadı, katlanılabilir bir hatip bile her kuşakta ancak bir tane çıkabildi. Belki biri, bu söz sanatını komutanın şanıyla ya da iyi bir senatörün basiretiyle değil, gizli kapaklı sanatlarla ve türlü türlü yazılı bilgiyle uğraşan öteki çalışmalarla karşılaştırmak gerektiğini düşünecektir. Öyleyse dikkatini bu sanat türlerine çevirsin, bunlarda kimlerin parladığına ve ne kadar çok olduklarına baksın; hatiplerin ne kadar az olduğunu ve hep ne kadar az olageldiğini en kolay böyle anlayacaktır.

1.8

Iam vero consilio ac sapientia qui regere ac gubernare rem publicam possint, multi nostra, plures patrum memoria atque etiam maiorum exstiterunt, cum boni perdiu nulli, vix autem singulis aetatibus singuli tolerabiles oratores invenirentur. Ac ne qui forte cum aliis studiis, quae reconditis in artibus atque in quadam varietate litterarum versentur, magis hanc dicendi rationem, quam cum imperatoris laude aut cum boni senatoris prudentia comparandam putet, convertat animum ad ea ipsa artium genera circumspiciatque, qui in eis floruerint quamque multi sint; sic facillime, quanta oratorum sit et semper fuerit paucitas, iudicabit.

1.9Çünkü en bilgili insanların, Yunanların felsefe dediği şeyi övgüye değer bütün sanatların bir tür yaratıcısı, adeta anası saydığını sen de bilirsin. Felsefede kaç kişinin ne büyük bir ilimle, uğraşlarında ne büyük bir çeşitlilik ve zenginlikle yetiştiğini saymak zordur. Bunlar tek bir şey üzerinde ayrıca çalışmakla yetinmemiş, ellerinden geldiğince her şeyi ya ilmî araştırmayla ya da tartışma yöntemiyle kavramışlardır.

1.9

Neque enim te fugit omnium laudatarum artium procreatricem quandam et quasi parentem eam, quam φιλοσοφίαν Graeci vocant, ab hominibus doctissimis iudicari; in qua difficile est enumerare quot viri quanta scientia quantaque in suis studiis varietate et copia fuerint, qui non una aliqua in re separatim elaborarint, sed omnia, quaecumque possent, vel scientiae pervestigatione vel disserendi ratione comprehenderint.

1.10Matematikçi denen kişilerin ne karanlık konularla, ne kadar gizli, çok katlı ve ince bir sanatla uğraştığını kim bilmez? Yine de bu alanda öyle çok yetkin insan çıkmıştır ki, bu ilme ciddiyetle eğilip de istediğine ulaşamamış neredeyse kimse yoktur. Kendini musikiye ya da gramerci denen kişilerin öğrettiği bu edebiyat uğraşına adayıp da bu sanatların neredeyse sınırsız bütün kapsamını ve malzemesini ilim ve bilgiyle kavramamış kim vardır?

1.10

Quis ignorat, ei, qui mathematici vocantur, quanta in obscuritate rerum et quam recondita in arte et multiplici subtilique versentur? Quo tamen in genere ita multi perfecti homines exstiterunt, ut nemo fere studuisse ei scientiae vehementius videatur, quin quod voluerit consecutus sit. Quis musicis, quis huic studio litterarum, quod profitentur ei, qui grammatici vocantur, penitus se dedit, quin omnem illarum artium paene infinitam vim et materiem scientia et cognitione comprehenderit?

1.11Sanırım şunu söylerken doğruyu söylüyorum: Hür insana en çok yaraşan bu sanatlarla ve öğretilerle uğraşmış bütün insanlar arasında en az sayıda çıkan, seçkin şairler ve hatiplerdir. Üstün birinin pek seyrek çıktığı bu küçük toplulukta bile, hem bizimkileri hem de Yunanları dikkatle karşılaştırırsan, iyi hatiplerin iyi şairlerden çok daha az olduğunu göreceksin.

1.11

Vere mihi hoc videor esse dicturus, ex omnibus eis, qui in harum artium liberalissimis studiis sint doctrinisque versati, minimam copiam poetarum et oratorum egregiorum exstitisse: atque in hoc ipso numero, in quo perraro exoritur aliquis excellens, si diligenter et ex nostrorum et ex Graecorum copia comparare voles, multo tamen pauciores oratores quam poetae boni reperientur.

1.12Bu durum daha da şaşırtıcı görünmelidir; çünkü öteki sanatların bilgisi çoğunlukla gizli ve saklı kaynaklardan içilir, söz sanatının bütünü ise ortadadır, herkesin kullandığı şeylerin arasında, insanların ağzında ve dilinde dolaşır. Öteki sanatlarda en üstün sayılan şey, cahillerin anlayışından ve sezgisinden en uzak olandır; söz söylemekte ise en büyük kusur, gündelik konuşma tarzından ve herkesin paylaştığı anlayışın alışkanlıklarından ayrılmaktır.

1.12

Quod hoc etiam mirabilius debet videri, quia ceterarum artium studia fere reconditis atque abditis e fontibus hauriuntur, dicendi autem omnis ratio in medio posita communi quodam in usu atque in hominum ore et sermone versatur, ut in ceteris id maxime excellat, quod longissime sit ab imperitorum intellegentia sensuque disiunctum, in dicendo autem vitium vel maximum sit a vulgari genere orationis atque a consuetudine communis sensus abhorrere.

1.13Öteki sanatlara daha çok kişinin kendini verdiği, ya da insanların onları adamakıllı öğrenmeye daha büyük bir zevkle, daha bereketli bir umutla, daha büyük ödüllerle yöneldiği de doğru olarak söylenemez. Belagatte hep önder olmak isteyen Yunanistan'ı ve söz gücünün en yükseğinin bulunup yetkinleştirildiği, bütün bilgilerin mucidi o Atina'yı bir yana bıraksam bile, bu kendi şehrimizde hiçbir uğraş belagat uğraşından daha canlı olmamıştır.

1.13

Ac ne illud quidem vere dici potest aut pluris ceteris inservire aut maiore delectatione aut spe uberiore aut praemiis ad perdiscendum amplioribus commoveri. Atque ut omittam Graeciam, quae semper eloquentiae princeps esse voluit, atque illas omnium doctrinarum inventrices Athenas, in quibus summa dicendi vis et inventa est et perfecta, in hac ipsa civitate profecto nulla umquam vehementius quam eloquentiae studia viguerunt.

1.14Bütün milletler üzerinde hâkimiyetimiz kurulup uzun süren barış boş vakti sağlama bağladıktan sonra, övgüye hevesli hemen hiçbir genç yoktu ki söz söylemeyi öğrenmek için bütün gayretiyle çabalaması gerektiğini düşünmesin. Başlangıçta bu işin hiçbir yöntemini bilmiyorlardı; alıştırmanın bir etkisi olduğunu da, sanatın bir kuralı bulunduğunu da düşünmüyor, ancak yeteneklerinin ve düşüncelerinin götürebildiği yere kadar varabiliyorlardı. Sonra ise Yunan hatiplerini dinleyip yazdıklarını tanıyınca ve hocalar edinince, bizim insanlarımız inanılmaz bir öğrenme isteğiyle tutuştular.

1.14

Nam postea quam imperio omnium gentium constituto diuturnitas pacis otium confirmavit, nemo fere laudis cupidus adulescens non sibi ad dicendum studio omni enitendum putavit; ac primo quidem totius rationis ignari, qui neque exercitationis ullam vim neque aliquod praeceptum artis esse arbitrarentur, tantum, quantum ingenio et cogitatione poterant, consequebantur; post autem auditis oratoribus Graecis cognitisque eorum litteris adhibitisque doctoribus incredibili quodam nostri homines discendi studio flagraverunt.

1.15Her türden davanın büyüklüğü, çeşitliliği ve çokluğu onları kamçılıyordu; böylece herkesin kendi çabasıyla edindiği bilgiye, bütün hocaların kurallarını aşan sık bir uygulama ekleniyordu. Ayrıca, bugün de olduğu gibi, bu uğraşa ister nüfuz ister servet ister itibar olsun en büyük ödüller konmuştu. Yeteneğe gelince, pek çok şeyden anlayabileceğimiz gibi, bizim insanlarımız bütün öteki milletlerin insanlarından çok üstündü.

1.15

Excitabat eos magnitudo, varietas multitudoque in omni genere causarum, ut ad eam doctrinam, quam suo quisque studio consecutus esset, adiungeretur usus frequens, qui omnium magistrorum praecepta superaret; erant autem huic studio maxima, quae nunc quoque sunt, exposita praemia vel ad gratiam vel ad opes vel ad dignitatem; ingenia vero, ut multis rebus possumus iudicare, nostrorum hominum multum ceteris hominibus omnium gentium praestiterunt.

1.16Bu sebeplerle, bütün kuşakların, çağların ve şehirlerin hatırasında bu kadar az hatip bulunmasına kim haklı olarak şaşmaz?

Ama doğrusu bu iş, insanların sandığından daha büyük bir şeydir ve pek çok sanattan ve uğraştan derlenmiştir. Öğrenenlerin bu kadar kalabalık, hocaların bu kadar bol, insanların yeteneklerinin bu kadar seçkin, davaların bu kadar sonsuz çeşitlilikte ve belagate konan ödüllerin bu kadar büyük olduğu bir yerde, işin inanılmaz büyüklüğü ve zorluğundan başka ne sebep düşünülebilir?

1.16

Quibus de causis quis non iure miretur ex omni memoria aetatum, temporum, civitatum tam exiguum oratorum numerum inveniri? Sed enim maius est hoc quiddam quam homines opinantur, et pluribus ex artibus studiisque conlectum. Quid enim quis aliud in maxima discentium multitudine, summa magistrorum copia, praestantissimis hominum ingeniis, infinita causarum varietate, amplissimis eloquentiae propositis praemiis esse causae putet, nisi rei quandam incredibilem magnitudinem ac difficultatem?

1.17Çünkü önce pek çok şeyin ilmi edinilmelidir; o olmadan kelimelerin akıcılığı boş ve gülünçtür. Sonra konuşmanın kendisi yalnız kelime seçimiyle değil, kelimelerin dizilişiyle de biçimlendirilmelidir. Tabiatın insan soyuna verdiği bütün ruh hareketleri de derinlemesine tanınmalıdır; çünkü söz söylemenin bütün gücü ve yöntemi, dinleyenlerin zihinlerini ya yatıştırmakta ya da coşturmakta ortaya çıkar. Buna bir parça zarafet ve nükte, hür insana yaraşır bir kültür, cevap verirken de sataşırken de ince bir alımlılık ve kibarlıkla birleşen bir çabukluk ve kısalık eklenmelidir. Ayrıca bütün geçmiş ve örneklerin gücü akılda tutulmalı, kanunların ve medeni hukukun ilmi de ihmal edilmemelidir.

1.17

Est enim et scientia comprehendenda rerum plurimarum, sine qua verborum volubilitas inanis atque inridenda est, et ipsa oratio conformanda non solum electione, sed etiam constructione verborum, et omnes animorum motus, quos hominum generi rerum natura tribuit, penitus pernoscendi, quod omnis vis ratioque dicendi in eorum, qui audiunt, mentibus aut sedandis aut excitandis expromenda est; accedat eodem oportet lepos quidam facetiaeque et eruditio libero digna celeritasque et brevitas et respondendi et lacessendi subtili venustate atque urbanitate coniuncta; tenenda praeterea est omnis antiquitas exemplorumque vis, neque legum ac iuris civilis scientia neglegenda est.

1.18Sunuşun (actio) kendisi hakkında daha ne söyleyeyim? Sunuş, bedenin hareketiyle, el kol işaretleriyle, yüz ifadesiyle, sesin biçimlenişi ve değişkenliğiyle ayarlanmalıdır. Bunun tek başına ne kadar önemli olduğunu oyuncuların hafif sanatı ve sahne gösterir: Orada herkes yüzünü, sesini ve hareketlerini ayarlamaya uğraştığı hâlde, gönül rahatlığıyla seyredebileceğimiz kişilerin ne kadar az olduğunu ve olageldiğini kim bilmez? Ya bütün şeylerin hazinesi olan hafıza için ne diyeyim? Bulunan ve düşünülen konulara ve kelimelere onu bekçi olarak dikmezsek, hatipteki her şeyin, en parlak meziyetler bile olsa, yok olup gideceğini biliriz.

1.18

Nam quid ego de actione ipsa plura dicam? quae motu corporis, quae gestu, quae vultu, quae vocis conformatione ac varietate moderanda est; quae sola per se ipsa quanta sit, histrionum levis ars et scaena declarat; in qua cum omnes in oris et vocis et motus moderatione laborent, quis ignorat quam pauci sint fuerintque, quos animo aequo spectare possimus? Quid dicam de thesauro rerum omnium, memoria? Quae nisi custos inventis cogitatisque rebus et verbis adhibeatur, intellegimus omnia, etiam si praeclarissima fuerint in oratore, peritura.

1.19Öyleyse belagatli insanların azlığının sebebine şaşmayı bırakalım; çünkü belagat, her birinde ayrı ayrı ustalaşmanın bile pek büyük iş olduğu bütün bu şeylerden oluşur. Bunun yerine çocuklarımızı ve şanını, itibarını önemsediğimiz öteki kişileri bu işin büyüklüğünü zihinleriyle kavramaya teşvik edelim; istedikleri şeye herkesin başvurduğu kurallarla, hocalarla ve alıştırmalarla değil, başka birtakım yollarla ulaşabileceklerini bilsinler.

1.19

Quam ob rem mirari desinamus, quae causa sit eloquentium paucitatis, cum ex eis rebus universis eloquentia constet, in quibus singulis elaborare permagnum est, hortemurque potius liberos nostros ceterosque, quorum gloria nobis et dignitas cara est, ut animo rei magnitudinem complectantur neque eis aut praeceptis aut magistris aut exercitationibus, quibus utuntur omnes, sed aliis quibusdam se id quod expetunt, consequi posse confidant.

1.20Bence bütün önemli konuların ve sanatların ilmine ulaşmamış hiç kimse her övgüyü hak eden bir hatip olamaz; çünkü konuşma, konuların bilgisinden çiçek açıp taşmalıdır. Hatip konusunu kavrayıp bilmiyorsa, konuşmasının anlatımı boş ve neredeyse çocukçadır.

1.20

Ac mea quidem sententia nemo poterit esse omni laude cumulatus orator, nisi erit omnium rerum magnarum atque artium scientiam consecutus: etenim ex rerum cognitione efflorescat et redundet oportet oratio. Quae, nisi res est ab oratore percepta et cognita, inanem quandam habet elocutionem et paene puerilem.

1.21Gerçi ben, özellikle şehrin ve hayatın bu kadar meşgul olduğu bir zamanda, bizim hatiplerimize hiçbir şeyi bilmemeye hakları olmadığını söyleyecek kadar ağır bir yük yüklemeyeceğim. Yine de hatibin gücü ve iyi konuşmayı meslek edinmenin kendisi, ortaya hangi konu konursa konsun onun hakkında süslü ve zengin bir biçimde konuşmayı üstlenip vaat ediyor gibidir.

1.21

Neque vero ego hoc tantum oneris imponam nostris praesertim oratoribus in hac tanta occupatione urbis ac vitae, nihil ut eis putem licere nescire, quamquam vis oratoris professioque ipsa bene dicendi hoc suscipere ac polliceri videtur, ut omni de re, quaecumque sit proposita, ornate ab eo copioseque dicatur.

1.22Ama bunun pek çok kişiye ölçüsüz ve sınırsız görüneceğinden şüphem yok. Görüyorum ki yalnız yetenek ve bilgice değil, boş vakit ve hevesçe de zengin olan Yunanlar sanatları bir çeşit bölüşüme tabi tutmuşlardır: Alanın bütününde tek tek ustalaşmaya çalışmamışlar, söz söylemenin mahkemelerdeki ve danışma toplantılarındaki kamusal tartışmalarla ilgili kısmını öteki söz türlerinden ayırıp yalnız bu türü hatibe bırakmışlardır. Bu yüzden bu kitaplarda, konu araştırılıp uzun uzun tartışıldıktan sonra en büyük insanların neredeyse oybirliğiyle bu türe ait saydığı şeylerden fazlasını ele almayacağım.

1.22

Sed quia non dubito quin hoc plerisque immensum infinitumque videatur, et quod Graecos homines non solum ingenio et doctrina, sed etiam otio studioque abundantis partitionem iam quandam artium fecisse video neque in universo genere singulos elaborasse, sed seposuisse a ceteris dictionibus eam partem dicendi, quae in forensibus disceptationibus iudiciorum aut deliberationum versaretur, et id unum genus oratori reliquisse; non complectar in his libris amplius, quam quod huic generi re quaesita et multum disputata summorum hominum prope consensu est tributum;

1.23Eski çocukluk öğrenimimizin beşiğinden başlayarak bir kurallar dizisi de sıralamayacağım; bunun yerine, bir zamanlar bizim en belagatli ve her bakımdan itibarca en önde gelen adamlarımızın bir tartışmasında konuşulduğunu işittiğim şeyleri anlatacağım. Söz sanatının Yunan ustalarının ve hocalarının bıraktıklarını küçümsediğimden değil; ama onlar ortada ve herkesin elinin altında, benim yorumumla daha süslü ya da daha açık anlatılamazlar. Kardeşim, sanırım beni hoş göreceksin: Bizim insanlarımızın söz söylemekte en yüksek övgüye layık gördüğü kişilerin otoritesini Yunanlarınkinden üstün tutacağım.

1.23

repetamque non ab incunabulis nostrae veteris puerilisque doctrinae quendam ordinem praeceptorum, sed ea, quae quondam accepi in nostrorum hominum eloquentissimorum et omni dignitate principum disputatione esse versata; non quo illa contemnam, quae Graeci dicendi artifices et doctores reliquerunt, sed cum illa pateant in promptuque sint omnibus, neque ea interpretatione mea aut ornatius explicari aut planius exprimi possint, dabis hanc veniam, mi frater, ut opinor, ut eorum, quibus summa dicendi laus a nostris hominibus concessa est, auctoritatem Graecis anteponam.

1.24Konsül Philippus senatonun önde gelenlerinin davasına şiddetle saldırıyor, Drusus'un senatonun otoritesini korumak için üstlendiği halk tribunluğu artık kırılıp zayıflamış görünüyordu. İşte o sırada, Roma Oyunları günlerinde, Lucius Crassus'un adeta kendini toparlamak için Tusculum'daki villasına çekildiğini bana anlattıklarını hatırlıyorum. Söylendiğine göre oraya kayınpederi Quintus Mucius ile, devlet işlerinde fikir ortağı ve Crassus'a çok yakın dostlukla bağlı Marcus Antonius da gelmişti.

1.24

Cum igitur vehementius inveheretur in causam principum consul Philippus Drusique tribunatus pro senatus auctoritate susceptus infringi iam debilitarique videretur, dici mihi memini ludorum Romanorum diebus L. Crassum quasi conligendi sui causa se in Tusculanum contulisse; venisse eodem, socer eius qui fuerat, Q. Mucius dicebatur et M. Antonius, homo et consiliorum in re publica socius et summa cum Crasso familiaritate coniunctus.

1.25Crassus'la birlikte şehirden iki genç de çıkmıştı; ikisi de Drusus'un en yakın dostlarındandı ve yaşlılar o sıralar kendi itibarlarının devamı için onlara büyük umut bağlıyordu: halk tribunluğuna aday olan Gaius Cotta ile bu makama ondan hemen sonra aday olacağı düşünülen Publius Sulpicius.

1.25

Exierant autem cum ipso Crasso adulescentes et Drusi maxime familiares et in quibus magnam tum spem maiores natu dignitatis suae conlocarent, C. Cotta, qui tribunatum plebis petebat, et P. Sulpicius, qui deinceps eum magistratum petiturus putabatur.

1.26Bunlar ilk gün, zaten oraya geliş sebepleri olan zamanın durumu ve devletin bütün meseleleri üzerine günün sonuna kadar uzun uzun konuştular. Cotta'nın anlattığına göre o üç eski konsül bu konuşmada pek çok şeyi öyle ilahî bir öngörüyle dile getirip yakınmışlardı ki, sonradan şehrin başına gelen kötülüklerin hiçbiri yoktu ki onlar o kadar önceden kapıda beklediğini görmemiş olsunlar.

1.26

Hi primo die de temporibus deque universa re publica, quam ob causam venerant, multum inter se usque ad extremum tempus diei conlocuti sunt; quo quidem sermone multa divinitus a tribus illis consularibus Cotta deplorata et commemorata narrabat, ut nihil incidisset postea civitati mali, quod non impendere illi tanto ante vidissent.

1.27Bütün bu konuşma bittikten sonra Crassus öyle ince bir adammış ki, yıkanıp sofraya uzandıklarında önceki konuşmanın bütün kasveti dağılmış. Adamda öyle bir neşe, konuşmasında öyle bir zarafet varmış ki, gün senato salonunda, akşam yemeği ise Tusculum'da geçmiş gibi olmuş.

1.27

Eo autem omni sermone confecto, tantam in Crasso humanitatem fuisse, ut, cum lauti accubuissent, tolleretur omnis illa superioris tristitia sermonis eaque esset in homine iucunditas et tantus in loquendo lepos, ut dies inter eos curiae fuisse videretur, convivium Tusculani;

1.28Ertesi gün yaşlılar yeterince dinlenip gezinti yoluna çıktıklarında, Scaevola iki üç tur attıktan sonra şöyle demiş:

Scaevola: Crassus, neden Platon'un Phaidros'undaki Sokrates'i taklit etmiyoruz? Senin bu çınarın bana onu hatırlattı. Bu yeri gölgelendirmek için geniş dallarıyla en az Sokrates'in gölgesini aradığı o çınar kadar yayılmış. O çınar bana, anlatılan küçük dere sayesinde değil, Platon'un sözü sayesinde büyümüş gibi geliyor. Sokrates çok nasırlı ayaklarıyla neyi yaptıysa, yani kendini çimenlere atıp filozofların ilahî bir ilhamla söylendiğini anlattıkları o sözleri öyle konuştuysa, bunu benim ayaklarıma bağışlamak elbette daha da yerinde olur.

1.28

postero autem die, cum illi maiores natu satis quiessent et in ambulationem ventum esset, tum Scaevolam duobus spatiis tribusve factis dixisse cur non imitamur, Crasse, Socratem illum, qui est in Phaedro Platonis? Nam me haec tua platanus admonuit, quae non minus ad opacandum hunc locum patulis est diffusa ramis, quam illa, cuius umbram secutus est Socrates, quae mihi videtur non tam ipsa acula, quae describitur, quam Platonis oratione crevisse, et quod ille durissimis pedibus fecit, ut se abiceret in herba atque ita , quae philosophi divinitus ferunt esse dicta, loqueretur, id meis pedibus certe concedi est aequius.

1.29Crassus: Hatta daha rahatını yapalım.

Cotta'nın anlattığına göre Crassus bunu söyleyip minderler istemiş, hepsi çınarın altındaki sıralara oturmuşlar.

Cotta şunu da anlatırdı: Orada, önceki günün konuşmasından herkesin zihni biraz rahatlasın diye, söz söyleme uğraşı üzerine bir konuşmayı Crassus açmış.

1.29

Tum Crassum immo vero commodius etiam; pulvinosque poposcisse et omnis in eis sedibus, quae erant sub platano, consedisse dicebat. Ibi, ut ex pristino sermone relaxarentur animi omnium, solebat Cotta narrare Crassum sermonem quendam de studio dicendi intulisse.

1.30Crassus söze şöyle başlamış: Sulpicius'la Cotta'yı teşvik etmesine gerek yokmuş, ikisini de övmek daha yerinde olurmuş; çünkü öyle bir yetkinliğe ulaşmışlar ki, yalnız yaşıtlarından üstün tutulmakla kalmıyor, yaşça büyüklerle de kıyaslanıyorlarmış.

Crassus: Bana göre söz gücüyle insanların zihnini avucunda tutmaktan, iradelerini kendine çekmekten, onları istediği yere sürüp istediği yerden geri çevirmekten daha üstün bir şey yoktur. Her hür halkta, özellikle de barış ve huzur içindeki şehirlerde, en çok parlayan ve hep hükmünü süren bu tek şey olmuştur.

1.30

Qui cum ita esset exorsus: non sibi cohortandum Sulpicium et Cottam, sed magis utrumque conlaudandum videri, quod tantam iam essent facultatem adepti, ut non aequalibus suis solum anteponerentur, sed cum maioribus natu compararentur; neque vero mihi quicquam inquit praestabilius videtur, quam posse dicendo tenere hominum mentis, adlicere voluntates, impellere quo velit, unde autem velit deducere: haec una res in omni libero populo maximeque in pacatis tranquillisque civitatibus praecipue semper floruit semperque dominata est.

1.31Uçsuz bucaksız insan kalabalığı içinden, tabiatın herkese verdiği bir şeyi tek başına ya da pek az kişiyle birlikte yapabilen birinin çıkması kadar hayranlık uyandıran ne vardır? Bilge fikirlerle ve ağırbaşlı kelimelerle süslenmiş, cilalanmış bir konuşma kadar öğrenmesi ve dinlemesi hoş ne vardır? Halkın kabaran duygularını, yargıçların vicdanını, senatonun ağırbaşlılığını tek bir adamın konuşmasıyla döndürmek kadar güçlü ve görkemli ne vardır? Dahası, yalvaranlara yardım etmek, düşkünleri ayağa kaldırmak, kurtuluş bağışlamak, tehlikelerden kurtarmak, insanları sürgüne gitmekten alıkoyup şehirde tutmak kadar krallara yaraşır, hür insana yakışır, cömert ne olabilir?

1.31

Quid enim est aut tam admirabile, quam ex infinita multitudine hominum exsistere unum, qui id, quod omnibus natura sit datum, vel solus vel cum perpaucis facere possit? aut tam iucundum cognitu atque auditu, quam sapientibus sententiis gravibusque verbis ornata oratio et polita? aut tam potens tamque magnificum, quam populi motus, iudicum religiones, senatus gravitatem unius oratione converti? Quid tam porro regium, tam liberale, tam munificum, quam opem ferre supplicibus, excitare adflictos, dare salutem, liberare periculis, retinere homines in civitate?

1.32Kendini koruyabileceğin, kimse sana dokunamadan meydan okuyabileceğin ya da sataşıldığında öcünü alabileceğin silahları hep elinde tutmak kadar gerekli ne vardır? Haydi, hep forumu, mahkeme sıralarını, kürsüyü ve senatoyu düşünmeyelim; boş vakitte, nükteli ve hiçbir konuda acemilik göstermeyen bir sohbetten daha hoş ya da insanlığa daha has ne olabilir? Çünkü vahşi hayvanlardan en çok, birbirimizle konuşabilmemiz ve düşündüklerimizi sözle ifade edebilmemiz bakımından üstünüz.

1.32

Quid autem tam necessarium, quam tenere semper arma, quibus vel tectus ipse esse possis vel provocare integer vel te ulcisci lacessitus? Age vero, ne semper forum, subsellia, rostra curiamque meditere, quid esse potest in otio aut iucundius aut magis proprium humanitatis, quam sermo facetus ac nulla in re rudis? Hoc enim uno praestamus vel maxime feris, quod conloquimur inter nos et quod exprimere dicendo sensa possumus.

1.33Öyleyse buna kim haklı olarak hayran olmaz? İnsanların hayvanlardan en çok üstün olduğu bu tek noktada insanların kendilerini de geride bırakmak için en büyük çabayı göstermek gerektiğini kim düşünmez? En yüce şeylere gelelim: Dağınık insanları bir yerde toplayabilen, onları vahşi ve kırsal bir hayattan bu insanca ve medenî yaşayışa getirebilen, kurulmuş şehirlere kanunları, mahkemeleri, hakları çizebilen başka hangi güç olmuştur?

1.33

Quam ob rem quis hoc non iure miretur summeque in eo elaborandum esse arbitretur, ut, quo uno homines maxime bestiis praestent, in hoc hominibus ipsis antecellat? Ut vero iam ad illa summa veniamus, quae vis alia potuit aut dispersos homines unum in locum congregare aut a fera agrestique vita ad hunc humanum cultum civilemque deducere aut iam constitutis civitatibus leges iudicia iura describere?

1.34Neredeyse sayısız olan öteki şeylerin peşine düşmeyeyim de kısaca toparlayayım: Kanaatim şudur ki, yetkin hatibin ölçülülüğü ve bilgeliği yalnız onun kendi itibarını değil, pek çok kişinin ve bütün devletin selametini de en başta ayakta tutar. Bu yüzden, gençler, yaptığınız gibi devam edin, içinde bulunduğunuz bu uğraşa bütün gücünüzle sarılın ki hem kendinize şeref, hem dostlarınıza fayda, hem de devlete kazanç olabilesiniz.

1.34

Ac ne plura, quae sunt paene innumerabilia, consecter, comprehendam brevi: sic enim statuo, perfecti oratoris moderatione et sapientia non solum ipsius dignitatem, sed et privatorum plurimorum et universae rei publicae salutem maxime contineri. Quam ob rem pergite, ut facitis, adulescentes, atque in id studium, in quo estis, incumbite, ut et vobis honori et amicis utilitati et rei publicae emolumento esse possitis.

1.35Bunun üzerine Scaevola her zamanki nezaketiyle şöyle demiş:

Scaevola: Öteki hususlarda Crassus'a katılıyorum; ne kayınpederim Gaius Laelius'un ne de buradaki damadımın sanatından ya da şanından bir şey eksiltmek isterim. Ama Crassus, şu iki noktada sana hak verebileceğimi sanmıyorum: Biri, şehirlerin başlangıçta hatipler tarafından kurulduğunu ve sık sık onlar sayesinde korunduğunu söylemen; öteki de forumu, halk toplantısını, mahkemeleri ve senatoyu bir yana bırakınca bile hatibin her türlü konuşmada ve kültürde yetkin olduğunu ileri sürmen.

1.35

Tum Scaevola comiter, ut solebat, cetera inquit adsentior Crasso, ne aut de C. Laeli soceri mei aut de huius generi aut arte aut gloria detraham; sed illa duo, Crasse, vereor ut tibi possim concedere: unum, quod ab oratoribus civitates et initio constitutas et saepe conservatas esse dixisti, alterum, quod remoto foro, contione, iudiciis, senatu statuisti oratorem in omni genere sermonis et humanitatis esse perfectum.

1.36Kim sana şunu kabul eder: Başlangıçta dağlara ve ormanlara dağılmış olan insan soyu, kendini kasabalar ve surlarla çevirmeye basiretli kişilerin tedbirleriyle zorlanarak değil de belagatli kişilerin sözleriyle yumuşatılarak mı gelmiştir? Ya da şehirleri kurmakta ve korumakta sağlanan öteki faydaları bilge ve cesur adamlar değil de belagatli ve süslü konuşanlar mı ortaya koymuştur?

1.36

Quis enim tibi hoc concesserit aut initio genus hominum in montibus ac silvis dissipatum non prudentium consiliis compulsum potius quam disertorum oratione delenitum se oppidis moenibusque saepsisse? aut vero reliquas utilitates aut in constituendis aut in conservandis civitatibus non a sapientibus et fortibus viris, sed a disertis ornateque dicentibus esse constitutas?

1.37Yoksa sana o Romulus çobanları ve sığıntıları belagatle mi bir araya toplamış, Sabinlerle evlilik bağlarını belagatle mi kurmuş, komşuların saldırılarını belagatle mi püskürtmüş gibi geliyor da eşsiz bir tedbir ve bilgelikle değil? Ya Numa Pompilius'ta, ya Servius Tullius'ta, ya devleti kurmak için pek çok seçkin iş görmüş öteki krallarda belagatin bir izine rastlanıyor mu? Ya krallar kovulduktan sonra? Kovulmanın kendisinin bile Lucius Brutus'un dili değil zihni sayesinde gerçekleştiğini görüyoruz; ondan sonraki her şeyin de tedbirle dolu, sözden ise boş olduğunu görmüyor muyuz?

1.37

An vero tibi Romulus ille aut pastores et convenas congregasse aut Sabinorum conubia coniunxisse aut finitimorum vim repressisse eloquentia videtur, non consilio et sapientia singulari? Quid? in Numa Pompilio, quid? in Servio Tullio, quid? in ceteris regibus, quorum multa sunt eximia ad constituendam rem publicam, num eloquentiae vestigium apparet? Quid? exactis regibus, tametsi ipsam exactionem mente, non lingua perfectam L. Bruti esse cernimus, sed deinceps omnia nonne plena consiliorum, inania verborum videmus?

1.38İstersem hem kendi şehrimizden hem başka şehirlerden örnekler vererek, en belagatli insanların kamu işlerine getirdiği zararların yardımlardan çok olduğunu gösterebilirim. Ama ötekileri geçeyim: Crassus, siz ikiniz hariç, duyduğum en belagatli adamlar Tiberius ve Gaius Sempronius kardeşlerdi. Babaları basiretli ve ağırbaşlı bir adamdı ama hiç de belagatli değildi; yine de pek çok kez, en çok da sansörlüğü sırasında devletin kurtarıcısı oldu. Azatlıları şehir tribuslarına özenle hazırlanmış zengin bir konuşmayla değil, bir baş işaretiyle ve tek kelimeyle aktardı; bunu yapmasaydı, bugün güçbela ayakta tuttuğumuz devlet çoktan ortadan kalkmış olurdu. Oğulları ise belagatliydi, tabiatın da öğrenimin de bütün imkânlarıyla söze hazırlanmışlardı; babalarının tedbiri ve dedelerinin silahları sayesinde devleti en parlak hâlinde devraldıkları hâlde, senin şehirlerin o şanlı dümencisi dediğin belagatle devleti paramparça ettiler.

1.38

Ego vero si velim et nostrae civitatis exemplis uti et aliarum, plura proferre possim detrimenta publicis rebus quam adiumenta, per homines eloquentissimos importata; sed ut reliqua praetermittam, omnium mihi videor, exceptis, Crasse, vobis duobus, eloquentissimos audisse Ti. et C. Sempronios, quorum pater, homo prudens et gravis, haudquaquam eloquens, et saepe alias et maxime censor saluti rei publicae fuit: atque is non accurata quadam orationis copia, sed nutu atque verbo libertinos in urbanas tribus transtulit, quod nisi fecisset, rem publicam, quam nunc vix tenemus, iam diu nullam haberemus. At vero eius filii diserti et omnibus vel naturae vel doctrinae praesidiis ad dicendum parati, cum civitatem vel paterno consilio vel avitis armis florentissimam accepissent, ista praeclara gubernatrice, ut ais, civitatum eloquentia rem publicam dissipaverunt.

1.39Ya eski kanunlar ve ataların töresi? Ya senle benim, Crassus, devletin selameti için büyük bir sorumlulukla başında durduğumuz auspicium'lar, yani kuş işaretleri? Ya dinî âyinler ve törenler? Ya çoktandır bizim ailemizde hiçbir belagat şöhreti aranmadan yaşatılan bu medeni hukuk? Bunlar hatipler takımı tarafından mı bulunmuş, öğrenilmiş ya da herhangi bir biçimde işlenmiştir?

1.39

Quid? leges veteres moresque maiorum; quid? auspicia, quibus ego et tu, Crasse, cum magna rei publicae salute praesumus; quid? religiones et caerimoniae; quid? haec iura civilia, quae iam pridem in nostra familia sine ulla eloquentiae laude versantur, num aut inventa sunt aut cognita aut omnino ab oratorum genere tractata?

1.40Söz söylemekte ilahî bir adam olan Servius Galba'yı da, Marcus Aemilius Porcina'yı da, senin daha delikanlıyken davada yere serdiğin Gaius Carbo'nun kendisini de hatırlıyorum: Kanunları bilmezlerdi, ataların kurumları konusunda duraksarlardı, medeni hukukta acemiydiler. Sizin bu kuşağınız da kimi zaman insanı utandıracak kadar hukuktan habersizdir; yalnız sen, Crassus, medeni hukuku belagatli kişilere düşen bir vazife olduğu için değil, kendi hevesinle bizden öğrendin.

1.40

Equidem et Ser. Galbam memoria teneo divinum hominem in dicendo et M. Aemilium Porcinam et C. ipsum Carbonem, quem tu adulescentulus perculisti, ignarum legum, haesitantem in maiorum institutis, rudem in iure civili; et haec aetas vestra praeter te, Crasse qui tuo magis studio quam proprio munere aliquo disertorum ius a nobis civile didicisti, quod interdum pudeat, iuris ignara est.

1.41Konuşmanın sonunda adeta kendi hakkınmış gibi ileri sürdüğün şeye, yani hatibin her türlü konuşma ve tartışmada en zengin biçimde at koşturabileceğine gelince: Burada senin mülkünde olmasaydık buna katlanmazdım. Başkalarının topraklarına bu kadar düşüncesizce daldığın için ya seninle men kararı (interdictum) yoluyla çekişecek ya da seni usulüne göre mülk davasına çağıracak pek çok kişinin başına geçerdim.

1.41

Quod vero in extrema oratione quasi tuo iure sumpsisti, oratorem in omnis sermonis disputatione copiosissime versari posse, id, nisi hic in tuo regno essemus, non tulissem multisque praeessem, qui aut interdicto tecum contenderent aut te ex iure manum consertum vocarent, quod in alienas possessiones tam temere inruisses.

1.42Önce bütün Pythagorasçılar ve Demokritosçular seninle kanun yoluyla dava açar, öteki tabiat filozofları da kendi mallarını hukuken geri isterlerdi; onlarla usulüne uygun bir yemin bahsiyle (sacramentum) çekişmen mümkün olmazdı. Ayrıca filozof sürüleri, ta o kaynaktan ve başlangıçtan, Sokrates'ten başlayarak üzerine gelir; hayattaki iyi şeyler, kötü şeyler, ruhun hâlleri, insanların ahlâkı, yaşama yolu hakkında hiçbir şey öğrenmediğini, hiçbir şey araştırmadığını, hiçbir şey bilmediğini yüzüne vururlardı. Hepsi birden sana saldırdıktan sonra her okul ayrı ayrı sana dava açardı. Akademi yakana yapışır, ne söylersen söyle sana kendi sözünü inkâr ettirirdi.

1.42

Agerent enim tecum lege primum Pythagorei omnes atque Democritii ceterique in iure sua physici vindicarent , quibuscum tibi iusto sacramento contendere non liceret; urgerent praeterea philosophorum greges iam ab illo fonte et capite Socrate nihil te de bonis rebus in vita, nihil de malis, nihil de animi permotionibus, nihil de hominum moribus, nihil de ratione vitae didicisse, nihil omnino quaesisse, nihil scire convincerent; et cum universi in te impetum fecissent, tum singulae familiae litem tibi intenderent; instaret Academia, quae, quicquid dixisses, id te ipsum negare cogeret;

1.43Bizim Stoacılar ise seni tartışmalarının ve sorularının tuzaklarına düşürüp bırakmazlardı. Peripatetikler de, senin hatiplere özgü sandığın bu söz araçlarının ve süslerinin bile kendilerinden istenmesi gerektiğini kanıtlar; Aristoteles'in ve Theophrastos'un bu konularda bütün söz hocalarından yalnız daha iyi değil, çok daha fazla şey yazdığını gösterirlerdi.

1.43

Stoici vero nostri disputationum suarum atque interrogationum laqueis te inretitum tenerent; Peripatetici autem etiam haec ipsa, quae propria oratorum putas esse adiumenta atque ornamenta dicendi, a se peti vincerent oportere, ac non solum meliora, sed etiam multo plura Aristotelem Theophrastumque de istis rebus, quam omnis dicendi magistros scripsisse ostenderent.

1.44Matematikçileri, gramercileri, musikicileri hiç saymıyorum; onların sanatlarıyla sizin bu söz gücünüz arasında en küçük bir ortaklık bile yoktur. Bu yüzden, Crassus, bu kadar büyük ve bu kadar çok şeyi üstlendiğini ilan etmeni doğru bulmam. Gücünün yettiği şey zaten yeterince büyüktür: Mahkemelerde savunduğun dava, hangisi olursa olsun, daha iyi ve daha inandırıcı görünür; halk toplantılarında ve senatoda görüş bildirirken ikna etmekte en çok senin konuşman etkili olur; kısacası basiretli insanlara güzel konuştuğun, akılsızlara ise üstelik doğru konuştuğun izlenimini verirsin. Bundan fazlasını yapabiliyorsan, bana göre bunu yapan hatip değil Crassus'tur; bunu hatiplerin ortak yeteneğiyle değil, kendine has bir yetenekle yapıyordur.

1.44

Missos facio mathematicos, grammaticos, musicos, quorum artibus vestra ista dicendi vis ne minima quidem societate coniungitur. Quam ob rem ista tanta tamque multa profitenda, Crasse, non censeo; satis id est magnum, quod potes praestare, ut in iudiciis ea causa, quamcumque tu dicis, melior et probabilior esse videatur, ut in contionibus et in sententiis dicendis ad persuadendum tua plurimum valeat oratio, denique ut prudentibus diserte, stultis etiam vere videare dicere. Hoc amplius si quid poteris, non id mihi videbitur orator, sed Crassus sua quadam propria, non communi oratorum facultate posse.

1.45Bunun üzerine Crassus şöyle demiş:

Crassus: Scaevola, bu konuların Yunanlar arasında konuşulup tartışıldığını bilmiyor değilim. Kvestor olarak Makedonya'dan Atina'ya geldiğimde en seçkin insanları dinledim. O zamanlar söylendiğine göre Akademi en parlak günlerini yaşıyordu; başında Kharmadas, Kleitomakhos ve Aiskhines vardı. Metrodoros da oradaydı; o da onlarla birlikte o meşhur Karneades'i, söylendiğine göre söz söylemekte herkesten keskin ve herkesten zengin olan bu adamı, büyük bir dikkatle dinlemişti. Senin o Panaitios'unun öğrencisi Mnesarkhos ile Peripatetik Kritolaos'un öğrencisi Diodoros da o sırada itibardaydı.

1.45

Tum ille non sum inquit nescius, Scaevola, ista inter Graecos dici et disceptari solere; audivi enim summos homines, cum quaestor ex Macedonia venissem Athenas, florente Academia, ut temporibus illis ferebatur, cum eam Charmadas et Clitomachus et Aeschines obtinebant; erat etiam Metrodorus, qui cum illis una ipsum illum Carneadem diligentius audierat, hominem omnium in dicendo, ut ferebant, acerrimum et copiosissimum; vigebatque auditor Panaeti illius tui Mnesarchus et Peripatetici Critolai Diodorus;

1.46Bunlardan başka felsefede ünlü ve tanınmış daha birçok kişi vardı. Hepsinin neredeyse tek ağızdan hatibi devletlerin dümeninden uzaklaştırdığını, her türlü öğrenimden ve daha yüksek konuların ilminden dışladığını, onu yalnız mahkemelere ve ufak tefek halk toplantılarına, sanki kölelerin cezaya gönderildiği bir değirmene atar gibi itip tıktığını görüyordum.

1.46

multi erant praeterea clari in philosophia et nobiles, a quibus omnibus una paene voce repelli oratorem a gubernaculis civitatum, excludi ab omni doctrina rerumque maiorum scientia ac tantum in iudicia et contiunculas tamquam in aliquod pistrinum detrudi et compingi videbam;

1.47Ama ben ne onlara katılıyordum ne de bu tartışmaların mucidi ve öncüsü olan, söz söylemekte hepsinden kat kat ağırbaşlı ve belagatli Platon'a. O zaman Atina'da Kharmadas'la birlikte Platon'un Gorgias'ını dikkatle okumuştum. Bu kitapta Platon'a en çok şu yüzden hayran kalmıştım: Hatiplerle alay ederken kendisi bana en büyük hatip gibi görünüyordu. Aslında bu, hakikatten çok çekişmeye meraklı şu Yunanlı takımını çoktandır kıvrandıran bir kelime kavgasıdır.

1.47

sed ego neque illis adsentiebar neque harum disputationum inventori et principi longe omnium in dicendo gravissimo et eloquentissimo, Platoni, cuius tum Athenis cum Charmada diligentius legi Gorgiam; quo in libro in hoc maxime admirabar Platonem, quod mihi oratoribus inridendis ipse esse orator summus videbatur. Verbi enim controversia iam diu torquet Graeculos homines contentionis cupidiores quam veritatis.

1.48Biri yalnız hukuk işlerinde, mahkemelerde, halkın önünde ya da senatoda bol ve akıcı konuşabilen kişiyi hatip sayıyorsa, o bile bu kişiye pek çok şey tanımak ve bırakmak zorundadır. Çünkü devlet işlerinin hepsini iyice incelemeden, kanunları, âdetleri ve hukuku bilmeden, insanların tabiatını ve ahlâkını tanımadan bu işlerde bile yeterince ustaca ve bilgiyle hareket edemez. Bunları bilen birine gelince —ki bunlar olmadan kimse davalarda en küçük noktaları bile gereği gibi savunamaz—, en büyük konuların ilminden ona ne eksik kalabilir? Yok, eğer hatibin işini düzenli, süslü ve bol bir sözle konuşmaktan ibaret sayıyorsan, soruyorum: Ona tanımadığınız o ilim olmadan bunu bile nasıl başarabilir? Çünkü konuşan, konuşacağı şeyleri kavramamışsa söz söylemenin faziletinden eser olmaz.

1.48

Nam si quis hunc statuit esse oratorem, qui tantummodo in iure aut in iudiciis possit aut apud populum aut in senatu copiose loqui, tamen huic ipsi multa tribuat et concedat necesse est; neque enim sine multa pertractatione omnium rerum publicarum neque sine legum, morum, iuris scientia neque natura hominum incognita ac moribus in his ipsis rebus satis callide versari et perite potest; qui autem haec cognoverit, sine quibus ne illa quidem minima in causis quisquam recte tueri potest, quid huic abesse poterit de maximarum rerum scientia? Sin oratoris nihil vis esse nisi composite, ornate, copiose loqui, quaero, id ipsum qui possit adsequi sine ea scientia, quam ei non conceditis? Dicendi enim virtus, nisi ei, qui dicet, ea, quae dicet, percepta sunt, exstare non potest.

1.49Bu yüzden tabiat filozofu Demokritos, anlatıldığı ve bana da göründüğü gibi, süslü bir dille konuştuysa, üzerine konuştuğu malzeme tabiat filozofuna aitti; ama kelimelerin süsü hatibe ait sayılmalıdır. Platon devlet hayatının çekişmelerinden çok uzak konularda ilahî bir dille konuştuysa —ki bunu kabul ediyorum—, Aristoteles, Theophrastos, Karneades de tartıştıkları konularda belagatli, sözlerinde tatlı ve süslü idiyse, tartıştıkları konular başka birtakım uğraşlara ait olsun; ama sözün kendisi yalnız bizim üzerine konuşup araştırdığımız bu tek uğraşa özgüdür.

1.49

Quam ob rem, si ornate locutus est, sicut et fertur et mihi videtur, physicus ille Democritus, materies illa fuit physici, de qua dixit, ornatus vero ipse verborum oratoris putandus est; et, si Plato de rebus ab civilibus controversiis remotissimis divinitus est locutus, quod ego concedo; si item Aristoteles, si Theophrastus, si Carneades in rebus eis, de quibus disputaverunt, eloquentes et in dicendo suaves atque ornati fuerunt, sint eae res, de quibus disputant, in aliis quibusdam studiis, oratio quidem ipsa propria est huius unius rationis, de qua loquimur et quaerimus.

1.50Nitekim bazılarının aynı konuları kuru ve cılız bir dille tartıştığını görüyoruz; mesela en keskin zekâlı diye anılan Khrysippos. Felsefeye yabancı bir sanattan gelen bu söz yeteneğine sahip olmadığı için felsefeye hakkını vermemiş sayılmaz. Öyleyse fark nerede? Andığım kişilerin sözlerindeki bereketi ve bolluğu, bu çeşitliliği ve zarafeti kullanmayanların cılızlığından nasıl ayırt edeceksin? Elbette tek bir şey olacaktır ki iyi konuşanlar onu kendilerine has olarak getirirler: düzenli, süslü, belli bir sanatla ve cilayla seçkinleşmiş bir söz. Ama bu sözün altında hatibin kavrayıp bildiği bir konu yoksa, ya hiç var olamaz ya da herkesin alay konusu olur.

1.50

Etenim videmus eisdem de rebus ieiune quosdam et exiliter, ut eum, quem acutissimum ferunt, Chrysippum, disputavisse neque ob eam rem philosophiae non satis fecisse, quod non habuerit hanc dicendi ex arte aliena facultatem. Quid ergo interest aut qui discernes eorum, quos nominavi, in dicendo ubertatem et copiam ab eorum exilitate, qui hac dicendi varietate et elegantia non utuntur? Unum erit profecto, quod ei, qui bene dicunt, adferunt proprium, compositam orationem et ornatam et artificio quodam et expolitione distinctam; haec autem oratio, si res non subest ab oratore percepta et cognita, aut nulla sit necesse est aut omnium inrisione ludatur.

1.51Çünkü en güzel ve en süslü kelimelerden de kurulsa, altında hiçbir düşünce, hiçbir ilim bulunmayan boş bir sesten daha çılgınca ne olabilir? Demek ki konu hangi sanattan, hangi alandan olursa olsun, hatip onu bir müvekkilinin davasını öğrenir gibi öğrenmişse, o işin bulucusu ve ustası olan kişiden daha iyi ve daha süslü anlatacaktır.

1.51

Quid est enim tam furiosum, quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis, nulla subiecta sententia nec scientia? Quicquid erit igitur quacumque ex arte, quocumque de genere, orator id, si tamquam clientis causam didicerit, dicet melius et ornatius quam ipse ille eius rei inventor atque artifex.

1.52Biri çıkıp hatiplere özgü birtakım konular ve davalar olduğunu, belli şeylerin bilgisinin mahkeme parmaklıklarıyla çevrili olduğunu söylerse, bizim bu söz sanatımızın en çok bu alanlarda dolaştığını elbette kabul ederim. Ama bu alanların içinde bile retorikçi denen hocaların ne öğrettiği ne de bildiği pek çok şey vardır.

1.52

Nam si quis erit qui hoc dicat, esse quasdam oratorum proprias sententias atque causas et certarum rerum forensibus cancellis circumscriptam scientiam, fatebor equidem in his magis adsidue versari hanc nostram dictionem, sed tamen in his ipsis rebus permulta sunt, quae ipsi magistri, qui rhetorici vocantur, nec tradunt nec tenent.

1.53Hatibin en büyük gücünün, insanların zihnini öfkeye, nefrete ya da acıya kışkırtmakta, yahut onları bu aynı heyecanlardan yumuşaklığa ve merhamete döndürmekte ortaya çıktığını kim bilmez? İnsanların tabiatını, insan olmanın bütün gücünü ve zihinleri kışkırtan ya da geri çeviren sebepleri derinden kavramamış olan, söz söyleyerek istediğini gerçekleştiremez. Bu alanın tamamı filozoflara özgü görünür; benim öğüdüm de hatibin buna hiçbir zaman karşı çıkmamasıdır.

1.53

Quis enim nescit maximam vim exsistere oratoris in hominum mentibus vel ad iram aut ad odium aut ad dolorem incitandis vel ab hisce eisdem permotionibus ad lenitatem misericordiamque revocandis? Quae nisi qui naturas hominum vimque omnem humanitatis causasque eas, quibus mentes aut incitantur aut reflectuntur, penitus perspexerit, dicendo quod volet perficere non poterit. Atque totus hic locus philosophorum proprius videtur, neque orator me auctore umquam repugnabit;

1.54Ama hatip konuların bilgisini, yalnız onun üzerinde emek vermek istedikleri için filozoflara bıraktıktan sonra, sözü işleme işini kendine alacaktır; o bilgi olmadan söz hiçbir şeydir. Çünkü sık sık söylediğim gibi hatibe özgü olan, ağırbaşlı, süslü, insanların hislerine ve zihinlerine uygun düşen sözdür.

1.54

sed, cum illis cognitionem rerum concesserit, quod in ea solum illi voluerint elaborare, tractationem orationis, quae sine illa scientia est nulla, sibi adsumet; hoc enim est proprium oratoris, quod saepe iam dixi, oratio gravis et ornata et hominum sensibus ac mentibus accommodata.

1.55Aristoteles'in ve Theophrastos'un bu konularda yazdığını kabul ediyorum. Ama Scaevola, bunun bütünüyle benim lehime olduğunu görmüyor musun? Hatibin onlarla ortak olan şeyleri ben onlardan ödünç almıyorum; onlar ise bu konularda tartıştıklarının hatiplere ait olduğunu kabul ediyorlar. Bu yüzden öteki kitaplarına kendi sanatlarının adını veriyorlar, bunlara ise “retorik” adını koyup öyle diyorlar.

1.55

Quibus de rebus Aristotelem et Theophrastum scripsisse fateor; sed vide ne hoc, Scaevola, totum sit a me: nam ego, quae sunt oratori cum illis communia, non mutuor ab illis, isti quae de his rebus disputant, oratorum esse concedunt, itaque ceteros libros artis suae nomine, hos rhetoricos et inscribunt et appellant.

1.56Konuşma sırasında, pek sık olduğu gibi, ölümsüz tanrılar, dindarlık, uyum, dostluk, vatandaşların, insanların ve milletlerin ortak hukuku, hakkaniyet, itidal, yüce gönüllülük ya da faziletin herhangi bir türü hakkında konuşmak gerektiğinde, sanırım bütün gymnasionlar ve bütün felsefe okulları bunların hepsinin kendi mülkleri olduğunu, hatibi hiç ilgilendirmediğini haykıracaklardır.

1.56

Etenim cum illi in dicendo inciderint loci, quod persaepe evenit, ut de dis immortalibus, de pietate, de concordia, de amicitia, de communi civium, de hominum, de gentium iure, de aequitate, de temperantia, de magnitudine animi, de omni virtutis genere sit dicendum, clamabunt, credo, omnia gymnasia atque omnes philosophorum scholae sua esse haec omnia propria, nihil omnino ad oratorem pertinere;

1.57Onlara, boş vakitlerini geçirmek için bu konuları köşe bucakta tartışma hakkını tanırım; ama hatibe de şunu bırakır, şunu veririm: Onların cılız ve kansız bir dille tartıştığı aynı şeyleri o bütün tatlılığı ve ağırlığıyla açıklasın. Bunları Atina'da bizzat filozoflarla tartışıyordum; çünkü bizim Marcus Marcellus beni buna zorluyordu. Şu sıralar oyunları düzenlemekle meşgul olmasaydı, bu konuşmamızda o da elbette bulunurdu; o zaman daha delikanlıydı ve bu uğraşlara şaşılacak derecede bağlıydı.

1.57

quibus ego, ut de his rebus in angulis consumendi oti causa disserant, cum concessero, illud tamen oratori tribuam et dabo, ut eadem, de quibus illi tenui quodam exsanguique sermone disputant, hic cum omni iucunditate et gravitate explicet. Haec ego cum ipsis philosophis Athenis disserebam; cogebat enim me M. Marcellus hic noster, qui profecto, nisi ludos nunc faceret, huic nostro sermoni interesset; ac iam tum erat adulescentulus his studiis mirifice deditus.

1.58Kanun koymaya, savaşa, barışa, müttefiklere, vergilere, sınıflara ve yaş gruplarına ayrılmış vatandaşların haklarına gelince: Yunanlar isterlerse Lykurgos'un ya da Solon'un bunları, söz söylemekte artık olgunlaşmış ve iyice incelmiş Hypereides'ten ya da Demosthenes'ten daha iyi bildiğini söylesinler —gerçi biz o ikisini de belagatliler arasında sayarız—; bizimkiler de isterlerse On İki Levha'yı yazan Onlar Kurulu'nu, ki basiretli insanlar olmaları gerekir, bu alanda Servius Galba'nın ve kayınpederin Gaius Laelius'un önüne koysunlar; oysa bu ikisinin söz şanında üstün olduğu herkesçe bilinir.

1.58

Iam vero de legibus constituendis, de bello, de pace, de sociis, de vectigalibus, de iure civium generatim in ordines aetatesque discriptorum dicant vel Graeci, si volunt, Lycurgum aut Solonem—quamquam illos quidem censemus in numero eloquentium reponendos—scisse melius quam Hyperidem aut Demosthenem, perfectos iam homines in dicendo et perpolitos, vel nostri decem viros, qui xii tabulas perscripserunt, quos necesse est fuisse prudentis, anteponant in hoc genere et Ser. Galbae et socero tuo C. Laelio, quos constat dicendi gloria praestitisse.

1.59Bu konuları öğrenmeye ve uygulamaya bütün emeğini vermiş olanlara özgü bazı alanlar bulunduğunu asla inkâr etmeyeceğim; ama tam ve yetkin hatibin, her konuda bol ve çeşitli bir dille konuşabilen kişi olduğunu da söyleyeceğim. Nitekim herkesin hatiplere özgü saydığı davalarda bile çoğu zaman öyle bir nokta çıkar ki, yalnız hatiplere tanıdığınız forum tecrübesinden değil, daha kapalı bir ilimden çıkarılıp alınması gerekir.

1.59

Numquam enim negabo esse quasdam partis proprias eorum, qui in his cognoscendis atque tractandis studium suum omne posuerunt, sed oratorem plenum atque perfectum esse eum, qui de omnibus rebus possit copiose varieque dicere. Etenim saepe in eis causis, quas omnes proprias esse oratorum confitentur, est aliquid, quod non ex usu forensi, quem solum oratoribus conceditis, sed ex obscuriore aliqua scientia sit promendum atque sumendum.

1.60Soruyorum: Askerlik tecrübesi olmadan, hatta çoğu zaman karaların ve denizlerin bilgisi olmadan bir komutanın aleyhinde ya da lehinde konuşulabilir mi? Devlet işlerine dair en yüksek bilgi ve basiret olmadan halkın önünde kanunların kabulü ya da reddi hakkında, senatoda devlet işlerinin her türlüsü hakkında konuşulabilir mi? Filozofların insan soyunun tabiatı ve ahlâkı hakkında ortaya koyduğu bütün açıklamalar en titiz biçimde incelenmeden, söz gönüllerin duygularına ve hareketlerine yöneltilip onları alevlendirebilir, hatta söndürebilir mi? Oysa hatipte hüküm süren tek şey budur.

1.60

Quaero enim num possit aut contra imperatorem aut pro imperatore dici sine rei militaris usu aut saepe etiam sine regionum terrestrium aut maritimarum scientia; num apud populum de legibus iubendis aut vetandis, num in senatu de omni rei publicae genere dici sine summa rerum civilium cognitione et prudentia; num admoveri possit oratio ad sensus animorum atque motus vel inflammandos vel etiam exstinguendos, quod unum in oratore dominatur, sine diligentissima pervestigatione earum omnium rationum, quae de naturis humani generis ac moribus a philosophis explicantur.

1.61Bu söylediğimi pek beğenmeyeceğinizi sanıyorum; yine de düşündüğümü söylemekten çekinmeyeceğim: Tabiat ilmi, matematik ve biraz önce öteki sanatlara özgü diye saydığın şeyler, onları meslek edinmiş olanların ilimleridir; ama biri bu sanatları sözle aydınlatmak isterse, hatibin yeteneğine başvurmak zorundadır.

1.61

Atque haud scio an minus vobis hoc sim probaturus; equidem non dubitabo, quod sentio, dicere: physica ista ipsa et mathematica et quae paulo ante ceterarum artium propria posuisti, scientiae sunt eorum, qui illa profitentur, inlustrari autem oratione si quis istas ipsas artis velit, ad oratoris ei confugiendum est facultatem.

1.62Atinalılara cephaneliği yapan mimar Philon'un eserinin hesabını halka çok belagatli bir biçimde verdiği biliniyor; ama onun mimarlık sanatıyla değil, hatiplik sanatıyla belagatli olduğunu düşünmek gerekir. Buradaki Marcus Antonius da Hermodoros adına tersane yapımı hakkında konuşmak zorunda kalsaydı, davayı ondan öğrendikten sonra başkasının sanatı hakkında süslü ve zengin bir dille konuşurdu. Dostumuz olan ve hekimliğine de başvurduğumuz Asklepiades belagatte öteki hekimleri geride bırakıyordu; ama süslü konuşurken hekimlik yeteneğini değil, belagat yeteneğini kullanıyordu.

1.62

Neque enim si Philonem illum architectum, qui Atheniensibus armamentarium fecit, constat perdiserte populo rationem operis sui reddidisse, existimandum est architecti potius artificio disertum quam oratoris fuisse; nec, si huic M. Antonio pro Hermodoro fuisset de navalium opere dicendum, non, cum ab illo causam didicisset, ipse ornate de alieno artificio copioseque dixisset; neque vero Asclepiades, is quo nos medico amicoque usi sumus tum eloquentia vincebat ceteros medicos, in eo ipso, quod ornate dicebat, medicinae facultate utebatur, non eloquentiae.

1.63Sokrates'in sık sık söylediği şu söz, yani herkesin bildiği konuda yeterince belagatli olduğu, kulağa daha inandırıcı gelir ama doğru değildir. Daha doğrusu şudur: Kimse bilmediği konuda belagatli olamaz; bir konuyu en iyi biçimde bilse bile söz kurmayı ve cilalamayı bilmiyorsa, bildiği o şeyi de belagatle anlatamaz.

1.63

Atque illud est probabilius, neque tamen verum, quod Socrates dicere solebat, omnis in eo, quod scirent, satis esse eloquentis; illud verius, neque quemquam in eo disertum esse posse, quod nesciat, neque, si optime sciat ignarusque sit faciundae ac poliendae orationis, diserte id ipsum, de quo sciat, posse dicere.

1.64Bu yüzden biri hatibin bütün ve kendine özgü gücünü tarif edip kapsamak isterse, bana göre bu kadar ağır bir adı hak eden hatip şu kişi olacaktır: Sözle açıklanması gereken hangi konu karşısına çıkarsa çıksın, onu basiretle, düzenle, süsle ve hafızasına dayanarak, üstelik sunuşunda belli bir vakarla anlatan kişi.

1.64

Quam ob rem, si quis universam et propriam oratoris vim definire complectique vult, is orator erit mea sententia hoc tam gravi dignus nomine, qui, quaecumque res inciderit, quae sit dictione explicanda, prudenter et composite et ornate et memoriter dicet cum quadam actionis etiam dignitate.

1.65“Hangi konu olursa olsun” dememi biri fazla sınırsız buluyorsa, buradan dilediği kadarını kesip budayabilir. Ben yine de şunu savunacağım: Hatip öteki sanatlarda ve uğraşlarda bulunan şeyleri bilmese, yalnız davalarda ve forum tecrübesinde olanları bilse bile, bu konularda konuşması gerektiğinde, her konuda neyin ne olduğunu onu bilenlerden öğrendikten sonra, o sanatların sahiplerinden çok daha iyi konuşacaktır.

1.65

Sin cuipiam nimis infinitum videtur, quod ita posui quacumque de re, licet hinc quantum cuique videbitur circumcidat atque amputet, tamen illud tenebo, si, quae ceteris in artibus atque studiis sita sunt, orator ignoret tantumque ea teneat, quae sint in disceptationibus atque usu forensi, tamen his de rebus ipsis si sit ei dicendum, cum cognoverit ab eis, qui tenent, quae sint in quaque re, multo oratorem melius quam ipsos illos, quorum eae sint artes, esse dicturum.

1.66Mesela buradaki Sulpicius askerlik hakkında konuşacak olsa, hısımımız Gaius Marius'a soracak, öğrendikten sonra da öyle anlatacaktır ki Gaius Marius'a bile bu işleri neredeyse ondan daha iyi biliyormuş gibi görünecektir. Medeni hukuk hakkında konuşacaksa sana danışacak; en basiretli ve en bilgili insan olan seni, senden öğrendiği konularda söz sanatıyla geride bırakacaktır.

1.66

Ita si de re militari dicendum huic erit Sulpicio, quaeret a C. Mario adfini nostro et, cum acceperit, ita pronuntiabit, ut ipsi C. Mario paene hic melius quam ipse illa scire videatur; sin de iure civili, tecum communicabit, te hominem prudentissimum et peritissimum in eis ipsis rebus, quas abs te didicerit, dicendi arte superabit.

1.67Tabiat, insanların kusurları, arzular, ölçülülük, kendine hâkim olma, acı, ölüm hakkında konuşmayı gerektiren bir konu çıkarsa, belki gerekli görürse —gerçi hatibin bunları bilmesi gerekir— felsefede bilgili bir adam olan Sextus Pompeius'a danışır. Ama şunu kesinlikle başaracaktır: Hangi konuyu kimden öğrenmiş olursa olsun, onun hakkında, öğrendiği kişiden çok daha süslü konuşacaktır.

1.67

Sin quae res inciderit, in qua de natura, de vitiis hominum, de cupiditatibus, de modo, de continentia, de dolore, de morte dicendum sit, forsitan, si ei sit visum,—etsi haec quidem nosse debet orator—, cum Sex. Pompeio, erudito homine in philosophia, communicarit; hoc profecto efficiet ut, quamcumque rem a quoquo cognoverit, de ea multo dicat ornatius quam ille ipse, unde cognorit.

1.68Ama Sulpicius beni dinlerse —felsefe üç kısma, tabiatın karanlıklarına, tartışmanın inceliklerine, hayata ve ahlâka ayrıldığına göre— ilk ikisini bırakalım, tembelliğimize bağışlayalım; ama her zaman hatibin malı olan üçüncüsünü elimizde tutmazsak, hatibe büyüklüğünü gösterebileceği hiçbir alan bırakmamış oluruz.

1.68

Sed si me audiet, quoniam philosophia in tris partis est tributa, in naturae obscuritatem, in disserendi subtilitatem, in vitam atque mores, duo illa relinquamus atque largiamur inertiae nostrae; tertium vero, quod semper oratoris fuit, nisi tenebimus, nihil oratori, in quo magnus esse possit, relinquemus.

1.69Bu yüzden hayat ve ahlâkla ilgili bu alanın tamamını hatip iyice öğrenmelidir. Ötekileri öğrenmemiş olsa bile, gerektiğinde, yeter ki kendisine getirilip öğretilsinler, sözüyle süsleyebilir. Nitekim bilginler, astronomiden anlamayan Aratos'un gök ve yıldızlar hakkında pek süslü ve pek güzel dizelerle konuştuğunu, tarladan çok uzak bir adam olan Kolophonlu Nikandros'un tarım üzerine çiftçi yeteneğiyle değil şair yeteneğiyle parlak eserler yazdığını kabul ediyorlarsa, hatibin belli bir dava ve belli bir an için öğrendiği konularda en belagatli biçimde konuşmaması için ne sebep var?

1.69

Qua re hic locus de vita et moribus totus est oratori perdiscendus; cetera si non didicerit, tamen poterit, si quando opus erit, ornare dicendo, si modo ad eum erunt delata et ei tradita. Etenim si constat inter doctos, hominem ignarum astrologiae ornatissimis atque optimis versibus Aratum de caelo stellisque dixisse; si de rebus rusticis hominem ab agro remotissimum Nicandrum Colophonium poetica quadam facultate, non rustica, scripsisse praeclare, quid est cur non orator de rebus eis eloquentissime dicat, quas ad certam causam tempusque cognorit?

1.70Çünkü şair hatibin komşusudur: Vezne biraz daha bağlı, kelime seçiminde ise daha serbesttir; birçok süsleme türünde onun ortağı, neredeyse eşidir. Hiç değilse şu bakımdan neredeyse aynıdır: Kendi alanını, o aynı yetenek ve zenginlikle dilediği yerde dolaşmasına engel olacak hiçbir sınırla çevirmez, kısıtlamaz.

1.70

Est enim finitimus oratori poeta, numeris astrictior paulo, verborum autem licentia liberior, multis vero ornandi generibus socius ac paene par; in hoc quidem certe prope idem, nullis ut terminis circumscribat aut definiat ius suum, quo minus ei liceat eadem illa facultate et copia vagari qua velit.

1.71Scaevola, benim mülkümde olmasaydın katlanmayacağını söylediğin şeye, yani yetkin hatibin her türlü konuşmada, kültürün her alanında yetkin olması gerektiğini söylememe gelince: Herkül hakkı için, kafamda kurduğum hatibin ben olduğumu düşünseydim bunu asla söylemezdim.

1.71

Nam quod illud, Scaevola, negasti te fuisse laturum, nisi in meo regno esses, quod in omni genere sermonis, in omni parte humanitatis dixerim oratorem perfectum esse debere: numquam me hercule hoc dicerem, si eum, quem fingo, me ipsum esse arbitrarer.

1.72Ama Gaius Lucilius'un sık sık söylediği gibi —sana biraz kırgın, tam da bu yüzden benimle de istediği kadar yakın olmayan, ama yine de bilgili ve son derece nükteli bir adamdı—, ben de şuna inanıyorum: Hür bir insana yakışan bütün sanatlarda iyice incelmemiş hiç kimse hatipler arasında sayılmamalıdır. Bu sanatları konuşurken kullanmasak bile, onlardan habersiz mi olduğumuz yoksa onları öğrenmiş mi olduğumuz yine de belli olur, ortaya çıkar. Top oynayanlar oyun sırasında palestranın kendine has tekniğini kullanmazlar, ama palestrada eğitim görüp görmedikleri hareketlerinin kendisinden anlaşılır; heykel yapanlar da o sırada resim sanatından hiç yararlanmasalar bile, resim yapmayı bilip bilmedikleri gizli kalmaz.

1.72

Sed, ut solebat C. Lucilius saepe dicere, homo tibi subiratus, mihi propter eam ipsam causam minus quam volebat familiaris, sed tamen et doctus et perurbanus, sic sentio neminem esse in oratorum numero habendum, qui non sit omnibus eis artibus, quae sunt libero dignae, perpolitus; quibus ipsis si in dicendo non utimur, tamen apparet atque exstat, utrum simus earum rudes an didicerimus: ut qui pila ludunt, non utuntur in ipsa lusione artificio proprio palaestrae, sed indicat ipse motus, didicerintne palaestram an nesciant, et qui aliquid fingunt, etsi tum pictura nihil utuntur, tamen, utrum sciant pingere an nesciant, non obscurum est;

1.73Aynı şekilde mahkemelerde, halk toplantılarında, senatoda yapılan bu konuşmalarda da, öteki sanatlar doğrudan kullanılmasa bile, konuşanın yalnız okul hitabetinin alıştırmalarında çırpınıp durmuş mu, yoksa söz söylemeye hür insana yakışan bütün sanatlarla donanmış olarak mı geldiği kolayca anlaşılır.

1.73

sic in orationibus hisce ipsis iudiciorum, contionum, senatus, etiam si proprie ceterae non adhibeantur artes, tamen facile declaratur, utrum is, qui dicat, tantum modo in hoc declamatorio sit opere iactatus an ad dicendum omnibus ingenuis artibus instructus accesserit.

1.74Bunun üzerine Scaevola gülerek şöyle demiş:

Scaevola: Crassus, seninle daha fazla güreşmeyeceğim. Çünkü bana karşı söylediklerinde bir çeşit hünerle şunu başardın: Hatibe ait olmasını istemediğim şeyleri hem bana teslim ettin, hem de onları her nasılsa yeniden çevirip hatibe mal ettin.

1.74

Tum ridens Scaevola non luctabor tecum, inquit Crasse, amplius; id enim ipsum, quod contra me locutus es, artificio quodam es consecutus, ut et mihi, quae ego vellem non esse oratoris, concederes et ea ipsa nescio quo modo rursus detorqueres atque oratori propria traderes.

1.75Praetor olarak Rodos'a gittiğimde bu konularda Panaitios'tan öğrendiklerimi senin bu alanının o büyük hocası Apollonios'la karşılaştırmıştım. O, her zamanki gibi felsefeyle alay etmiş, onu küçümsemiş, birçok şeyi ciddiyetten çok nükteyle söylemişti. Senin konuşman ise hiçbir sanatı ya da öğretiyi küçümseyen türden değildi; hepsinin hatibin yoldaşları ve hizmetçileri olduğunu söylüyordun.

1.75

Quae, cum ego praetor Rhodum venissem et cum summo illo doctore istius disciplinae Apollonio ea, quae a Panaetio acceperam, contulissem, inrisit ille quidem, ut solebat, philosophiam atque contempsit multaque non tam graviter dixit quam facete; tua autem fuit oratio eius modi, non ut ullam artem doctrinamve contemneres, sed ut omnis comites ac ministratrices oratoris esse diceres.

1.76Bu sanatların hepsini tek başına kucaklamış biri olsa ve onlara o en süslü söz yeteneğini de katsa, onun seçkin ve hayranlık uyandıracak bir insan olacağını inkâr edemem. Ama böyle biri varsa, ya da bir zaman olmuşsa, hatta olabilecekse, bu elbette yalnız sen olurdun; çünkü hem bana göre hem herkese göre öteki hatiplere —buradakiler beni bağışlasın— neredeyse hiçbir övgü bırakmadın.

1.76

Quas ego si quis sit unus complexus omnis, idemque si ad eas facultatem istam ornatissimae orationis adiunxerit, non possum dicere eum non egregium quendam hominem atque admirandum fore; sed is, si quis esset aut si etiam umquam fuisset aut vero si esse posset, tu esses unus profecto, qui et meo iudicio et omnium vix ullam ceteris oratoribus—pace horum dixerim— laudem reliquisti.

1.77Ama forumda ve devlet işlerinde dönen şeyler arasında bilmediğin hiçbir şey olmadığı hâlde, hatibe eklediğin o ilmi sen bile kucaklamamışsan, dikkat edelim de ona işin kendisinin ve hakikatin izin verdiğinden fazlasını yüklemeyelim.

1.77

Verum si tibi ipsi nihil deest, quod in forensibus rebus civilibusque versatur, quin scias, neque eam tamen scientiam, quam adiungis oratori, complexus es, videamus ne plus ei tribuamus quam res et veritas ipsa concedat.

1.78Bunun üzerine Crassus demiş ki:

Crassus: Unutma, ben kendi yeteneğimden değil, hatibin yeteneğinden söz ettim. Biz ne öğrenebildik ki, ne bilebildik? Öğrenmeye başlamadan iş görmeye başladık; forumda, makam peşinde, devlet işlerinde, dostlarımızın işlerinde, bu kadar büyük konular hakkında bir şey sezmeye fırsat bulamadan, işlerin kendisi bizi çoktan tüketmişti.

1.78

Hic Crassus memento inquit me non de mea, sed de oratoris facultate dixisse; quid enim nos aut didicimus aut scire potuimus, qui ante ad agendum quam ad cognoscendum venimus; quos in foro, quos in ambitione, quos in re publica, quos in amicorum negotiis res ipsa ante confecit quam possemus aliquid de rebus tantis suspicari?

1.79Bizde bu kadar şey görüyorsan —ki senin düşündüğün gibi doğuştan yetenekten pek yoksun olmasak da öğrenimden, boş vakitten ve doğrusu o en keskin öğrenme hevesinden kesinlikle yoksun kaldık—, benim el sürmediğim bu şeyler birinin, hatta daha büyük bir yeteneğine eklenirse, onun nasıl ve ne kadar büyük bir hatip olacağını düşünüyorsun?

1.79

Quod si tibi tantum in nobis videtur esse, quibus etiam si ingenium, ut tu putas, non maxime defuit, doctrina certe et otium et hercule etiam studium illud discendi acerrimum defuit, quid censes, si ad alicuius ingenium vel maius illa, quae ego non attigi, accesserint, qualem illum et quantum oratorem futurum.

1.80Bunun üzerine Antonius demiş ki:

Antonius: Crassus, söylediklerin beni ikna ediyor. Bütün şeylerin ve bütün sanatların esasını ve tabiatını kavramış biri söz söylemekte çok daha zengin olacaktır; buna şüphem yok.

1.80

Tum Antonius probas mihi inquit ista, Crasse, quae dicis, nec dubito quin multo locupletior in dicendo futurus sit, si quis omnium rerum atque artium rationem naturamque comprehenderit;

1.81Ama önce, bu iş özellikle bizim bu hayatımızda ve bu meşguliyetlerimiz arasında zordur; sonra, halkın önünde ve forumda konuşma alıştırmasından ve alışkanlığından uzaklaşmaktan da korkmak gerekir. Çünkü biraz önce sözünü ettiğin kişilerin, ister eşyanın tabiatı ister insan işleri hakkında süslü ve ağırbaşlı konuşsunlar, bambaşka bir söz türü varmış gibi geliyor bana: parlak ve neşeli bir kelime türü; bu şehir kalabalığının ve forumun değil, palestranın ve güreş yağının kokusunu taşıyan bir tür.

1.81

sed primum id difficile est factu, praesertim in hac nostra vita nostrisque occupationibus; deinde illud etiam verendum est ne abstrahamur ab hac exercitatione et consuetudine dicendi populari et forensi. Aliud enim mihi quoddam orationis genus esse videtur eorum hominum, de quibus paulo ante dixisti, quamvis illi ornate et graviter aut de natura rerum aut de humanis rebus loquantur: nitidum quoddam genus est verborum et laetum, et palaestrae magis et olei, quam huius civilis turbae ac fori.

1.82Ben Yunan edebiyatına geç ve üstünkörü el atmış biriyim; yine de prokonsül olarak Kilikya'ya giderken Atina'ya uğradığımda, denizin elverişsizliği yüzünden orada epey gün kalmıştım. Her gün yanımda en bilgili insanlar, aşağı yukarı demin senin andığın kişilerin ta kendileri bulunuyordu. Aralarında, nasıl olduysa, benim de senin gibi büyük davalarda çalıştığım duyulunca, her biri elinden geldiğince hatibin vazifesi ve yöntemi üzerine tartışmaya girişti.

1.82

Namque egomet, qui sero ac leviter Graecas litteras attigissem, tamen cum pro consule in Ciliciam proficiscens venissem Athenas, compluris tum ibi dies sum propter navigandi difficultatem commoratus; sed, cum cotidie mecum haberem homines doctissimos, eos fere ipsos, qui abs te modo sunt nominati, cum hoc nescio quo modo apud eos increbruisset, me in causis maioribus sicuti te solere versari, pro se quisque ut poterat de officio et de ratione oratoris disputabat.

1.83Kimisi, mesela o Mnesarkhos, bizim hatip dediğimiz kişilerin çevik ve idmanlı bir dile sahip birtakım ırgatlardan başka bir şey olmadığını söylüyordu. Ona göre bilge olmayan hiç kimse hatip değildi; belagatin kendisi de iyi söz söyleme ilminden ibaret olduğu için tek başına bir fazilet idi; bir fazileti olan bütün faziletlere sahipti ve faziletler birbirine eşit ve denkti; dolayısıyla belagatli olan bütün faziletlere sahipti ve bilgeydi. Ama bu dikenli ve cılız bir konuşmaydı, bizim anlayışımıza da hiç uymuyordu.

1.83

Horum alii, sicuti iste ipse Mnesarchus, hos, quos nos oratores vocaremus, nihil esse dicebat nisi quosdam operarios lingua celeri et exercitata; oratorem autem, nisi qui sapiens esset, esse neminem, atque ipsam eloquentiam, quod ex bene dicendi scientia constaret, unam quandam esse virtutem, et qui unam virtutem haberet, omnis habere easque esse inter se aequalis et paris; ita, qui esset eloquens, eum virtutes omnis habere atque esse sapientem. Sed haec erat spinosa quaedam et exilis oratio longeque a nostris sensibus abhorrebat.

1.84Kharmadas ise aynı konularda çok daha bereketli konuşuyordu; ama kendi görüşünü ortaya koymak için değil, çünkü tartışmada herkese daima karşı çıkmak Akademi'nin atalardan kalma âdetiydi. Yine de en çok şunu sezdiriyordu: Retorikçi denen ve söz söyleme kuralları öğretenler hiçbir şey bilmiyordu; filozofların bulduklarını öğrenmemiş hiç kimse söz söyleme yeteneğine ulaşamazdı.

1.84

Charmadas vero multo uberius eisdem de rebus loquebatur, non quo aperiret sententiam suam; hic enim mos erat patrius Academiae adversari semper omnibus in disputando; sed cum maxime tamen hoc significabat, eos, qui rhetores nominarentur et qui dicendi praecepta traderent, nihil plane tenere neque posse quemquam facultatem adsequi dicendi, nisi qui philosophorum inventa didicisset.

1.85Karşı tarafta ise Atinalı, devlet işlerinde ve davalarda pişmiş usta konuşmacılar tartışıyordu. Aralarında geçenlerde Roma'ya gelmiş olan misafirim Menedemos da vardı. Menedemos, devletleri kurmanın ve yönetmenin esaslarını kavramakla uğraşan bir tür basiret bulunduğunu söyleyince, atılgan, her türlü bilgiyle dolu, konularının çeşitliliği ve zenginliği inanılmaz olan [Kharmadas] hemen kalkıp karşı çıkıyordu. Ona göre bu basiretin bütün parçaları felsefeden alınmalıydı. Devlette ölümsüz tanrılar, gençlerin terbiyesi, adalet, sabır, itidal ve her şeyde ölçü hakkında konulan esaslar; şehirlerin onlar olmadan ne var olabileceği ne de iyi ahlâka sahip olabileceği öteki şeyler: Bunların hiçbiri retorikçilerin kitapçıklarının hiçbir yerinde bulunmuyordu.

1.85

Disputabant contra diserti homines Athenienses et in re publica causisque versati, in quis erat etiam is, qui nuper Romae fuit, Menedemus, hospes meus; qui cum diceret esse quandam prudentiam, quae versaretur in perspiciendis rationibus constituendarum et regendarum rerum publicarum, excitabatur homo promptus atque omni abundans doctrina et quadam incredibili varietate rerum atque copia: omnis enim partis illius ipsius prudentiae petendas esse a philosophia docebat neque ea, quae statuerentur in re publica de dis immortalibus, de disciplina iuventutis, de iustitia, de patientia, de temperantia, de modo rerum omnium, ceteraque, sine quibus civitates aut esse aut bene moratae esse non possent, usquam in eorum inveniri libellis;

1.86O retorik hocaları bu kadar büyük konuların bütün ağırlığını sanatlarıyla kucaklıyorlarsa, diye soruyordu, neden kitapları girişler, kapanışlar ve bu türden zırvalarla —onlara böyle derdi— dolu da şehirleri kurmak, kanun yazmak, hakkaniyet, adalet, sözünde durmak, arzuları kırmak, insanların ahlâkını biçimlendirmek üzerine kitaplarında tek harf bulunmuyor?

1.86

quod si tantam vim rerum maximarum arte sua rhetorici illi doctores complecterentur, quaerebat, cur de prooemiis et de epilogis et de huius modi nugis—sic enim appellabat—referti essent eorum libri, de civitatibus instituendis, de scribendis legibus, de aequitate, de iustitia, de fide, de frangendis cupiditatibus, de conformandis hominum moribus littera nulla in eorum libris inveniretur.

1.87Onların koyduğu kurallarla da öyle alay ederdi ki, bu adamların yalnız kendilerine mal ettikleri o basiretten nasipsiz olduklarını değil, söz söylemenin bu yolunu yordamını bile bilmediklerini gösterirdi. Ona göre hatibin başlıca işi şuydu: Önce kendisi, karşısında konuştuğu kimselere olmak istediği gibi biri olarak görünmeliydi. Bu da hayatın saygınlığıyla olurdu; o retorik hocaları ise kurallarında bu konuya hiç yer vermemişlerdi. Sonra dinleyenlerin gönülleri, hatip nasıl istiyorsa öyle etkilenmeliydi. Bu da konuşan kişi insanların zihinlerinin kaç yolla, hangi araçlarla ve ne tür bir sözle şu ya da bu yöne sevk edildiğini bilmedikçe hiçbir şekilde olamazdı. Bu bilgiler ise felsefenin tam göbeğinde, derinlere gömülmüş ve saklanmıştı; o retorikçiler bunlara dudaklarının ucuyla bile dokunmamışlardı.

1.87

Ipsa vero praecepta sic inludere solebat, ut ostenderet non modo eos expertis esse illius prudentiae, quam sibi asciscerent, sed ne hanc quidem ipsam dicendi rationem ac viam nosse: caput enim esse arbitrabatur oratoris, ut et ipse eis, apud quos ageret, talis, qualem se esse optaret, videretur; id fieri vitae dignitate, de qua nihil rhetorici isti doctores in praeceptis suis reliquissent; et uti ei qui audirent sic adficerentur animis, ut eos adfici vellet orator; quod item fieri nullo modo posse, nisi cognosset is, qui diceret, quot modis hominum mentes et quibus et quo genere orationis in quamque partem moverentur; haec autem esse penitus in media philosophia retrusa atque abdita, quae isti rhetores ne primoribus quidem labris attigissent.

1.88Menedemos bunları gerekçelerden çok örneklerle çürütmeye çalışırdı. Demosthenes'in söylevlerinden pek güzel yazılmış birçok yeri ezberden okuyarak, onun yargıçların ya da halkın gönüllerini sözüyle dilediği yöne çevirirken bu sonuçlara hangi yollarla varılacağını gayet iyi bildiğini gösterirdi; oysa Kharmadas bunları felsefe olmadan kimsenin bilemeyeceğini söylüyordu.

1.88

Ea Menedemus exemplis magis quam argumentis conabatur refellere; memoriter enim multa ex orationibus Demostheni praeclare scripta pronuntians docebat illum in animis vel iudicum vel populi in omnem partem dicendo permovendis non fuisse ignarum, quibus ea rebus consequeretur, quae negaret ille sine philosophia quemquam nosse posse.

1.89Kharmadas da şöyle cevap verirdi: Demosthenes'in en yüksek basirete ve en büyük söz gücüne sahip olduğunu inkâr etmiyordu. Ama Demosthenes bunu ister yaratılışından gelen yeteneğiyle başarmış olsun, ister herkesin bildiği gibi Platon'u hevesle dinlemiş olsun, sorulması gereken onun neyi başarabildiği değil, bu hocaların neyi öğrettiğiydi.

1.89

Huic respondebat non se negare Demosthenem summam prudentiam summamque vim habuisse dicendi, sed sive ille hoc ingenio potuisset sive, id quod constaret, Platonis studiosus audiendi fuisset, non quid ille potuisset, sed quid isti docerent esse quaerendum.

1.90Çoğu zaman konuşurken iş, söz söyleme sanatı diye bir şeyin hiç bulunmadığını savunmaya kadar varırdı. Bunu gerekçelerle de göstermişti: Biz öyle yaratılmışız ki, bir şey dileyeceğimiz kimselere incelikle yaltaklanabilir, hasımlarımızı tehditle korkutabilir, olup biteni anlatabilir, öne sürdüğümüzü doğrulayabilir, karşımızda söyleneni çürütebilir, en sonunda da bir şeyin bağışlanmasını dileyip yakınabiliriz; hatiplerin bütün yeteneği de bu işlerde döner. Üstelik alışkanlık ve alıştırma, anlamada basireti bileyip söylemede çabukluğu kamçılar.

1.90

Saepe etiam in eam partem ferebatur oratione, ut omnino disputaret nullam artem esse dicendi; idque cum argumentis docuerat, quod ita nati essemus, ut et blandiri eis subtiliter, a quibus esset petendum, et adversarios minaciter terrere possemus et rem gestam exponere et id, quod intenderemus, confirmare et, quod contra diceretur, refellere, ad extremum deprecari aliquid et conqueri, quibus in rebus omnis oratorum versaretur facultas; et quod consuetudo exercitatioque intellegendi prudentiam acueret atque eloquendi celeritatem incitaret;

1.91Bunun yanında bol bol örneğe de dayanırdı. Önce, sanki bile bile, Korax ve Teisias diye birilerine —o sanatın mucitleri ve öncüleri oldukları herkesçe bilinen kimselere— kadar geri giderek, sanat kitabı yazanlardan şöyle böyle bile usta konuşan tek kişinin çıkmadığını söylerdi. Öte yandan bunları ne öğrenmiş ne de bilmeye hiç önem vermiş, son derece belagatli sayısız insanın adını sayardı. Bunların arasında, ister alay ederek ister gerçekten öyle düşünüp öyle duyduğu için, beni de anardı: Bunları öğrenmemiş, ama yine de kendi deyişiyle söz söylemede bir şeyler başarabilen biri olarak. Bu iki sözünden birine, yani hiçbir şey öğrenmediğime seve seve katılırdım; ötekinde ise ya benimle alay ettiğini ya da kendisinin yanıldığını düşünürdüm.

1.91

tum etiam exemplorum copia nitebatur. Nam primum quasi dedita opera neminem scriptorem artis ne mediocriter quidem disertum fuisse dicebat, cum repeteret usque a Corace nescio quo et Tisia, quos artis illius inventores et principes fuisse constaret; eloquentissimos autem homines, qui ista nec didicissent nec omnino scire curassent, innumerabilis quosdam nominabat; in quibus etiam, sive ille inridens sive quod ita putaret atque ita audisset, me in illo numero, qui illa non didicissem et tamen, ut ipse dicebat, possem aliquid in dicendo, proferebat; quorum ego alterum illi facile adsentiebar, nihil me didicisse, in altero autem me inludi ab eo aut etiam ipsum errare arbitrabar.

1.92Ona göre bir sanat ancak iyice bilinen, derinlemesine kavranmış, tek bir sonuca yönelen ve asla yanıltmayan şeylerden oluşuyorsa sanattı. Hatiplerin ele aldığı bütün bu şeyler ise şüpheli ve belirsizdi. Çünkü bunları, hiçbirini tam bilmeyenler söylüyor; kendilerine ilim değil, kısa ömürlü, ya yanlış ya da en azından bulanık bir kanaat aktarılacak olanlar dinliyordu.

1.92

Artem vero negabat esse ullam, nisi quae cognitis penitusque perspectis et in unum exitum spectantibus et numquam fallentibus rebus contineretur; haec autem omnia, quae tractarentur ab oratoribus, dubia esse et incerta; quoniam et dicerentur ab eis, qui omnia ea non plane tenerent, et audirentur ab eis, quibus non scientia esset tradenda, sed exigui temporis aut falsa aut certe obscura opinio.

1.93Sözü uzatmayayım: O zamanlar beni şuna inandırmış gibiydi: Ne söz söylemenin bir sanatı vardı, ne de en bilgili insanların felsefede söylediklerini öğrenmemiş biri ustalıkla ya da zengin bir sözle konuşabilirdi. Bu sohbetlerde Kharmadas senin yeteneğine, Crassus, pek hayran olurdu: Ona göre ben dinlerken kolayca ikna olan biriydim, sen ise tartışırken pek inatçıydın.

1.93

Quid multa? Sic mihi tum persuadere videbatur neque artificium ullum esse dicendi neque quemquam posse, nisi qui illa, quae a doctissimis hominibus in philosophia dicerentur, cognosset, aut callide aut copiose dicere; in quibus Charmadas solebat ingenium tuum, Crasse, vehementer admirari: me sibi perfacilem in audiendo, te perpugnacem in disputando esse visum.

1.94Ben de işte bu aynı kanaatin etkisiyle, haberim olmadan ve isteğim dışında elimden kaçıp insanların eline geçen bir kitapçığımda şunu da yazdım: Birkaç usta konuşmacı (disertus) tanıdım, ama belagatli (eloquens) birini henüz tanımadım. Çünkü usta konuşmacı dediğim, sıradan insanların karşısında, herkesin paylaştığı kanaatlere dayanarak yeterince keskin ve açık konuşabilen kişiydi. Belagatli dediğim ise dilediği her şeyi daha hayranlık verici ve daha görkemli bir biçimde büyütüp süsleyebilen, söz söylemeye ilişkin bütün konuların bütün kaynaklarını zihninde ve hafızasında taşıyan kişiydi. Bu bizim için zorsa —çünkü daha öğrenmeye girişmeden makam hırsı ve forum bizi boğuyor—, yine de böyle bir hatip işin kendisinde ve tabiatta mümkündür.

1.94

Itaque ego hac eadem opinione adductus scripsi etiam illud quodam in libello, qui me imprudente et invito excidit et pervenit in manus hominum, disertos cognosse me non nullos, eloquentem adhuc neminem, quod eum statuebam disertum, qui posset satis acute atque dilucide apud mediocris homines ex communi quadam opinione hominum dicere, eloquentem vero, qui mirabilius et magnificentius augere posset atque ornare quae vellet, omnisque omnium rerum, quae ad dicendum pertinerent, fontis animo ac memoria contineret. Id si est difficile nobis, quod ante, quam ad discendum ingressi sumus, obruimur ambitione et foro, sit tamen in re positum atque natura:

1.95Tahminimin götürdüğü kadarıyla ve kendi insanlarımızda ne büyük yetenekler gördüğüme bakarak, bir gün birinin çıkacağından umudumu kesmiyorum. Bizim bugün olduğumuzdan ve dün olduğumuzdan daha keskin bir hevesle, daha bol ve daha erken bir boş vakit ve öğrenme imkânıyla, daha üstün bir emek ve çalışkanlıkla kendini dinlemeye, okumaya ve yazmaya verdiğinde, aradığımız gibi bir hatip olarak ortaya çıkacak ve haklı olarak yalnız usta konuşmacı değil, belagatli diye de anılacak. Gerçi bana kalırsa böyle biri ya zaten şu Crassus'tur, ya da yeteneği onunkine denk olup ondan daha çok dinlemiş, okumuş ve yazmış biri çıkarsa, ona ancak pek az bir şey ekleyebilecektir.

1.95

ego enim, quantum auguror coniectura quantaque ingenia in nostris hominibus esse video, non despero fore aliquem aliquando, qui et studio acriore quam nos sumus atque fuimus et otio ac facultate discendi maiore ac maturiore et labore atque industria superiore, cum se ad audiendum legendum scribendumque dederit, exsistat talis orator, qualem quaerimus, qui iure non solum disertus, sed etiam eloquens dici possit; qui tamen mea sententia aut hic est iam Crassus aut, si quis pari fuerit ingenio pluraque quam hic et audierit et lectitarit et scripserit, paulum huic aliquid poterit addere.

1.96Bu noktada Sulpicius şöyle demiş:

Sulpicius: Crassus, ikinizin de bu konuya kayması ne Cotta'nın ne de benim umduğum, ama ikimizin de çok istediği bir şeydi. Buraya gelirken, siz başka konulardan konuşurken bizim de sohbetinizden hatırlanmaya değer bir şeyler kapabilmemiz bize yeterince hoş görünüyordu. Ama bu uğraşın, sanatın ya da yeteneğin —adı her neyse— neredeyse en içteki tartışmasına bu kadar derinden girmenizi ummaya bile cesaret edemiyorduk.

1.96

Hoc loco Sulpicius insperanti inquit mihi et Cottae, sed valde optanti utrique nostrum cecidit, ut in istum sermonem, Crasse, delaberemini; nobis enim huc venientibus satis iucundum fore videbatur, si, cum vos de rebus aliis loqueremini, tamen nos aliquid ex sermone vestro memoria dignum excipere possemus; ut vero penitus in eam ipsam totius huius vel studi vel artifici vel facultatis disputationem paene intimam veniretis, vix optandum nobis videbatur.

1.97Çünkü ben gençliğimin başından beri ikinize de büyük bir hevesle bağlandım; Crassus'a ise sevgiyle de bağlıydım, yanından hiç ayrılmazdım. Yine de hem kendim yoklamama hem de Drusus aracılığıyla sık sık denememe rağmen, söz söylemenin gücü ve yöntemi hakkında ağzından tek kelime alamadım. Bu konuda sen, Antonius —doğrusunu söyleyeyim—, sana bir şey sorduğumda ya da bir şey öğrenmek istediğimde beni hiç eli boş çevirmedin; konuşurken nelere dikkat ettiğini bana pek çok kez öğrettin.

1.97

Ego enim, qui ab ineunte aetate incensus essem studio utriusque vestrum, Crassi vero etiam amore, cum ab eo nusquam discederem, verbum ex eo numquam elicere potui de vi ac ratione dicendi, cum et per me ipsum egissem et per Drusum saepe temptassem; quo in genere tu, Antoni,—vere loquar—numquam mihi percontanti aut quaerenti aliquid defuisti et persaepe me, quae soleres in dicendo observare, docuisti.

1.98Şimdi ikiniz de aradığımız şeylerin kapısını araladığınıza ve bu konuşmayı açan da Crassus olduğuna göre, bize şu lütfu gösterin: Söz söylemenin her türü hakkında ne düşündüğünüzü inceden inceye anlatın. Bunu sizden koparabilirsem, Crassus, bu güreş meydanına ve senin Tusculum'una büyük bir minnet duyacağım; şehir kapısındaki bu gymnasion'unu da o Akademi'nin ve Lykeion'un çok önünde tutacağım.

1.98

Nunc, quoniam uterque vestrum patefecit earum ipsarum rerum aditum, quas quaerimus, et quoniam princeps Crassus eius sermonis ordiendi fuit, date nobis hanc veniam, ut ea, quae sentitis de omni genere dicendi, subtiliter persequamini; quod quidem si erit a vobis impetratum, magnam habebo, Crasse, huic palaestrae et Tusculano tuo gratiam et longe Academiae illi ac Lycio tuum hoc suburbanum gymnasium anteponam.

1.99Bunun üzerine Crassus şöyle demiş:

Crassus: Hayır, Sulpicius, asıl Antonius'a rica edelim; senin istediğini hem yapabilir hem de dediğine göre yapmaya alışkındır. Benim bu türden konuşmaların hepsinden kaçtığımı, istemene ve üstelemene rağmen sana pek çok kez hayır dediğimi biraz önce kendin söyledin. Bunu ne kibirden ne kabalıktan yaptım; senin bu son derece doğru ve güzel hevesine uymak istemediğimden de değil, hele seni herkes arasında söz söylemek için en çok yaratılmış ve en elverişli kişi olarak tanıdıktan sonra. Vallahi bunu, bu tür tartışmalara alışık olmadığım ve sanat diye öğretilen şeyleri bilmediğim için yaptım.

1.99

Tum ille immo vero, inquit Sulpici, rogemus Antonium, qui et potest facere, quod requiris, et consuevit, ut te audio dicere: nam me quidem a genere hoc toto sermonis refugisse et tibi cupienti atque instanti saepissime negasse, tute paulo ante dixisti; quod ego non superbia neque inhumanitate faciebam neque quod tuo studio rectissimo atque optimo non obsequi vellem, praesertim cum te unum ex omnibus ad dicendum maxime natum aptumque cognossem, sed me hercule istius disputationis insolentia atque earum rerum, quae quasi in arte traduntur, inscitia.

1.100Bunun üzerine Cotta şöyle demiş:

Cotta: Crassus, bize en zor görünen şeyi, yani bu konularda konuşmanı elde ettik. Artık sorduğumuz her şeyi açıklamadan seni bırakırsak, gerisi bizim kabahatimiz olur.

1.100

Tum Cotta quoniam quod difficillimum nobis videbatur, ut omnino de his rebus, Crasse, loquerere, adsecuti sumus, de reliquo iam nostra culpa fuerit, si te, nisi omnia, quae percontati erimus, explicaris, dimiserimus.

1.101Crassus: Herhalde, miras kabul beyannamelerine yazıldığı gibi, "bildiğim ve yapabildiğim" konularda.

Cotta: Senin yapamayacağın ya da bilmeyeceğin bir şeyi bildiğini ya da yapabildiğini iddia edecek kadar yüzsüz hangimiz var?

Crassus: Pekâlâ; yapamayacağım şeyi yapamam, bilmediğim şeyi bilmiyorum diyebilmem şartıyla, dilediğiniz gibi sorun.

1.101

De eis, credo, rebus, inquit Crassus ut in cretionibus scribi solet: QVIBVS SCIAM POTEROQVE. Tum ille nam quod tu non poteris aut nescies, quis nostrum tam impudens est qui se scire aut posse postulet? Iam vero ista condicione, dum mihi liceat negare posse quod non potero et fateri nescire quod nesciam, licet inquit Crassus vestro arbitratu percontemini.

1.102Cotta: O hâlde demin Antonius'un anlattığı konuda ne düşündüğünü soruyoruz: Sence söz söylemenin bir sanatı var mı?

Crassus: Ne o? Bana şimdi, boş gezen, geveze, belki de bilgili ve okumuş bir Yunancığa sorar gibi, dilediğim gibi konuşacağım ufak bir soru mu atıyorsunuz? Ne zaman bu tür şeylerle uğraştığımı ya da bunlara kafa yorduğumu sanıyorsunuz? Ben hep, okulda kürsüye oturup kalabalık bir dinleyici topluluğuna "Bir şey sormak isteyen varsa sorsun" diye buyuran o adamların yüzsüzlüğüyle alay etmedim mi?

1.102

Atqui inquit hoc ex te, de quo modo Antonius exposuit, quid sentias, quaerimus, existimesne artem aliquam esse dicendi? Quid? mihi vos nunc inquit Crassus tamquam alicui Graeculo otioso et loquaci et fortasse docto atque erudito quaestiunculam, de qua meo arbitratu loquar, ponitis? Quando enim me ista curasse aut cogitasse arbitramini et non semper inrisisse potius eorum hominum impudentiam, qui cum in schola adsedissent, ex magna hominum frequentia dicere iuberent, si quis quid quaereret?

1.103Bunu ilk yapanın Leontinoili Gorgias olduğunu söylerler. Herkesin dinlemek istediği her konuda konuşmaya hazır olduğunu ilan ederken pek büyük bir işe girişip pek büyük bir iddiada bulunuyor gibi görünüyordu. Sonradan bunu herkes yapmaya başladı, bugün de yapıyorlar; öyle ki ne kadar büyük, ne kadar beklenmedik, ne kadar yeni olursa olsun, hakkında söylenebilecek her şeyi söyleyeceklerini iddia etmedikleri hiçbir konu yok.

1.103

Quod primum ferunt Leontinum fecisse Gorgiam, qui permagnum quiddam suscipere ac profiteri videbatur, cum se ad omnia, de quibus quisque audire vellet, esse paratum denuntiaret; postea vero vulgo hoc facere coeperunt hodieque faciunt, ut nulla sit res neque tanta neque tam improvisa neque tam nova, de qua se non omnia, quae dici possint, profiteantur esse dicturos.

1.104Cotta, sen ya da sen, Sulpicius, bu tür konuları dinlemek isteseydiniz, bizi böyle tartışmalarla eğlendirecek bir Yunanlıyı buraya getirirdim. Bu şimdi bile zor değil: Bu uğraşa kendini vermiş genç Marcus Piso'nun yanında Peripatetik Staseas var. Son derece yetenekli, bize de çok bağlı bir adamdır; pek yakından tanırız, uzmanların hep birlikte kabul ettiğine bakılırsa da kendi alanında herkesin önündedir.

1.104

Quod si te, Cotta, arbitrarer aut te, Sulpici, de eis rebus audire velle, adduxissem huc Graecum aliquem, qui nos istius modi disputationibus delectaret; quod ne nunc quidem difficile factu est: est enim apud M. Pisonem adulescentem huic studio deditum, summo homo ingenio nostrique cupidissimus, Peripateticus Staseas, homo nobis sane familiaris et, ut inter homines peritos constare video, in illo suo genere omnium princeps.

1.105Bunun üzerine Mucius şöyle demiş:

Scaevola: Bana ne Staseas'ından, ne Peripatetik'inden söz ediyorsun? Crassus, bu gençlerin gönlünü yapman gerek. Onlar bir Yunanlının işe yaramaz gündelik gevezeliğini, okullardan gelme nakaratı istemiyorlar. İzinden gitmeyi arzuladıkları birinin görüşünü öğrenmek istiyorlar: herkesin en bilgesi ve en belagatlisi olan, kitapçıklarda değil en büyük davalarda, hükümranlığın ve şanın bu yurdunda aklıyla ve diliyle önde gelen birinin.

1.105

Quem tu mihi inquit Mucius Staseam, quem Peripateticum narras? Gerendus est tibi mos adulescentibus, Crasse, qui non Graeci cotidianam loquacitatem sine usu neque ex scholis cantilenam requirunt, sed ex homine omnium sapientissimo atque eloquentissimo atque ex eo, qui non in libellis, sed in maximis causis et in hoc domicilio imperi et gloriae sit consilio linguaque princeps, cuius vestigia persequi cupiunt, eius sententiam sciscitantur.

1.106Ben seni söz söylemede her zaman bir tanrı saydım; ama belagatini hiçbir zaman nezaketinden fazla övmedim. Şimdi o nezaketi göstermen her zamankinden çok yakışır; yetenekte seçkin bu iki gencin girmeni istediği tartışmadan kaçmamalısın.

1.106

Equidem te cum in dicendo semper putavi deum, tum vero tibi numquam eloquentiae maiorem tribui laudem quam humanitatis; qua nunc te uti vel maxime decet neque defugere eam disputationem, ad quam te duo excellentes ingeniis adulescentes cupiunt accedere.

1.107Crassus: Ben de onların gönlünü yapmak isterim; her zamanki gibi kısaca her konuda ne düşündüğümü söylemekten de kaçınmayacağım. Önce şu soruya —Scaevola, senin sözünü hiçe saymak bana caiz olmaz— cevap vereyim: Bence söz söylemenin ya hiç sanatı yoktur ya da pek cılız bir sanatı vardır; bilgili insanlar arasındaki bütün çekişme de bir kelime tartışmasından ibarettir.

1.107

Ego vero inquit istis obsequi studeo neque gravabor breviter meo more, quid quaque de re sentiam, dicere. Ac primum illud—quoniam auctoritatem tuam neglegere, Scaevola, fas mihi non esse puto—respondeo, mihi dicendi aut nullam artem aut pertenuem videri, sed omnem esse contentionem inter homines doctos in verbi controversia positam.

1.108Sanat, demin Antonius'un anlattığı gibi derinlemesine kavranmış, iyice bilinen, kanaatin keyfinden ayrılmış ve ilimle kuşatılmış şeylerden oluşan bir şey diye tarif edilirse, bana öyle geliyor ki hatiplik sanatı diye bir şey yoktur. Çünkü bizim bu forum konuşmalarımızın bütün türleri değişkendir ve sıradan halkın anlayışına göre ayarlanmıştır.

1.108

Nam si ars ita definitur, ut paulo ante exposuit Antonius, ex rebus penitus perspectis planeque cognitis atque ab opinionis arbitrio seiunctis scientiaque comprehensis, non mihi videtur ars oratoris esse ulla; sunt enim varia et ad vulgarem popularemque sensum accommodata omnia genera huius forensis nostrae dictionis.

1.109Ama söz söylemenin pratiğinde ve uygulamasında gözlenen şeyler usta ve tecrübeli insanlarca fark edilip not edilmiş, kelimelerle tarif edilmiş, türlere ayrılarak aydınlatılmış, kısımlara bölünmüşse —ki bunun yapılabildiğini görüyorum—, o ince tarife göre olmasa bile bu yaygın kanaate göre neden bir sanat sayılmasın, anlamıyorum. Ama ister sanat olsun ister sanata benzer bir şey, onu ihmal etmemek gerek. Yalnız belagate ulaşmak için başka bazı şeylerin daha önemli olduğunu da bilmek gerek.

1.109

Sin autem ea, quae observata sunt in usu ac tractatione dicendi, haec ab hominibus callidis ac peritis animadversa ac notata, verbis definita, generibus inlustrata, partibus distributa sunt—id quod video potuisse fieri—, non intellego, quam ob rem non, si minus illa subtili definitione, at hac vulgari opinione ars esse videatur. Sed sive est ars sive artis quaedam similitudo, non est ea quidem neglegenda; verum intellegendum est alia quaedam ad consequendam eloquentiam esse maiora.

1.110Antonius bunun üzerine Crassus'a bütün gönlüyle katıldığını söylemiş: Kendisi de söz söylemenin bütün gücünü sanata bağlayanlar gibi sanata sarılmıyor, çoğu filozofun yaptığı gibi onu bütünüyle reddetmiyormuş da. Sonra şöyle demiş:

Antonius: Crassus, söz söylemeye sanatın kendisinden daha çok yarayabileceğini düşündüğün şeyleri anlatırsan, sanırım bu gençleri çok memnun edeceksin.

1.110

Tum Antonius vehementer se adsentiri Crasso dixit, quod neque ita amplecteretur artem, ut ei solerent, qui omnem vim dicendi in arte ponerent, neque rursus eam totam, sicut plerique philosophi facerent, repudiaret. Sed existimo inquit gratum te his, Crasse, facturum, si ista exposueris quae putas ad dicendum plus quam ipsam artem posse prodesse.

1.111Crassus: Madem başladım, anlatayım; yalnız sizden ricam, bu yersiz sözlerimi dışarıya yaymayın. Gerçi ben de kendimi tutacağım: Bir hoca ya da sanat ustası gibi değil, toga giyenlerden biri gibi, forum tecrübesinden yetişmiş, vasat ama büsbütün cahil de olmayan bir adam gibi görüneyim; bir şey vaat etmiş biri gibi değil, sohbetinize kazara karışmış biri gibi.

1.111

Dicam equidem, quoniam institui, petamque a vobis, inquit ne has meas ineptias efferatis; quamquam moderabor ipse, ne ut quidam magister atque artifex, sed quasi unus ex togatorum numero atque ex forensi usu homo mediocris neque omnino rudis videar non ipse a me aliquid promisisse, sed fortuito in sermonem vestrum incidisse.

1.112Makam için adaylığımı koyduğumda, insanların elini sıkıp oy isterken Scaevola'yı yanımdan uzaklaştırırdım. Ona yersiz davranacağımı, yani daha dalkavukça bir dille oy isteyeceğimi söylerdim; bu iş yersizce yapılmadıkça iyi yapılamazdı. Oysa o, yanındayken yersiz davranmayı en az isteyeceğim tek insandı. Şimdi ise talih onu benim yersizliklerimin tanığı ve seyircisi yaptı. Söz söyleme üzerine söz söylemekten daha yersiz ne olabilir? Söz söylemenin kendisi bile, gerekmedikçe asla yersiz olmaktan kurtulamaz.

1.112

Equidem cum peterem magistratum, solebam in prensando dimittere a me Scaevolam, cum ita ei dicerem, me velle esse ineptum, id erat, petere blandius, quod, nisi inepte fieret, bene non posset fieri;—hunc autem esse unum hominem ex omnibus, quo praesente ego ineptum esse me minime vellem—quem quidem nunc mearum ineptiarum testem et spectatorem fortuna constituit: nam quid est ineptius quam de dicendo dicere, cum ipsum dicere numquam sit non ineptum, nisi cum est necessarium.

1.113Scaevola: Devam et, Crassus; korktuğun bu kusurun sorumluluğunu ben üstlenirim.

Crassus: Öyleyse şöyle düşünüyorum: Söz söylemeye en büyük gücü önce tabiat ve yetenek katar. Demin Antonius'un andığı o sanat yazarlarında eksik olan da söz söylemenin yolu yordamı değil, tabiattı. Çünkü zihnin ve yeteneğin bir tür çevik hareketleri olmalıdır: bir şey bulup çıkarmakta keskin, açıklamakta ve süslemekte bereketli, hafızada sağlam ve kalıcı.

1.113

Perge vero, inquit Crasse, Mucius; istam enim culpam, quam vereris, ego praestabo. Sic igitur inquit sentio, Crassus naturam primum atque ingenium ad dicendum vim adferre maximam; neque vero istis, de quibus paulo ante dixit Antonius, scriptoribus artis rationem dicendi et viam, sed naturam defuisse; nam et animi atque ingeni celeres quidam motus esse debent, qui et ad excogitandum acuti et ad explicandum ornandumque sint uberes et ad memoriam firmi atque diuturni;

1.114Bunların sanatla kazanılabileceğini düşünen biri varsa —ki bu yanlıştır; sanat bunları tutuşturup canlandırabilseydi ne âlâ olurdu; ama sanat bunları insana aşılayamaz, bağışlayamaz, çünkü hepsi tabiatın armağanlarıdır—, insanla birlikte doğduğu kesin olan şeyler için ne diyeyim: dilin akıcılığı, sesin tınısı, ciğerler, güç, bütün yüzün ve bedenin yapısı ve biçimi?

1.114

et si quis est qui haec putet arte accipi posse,—quod falsum est; praeclare enim res se habeat, si haec accendi aut commoveri arte possint; inseri quidem et donari ab arte non possunt; omnia sunt enim illa dona naturae—quid de illis dicam, quae certe cum ipso homine nascuntur, linguae solutio, vocis sonus, latera, vires, conformatio quaedam et figura totius oris et corporis?

1.115Bunu, sanat kimseyi inceltip cilalayamaz anlamında söylemiyorum. İyi olanın öğrenimle daha da iyi olabileceğini, en iyi olmayanın da bir ölçüde bilenip düzeltilebileceğini bilmiyor değilim. Ama bazıları öyle kekeme, sesleri öyle ahenksiz, yüzleri ve vücut hareketleri öyle kaba ve hantaldır ki, yetenek ve sanat bakımından güçlü olsalar bile hatipler arasına giremezler. Bazıları ise aynı bakımlardan öyle elverişli, tabiatın armağanlarıyla öyle donanmıştır ki doğmuş değil de bir tanrının elinden yontulmuş gibi görünürler.

1.115

Neque enim haec ita dico, ut ars aliquos limare non possit —neque enim ignoro, et quae bona sint, fieri meliora posse doctrina, et, quae non optima, aliquo modo acui tamen et corrigi posse—, sed sunt quidam aut ita lingua haesitantes aut ita voce absoni aut ita vultu motuque corporis vasti atque agrestes, ut, etiam si ingeniis atque arte valeant, tamen in oratorum numerum venire non possint; sunt autem quidam ita in eisdem rebus habiles, ita naturae muneribus ornati, ut non nati, sed ab aliquo deo ficti esse videantur.

1.116Herkes susarken büyük bir insan topluluğunda en büyük konular hakkında dinlenecek tek kişi olmayı üstlenmek ve bunu iddia etmek ağır bir yük ve büyük bir görevdir. Çünkü konuşan birinin kusurlarını doğrularından daha keskin ve daha sert bir gözle görmeyen neredeyse kimse yoktur. Böylece insanı rahatsız eden ne varsa, övülmesi gereken şeyleri bile gölgede bırakır.

1.116

Magnum quoddam est onus atque munus suscipere atque profiteri se esse, omnibus silentibus, unum maximis de rebus magno in conventu hominum audiendum; adest enim fere nemo, quin acutius atque acrius vitia in dicente quam recta videat; ita quicquid est, in quo offenditur, id etiam illa, quae laudanda sunt, obruit.

1.117Bunları, gençlerin tabiattan gelen bir yanı eksikse onları söz söyleme uğraşından büsbütün caydırmak için söylemiyorum. Ailesinden ilk kez yüksek makama çıkmış biri olan yaşıtım Gaius Coelius'a söz söylemede erişebildiği o vasatlığın, ne kadar olursa olsun, büyük bir şeref getirdiğini kim görmez? Sizin yaşıtınız Quintus Varius'un, iri yarı ve çirkin bir adam olduğu hâlde, sahip olduğu o yetenek sayesinde, ne kadar olursa olsun, devlette büyük bir itibar kazandığını hanginiz bilmez?

1.117

Neque haec in eam sententiam disputo, ut homines adulescentis, si quid naturale forte non habeant, omnino a dicendi studio deterream: quis enim non videt C. Coelio, aequali meo, magno honori fuisse, homini novo, illam ipsam, quamcumque adsequi potuerat, in dicendo mediocritatem? Quis vestrum aequalem, Q. Varium, vastum hominem atque foedum, non intellegit illa ipsa facultate, quamcumque habuit, magnam esse in civitate gratiam consecutum?

1.118Ama hatibi araştırdığımıza göre, sözümüzle bütün kusurlarından arınmış ve her türlü övgüyle donanmış bir hatip tasavvur etmeliyiz. Davaların çokluğu, meselelerin çeşitliliği, forumdaki bu kalabalık ve barbarlık en kusurlu hatiplere bile yer açıyor diye aradığımız şeyden vazgeçecek değiliz. Nitekim zorunlu bir faydanın değil, zihnin hür bir eğlencesinin arandığı sanatlarda ne kadar titizlikle, neredeyse ne kadar müşkülpesentlikle hüküm veririz! Çünkü forumda insanları kötü hatiplere katlanmaya zorlayan davalar ve çekişmeler varken, tiyatroda kötü oyunculara katlanmaya zorlayan hiçbir dava, hiçbir çekişme yoktur.

1.118

Sed quia de oratore quaerimus, fingendus est nobis oratione nostra detractis omnibus vitiis orator atque omni laude cumulatus. Neque enim, si multitudo litium, si varietas causarum, si haec turba et barbaria forensis dat locum vel vitiosissimis oratoribus, idcirco nos hoc, quod quaerimus, omittemus. Itaque in eis artibus, in quibus non utilitas quaeritur necessaria, sed animi libera quaedam oblectatio, quam diligenter et quam prope fastidiose iudicamus! Nullae enim lites neque controversiae sunt, quae cogant homines sicut in foro non bonos oratores, item in theatro actores malos perpeti.

1.119Öyleyse hatip, dinlemek zorunda olanları tatmin etmeye değil, hüküm vermekte hür olanlara hayranlık verici görünmeye özenle dikkat etmelidir. Sorarsanız, en yakın dostlarım arasında, şimdiye dek hep sakladığım ve saklanması gerektiğini düşündüğüm şeyi açıkça söyleyeyim: En iyi konuşanlar, bunu en kolay ve en süslü biçimde yapabilenler bile, konuşmaya çekinerek yaklaşmaz ve söze başlarken heyecana kapılmazlarsa bana neredeyse utanmaz görünürler; gerçi böyle bir şey olamaz.

1.119

Est igitur oratori diligenter providendum, non uti eis satis faciat, quibus necesse est, sed ut eis admirabilis esse videatur, quibus libere liceat iudicare; ac, si quaeritis, plane quid sentiam enuntiabo apud homines familiarissimos, quod adhuc semper tacui et tacendum putavi: mihi etiam qui optime dicunt quique id facillime atque ornatissime facere possunt, tamen, nisi timide ad dicendum accedunt et in ordienda oratione perturbantur, paene impudentes videntur,—tametsi id accidere non potest;

1.120Çünkü insan ne kadar iyi konuşursa, söz söylemenin güçlüğünden, konuşmanın türlü akıbetlerinden ve insanların beklentisinden o kadar çok korkar. Konuya, hatip adına ve insanların kulaklarına layık hiçbir şey ortaya koyamayan kişi ise konuşurken heyecanlansa bile bana utanmaz görünür. Çünkü utanmazlık adından utanarak değil, yakışmayanı yapmayarak kurtulmalıyız.

1.120

ut enim quisque optime dicit, ita maxime dicendi difficultatem variosque eventus orationis exspectationemque hominum pertimescit;—qui vero nihil potest dignum re, dignum nomine oratoris, dignum hominum auribus efficere atque edere, is mihi, etiam si commovetur in dicendo, tamen impudens videtur; non enim pudendo, sed non faciendo id, quod non decet, impudentiae nomen effugere debemus;

1.121Hiç utanmayanı ise —ki çoğunda bunu görüyorum— yalnız kınanmaya değil, cezaya da layık bulurum. Ben bunu hem sizde gözlerim hem de kendimde pek sık yaşarım: Konuşmanın başında bembeyaz kesilir, bütün zihnimle ve bütün uzuvlarımla titrerim. Hele delikanlıyken bir suçlamanın başında öyle bir hâle düşmüştüm ki, beni korkudan yıkılmış ve takatsiz kalmış görür görmez mahkeme heyetini hemen dağıtan Quintus Maximus'a en büyük iyiliği borçlu kaldım.

1.121

quem vero non pudet,—id quod in plerisque video—hunc ego non reprehensione solum, sed etiam poena dignum puto. Equidem et in vobis animum advertere soleo et in me ipso saepissime experior, ut et exalbescam in principiis dicendi et tota mente atque artubus omnibus contremiscam; adulescentulus vero sic initio accusationis exanimatus sum, ut hoc summum beneficium Q. Maximo debuerim, quod continuo consilium dimiserit, simul ac me fractum ac debilitatum metu viderit.

1.122Bunun üzerine hepsi katıldıklarını belli edip birbirleriyle konuşmaya başlamışlar. Çünkü Crassus'ta olağanüstü bir mahcubiyet varmış; ama bu, konuşmasına zarar vermek şöyle dursun, dürüstlüğünü gösterdiği için ona yararmış. Sonra Antonius şöyle demiş:

Antonius: Crassus, dediğin gibi, hem senin hem de öteki büyük hatiplerin —gerçi bence sana denk hiç kimse olmadı— söze başlarken heyecanlandığını sık sık fark ettim.

1.122

Hic omnes adsensi significare inter sese et conloqui coeperunt; fuit enim mirificus quidam in Crasso pudor, qui tamen non modo non obesset eius orationi, sed etiam probitatis commendatione prodesset. Tum Antonius saepe, ut dicis, inquit animadverti, Crasse, et te et ceteros summos oratores, quamquam tibi par mea sententia nemo umquam fuit, in dicendi exordio permoveri;

1.123Bunun sebebini, yani bir hatipte yetenek ne kadar çoksa onun neden o kadar çok korktuğunu araştırınca iki sebep buldum. Birincisi şu: Tecrübenin ve tabiatın yetiştirdiği kimseler, en büyük hatiplerde bile konuşmanın zaman zaman istenildiği gibi sonuçlanmadığını bilirler. Bu yüzden ne zaman konuşsalar, bir gün başa gelebilecek olanın tam o anda başa gelmesinden korkmakta haksız değildirler.

1.123

cuius quidem rei cum causam quaererem, quidnam esset cur, ut in quoque oratore plurimum esset, ita maxime is pertimesceret, has causas inveniebam duas: unam, quod intellegerent ei, quos usus ac natura docuisset, non numquam summis oratoribus non satis ex sententia eventum dicendi procedere; ita non iniuria, quotienscumque dicerent, id, quod aliquando posset accidere, ne illo ipso tempore accideret, timere;

1.124İkincisi de sık sık yakındığım şu durumdur: Öteki sanatlarda kendini göstermiş ve beğeni kazanmış insanlar bir gün alıştıklarından daha kötü bir iş çıkarırlarsa, ya istemedikleri ya da hastalık yüzünden bildiklerini yapamadıkları düşünülür. "Roscius bugün oynamak istemedi" derler, ya da "midesi bozuktu." Hatibin hatası ise fark edildiğinde ahmaklıktan gelen bir hata sayılır.

1.124

altera est haec, de qua queri saepe soleo; quod ceterarum homines artium spectati et probati, si quando aliquid minus bene fecerunt quam solent, aut noluisse aut valetudine impediti non potuisse consequi id, quod scirent, putantur: noluit inquiunt hodie agere Roscius, aut crudior fuit; oratoris peccatum, si quod est animadversum, stultitiae peccatum videtur;

1.125Ahmaklığın ise mazereti olmaz; çünkü kimse midesi bozuk olduğu için ya da öyle tercih ettiği için ahmaklık etmiş sayılmaz. Bu yüzden söz söylemede daha da ağır bir yargıya tabi oluruz: Ne kadar sık konuşursak hakkımızda o kadar sık hüküm verilir. Bir kez el kol hareketinde hata yapan oyuncu hemen bu işi bilmiyor sayılmaz; ama konuşurken bir yeri kınanan hatip hakkında, zihninin yavaş olduğu kanaati ya ömür boyu ya da en azından uzun süre geçerli kalır.

1.125

stultitia autem excusationem non habet, quia nemo videtur, aut quia crudus fuerit aut quod ita maluerit, stultus fuisse; quo etiam gravius iudicium in dicendo subimus: quotiens enim dicimus, totiens de nobis iudicatur, et, qui semel in gestu peccavit, non continuo existimatur nescire gestum, cuius autem in dicendo quid reprehensum est, aut aeterna in eo aut certe diuturna valet opinio tarditatis.

1.126Hatibin tabiattan almadıkça hocadan pek yardım göremeyeceği pek çok şey bulunduğunu söylemene gelince, sana bütünüyle katılıyorum. Bu konuda en çok o büyük hocayı, Alabandalı Apollonios'u takdir ettim: Ücretle ders verdiği hâlde, hatip olamayacağına hükmettiği kimselerin yanında boşuna emek harcamasına izin vermezdi; onları gönderir, her birini yatkın bulduğu sanata yöneltir ve o yolda yüreklendirirdi.

1.126

Illud vero, quod a te dictum est, esse permulta, quae orator a natura nisi haberet, non multum a magistro adiuvaretur, valde tibi adsentior inque eo vel maxime probavi summum illum doctorem, Alabandensem Apollonium, qui cum mercede doceret, tamen non patiebatur eos, quos iudicabat non posse oratores evadere, operam apud sese perdere, dimittebatque et ad quam quemque artem putabat esse aptum, ad eam impellere atque hortari solebat.

1.127Öteki zanaatları öğrenmek için insan gibi bir insan olmak yeter: öğretilen şeyi, hatta biraz yavaşsa kafasına sokulan şeyi zihniyle kavrayıp hafızasında tutabilmek. Orada ne dilin çevikliği, ne kelimelerin çabukluğu, ne de kendimiz biçimlendiremeyeceğimiz şeyler, yani yüz, çehre ve ses aranır.

1.127

Satis est enim in ceteris artificiis percipiendis tantum modo similem esse hominis et id, quod tradatur vel etiam inculcetur, si qui forte sit tardior, posse percipere animo et memoria custodire; non quaeritur mobilitas linguae, non celeritas verborum, non denique ea, quae nobis non possumus fingere, facies, vultus, sonus:

1.128Hatipte ise diyalektikçilerin keskinliği, filozofların düşünceleri, neredeyse şairlerinki kadar seçkin kelimeler, hukukçuların hafızası, tragedya oyuncularının sesi, neredeyse en büyük oyuncularınki kadar ustaca el kol hareketleri aranmalıdır. Bu yüzden insan soyunda kusursuz bir hatipten daha nadir bir şey bulunamaz. Çünkü ayrı ayrı sanatların ustaları bunlardan her birini vasat ölçüde edinmişlerse beğenilirler; oysa hatipte bunların hepsi en yüksek derecede bulunmadıkça hatip beğenilemez.

1.128

in oratore autem acumen dialecticorum, sententiae philosophorum, verba prope poetarum, memoria iuris consultorum, vox tragoedorum, gestus paene summorum actorum est requirendus; quam ob rem nihil in hominum genere rarius perfecto oratore inveniri potest; quae enim, singularum rerum artifices singula si mediocriter adepti sunt, probantur, ea nisi omnia sunt in oratore summa, probari non possunt.

1.129Bunun üzerine Crassus şöyle demiş:

Crassus: Bak işte, son derece küçük ve önemsiz bir zanaatta, en büyük iş olduğu herkesçe bilinen bu işte gösterilenden ne kadar fazla titizlik gösteriliyor! Roscius'un sık sık şöyle dediğini duyarım: Şimdiye dek gönülden beğendiği tek bir öğrenci bulamamış; beğenilebilecekler yok değilmiş, ama en küçük bir kusur varsa kendisi buna katlanamıyormuş. Çünkü insanın takıldığı şey kadar göze batan ve hafızada uzun süre kalan hiçbir şey yoktur.

1.129

Tum Crassus atqui vide inquit in artificio perquam tenui et levi quanto plus adhibeatur diligentiae, quam in hac re, quam constat esse maximam: saepe enim soleo audire Roscium, cum ita dicat, se adhuc reperire discipulum, quem quidem probaret, potuisse neminem, non quo non essent quidam probabiles, sed quia, si aliquid modo esset viti, id ferre ipse non posset; nihil est enim tam insigne nec tam ad diuturnitatem memoriae stabile quam id, in quo aliquid offenderis.

1.130Hatiplik övgüsünü bu oyuncunun örneğine göre ölçecek olursak, görmüyor musunuz, onun her şeyi nasıl kusursuzca, nasıl en büyük zarafetle, yakışacağı biçimde ve herkesi etkileyip eğlendirecek şekilde yaptığını? Bu yüzden çoktan öyle bir şöhrete ulaştı ki, bir sanatta kim üstünse kendi alanının Roscius'u diye anılır oldu. Kendim ondan çok uzak olduğum hâlde hatipte bu tamlığı ve kusursuzluğu aramakla utanmazlık ediyorum; çünkü kendimin bağışlanmasını isterken başkalarını bağışlamıyorum. Yapamayanı, kusurlu yapanı, kısacası kendisine yakışmayanı, Apollonios'un buyurduğu gibi, yapabileceği işe doğru itmek gerektiğini düşünüyorum.

1.130

Itaque ut ad hanc similitudinem huius histrionis oratoriam laudem dirigamus, videtisne quam nihil ab eo nisi perfecte, nihil nisi cum summa venustate fiat, nisi ita, ut deceat et uti omnis moveat atque delectet? Itaque hoc iam diu est consecutus, ut, in quo quisque artificio excelleret, is in suo genere Roscius diceretur. Hanc ego absolutionem perfectionemque in oratore desiderans, a qua ipse longe absum, facio impudenter; mihi enim volo ignosci, ceteris ipse non ignosco; nam qui non potest, qui vitiose facit, quem denique non decet, hunc, ut Apollonius iubebat, ad id, quod facere possit, detrudendum puto.

1.131Sulpicius: Yani bana ya da şu Cotta'ya medeni hukuk ya da askerlik öğrenmemizi mi buyuruyorsun? Çünkü o en yüksek ve her bakımdan kusursuz noktaya kim ulaşabilir?

Crassus: Tam tersine; sizde söz söylemeye seçkin ve parlak bir yaratılış bulunduğunu bildiğim için bütün bunları anlattım. Sözlerimi yapamayanları caydırmaktan çok, yapabilen sizleri bilemek için söyledim. İkinizde de en yüksek yeteneği ve hevesi gördüm; ama dış görünüşe bağlı bu şeyler —ki bunlar hakkında belki Yunanların söylediğinden fazlasını söyledim— sende, Sulpicius, ilahî derecededir.

1.131

Num tu igitur inquit Sulpicius me aut hunc Cottam ius civile aut rem militarem iubes discere? Nam quis ad ista summa atque in omni genere perfecta potest pervenire? Tum ille ego vero, inquit quod in vobis egregiam quandam ac praeclaram indolem ad dicendum esse cognovi, idcirco haec exposui omnia; nec magis ad eos deterrendos, qui non possent, quam ad vos, qui possetis, exacuendos accommodavi orationem meam; et quamquam in utroque vestrum summum esse ingenium studiumque perspexi, tamen haec, quae sunt in specie posita, de quibus plura fortasse dixi, quam solent Graeci dicere, in te, Sulpici, divina sunt;

1.132Vücut hareketinde, duruşunda ve endamında senden daha elverişli, sesi senden daha dolgun ve daha tatlı birini dinlediğimi hatırlamıyorum. Tabiatın bunları daha az bahşettiği kimseler ise yine de şuna ulaşabilirler: Sahip olduklarını ölçüyle ve bilerek kullanmak, yakışıksız düşmemek. Kaçınılması gereken en önemli şey budur; ama tam da bu konuda kural koymak hiç kolay değildir: Yalnız bu konularda sıradan bir aile babası gibi konuşan benim için değil, o Roscius'un kendisi için bile. Ondan sık sık şunu duyarım: Sanatın başı yakışık almaktır; ama sanatla aktarılamayan tek şey de budur.

1.132

ego enim neminem nec motu corporis neque ipso habitu atque forma aptiorem nec voce pleniorem aut suaviorem mihi videor audisse; quae quibus a natura minora data sunt, tamen illud adsequi possunt, ut eis, quae habent, modice et scienter utantur et ut ne dedeceat. Id enim est maxime vitandum et de hoc uno minime est facile praecipere non mihi modo, qui sicut unus paterfamilias his de rebus loquor, sed etiam ipsi illi Roscio, quem saepe audio dicere caput esse artis decere, quod tamen unum id esse, quod tradi arte non possit.

1.133Ama izin verirseniz konuşmayı başka bir yöne çevirelim ve artık retorikçiler gibi değil, kendi usulümüzce konuşalım.

Cotta: Asla! Madem bizi bu uğraşta tutuyorsun ve başka bir sanata salıvermiyorsun, şimdi sana yalvarıp şunu koparmamız gerek: Söz söylemede gücünün yettiği o şey her neyse, onu bize açıkla. Gözümüz pek yükseklerde değil; senin şu "orta hâlli" belagatinle yetiniriz. Senden şunu soruyoruz —hem de senin söz söylemede eriştiğin o azıcık şeyden fazlasına ermek istemeden—: Madem tabiattan beklenmesi gerekenlerin bizde pek eksik olmadığını söylüyorsun, bunlara ek olarak başka neyin edinilmesi gerektiğini düşünüyorsun?

1.133

Sed, si placet, sermonem alio transferamus et nostro more aliquando, non rhetorico, loquamur. Minime vero, inquit Cotta; nunc enim te iam exoremus necesse est, quoniam retines nos in hoc studio nec ad aliam dimittis artem, ut nobis explices, quicquid est istud, quod tu in dicendo potes;—neque enim sumus nimis avidi; ista tua mediocri eloquentia contenti sumus—idque ex te quaerimus, (ut ne plus nos adsequamur, quam quantulum tu in dicendo adsecutus es), quoniam, quae a natura expetenda sunt, ea dicis non nimis deesse nobis, quid praeterea esse adsumendum putes.

1.134Bunun üzerine Crassus gülümseyerek şöyle demiş:

Crassus: Ne olacak, Cotta: Heves ve bir çeşit aşk ateşi. Bu olmadan hayatta hiç kimse seçkin bir iş başaramaz; senin peşinde olduğun şeye ise hele hiç kimse asla ulaşamaz. Ama sizi buna teşvik etmeye gerek görmüyorum; beni bile bunaltacak kadar bu arzuyla yanıp tutuştuğunuzu anlıyorum.

1.134

Tum Crassus adridens quid censes, inquit Cotta, nisi studium et ardorem quendam amoris? sine quo cum in vita nihil quisquam egregium, tum certe hoc, quod tu expetis, nemo umquam adsequetur. Neque vero vos ad eam rem video esse cohortandos, quos, cum mihi quoque sitis molesti, nimis etiam flagrare intellego cupiditate.

1.135Ama bir yere varma hevesi, insanı hedeflediği yere götürüp ulaştıracak yolu bilmedikçe elbette hiçbir işe yaramaz. Madem bana daha hafif bir yük yüklüyorsunuz, benden hatiplik sanatını değil de şu ne kadarsa o kadar olan kendi yeteneğimi soruyorsunuz, size gençliğimde, bu uğraşla meşgul olmaya vaktim varken izlemeye alıştığım usulü anlatacağım. Bu usulde ne pek gizli saklı ne çok zor, ne görkemli ne de ağır bir şey var.

1.135

Sed profecto studia nihil prosunt perveniendi aliquo, nisi illud, quod eo, quo intendas, ferat deducatque, cognoris. Qua re quoniam mihi levius quoddam onus imponitis neque ex me de oratoris arte, sed de hac mea, quantulacumque est, facultate quaeritis, exponam vobis non quandam aut perreconditam aut valde difficilem aut magnificam aut gravem rationem consuetudinis meae, qua quondam solitus sum uti, cum mihi in isto studio versari adulescenti licebat.

1.136Bunun üzerine Sulpicius şöyle demiş:

Sulpicius: Ah Cotta, ne zamandır beklediğimiz gün bu! Crassus'un konuşmaya hazırlanmak ya da konuşmak için ne yaptığını görmek şöyle dursun, kâtibi ve okuyucusu Diphilus'tan sezmeyi bile ne yalvararak ne pusu kurarak ne de gözetleyerek başarabilmiştim. Şimdi buna eriştiğimizi, uzun zamandır öğrenmek istediğimiz her şeyi artık bizzat ondan öğreneceğimizi umuyorum.

1.136

Tum Sulpicius o diem, Cotta, nobis inquit optatum! Quod enim neque precibus umquam nec insidiando nec speculando adsequi potui, ut, quid Crassus ageret meditandi aut dicendi causa, non modo videre mihi, sed ex eius scriptore et lectore Diphilo suspicari liceret, id spero nos esse adeptos omniaque iam ex ipso, quae diu cupimus, cognituros.

1.137Bunun üzerine Crassus şöyle demiş:

Crassus: Ama Sulpicius, sanırım söyleyeceklerimi duyunca onlara hayran kalmaktan çok, duymak istediğin zaman bu isteğin için aslında bir sebep olmadığını düşüneceksin. Çünkü size gizli kapaklı, beklentinize layık, sizin işitmediğiniz ya da herhangi biri için yeni olan hiçbir şey söylemeyeceğim. Önce şunu inkâr etmeyeceğim —ki bu, hür doğmuş ve hür bir insana yaraşır biçimde yetişmiş birine yakışır—: Herkesin bildiği o yıpranmış kuralları ben de öğrendim. Öğrendim ki hatibin ilk vazifesi ikna etmeye uygun biçimde konuşmaktır;

1.137

Tum Crassus atqui arbitror, Sulpici, cum audieris, non tam te haec admiraturum, quae dixero, quam existimaturum tum, cum ea audire cupiebas, causam cur cuperes non fuisse; nihil enim dicam reconditum, nihil exspectatione vestra dignum, nihil aut inauditum vobis aut cuiquam novum. Nam principio, id quod est homine ingenuo liberaliterque educato dignum, non negabo me ista omnium communia et contrita praecepta didicisse: primum oratoris officium esse dicere ad persuadendum accommodate;

1.138sonra her konuşma ya kişileri ve zamanları belirtmeden genel bir meseleyi ele alır ya da belli kişilere ve zamanlara bağlı bir meseleyi;

1.138

deinde esse omnem orationem aut de infinitae rei quaestione sine designatione personarum et temporum aut de re certis in personis ac temporibus locata;

1.139her iki durumda da tartışmaya konu olan şeyde genellikle şu sorulur: Ya bir şeyin yapılıp yapılmadığı, ya yapıldıysa ne mahiyette olduğu, ya hangi adla anılacağı, ya da bazılarının eklediği gibi doğru yapılmış görünüp görünmediği;

1.139

in utraque autem re quicquid in controversiam veniat, in eo quaeri solere aut factumne sit aut, si est factum, quale sit aut etiam quo nomine vocetur aut, quod non nulli addunt, rectene factum esse videatur;

1.140anlaşmazlıklar yazılı bir metnin yorumundan da çıkar: Bir şey ya iki anlama gelecek biçimde, ya çelişkili, ya da lafzı maksadından ayrılacak biçimde yazılmıştır; bütün bu kısımların her birinin altında da kendine özgü birtakım deliller vardır.

1.140

exsistere autem controversias etiam ex scripti interpretatione, in quo aut ambigue quid sit scriptum aut contrarie aut ita, ut a sententia scriptura dissentiat; his autem omnibus partibus subiecta quaedam esse argumenta propria.

1.141Genel sorudan ayrı duran davaların bir kısmı mahkemelerde, bir kısmı müzakerelerde görülür; insanları övmeye ya da yermeye dayanan üçüncü bir tür de vardır. Hakkaniyetin arandığı mahkemelerde kullanacağımız belli kanıt yerleri vardır; müzakerelerde başkaları vardır ve bunların hepsi öğüt verdiğimiz kimselerin faydasına yöneliktir; övgülerde de yine başkaları vardır ve orada her şey kişilerin itibarına bağlanır;

1.141

Sed causarum, quae sint a communi quaestione seiunctae, partim in iudiciis versari, partim in deliberationibus; esse etiam genus tertium, quod in laudandis aut vituperandis hominibus poneretur; certosque esse locos, quibus in iudiciis uteremur, in quibus aequitas quaereretur; alios in deliberationibus, quae omnes ad utilitatem dirigerentur eorum quibus consilium daremus; alios item in laudationibus, in quibus ad personarum dignitatem omnia referrentur;

1.142hatibin bütün gücü ve yeteneği beş kısma ayrılır: Önce ne söyleyeceğini bulmalı; sonra bulduklarını yalnız sıraya koymakla kalmayıp her birinin ağırlığını tartarak, muhakemeyle dağıtıp düzenlemeli; ardından bunları sözle giydirip süslemeli; sonra hafızanın çitiyle korumalı; en sonunda da ağırbaşlılık ve zarafetle sunmalıdır.

1.142

cumque esset omnis oratoris vis ac facultas in quinque partis distributa, ut deberet reperire primum quid diceret, deinde inventa non solum ordine, sed etiam momento quodam atque iudicio dispensare atque componere; tum ea denique vestire atque ornare oratione; post memoria saepire; ad extremum agere cum dignitate ac venustate.

1.143Şunu da öğrenip bellemiştim: Konuya girmeden önce, başlangıçta dinleyenlerin gönlünü kazanmalı; sonra olayı ortaya koymalı; sonra tartışılan noktayı belirlemeli; ardından savunduğumuz şeyi delillerle sağlamlaştırmalı; sonra karşı tarafın söylediklerini çürütmeli; konuşmanın sonunda da lehimize olanları genişletip büyütmeli, hasımlarımızın lehine olanları ise zayıflatıp kırmalıyız.

1.143

Etiam illa cognoram et acceperam, ante quam de re diceremus, initio conciliandos eorum esse animos, qui audirent; deinde rem demonstrandam; postea controversiam constituendam; tum id, quod nos intenderemus, confirmandum; post, quae contra dicerentur, refellenda; extrema autem oratione ea, quae pro nobis essent, amplificanda et augenda, quaeque essent pro adversariis, infirmanda atque frangenda.

1.144Konuşmanın kendi süsleri hakkında öğretilenleri de dinlemiştim. Burada önce arı ve doğru bir Latinceyle, sonra açık ve anlaşılır biçimde, ardından süslü, en sonunda da konuların ağırlığına uygun ve adeta yakışık alır biçimde konuşmamız öğütlenir. Bunların her birinin ayrı kurallarını da öğrenmiştim.

1.144

Audieram etiam quae de orationis ipsius ornamentis traderentur, in qua praecipitur primum, ut pure et Latine loquamur, deinde ut plane et dilucide, tum ut ornate, post ad rerum dignitatem apte et quasi decore; singularumque rerum praecepta cognoram.

1.145Dahası, tabiata en çok özgü olan şeylere bile sanatın uygulandığını görmüştüm: Sunuş ve hafıza hakkında kısa ama çok alıştırma isteyen birkaç kuralın tadına bakmıştım. Bu sanat ustalarının bütün öğretisi aşağı yukarı bu konular etrafında döner. Ona hiçbir faydası yok dersem yalan söylemiş olurum; çünkü hatibe hatırlatıcı gibi birtakım şeyler sunar: Her şeyi neye bağlayacağını, neye bakarsa kendine koyduğu hedeften daha az sapacağını gösterir.

1.145

Quin etiam, quae maxime propria essent naturae, tamen his ipsis artem adhiberi videram; nam de actione et de memoria quaedam brevia, sed magna cum exercitatione praecepta gustaram. In his enim fere rebus omnis istorum artificum doctrina versatur, quam ego si nihil dicam adiuvare, mentiar; habet enim quaedam quasi ad commonendum oratorem, quo quidque referat et quo intuens ab eo, quodcumque sibi proposuerit, minus aberret.

1.146Ama bütün kuralların gücünü şöyle anlıyorum: Hatipler onlara uyarak belagat şanına ermiş değildir; belagatli insanların kendiliğinden yaptıklarını bazı kimseler gözlemiş ve derlemiştir. Yani belagat sanattan değil, sanat belagatten doğmuştur. Yine de, daha önce dediğim gibi, sanatı reddetmiyorum; iyi konuşmak için pek gerekli olmasa bile, bilinmesi hür bir insana yakışmayan bir şey değildir.

1.146

Verum ego hanc vim intellego esse in praeceptis omnibus, non ut ea secuti oratores eloquentiae laudem sint adepti, sed, quae sua sponte homines eloquentes facerent, ea quosdam observasse atque collegisse; sic esse non eloquentiam ex artificio, sed artificium ex eloquentia natum; quod tamen, ut ante dixi, non eicio; est enim, etiam si minus necessarium ad bene dicendum, tamen ad cognoscendum non inliberale;

1.147Bir de birtakım alıştırmalar yapmanız gerek. Gerçi siz çoktandır koşudasınız; bu söz daha çok, koşu meydanına yeni adım atanlar ve forumda, adeta savaş hattında yapılacak olanları şimdiden, oyun gibi bir alıştırmayla önceden öğrenip prova edebilecek olanlar içindir.

1.147

et exercitatio quaedam suscipienda vobis est; quamquam vos quidem iam pridem estis in cursu: sed eis, qui ingrediuntur in stadium, quique ea, quae agenda sunt in foro tamquam in acie, possunt etiam nunc exercitatione quasi ludicra praediscere ac meditari.

1.148Sulpicius: İşte tam bu alıştırmayı öğrenmek istiyoruz. Gerçi sanat hakkında kısaca üzerinden geçtiğin şeyleri de, bize yabancı olmasalar bile, dinlemek isteriz; ama onlar sonra. Şimdi alıştırmanın kendisi hakkında ne düşündüğünü soruyoruz.

1.148

Hanc ipsam inquit Sulpicius nosse volumus; ac tamen ista, quae abs te breviter de arte decursa sunt, audire cupimus, quamquam sunt nobis quoque non inaudita; verum illa mox; nunc de ipsa exercitatione quid sentias quaerimus.

1.149Crassus: Sizin hep yaptığınız şeyi elbette onaylıyorum: Foruma getirilen davalara çok benzeyen bir dava ortaya koyup onun hakkında olabildiğince gerçeğe uygun konuşuyorsunuz. Ama çoğu kişi bu işte yalnız sesini çalıştırır, onu da bilgisizce; güçlerini zorlar, dillerini hızlandırır, kelime bolluğundan zevk alırlar. Onları yanıltan şey, insanların konuşa konuşa konuşmayı öğrendiğini işitmiş olmalarıdır.

1.149

Equidem probo ista, Crassus inquit quae vos facere soletis, ut, causa aliqua posita consimili causarum earum, quae in forum deferuntur, dicatis quam maxime ad veritatem accommodate; sed plerique in hoc vocem modo, neque eam scienter, et viris exercent suas et linguae celeritatem incitant verborumque frequentia delectantur; in quo fallit eos, quod audierunt, dicendo homines, ut dicant, efficere solere;

1.150Oysa şu söz de doğrudur: İnsanlar kötü konuşa konuşa kötü konuşmayı pek kolay öğrenir. Bu yüzden bu alıştırmalarda sık sık hazırlıksız konuşmak da faydalı olsa da, düşünmeye vakit ayırıp daha hazırlıklı ve daha özenli konuşmak daha faydalıdır. Ama asıl mesele —doğrusunu söylemek gerekirse en az yaptığımız şey budur, çünkü çoğumuzun kaçtığı büyük bir zahmet ister— olabildiğince çok yazmaktır. Kalem, söz söylemenin en iyi ve en üstün ustası ve öğretmenidir. Bu boşuna söylenmez: Hazırlıksız ve gelişigüzel bir konuşmayı üzerinde düşünülüp hazırlanmış bir konuşma kolayca yenerse, onu da sürekli ve özenli yazma elbette geride bırakacaktır.

1.150

vere enim etiam illud dicitur, perverse dicere homines perverse dicendo facillime consequi. Quam ob rem in istis ipsis exercitationibus, etsi utile est etiam subito saepe dicere, tamen illud utilius, sumpto spatio ad cogitandum paratius atque accuratius dicere. Caput autem est, quod, ut vere dicam, minime facimus (est enim magni laboris, quem plerique fugimus), quam plurimum scribere. Stilus optimus et praestantissimus dicendi effector ac magister; neque iniuria; nam si subitam et fortuitam orationem commentatio et cogitatio facile vincit, hanc ipsam profecto adsidua ac diligens scriptura superabit.

1.151Çünkü yazdığımız konuda bulunan bütün kanıt yerleri, ister sanattan ister insanın yeteneğinden ve basiretinden gelsin, biz onları arayıp zihnimizin bütün keskinliğiyle incelerken kendilerini gösterir ve karşımıza çıkar. Her türün en parlak bütün düşünceleri ve kelimeleri de ister istemez gelip kalemin ucuna dizilir. Kelimelerin yerleştirilip biçimlendirilmesi de yazarken tamamlanır; ama şiire değil, hatibe özgü bir ritim ve ölçüyle.

1.151

Omnes enim, sive artis sunt loci sive ingeni cuiusdam ac prudentiae, qui modo insunt in ea re, de qua scribimus, anquirentibus nobis omnique acie ingeni contemplantibus ostendunt se et occurrunt; omnesque sententiae verbaque omnia, quae sunt cuiusque generis maxime inlustria, sub acumen stili subeant et succedant necesse est; tum ipsa conlocatio conformatioque verborum perficitur in scribendo, non poetico, sed quodam oratorio numero et modo.

1.152İyi hatiplerde alkışları ve hayranlığı doğuran şeyler bunlardır. Uzun süre ve çokça yazmayan kimse, bu hazırlıksız konuşmalarda kendini ne kadar sıkı çalıştırırsa çalıştırsın, bunlara ulaşamaz. Yazma alışkanlığından gelip konuşmaya geçen kişi ise şu yeteneği de beraberinde getirir: Hazırlıksız konuştuğunda bile söyledikleri yazılmış gibi görünür. Dahası, konuşurken yanında yazılı bir şey getirmiş olsa, ondan ayrıldığında konuşmanın geri kalanı da ona benzer biçimde sürer.

1.152

Haec sunt, quae clamores et admirationes in bonis oratoribus efficiunt; neque ea quisquam, nisi diu multumque scriptitarit, etiam si vehementissime se in his subitis dictionibus exercuerit, consequetur; et qui a scribendi consuetudine ad dicendum venit, hanc adfert facultatem, ut, etiam subito si dicat, tamen illa, quae dicantur, similia scriptorum esse videantur; atque etiam, si quando in dicendo scriptum attulerit aliquid, cum ab eo discesserit, reliqua similis oratio consequetur;

1.153Hızla giden bir gemide kürekçiler kürekleri durdurduğunda, kürek darbelerinin itişi kesildiği hâlde gemi nasıl hareketini ve gidişini korursa, kesintisiz bir konuşmada da yazılı kısım tükendiğinde konuşmanın geri kalanı, yazılı olana benzerliğinden aldığı hız ve güçle aynı gidişi sürdürür.

1.153

ut concitato navigio, cum remiges inhibuerunt, retinet tamen ipsa navis motum et cursum suum intermisso impetu pulsuque remorum, sic in oratione perpetua, cum scripta deficiunt, parem tamen obtinet oratio reliqua cursum scriptorum similitudine et vi concitata.

1.154Gündelik çalışmalarımda, delikanlıyken, kendime en çok şu alıştırmayı koyardım; hasmımız olan o Gaius Carbo'nun da bunu yaptığını biliyordum: Ya çok ağırbaşlı birkaç dize ya da okuduğum bir konuşma alır, hafızamda tutabildiğim kadarını, okuduğum şeyi elimden geldiğince seçtiğim başka kelimelerle anlatırdım. Ama sonra bunda şu kusuru fark ettim: Her şeye en çok yakışan, en süslü ve en iyi kelimeleri ya Ennius —onun dizeleriyle çalışıyorsam— ya da Gracchus —kendime onun bir konuşmasını almışsam— çoktan kapmıştı. Böylece aynı kelimeleri kullanırsam bunun hiçbir faydası olmuyor, başka kelimeler kullanırsam daha az uygun kelimelere alıştığım için zararı bile dokunuyordu.

1.154

In cotidianis autem commentationibus equidem mihi adulescentulus proponere solebam illam exercitationem maxime, qua C. Carbonem nostrum illum inimicum solitum esse uti sciebam, ut aut versibus propositis quam maxime gravibus aut oratione aliqua lecta ad eum finem, quem memoria possem comprehendere, eam rem ipsam, quam legissem, verbis aliis quam maxime possem lectis, pronuntiarem; sed post animadverti hoc esse in hoc viti, quod ea verba, quae maxime cuiusque rei propria quaeque essent ornatissima atque optima, occupasset aut Ennius, si ad eius versus me exercerem, aut Gracchus, si eius orationem mihi forte proposuissem: ita, si eisdem verbis uterer, nihil prodesse; si aliis, etiam obesse, cum minus idoneis uti consuescerem.

1.155Sonra en büyük hatiplerin Yunanca konuşmalarını çevirmeyi uygun buldum ve gençliğimde bunu uyguladım. Bunları okuyup Yunanca okuduklarımı Latinceye aktarırken yalnız en iyi ve yine de alışılmış kelimeleri kullanmakla kalmıyor, taklit yoluyla bizim dilimizde yeni olan bazı kelimeleri de, yeter ki uygun olsunlar, ortaya koyuyordum.

1.155

Postea mihi placuit, eoque sum usus adulescens, ut summorum oratorum Graecas orationes explicarem, quibus lectis hoc adsequebar, ut, cum ea, quae legeram Graece, Latine redderem, non solum optimis verbis uterer et tamen usitatis, sed etiam exprimerem quaedam verba imitando, quae nova nostris essent, dum modo essent idonea.

1.156Sesin, nefesin, bütün vücudun ve dilin kendi hareketleri ve alıştırmaları ise sanattan çok emek ister. Bu konularda kimi taklit edeceğimizi, kime benzemek istediğimizi dikkatle hesaba katmalıyız. Kötü bir alışkanlıkla bir çirkinliğe ya da çarpıklığa düşmemek için yalnız hatiplere değil, oyunculara da bakmalıyız.

1.156

Iam vocis et spiritus et totius corporis et ipsius linguae motus et exercitationes non tam artis indigent quam laboris; quibus in rebus habenda est ratio diligenter, quos imitemur, quorum similes velimus esse. Intuendi nobis sunt non solum oratores, sed etiam actores, ne mala consuetudine ad aliquam deformitatem pravitatemque veniamus.

1.157Hafıza da kendi yazdıklarımızdan ve başkalarınınkilerden olabildiğince çok şeyi kelimesi kelimesine ezberleyerek çalıştırılmalıdır. Bu alıştırmada, alışkınsan, sanatta öğretilen o yerler ve imgeler yöntemini kullanmayı da hiç kötü bulmam. Sonra söz, evde ve gölgede yapılan bu alıştırmadan çıkarılıp kalabalığın ortasına, toza, gürültüye, ordugâha ve forumun savaş hattına götürülmelidir. İnsanların bakışlarına göğüs germeli, yeteneğin gücünü sınamalı, kapalı kapılar ardındaki o hazırlığı gerçeğin aydınlığına çıkarmalıdır.

1.157

Exercenda est etiam memoria ediscendis ad verbum quam plurimis et nostris scriptis et alienis; atque in ea exercitatione non sane mihi displicet adhibere, si consueris, etiam istam locorum simulacrorumque rationem, quae in arte traditur. Educenda deinde dictio est ex hac domestica exercitatione et umbratili medium in agmen, in pulverem, in clamorem, in castra atque in aciem forensem; subeundus visus hominum et periclitandae vires ingeni, et illa commentatio inclusa in veritatis lucem proferenda est.

1.158Şairler de okunmalı, tarih öğrenilmeli; bütün değerli ilimlerin hocaları ve yazarları seçilip baştan sona okunmalı, alıştırma olsun diye övülmeli, yorumlanmalı, düzeltilmeli, yerilmelidir. Her konu karşıt iki taraftan tartışılmalı ve her konuda inandırıcı görünebilecek ne varsa ortaya çıkarılmalıdır;

1.158

Legendi etiam poetae, cognoscendae historiae, omnium bonarum artium doctores atque scriptores eligendi et pervolutandi et exercitationis causa laudandi, interpretandi, corrigendi, vituperandi; disputandumque de omni re in contrarias partis et, quicquid erit in quaque re, quod probabile videri possit, eliciendum;

1.159medeni hukuk iyice öğrenilmeli, kanunlar bilinmeli; bütün eski zamanlar, senatonun teamülleri, devletin düzeni, müttefiklerin hakları, antlaşmalar, sözleşmeler kavranmalı, hâkimiyetimizin dayanakları öğrenilmelidir. Her türlü şehirli incelikten ve nükteden de, bütün konuşmaya tuz gibi serpilecek bir zarafet devşirilmelidir. Düşündüklerimin hepsini size döktüm. Herhangi bir sohbet halkasından tutup getirdiğiniz sıradan bir aile babası da belki, siz sorsaydınız, size aynı cevapları verirdi.

1.159

perdiscendum ius civile, cognoscendae leges, percipienda omnis antiquitas, senatoria consuetudo, disciplina rei publicae, iura sociorum, foedera, pactiones, causa imperi cognoscenda est; libandus est etiam ex omni genere urbanitatis facetiarum quidam lepos, quo tamquam sale perspergatur omnis oratio. Effudi vobis omnia quae sentiebam, quae fortasse, quemcumque patremfamilias adripuissetis ex aliquo circulo, eadem vobis percontantibus respondisset.

1.160Crassus bunları söyleyince bir sessizlik olmuş. Orada bulunanlar ortaya konan konu için yeterince söylendiği kanaatindeymişler; yine de onun konuşmasını kendi istediklerinden çok daha çabuk bitirdiğini hissediyorlarmış. Bunun üzerine Scaevola şöyle demiş:

Scaevola: Ne oldu, Cotta? Neden susuyorsunuz? Crassus'tan ayrıca isteyeceğiniz hiçbir şey aklınıza gelmiyor mu?

1.160

Haec cum Crassus dixisset, silentium est consecutum; sed quamquam satis eis, qui aderant, ad id, quod erat propositum, dictum videbatur, tamen sentiebant celerius esse multo quam ipsi vellent ab eo peroratum. Tum Scaevola quid est, Cotta? inquit quid tacetis? Nihilne vobis in mentem venit, quod praeterea ab Crasso requiratis.

1.161Cotta: Vallahi ben de tam bunu düşünüyorum. Kelimeler öyle hızla aktı, konuşma öyle uçup gitti ki gücünü ve atılışını gördüm, ama izlerini ve adımlarını zor seçebildim. Sanki zengin, dolu bir eve girmişim de giysiler açılıp serilmemiş, gümüş takımlar ortaya konmamış, tablolar ve heykeller göz önüne yerleştirilmemiş; bütün bu bol ve görkemli eşya üst üste yığılıp saklanmış gibiydi. Crassus'un konuşmasında da onun yeteneğinin servetini ve süslerini ancak birtakım örtülerin ve kılıfların ardından seçebildim; seyretmek istediğim hâlde bakmaya pek fırsat olmadı. Bu yüzden ne onun neye sahip olduğunu hiç bilmediğimi söyleyebilirim ne de bunları tam olarak tanıyıp gördüğümü.

1.161

Id me hercule inquit ipsum attendo: tantus enim cursus verborum fuit et sic evolavit oratio, ut eius vim et incitationem aspexerim, vestigia ingressumque vix viderim, et tamquam in aliquam locupletem ac refertam domum venerim, non explicata veste neque proposito argento neque tabulis et signis propalam conlocatis, sed his omnibus multis magnificisque rebus constructis ac reconditis; sic modo in oratione Crassi divitias atque ornamenta eius ingeni per quaedam involucra atque integumenta perspexi, sed ea contemplari cum cuperem, vix aspiciendi potestas fuit; itaque nec hoc possum dicere, me omnino ignorare, quid possideat, neque plane nosse atque vidisse.

1.162Scaevola: Peki süslerle dolu bir eve ya da villaya girseydin ne yapacaksan, şimdi de neden onu yapmıyorsun? Eşyalar dediğin gibi bir kenara kaldırılmış olsaydı, seyretmeye bu kadar meraklı biri olarak ev sahibinden onları çıkartmasını rica etmekte tereddüt etmezdin, hele de yakın dostunsa. Şimdi de aynı şekilde Crassus'tan şunu iste: Bir yere yığılmış duran ve bizim bir kafesin ardından geçerken şöyle bir göz atabildiğimiz o süs zenginliğini gün ışığına çıkarsın, her birini de yerli yerine koysun.

1.162

Quin tu igitur facis idem, inquit Scaevola quod faceres, si in aliquam domum plenam ornamentorum villamve venisses? Si ea seposita, ut dicis, essent, tu, qui valde spectandi cupidus esses, non dubitares rogare dominum, ut proferri iuberet, praesertim si esset familiaris: similiter nunc petes a Crasso, ut illam copiam ornamentorum suorum, quam constructam uno in loco quasi per transennam praetereuntes strictim aspeximus, in lucem proferat et suo quidque in loco conlocet.

1.163Cotta: Ben de bunu senden istiyorum, Scaevola. Çünkü beni ve şu Sulpicius'u utanma duygusu tutuyor: Bu tür tartışmaları her zaman küçümsemiş olan, herkesten ağırbaşlı bir adama, ona belki çocuk alfabesi gibi görünecek bu şeyleri sormaya çekiniyoruz. Ama sen bize bu iyiliği yap, Scaevola, ve Crassus'u, konuşmasında sıkıştırıp pek dar bir yere tıktığı bu şeyleri bizim için genişletip açmaya razı et.

1.163

Ego vero inquit Cotta a te peto, Scaevola:—me enim et hunc Sulpicium impedit pudor ab homine omnium gravissimo, qui genus huius modi disputationis semper contempserit, haec, quae isti forsitan puerorum elementa videantur, exquirere:—sed tu hanc nobis veniam, Scaevola, da, et perfice, ut Crassus haec, quae coartavit et peranguste refersit in oratione sua, dilatet nobis atque explicet.

1.164Scaevola: Vallahi bunu önceden kendimden çok sizin için istiyordum; çünkü Crassus'tan bu tartışmayı, onun davalardaki konuşmalarından aldığım zevk kadar özlemiyordum. Ama şimdi, Crassus, artık kendim için de rica ediyorum: Uzun zamandır nasip olmadığı kadar boş vaktimiz varken, başladığın yapıyı tamamlamaktan kaçınma. Bütün işin taslağını beklediğimden daha iyi ve daha büyük görüyorum ve onu çok beğeniyorum.

1.164

Ego me hercule inquit Mucius antea vestra magis hoc causa volebam, quam mea; neque enim tanto opere hanc a Crasso disputationem desiderabam, quanto opere eius in causis oratione delector; nunc vero, Crasse, mea quoque te iam causa rogo, ut, quoniam tantum habemus oti, quantum iam diu nobis non contigit, ne graveris exaedificare id opus, quod instituisti: formam enim totius negoti opinione meliorem maioremque video, quam vehementer probo.

1.165Crassus: Doğrusu, Scaevola, senin de bunları istemene ne kadar şaşırsam azdır. Ben bunları öğretenler kadar iyi bilmiyorum; çok iyi bilseydim bile, bunlar senin bilgeliğine ve kulaklarına layık şeyler değil.

Scaevola: Ne diyorsun? Herkesin bildiği, ayağa düşmüş bu konuların benim yaşımdaki birinin dinlemesine pek değmeyeceğini düşünüyorsan, hatibin bilmesi gerektiğini söylediğin şu şeyleri de mi bir kenara atabiliriz: İnsanların tabiatlarını, huylarını, insan zihinlerini kışkırtan ve dizginleyen yolları, tarihi, eski zamanları, devlet yönetimini, nihayet bizim kendi medeni hukukumuzu? Bütün bu ilmin ve bilgi zenginliğinin senin basiretinde bulunduğunu biliyordum; ama bir hatibin donanımında bu kadar zengin bir eşya hiç görmemiştim.

1.165

Enimvero inquit Crassus mirari satis non queo etiam te haec, Scaevola, desiderare, quae neque ego ita teneo, uti ei, qui docent, neque sunt eius generis, ut, si optime tenerem, digna essent ista sapientia ac tuis auribus. Ain tu? inquit ille: si de istis communibus et pervagatis vix huic aetati audiendum putas, etiamne illa neglegere possumus, quae tu oratori cognoscenda esse dixisti, de naturis hominum, de moribus, de rationibus eis, quibus hominum mentes et incitarentur et reprimerentur, de historia, de antiquitate, de administratione rei publicae, denique de nostro ipso iure civili? Hanc enim ego omnem scientiam et copiam rerum in tua prudentia sciebam inesse; in oratoris vero instrumento tam lautam supellectilem numquam videram.

1.166Crassus: O hâlde —sayısız ve uçsuz bucaksız öteki örnekleri bir yana bırakıp doğrudan senin medeni hukukuna geleyim— şu adamları hatip sayabilir misin? Publius Scaevola Mars Meydanı'na yetişmeye çalışırken onları saatlerce, hem gülerek hem sinirlenerek beklemişti. Hypsaeus avazı çıktığı kadar, uzun uzun konuşarak praetor Marcus Crassus'tan, savunduğu kişinin davayı kaybetmesine izin verilmesini istiyordu. Konsüllük yapmış biri olan Gnaeus Octavius da ondan aşağı kalmayan uzunlukta bir konuşmayla buna karşı çıkıyordu; hasmı davayı kaybetmesin, kendi savunduğu kişi de hasmının aptallığı sayesinde utanç verici bir vesayet davasından ve her türlü sıkıntıdan kurtulmasın diye.

1.166

Potes igitur, inquit Crassus ut alia omittam innumerabilia et immensa et ad ipsum tuum ius civile veniam, oratores putare eos, quos multas horas exspectavit, cum in campum properaret, et ridens et stomachans P. Scaevola, cum Hypsaeus maxima voce, plurimis verbis a M. Crasso praetore contenderet, ut ei, quem defendebat, causa cadere liceret, Cn. autem Octavius, homo consularis, non minus longa oratione recusaret, ne adversarius causa caderet ac ne is, pro quo ipse diceret, turpi tutelae iudicio atque omni molestia stultitia adversarii liberaretur.

1.167Scaevola: Ben de bu adamları —Mucius'un bana anlattığını hatırlıyorum— hatip adına değil, forumda bulunmaya bile pek layık görmem.

Crassus: Oysa bu avukatlarda belagat de, konuşma yöntemi de, söz zenginliği de eksik değildi; eksik olan medeni hukuk bilgisiydi. Biri kanuna göre dava açarken On İki Levha'nın izin verdiğinden fazlasını istiyordu ve bunu elde ederse davayı kaybedecekti. Öteki, kendisine karşı dava konusunda olandan fazlası için dava açılmasını haksızlık sayıyordu; dava böyle görülürse hasmının davayı kaybedeceğini anlamıyordu.

1.167

Ego vero istos, inquit—memini enim mihi narrare Mucium—non modo oratoris nomine sed ne foro quidem dignos vix putarim. Atqui non defuit illis patronis inquit Crassus eloquentia neque dicendi ratio aut copia, sed iuris civilis scientia: quod alter plus lege agendo petebat, quam quantum lex in xii tabulis permiserat, quod cum impetrasset, causa caderet; alter iniquum putabat plus secum agi, quam quod erat in actione; neque intellegebat, si ita esset actum, litem adversarium perditurum.

1.168Hem daha birkaç gün önce, dostumuz şehir praetoru Quintus Pompeius'un kürsüsünde otururken, belagatli sayılanlardan biri, kendisinden alacak istenen kişiye eski ve alışılmış "ödeme günü gelmiş olan para hakkında" itirazının tanınmasını istemiyor muydu? Bu itirazın davacının lehine konduğunu anlamıyordu: Borcu inkâr eden kişi, paranın daha borç doğmadan istendiğini hâkime ispat ederse, davacı yeniden dava açtığında "bu mesele daha önce mahkemeye gelmiş olduğundan" itirazıyla dışarıda kalmasın diye konmuştu.

1.168

Quid? in his paucis diebus nonne nobis in tribunali Q. Pompei praetoris urbani familiaris nostri sedentibus homo ex numero disertorum postulabat, ut illi, unde peteretur, vetus atque usitata exceptio daretur CVIVS PECVNIAE DIES FVISSET? quod petitoris causa comparatum esse non intellegebat, ut, si ille infitiator probasset iudici ante petitam esse pecuniam, quam esset coepta deberi, petitor rursus cum peteret, ne exceptione excluderetur, QVOD EA RES IN IVDICIVM ANTE VENISSET.

1.169Dostlarının anlaşmazlıklarını ve davalarını korumayı, sıkıntıdakilerin yardımına koşmayı, hastaları iyileştirmeyi, yıkılmışları ayağa kaldırmayı üstlenen birinin en küçük ve en önemsiz işlerde öyle tökezlemesi ki kimine acınacak, kimine gülünecek hâle düşsün: Bundan daha utanç verici ne yapılabilir, ne söylenebilir?

1.169

Quid ergo hoc fieri turpius aut dici potest, quam eum, qui hanc personam susceperit, ut amicorum controversias causasque tueatur, laborantibus succurrat, aegris medeatur, adflictos excitet, hunc in minimis tenuissimisque rebus ita labi, ut aliis miserandus, aliis inridendus esse videatur?

1.170Akrabamız Publius Crassus'u başka pek çok bakımdan zarif ve donanımlı bir adam sayarım; ama onu en çok şu yüzden yüceltilip övülmeye layık görürüm: Publius Scaevola'nın kardeşiydi ve ona sık sık iki şey söylerdi: Biri, söz zenginliğini de edinmedikçe medeni hukukta tam hakkını veremeyeceği —ki benimle birlikte konsül olan oğlu bunu başarmıştır—; öteki, kendisinin medeni hukuku öğrenmeden önce dostlarının davalarını üstlenip yürütmeye başlamadığı.

1.170

Equidem propinquum nostrum P. Crassum cum multis aliis rebus elegantem hominem et ornatum tum praecipue in hoc efferendum et laudandum puto, quod, cum P. Scaevolae frater esset, solitus est ei persaepe dicere neque illum in iure civili satis facere posse, nisi dicendi copiam adsumpsisset —quod quidem hic, qui mecum consul fuit, filius eius est consecutus—neque se ante causas amicorum tractare atque agere coepisse, quam ius civile didicisset.

1.171Ya o Cato? Hem bu devlette o zamanların ve o çağın taşıyabileceği en büyük belagate sahip değil miydi, hem de medeni hukuku herkesten iyi bilen kişi değil miydi? Bu konuda bir süredir daha çekingen konuşuyorum; çünkü burada söz söylemede en üstün olan, hatip olarak en çok hayran olduğum bir adam bulunuyor. Ama o da medeni hukuku hep küçümsemiştir.

1.171

Quid vero ille Cato? Nonne et eloquentia tanta fuit, quantam illa tempora atque illa aetas in hac civitate ferre maximam potuit, et iuris civilis omnium peritissimus? Verecundius hac de re iam dudum loquor, quod adest vir in dicendo summus, quem ego unum oratorem maxime admiror; sed tamen idem hoc semper ius civile contempsit.

1.172Ama madem görüşüme ve kanaatime ortak olmak istediniz, hiçbir şeyi saklamayacağım; elimden geldiğince her konu hakkında ne düşündüğümü size açıklayacağım. Antonius'un yeteneği bana inanılmaz, neredeyse eşsiz ve ilahî bir güç gibi görünüyor: Bu hukuk bilgisinden yoksun kalsa bile, basiretin öteki silahlarıyla kendini kolayca koruyup savunabilir. Bu yüzden o bizim için istisna olsun. Ötekileri ise kendi hükmümle önce tembellikten, sonra da yüzsüzlükten suçlu bulmakta tereddüt etmeyeceğim.

1.172

Verum, quoniam sententiae atque opinionis meae voluistis esse participes, nihil occultabo et, quoad potero, vobis exponam, quid de quaque re sentiam. Antoni incredibilis quaedam et prope singularis et divina vis ingeni videtur, etiam si hac scientia iuris nudata sit, posse se facile ceteris armis prudentiae tueri atque defendere; quam ob rem hic nobis sit exceptus; ceteros vero non dubitabo primum inertiae condemnare sententia mea, post etiam impudentiae;

1.173Forumda dolanıp durmak, praetorların huzurundan ve kürsülerinin dibinden ayrılmamak, büyük meselelere dair özel davalara girmek —ki bunlarda çoğu zaman olay hakkında değil, hakkaniyet ve hukuk hakkında çekişilir—, yüzler mahkemesinin davalarında boy göstermek —ki bunlarda zamanaşımıyla mülk edinme, vesayet, soy (gens) ve baba tarafından akrabalık hakları, nehrin getirdiği toprak ve nehrin kuşattığı arazi, borç karşılığı bağımlılık ve mülkiyetin devri, ortak duvarlar, ışık hakkı, damla suyu, bozulan ya da geçerli sayılan vasiyetler ve sayısız başka şey hakkındaki hükümler söz konusudur—, bütün bunları yaparken de neyin kendisine, neyin başkasına ait olduğunu, nihayet birinin hangi sebeple vatandaş ya da yabancı, köle ya da hür olduğunu hiç bilmemek: Bu, göze batan bir yüzsüzlüktür.

1.173

nam volitare in foro, haerere in iure ac praetorum tribunalibus, iudicia privata magnarum rerum obire, in quibus saepe non de facto, sed de aequitate ac iure certetur, iactare se in causis centumviralibus, in quibus usucapionum, tutelarum, gentilitatum, agnationum, adluvionum, circumluvionum, nexorum, mancipiorum, parietum, luminum, stillicidiorum, testamentorum ruptorum aut ratorum, ceterarumque rerum innumerabilium iura versentur, cum omnino, quid suum, quid alienum, qua re denique civis aut peregrinus, servus aut liber quispiam sit, ignoret, insignis est impudentiae.

1.174Küçük teknelerde acemi olduğunu itiraf edip beşli kürekli gemileri, hatta daha büyüklerini kullanmayı öğrendiğini söylemek ise gülünç bir kibirdir. Sen ayaküstü bir toplulukta hasmının sıradan bir taahhüt sözüyle aldatılırsan, müvekkilinin belgelerini, onu tuzağa düşürecek bir hükmün yazılı olduğu belgeleri mühürlersen, ben sana daha büyük bir dava emanet edilebileceğini mi düşüneyim? Vallahi limanda iki kürekli bir sandalı deviren adamın Karadeniz'de Argonautların gemisini kullanması bundan daha olasıdır.

1.174

Illa vero deridenda adrogantia est, in minoribus navigiis rudem esse se confiteri, quinqueremis autem aut etiam maiores gubernare didicisse. Tu mihi cum in circulo decipiare adversari stipulatiuncula et cum obsignes tabellas clientis tui, quibus in tabellis id sit scriptum, quo ille capiatur, ego tibi ullam causam maiorem committendam putem? Citius hercule is, qui duorum scalmorum naviculam in portu everterit, in Euxino ponto Argonautarum navem gubernarit.

1.175Peki ya medeni hukuk üzerine çekişilen davalar küçük değil de çoğu zaman en büyük davalarsa? Hukuk bilgisinden hiç nasibi olmadan bu davalara girmeye cüret eden avukatın yüzü ne biçim bir yüzdür? Şu askerin davasından daha büyük bir dava olabilir miydi? Onun öldüğüne dair ordudan evine yanlış bir haber gelmiş, babası buna inanarak vasiyetini değiştirmiş, uygun gördüğü birini mirasçı yapmış ve kendisi de ölmüştü. Asker eve dönüp, vasiyetle mirastan dışarıda bırakılmış bir oğul olarak, kanuna göre babasının mirası için dava açınca, mesele yüzler mahkemesine geldi. O davada medeni hukuka ilişkin şu soru tartışıldı: Babasının vasiyetinde adı anılarak ne mirasçı ne de mirastan yoksun bırakılmış diye yazılan bir oğul, baba mirasından yoksun kalabilir mi?

1.175

Quid? si ne parvae quidem causae sunt, sed saepe maximae, in quibus certatur de iure civili, quod tandem os est eius patroni, qui ad eas causas sine ulla scientia iuris audet accedere? Quae potuit igitur esse causa maior, quam illius militis? de cuius morte cum domum falsus ab exercitu nuntius venisset et pater eius re credita testamentum mutasset et, quem ei visum esset, fecisset heredem essetque ipse mortuus, res delata est ad centumviros, cum miles domum revenisset egissetque lege in hereditatem paternam testamento exheres filius. in ea causa quaesitum est de iure civili, possetne paternorum bonorum exheres esse filius, quem pater testamento neque heredem neque exheredem scripsisset nominatim.

1.176Ya yüzler mahkemesinin Marcelluslar ile patrici Claudiuslar arasında karara bağladığı dava? Marcelluslar bir azatlının oğlunun mirasının kendilerine aile kolu yoluyla, patrici Claudiuslar ise aynı adamın mirasının soy (gens) yoluyla kendilerine döndüğünü söylüyorlardı. Bu davada hatiplerin aile kolu ve soy hukukunun bütünü hakkında konuşması gerekmedi mi?

1.176

Quid? qua de re inter Marcellos et Claudios patricios centumviri iudicarunt, cum Marcelli ab liberti filio stirpe, Claudii patricii eiusdem hominis hereditatem gente ad se redisse dicerent, nonne in ea causa fuit oratoribus de toto stirpis et gentilitatis iure dicendum?

1.177Ya yine yüzler mahkemesinde görüldüğünü duyduğumuz şu dava? Roma'da sürgün olarak yaşama hakkı bulunan biri Roma'ya sürgüne gelmiş, birine adeta hamisine bağlanır gibi bağlanmış ve vasiyetsiz ölmüştü. Bu davada pek karanlık ve bilinmeyen "himayeye girme hakkı" avukat tarafından mahkemede açığa çıkarılıp aydınlatılmadı mı?

1.177

Quid? quod item in centumvirali iudicio certatum esse accepimus, cum Romam in exsilium venisset, cui Romae exsulare ius esset, si se ad aliquem quasi patronum applicavisset, intestatoque esset mortuus, nonne in ea causa ius applicationis obscurum sane et ignotum patefactum in iudicio atque inlustratum est a patrono?

1.178Ya geçenlerde ben Gaius Sergius Orata'nın davasını şu dostumuz Antonius'a karşı bir özel davada savunurken, bütün savunmamız hukuk üzerinde dönmedi mi? Marcus Marius Gratidianus, Orata'ya bir ev satmış, ama satış sözleşmesinde bu evin bir kısmının irtifak hakkıyla yüklü olduğunu belirtmemişti. Biz de şunu savunuyorduk: Satılan malda ne kusur varsa, satıcı bunu bildiği hâlde açıklamadıysa, ondan sorumlu olmalıdır.

1.178

Quid? nuper, cum ego C. Sergi Oratae contra hunc nostrum Antonium iudicio privato causam defenderem, nonne omnis nostra in iure versata defensio est? Cum enim M. Marius Gratidianus aedis Oratae vendidisset neque servire quandam earum aedium partem in mancipi lege dixisset, defendebamus, quicquid fuisset incommodi in mancipio, id si venditor scisset neque declarasset, praestare debere.

1.179Bu türden bir konuda dostumuz Marcus Buculeius da —benim kanaatimce aptal olmayan, kendi kanaatince pek bilge olan ve hukuk uğraşına da yabancı durmayan bir adam— geçenlerde buna benzer bir hata yaptı. Lucius Fufius'a bir ev satarken satış sözleşmesine ışık haklarını "şimdi nasılsa öyle" diye yazdı. Fufius ise, şehrin o evden ancak görülebilen bir köşesinde inşaat başlar başlamaz Buculeius'a hemen dava açtı; çünkü göğün ne kadar uzaktaki en küçük parçası bile kapansa ışığın değiştiğini düşünüyordu.

1.179

Quo quidem in genere familiaris noster M. Buculeius, homo neque meo iudicio stultus et suo valde sapiens et ab iuris studio non abhorrens, simili quodam modo nuper erravit: nam cum aedis L. Fufio venderet, in mancipio lumina, uti tum essent, ita recepit; Fufius autem, simul atque aedificari coeptum est in quadam parte urbis, quae modo ex illis aedibus conspici posset, egit statim cum Buculeio, quod, cuicumque particulae caeli officeretur, quamvis esset procul, mutari lumina putabat.

1.180Ya Manius Curius ile Marcus Coponius'un o çok ünlü davası? Geçenlerde yüzler mahkemesinde ne büyük bir kalabalık önünde, ne büyük bir beklenti içinde savunuldu! Akranım ve konsüllük arkadaşım Quintus Scaevola, vasiyetlerin hukukunu yazılı metne dayanarak savunuyordu. O, medeni hukuk bilgisinde herkesten bilgili, yetenekte ve basirette herkesten keskin, konuşmada pek işlenmiş ve ince bir adamdır; benim hep dediğim gibi, hukukçuların en belagatlisi, belagatlilerin en iyi hukukçusudur. Ona göre, ölümden sonra doğacak çocuk hem doğmadıkça hem de reşit olmadan ölmedikçe, bu çocuğun ardından yedek mirasçı olarak atanan kişi mirasçı olamazdı. Ben ise vasiyeti yapanın niyetinin şu olduğunu savunuyordum: Reşit olacak bir oğul olmazsa Manius Curius mirasçı olacaktı. Bu davada ikimiz de hukukçuların görüşleriyle, örneklerle, vasiyet formülleriyle, yani medeni hukukun tam ortasında uğraşmaktan bir an geri durduk mu?

1.180

Quid vero? clarissima M’. Curi causa Marcique Coponi nuper apud centumviros quo concursu hominum, qua exspectatione defensa est? Cum Q. Scaevola, aequalis et conlega meus, homo omnium et disciplina iuris civilis eruditissimus et ingenio prudentiaque acutissimus et oratione maxime limatus atque subtilis atque, ut ego soleo dicere, iuris peritorum eloquentissimus, eloquentium iuris peritissimus, ex scripto testamentorum iura defenderet negaretque, nisi postumus et natus et, ante quam in suam tutelam veniret, mortuus esset, heredem eum esse posse, qui esset secundum postumum et natum et mortuum heres institutus; ego autem defenderem eum hac tum mente fuisse, qui testamentum fecisset, ut, si filius non esset, qui in suam tutelam veniret, M’. Curius esset heres, num destitit uterque nostrum in ea causa in auctoritatibus, in exemplis, in testamentorum formulis, hoc est, in medio iure civili versari?

1.181Pek büyük davalardan daha fazla örnek vermeyi artık bırakıyorum; bunlar sayısızdır. Medeni varlığımızın söz konusu olduğu davaların bile bir hukuk meselesine dayandığı sık sık olur. Nitekim Gaius Mancinus en soylu, en iyi insanlardan biriydi ve konsüllük yapmıştı. Numantialılarla yaptığı antlaşmanın uyandırdığı öfke yüzünden fetial rahiplerinin başı (pater patratus), senato kararıyla onu Numantialılara teslim etmiş, onlar da kabul etmemişti. Bunun üzerine Mancinus yurduna dönmüş ve senatoya girmekte hiç tereddüt etmemişti. Fakat Marcus oğlu halk tribunu Publius Rutilius onu dışarı çıkarttırdı; Mancinus'un vatandaş olmadığını ileri sürüyordu. Dayandığı rivayete göre, babasının ya da halkın sattığı veya fetial başının teslim ettiği kişinin yurduna dönüp eski haklarına kavuşma hakkı (postliminium) yoktu. Bütün kamu hayatında, konsüllük yapmış bir adamın rütbesine, vatandaşlığına, hürriyetine ve medeni varlığına dair bir davadan daha büyük bir dava, daha büyük bir çekişme bulabilir miyiz? Hele bu dava, adamın inkâr edebileceği bir suça değil, medeni hukuka dayanıyorken?

1.181

Omitto iam plura exempla causarum amplissimarum, quae sunt innumerabilia: capitis nostri saepe potest accidere ut causae versentur in iure. Etenim si C. Mancinum, nobilissimum atque optimum virum atque consularem, cum eum propter invidiam Numantini foederis pater patratus ex s. c. Numantinis dedidisset eumque illi non recepissent posteaque Mancinus domum revenisset neque in senatum introire dubitasset, P. Rutilius, M. filius, tribunus plebis, iussit educi, quod eum civem negaret esse, quia memoria sic esset proditum, quem pater suus aut populus vendidisset aut pater patratus dedidisset, ei nullum esse postliminium, quam possumus reperire ex omnibus rebus civilibus causam contentionemque maiorem quam de ordine, de civitate, de libertate, de capite hominis consularis, praesertim cum haec non in crimine aliquo, quod ille posset infitiari, sed in civili iure consisteret?

1.182Benzer bir konuda, daha aşağı bir tabakadan biri için de atalarımız zamanında şu soru tartışılmıştı: Müttefik bir halktan biri bizde köle olmuş, sonra hürriyetine kavuşup yurduna dönmüşse, postliminium hakkıyla kendi halkına geri dönmüş ve bizim vatandaşlığımızı kaybetmiş mi olur?

1.182

Similique in genere, inferiore ordine, si quis apud nos servisset ex populo foederato seseque liberasset et postea domum revenisset, quaesitum est apud maiores nostros, num is ad suos postliminio redisset et amisisset hanc civitatem.

1.183Ya hürriyet? Bundan daha ağır bir dava olamaz. Efendisinin isteğiyle nüfus sayımına kaydedilen bir kölenin hemen mi, yoksa sayımı kapatan arınma töreni (lustrum) yapılınca mı hür olacağı sorulduğunda, çekişme medeni hukuktan doğmaz mı? Ya babalarımızın zamanında gerçekten yaşanmış şu olay? Bir aile babası Hispania'dan Roma'ya gelmiş; hamile karısını eyalette bırakmış, Roma'da bir başkasıyla evlenmiş, ama ilk karısına boşanma bildirimi göndermemişti. Sonra vasiyet bırakmadan ölmüştü; iki kadından da birer oğlu olmuştu. Mahkemeye getirilen mesele küçük müydü? İki vatandaşın medeni varlığı söz konusuydu: ikinci karıdan doğan çocuğunki ve annesininki. Çünkü ilk eşten boşanmanın yeni bir evlilikle değil, ancak belli birtakım sözlerle olacağına hükmedilirse, bu kadın metres durumuna düşecekti.

1.183

Quid? de libertate, quo iudicium gravius esse nullum potest, nonne ex iure civili potest esse contentio, cum quaeritur, is, qui domini voluntate census sit, continuone, an, ubi lustrum sit conditum, liber sit? Quid? quod usu memoria patrum venit, ut paterfamilias, qui ex Hispania Romam venisset, cum uxorem praegnantem in provincia reliquisset, Romae alteram duxisset neque nuntium priori remisisset, mortuusque esset intestato et ex utraque filius natus esset, mediocrisne res in contentionem adducta est, cum quaereretur de duobus civium capitibus et de puero, qui ex posteriore natus erat, et de eius matre, quae, si iudicaretur certis quibusdam verbis, non novis nuptiis fieri cum superiore divortium, in concubinae locum duceretur?

1.184Kendi şehrinin bu hukuk kurallarını ve bunlara benzer kuralları bilmediği hâlde başı dik, mağrur, canlı ve atılgan bir yüzle oraya buraya bakınarak, büyük bir maiyetle bütün forumu dolaşan; müvekkillerine koruma, dostlarına yardım, hemen bütün vatandaşlara da yeteneğinin ve öğütlerinin ışığını sunup uzatan bir adam düşünün. Böyle birini her şeyden önce yüz kızartıcı saymak gerekmez mi?

1.184

Haec igitur et horum similia iura suae civitatis ignorantem erectum et celsum, alacri et prompto ore atque vultu, huc atque illuc intuentem vagari cum magna caterva toto foro, praesidium clientibus atque opem amicis et prope cunctis civibus lucem ingeni et consili sui porrigentem atque tendentem, nonne in primis flagitiosum putandum est?

1.185Arsızlıktan söz ettiğime göre, insanların uyuşukluğunu ve tembelliğini de azarlayalım. Hukuk bilgisi büyük ve zor bir şey olsaydı bile, sağladığı faydanın büyüklüğü insanları öğrenme zahmetine katlanmaya itmeliydi. Ama ey ölümsüz tanrılar, Scaevola dinlerken bunu söylemeye cesaret edemezdim, eğer kendisi hiçbir sanatın bilgisini bundan daha kolay bulmadığını sık sık söylemeseydi.

1.185

Et quoniam de impudentia dixi, castigemus etiam segnitatem hominum atque inertiam; nam si esset ista cognitio iuris magna atque difficilis, tamen utilitatis magnitudo deberet homines ad suscipiendum discendi laborem impellere: sed, o di immortales, non dicerem hoc, audiente Scaevola, nisi ipse dicere soleret nullius artis sibi faciliorem cognitionem videri.

1.186Gerçi çoğu kişi belli sebeplerle başka türlü düşünür. Önce, bu ilmin başında bulunan o eski adamlar, güçlerini korumak ve artırmak için sanatlarının yaygınlaşmasını istemediler. Sonra, dava formülleri ilk kez Gnaeus Flavius tarafından açıklanıp hukuk kamuya açıldığında da, bu malzemeyi ustalıkla düzenleyip türlerine göre derleyecek kimse çıkmadı. Çünkü bir konuyu sanata dönüştürmek isteyen kişi, o konuyu bilmekle kalmayıp henüz sanatı olmayan malzemeden bir sanat kurmasını sağlayacak o ilme de önceden sahip değilse, hiçbir şey bir sanat hâline getirilemez.

1.186

Quod quidem certis de causis a plerisque aliter existimatur: primum, quia veteres illi, qui huic scientiae praefuerunt, obtinendae atque augendae potentiae suae causa pervulgari artem suam noluerunt; deinde, postea quam est editum, expositis a Cn. Flavio primum actionibus, nulli fuerunt, qui illa artificiose digesta generatim componerent; nihil est enim, quod ad artem redigi possit, nisi ille prius, qui illa tenet, quorum artem instituere vult, habet illam scientiam, ut ex eis rebus, quarum ars nondum sit, artem efficere possit.

1.187Kısa söylemek isterken biraz karanlık konuştuğumu görüyorum; ama deneyeyim, elimden gelirse daha açık söyleyeyim. Bugün sanatların çerçevesine alınmış olan hemen her şey bir zamanlar dağınık ve darmadağındı: Müzikte ritimler, sesler ve makamlar; geometride çizgiler, şekiller, aralıklar, büyüklükler; astronomide göğün dönüşü, yıldızların doğuşu, batışı ve hareketleri; dil biliminde şairlerin incelenmesi, tarihlerin bilgisi, kelimelerin açıklanması, telaffuzun belli bir tonu; nihayet bu konuşma sanatının kendisinde bulmak, süslemek, düzenlemek, hatırlamak ve sunmak. Bütün bunlar bir zamanlar kimsenin bilmediği, geniş bir alana dağılmış şeyler gibi görünüyordu.

1.187

Hoc video, dum breviter voluerim dicere, dictum a me esse paulo obscurius; sed experiar et dicam, si potero, planius. Omnia fere, quae sunt conclusa nunc artibus, dispersa et dissipata quondam fuerunt; ut in musicis numeri et voces et modi; in geometria lineamenta, formae, intervalla, magnitudines; in astrologia caeli conversio, ortus, obitus motusque siderum; in grammaticis poetarum pertractatio, historiarum cognitio, verborum interpretatio, pronuntiandi quidam sonus; in hac denique ipsa ratione dicendi excogitare, ornare, disponere, meminisse, agere, †ignota quondam omnibus et diffusa late videbantur.

1.188Bunun üzerine dışarıdan, başka bir alandan —filozofların bütünüyle kendilerine mal ettikleri bir alandan— bir sanat getirildi; bu sanat çözülüp dağılmış olanı birbirine yapıştıracak ve bir yönteme bağlayacaktı. O hâlde medeni hukukta gaye şu olsun: Vatandaşların işlerinde ve davalarında kanuna ve teamüle dayanan eşitliği korumak.

1.188

Adhibita est igitur ars quaedam extrinsecus ex alio genere quodam, quod sibi totum philosophi adsumunt, quae rem dissolutam divulsamque conglutinaret et ratione quadam constringeret. Sit ergo in iure civili finis hic: legitimae atque usitatae in rebus causisque civium aequabilitatis conservatio.

1.189Sonra cinsler belirlenmeli ve belli, az sayıda cinse indirilmelidir. Cins, birbirine ortak bir yönle benzeyen, fakat türce farklı olan iki ya da daha fazla kısmı kapsayan şeydir. Kısımlar ise çıktıkları cinslerin altında yer alan şeylerdir. Cinslerin ya da kısımların bütün adlarının ne anlama geldiği tariflerle açıklanmalıdır. Çünkü tarif, tarif etmek istediğimiz şeye özgü olan özelliklerin kısa ve sınırları belli bir açıklamasıdır.

1.189

Tum sunt notanda genera et ad certum numerum paucitatemque revocanda. Genus autem id est, quod sui similis communione quadam, specie autem differentis, duas aut pluris complectitur partis; partes autem sunt, quae generibus eis, ex quibus manant, subiciuntur; omniaque, quae sunt vel generum vel partium nomina, definitionibus, quam vim habeant, est exprimendum; est enim definitio rerum earum, quae sunt eius rei propriae, quam definire volumus, brevis et circumscripta quaedam explicatio.

1.190Kimlerin önünde konuştuğumu görmeseydim, bunlara örnekler de eklerdim. Şimdilik söylemek istediğimi kısaca toparlayayım: Uzun zamandır tasarladığım şeyi yapmaya ben fırsat bulursam ya da ben engellenirsem bir başkası işe girişir veya ben öldükten sonra işi tamamlarsa —yani biri önce bütün medeni hukuku, sayısı pek az olan cinslerine ayırır, sonra bu cinslerin adeta uzuvlarını bölümler, ardından her birinin kendine özgü anlamını bir tarifle açıklarsa—, elinizde medeni hukukun tam bir sanatı olacaktır: zor ve karanlık olmaktan çok, büyük ve verimli bir sanat.

1.190

Hisce ego rebus exempla adiungerem, nisi apud quos haec haberetur oratio cernerem; nunc complectar, quod proposui, brevi: si enim aut mihi facere licuerit, quod iam diu cogito, aut alius quispiam aut me impedito occuparit aut mortuo effecerit, ut primum omne ius civile in genera digerat, quae perpauca sunt, deinde eorum generum quasi quaedam membra dispertiat, tum propriam cuiusque vim definitione declaret, perfectam artem iuris civilis habebitis, magis magnam atque uberem quam difficilem et obscuram.

1.191Bununla birlikte, dağınık olan bu şeyler bir araya toplanıncaya kadar da insan oradan buradan derleyip her yandan toplayarak medeni hukukta yeterli bir bilgiye ulaşabilir. Roma atlısı Gaius Aculeo'yu görmüyor musunuz? Herkesten keskin bir zekâsı vardır, ama öteki sanatlarda pek az eğitim görmüştür; benimle iç içe yaşıyor ve hep öyle yaşadı. Medeni hukuku öyle iyi biliyor ki şu Scaevola'yı ayrı tutarsanız, en usta hukukçulardan hiçbiri ondan üstün sayılamaz.

1.191

Atque interea tamen, dum haec, quae dispersa sunt, coguntur, vel passim licet carpentem et conligentem undique repleri iusta iuris civilis scientia. Nonne videtis equitem Romanum, hominem acutissimo omnium ingenio, sed minime ceteris artibus eruditum, C. Aculeonem, qui mecum vivit semperque vixit, ita tenere ius civile, ut ei, cum ab hoc discesseritis, nemo de eis, qui peritissimi sunt, anteponatur?

1.192Çünkü bu şeylerin hepsi göz önündedir; gündelik hayatta, insanların birbiriyle münasebetlerinde ve forumda kullanılır. Pek çok yazıya ya da büyük ciltlere de sığdırılmış değildir: Aynı konuları önce birçok yazar ortaya koymuş, sonra aynı yazarlar da birkaç kelimesini değiştirerek tekrar tekrar yazmıştır.

1.192

Omnia sunt enim posita ante oculos, conlocata in usu cotidiano, in congressione hominum atque in foro; neque ita multis litteris aut voluminibus magnis continentur; eadem enim elata sunt primum a pluribus, deinde paucis verbis commutatis etiam ab eisdem scriptoribus scripta sunt saepius.

1.193Medeni hukukun daha kolay kavranıp öğrenilmesine yardım eden bir şey daha var, çoğu kişinin hiç aklına gelmeyen bir şey: Onu öğrenmekte şaşılacak bir tat ve zevk vardır. Biri Aelius'un yaptığı türden uğraşlardan hoşlanıyorsa, bütün medeni hukukta, rahiplerin kitaplarında ve On İki Levha'da eski zamanların tablosunu bol bol bulur; çünkü hem kelimelerin eski biçimini tanır hem de bazı dava türleri atalarımızın âdetlerini ve hayatını gözler önüne serer. Biri devlet ilmiyle ilgileniyorsa —Scaevola bu ilmi hatibe özgü saymaz, başka türden bir basirete ait sayar—, bu ilmin bütünüyle On İki Levha'da bulunduğunu, devletin bütün faydalarının ve kısımlarının orada anlatıldığını görecektir. Biri o pek kudretli ve şanlı felsefeden hoşlanıyorsa —daha cesurca söyleyeyim—, felsefe bütün tartışmalarının kaynaklarını medeni hukukta ve kanunlarda bulur. Çünkü bunlardan öğreniyoruz ki en çok arzulanacak şey itibardır: Gerçek fazilet ve şerefli emek makamlarla, ödüllerle, şanla süslenir; insanların kötülükleri ve hileleri ise para cezalarıyla, rezaletle, zincirle, sopayla, sürgünle, ölümle cezalandırılır.

1.193

Accedit vero, quo facilius percipi cognoscique ius civile possit, quod minime plerique arbitrantur, mira quaedam in cognoscendo suavitas et delectatio; nam, sive quem haec Aeliana studia delectant, plurima est et in omni iure civili et in pontificum libris et in xii tabulis antiquitatis effigies, quod et verborum vetustas prisca cognoscitur et actionum genera quaedam maiorum consuetudinem vitamque declarant; sive quem civilis scientia, quam Scaevola non putat oratoris esse propriam, sed cuiusdam ex alio genere prudentiae, totam hanc descriptis omnibus civitatis utilitatibus ac partibus xii tabulis contineri videbit: sive quem ista praepotens et gloriosa philosophia delectat,—dicam audacius—hosce habet fontis omnium disputationum suarum, qui iure civili et legibus continentur: ex his enim et dignitatem maxime expetendam videmus, cum vera virtus atque honestus labor honoribus, praemiis, splendore decoratur, vitia autem hominum atque fraudes damnis, ignominiis, vinclis, verberibus, exsiliis, morte multantur;

1.194Yine bunlardan, sonu gelmeyen ve çekişmelerle dolu tartışmalarla değil, kanunların otoritesi ve buyruğuyla şunu öğreniyoruz: şehvetlerimizi dizginlemeyi, bütün arzularımızı zapt etmeyi, kendi malımızı korumayı, başkalarının malından aklımızı, gözümüzü ve elimizi uzak tutmayı.

1.194

et docemur non infinitis concertationumque plenis disputationibus, sed auctoritate nutuque legum domitas habere libidines, coercere omnis cupiditates, nostra tueri, ab alienis mentis, oculos, manus abstinere.

1.195Herkes söylenip dursun, ben düşündüğümü söyleyeceğim: Vallahi, kanunların kaynaklarına ve esaslarına bakan biri için On İki Levha'nın o tek küçük kitabı, hem otoritesinin ağırlığıyla hem faydasının bolluğuyla bütün filozofların kütüphanelerini aşar gibi geliyor bana.

1.195

Fremant omnes licet, dicam quod sentio: bibliothecas me hercule omnium philosophorum unus mihi videtur xii tabularum libellus, si quis legum fontis et capita viderit, et auctoritatis pondere et utilitatis ubertate superare.

1.196Vatanımız bize sevinç veriyorsa —ki en çok o vermelidir—, bu duygunun gücü ve tabiatı öyle büyüktür ki o en bilge adam, pek sarp kayalıklara bir kuş yuvası gibi tutturulmuş İthaka'sını ölümsüzlüğe tercih etmişti. O hâlde bütün yeryüzünde faziletin, hükümranlığın ve itibarın tek yurdu olan böyle bir vatana karşı ne büyük bir sevgiyle yanıp tutuşmalıyız! Önce bu vatanın zihniyetini, âdetlerini ve kurumlarını bilmeliyiz; ya vatan hepimizin ortak anası olduğu için ya da hukukunu kurarken de bu kadar büyük bir hükümranlık gücünü elde ederken gösterilen kadar bilgelik gösterilmiş olduğunu düşünmemiz gerektiği için.

1.196

Ac si nos, id quod maxime debet, nostra patria delectat, cuius rei tanta est vis ac tanta natura, ut Ithacam illam in asperrimis saxulis tamquam nidulum adfixam sapientissimus vir immortalitati anteponeret, quo amore tandem inflammati esse debemus in eius modi patriam, quae una in omnibus terris domus est virtutis, imperi, dignitatis? Cuius primum nobis mens, mos, disciplina nota esse debet, vel quia est patria parens omnium nostrum, vel quia tanta sapientia fuisse in iure constituendo putanda est quanta fuit in his tantis opibus imperi comparandis.

1.197Hukuku öğrenmekten şu sevinci ve hazzı da tadacaksınız: Atalarımızın basirette öteki milletlerden ne kadar üstün olduğunu, kanunlarımızı onların Lykurgos'uyla, Drakon'uyla, Solon'uyla karşılaştırırsanız pek kolay anlayacaksınız. Bizimki dışındaki bütün medeni hukukun ne kadar düzensiz, neredeyse gülünç olduğu inanılır gibi değildir. Gündelik sohbetlerde, kendi insanlarımızın basiretini öteki bütün milletlerinkinden, hele Yunanlılarınkinden üstün tuttuğumda bu konuda çok şey söylerim. İşte bu sebeplerle, Scaevola, mükemmel hatip olmak isteyenler için medeni hukuk bilgisinin zorunlu olduğunu söylemiştim.

1.197

Percipietis etiam illam ex cognitione iuris laetitiam et voluptatem, quod, quantum praestiterint nostri maiores prudentia ceteris gentibus, tum facillime intellegetis, si cum illorum Lycurgo et Dracone et Solone nostras leges conferre volueritis; incredibile est enim, quam sit omne ius civile praeter hoc nostrum inconditum ac paene ridiculum; de quo multa soleo in sermonibus cotidianis dicere, cum hominum nostrorum prudentiam ceteris omnibus et maxime Graecis antepono. His ego de causis dixeram, Scaevola, eis, qui perfecti oratores esse vellent, iuris civilis esse cognitionem necessariam.

1.198Ayrıca bu bilginin kendi başına, onunla uğraşanlara ne kadar şeref, nüfuz ve itibar kazandırdığını bilmeyen var mı? Yunanlılarda en aşağı tabakadan adamlar üç kuruşluk bir ücret karşılığında mahkemelerde hatiplere yardımcılık ederler; bunlara orada "dava işçileri" (pragmatikoi) denir. Bizim şehrimizde ise tam tersine, en seçkin ve en ünlü adamlar bu işi yapar. Medeni hukuk bilgisi yüzünden en büyük şairimizin şöyle andığı adam bunlardandır:

Pek sağduyulu bir adam, keskin zekâlı Aelius Sextus

Daha başka birçokları da yetenekleri sayesinde itibar kazandıktan sonra, hukuki görüş bildirirken yeteneklerinden de çok otoriteleriyle sözlerini geçirir oldular.

1.198

Iam vero ipsa per sese quantum adferat eis, qui ei praesunt, honoris, gratiae, dignitatis, quis ignorat? Itaque, ut apud Graecos infimi homines mercedula adducti ministros se praebent in iudiciis oratoribus, ei, qui apud illos πραγματικοί vocantur, sic in nostra civitate contra amplissimus quisque et clarissimus vir, ut ille, qui propter hanc iuris civilis scientiam sic appellatus a summo poeta est: / egregie cordatus homo, catus Aelius Sextus, / multique praeterea, qui, cum ingenio sibi auctore dignitatem peperissent, perfecerunt ut in respondendo iure auctoritate plus etiam quam ipso ingenio valerent.

1.199Yaşlılığa itibar ve kalabalık bir çevre kazandırmak için hukuk yorumculuğundan daha şerefli bir sığınak olabilir mi? Ben bu desteği daha gençliğimden beri kendime hazırladım; yalnız forumdaki davalarda kullanmak için değil, yaşlılığımın şerefi ve süsü olsun diye de. Öyle ki gücüm beni bırakmaya başladığında —ki o zaman artık yaklaşıyor— evimi yalnızlıktan kurtarabileyim. Makamlarını ve devlet görevlerini tamamlamış bir yaşlının, Ennius'ta Pythios Apollon'un dediğini kendi hakkıyla söyleyebilmesinden daha güzel ne olabilir? Apollon kendisinin, halklar ve krallar değilse de bütün vatandaşlarının öğüt istediği biri olduğunu söyler; öğüt isteyenler de

en büyük işlerde ne yapacağını bilmeyenlerdir; ben onları yardımımla kararsızlıktan kurtarır, ne yapacaklarını bilir hâlde gönderirim ki karışık işlere gelişigüzel girişmesinler.

1.199

Senectuti vero celebrandae et ornandae quod honestius potest esse perfugium quam iuris interpretatio? Equidem mihi hoc subsidium iam inde ab adulescentia comparavi, non solum ad causarum usum forensem, sed etiam ad decus atque ornamentum senectutis, ut, cum me vires, quod fere iam tempus adventat, deficere coepissent, ista ab solitudine domum meam vindicarem. Quid est enim praeclarius quam honoribus et rei publicae muneribus perfunctum senem posse suo iure dicere idem, quod apud Ennium dicat ille Pythius Apollo, se esse eum, unde sibi, si non populi et reges, at omnes sui cives consilium expetant, / summarum rerum incerti: quos ego ope mea / †ex incertis certos compotesque consili / dimitto, ut ne res temere tractent turbidas:

1.200Çünkü hukuk danışmanının evi, şüphesiz bütün şehrin kâhin ocağıdır. Buna şu Quintus Mucius'un kapısı ve avlusu tanıktır: Sağlığı pek bozuk, yaşı da ilerlemiş olduğu hâlde, her gün kalabalık bir vatandaş topluluğuyla ve en seçkin adamların parlaklığıyla dolup taşar.

1.200

est enim sine dubio domus iuris consulti totius oraculum civitatis; testis est huiusce Q. Muci ianua et vestibulum, quod in eius infirmissima valetudine adfectaque iam aetate maxima cotidie frequentia civium ac summorum hominum splendore celebratur.

1.201Şehre ve hükümranlığa özgü olan kamu hukukunu, ayrıca tarihî olayların kayıtlarını ve eski zamanların örneklerini hatibin neden bilmesi gerektiğini düşündüğümü anlatmak uzun bir konuşma gerektirmez. Özel işlere dair davalarda ve yargılamalarda konuşmanın malzemesi çoğu zaman medeni hukuktan alınır; bu yüzden, daha önce söylediğimiz gibi, hatip için medeni hukuk bilgisi zorunludur. Aynı şekilde kamu davalarında da —mahkemelerde, halk toplantılarında, senatoda— devlet işleriyle uğraşan hatiplerin önünde bütün bu eski zamanların hatırası, kamu hukukunun otoritesi, devleti yönetmenin yolu ve ilmi, işlenecek bir malzeme gibi hazır bulunmalıdır.

1.201

Iam illa non longam orationem desiderant, quam ob rem existimem publica quoque iura, quae sunt propria civitatis atque imperi, tum monumenta rerum gestarum et vetustatis exempla oratori nota esse debere; nam ut in rerum privatarum causis atque iudiciis depromenda saepe oratio est ex iure civili et idcirco, ut ante diximus, oratori iuris civilis scientia necessaria est, sic in causis publicis iudiciorum, contionum, senatus omnis haec et antiquitatis memoria et publici iuris auctoritas et regendae rei publicae ratio ac scientia tamquam aliqua materies eis oratoribus, qui versantur in re publica, subiecta esse debet.

1.202Çünkü bu konuşmamızda filanca bir dava vekilini, bir bağırgan ya da çenebaz adamı aramıyoruz. Aradığımız adam, önce şu sanatın rahibidir: Tabiat insana bu yetenekte büyük bir güç verdiği hâlde, yine de bu sanatın yaratıcısının bir tanrı olduğu düşünülür; öyle ki insana özgü olan bu şey bizim doğurduğumuz bir şey değil, bize ilahî bir yoldan getirilmiş bir şey gibi görünsün. Sonra öyle biridir ki elçi asasından çok hatip adıyla donanmış olarak düşman mızrakları arasında bile zarar görmeden dolaşabilir. Sonra suçlunun cinayetini ve hilesini konuşmasıyla vatandaşların nefretine maruz bırakıp cezanın pençesine verebilir; yine o, yeteneğinin koruması altında masumu mahkemelerin cezasından kurtarabilir; yine o, gevşemiş ve sendeleyen bir halkı ya şerefe uyandırır, ya yanılgıdan döndürür, ya kötülere karşı alevlendirir ya da iyilere karşı kışkırtılmışsa yatıştırır. Kısacası, durum ve dava insanların ruhlarında hangi hareketi gerektiriyorsa, onu konuşmasıyla uyandırabilen ya da yatıştırabilen kişidir.

1.202

Non enim causidicum nescio quem neque clamatorem aut rabulam hoc sermone nostro conquirimus, sed eum virum, qui primum sit eius artis antistes, cuius cum ipsa natura magnam homini facultatem daret, auctor tamen esse deus putatur, ut id ipsum, quod erat hominis proprium, non partum per nos, sed divinitus ad nos delatum videretur; deinde, qui possit non tam caduceo quam nomine oratoris ornatus incolumis vel inter hostium tela versari; tum, qui scelus fraudemque nocentis possit dicendo subicere odio civium supplicioque constringere; idemque ingeni praesidio innocentiam iudiciorum poena liberare; idemque languentem labentemque populum aut ad decus excitare aut ab errore deducere aut inflammare in improbos aut incitatum in bonos mitigare; qui denique, quemcumque in animis hominum motum res et causa postulet, eum dicendo vel excitare possit vel sedare.

1.203Bu gücün konuşma sanatı üzerine yazanlarca açıklandığını ya da benim tarafımdan bu kadar kısa sürede açıklanabileceğini sanan fena yanılır; o kişi yalnız benim bilgisizliğimi değil, konunun büyüklüğünü de görememiştir. Ben, madem öyle istediniz, size su alacağınız kaynakları ve oraya giden yolları göstermem gerektiğini düşündüm. Kendim kılavuzluk etmek için değil —bu hem sonu gelmez bir iş olurdu hem de gereksiz—, yalnız yolu göstermek ve, âdet olduğu üzere, parmağımla kaynakları işaret etmek için.

1.203

Hanc vim si quis existimat aut ab eis, qui de dicendi ratione scripserunt, expositam esse aut a me posse exponi tam brevi, vehementer errat neque solum inscientiam meam sed ne rerum quidem magnitudinem perspicit: equidem vobis, quoniam ita voluistis, fontis, unde hauriretis, atque itinera ipsa ita putavi esse demonstranda, non ut ipse dux essem, quod et infinitum est et non necessarium, sed ut commonstrarem tantum viam et, ut fieri solet, digitum ad fontis intenderem.

1.204Scaevola: Bence bu gençlerin hevesine —gerçekten hevesliyseler— yeterince, hatta fazlasıyla karşılık verdin. Derler ki o Sokrates, biri onun teşvikiyle faziletin bilgisini edinmeye ve onu kavramaya yeterince heveslenmişse işinin tamamlandığını söylermiş; çünkü hiçbir şeyi iyi bir insan olmaktan daha çok istememeye ikna olmuş kişiler için öğrenilecek geri kalan şeyler kolaydı. Ben de anlıyorum ki Crassus'un konuşmasıyla önünüze açtığı bu alana girmek isterseniz, giriş ve kapı açılmış olduğuna göre, arzu ettiğiniz şeylere pek kolay ulaşacaksınız.

1.204

Mihi vero inquit Mucius satis superque abs te videtur istorum studiis, si modo sunt studiosi, esse factum; nam, ut Socratem illum solitum aiunt dicere perfectum sibi opus esse, si qui satis esset concitatus cohortatione sua ad studium cognoscendae percipiendaeque virtutis; quibus enim id persuasum esset, ut nihil mallent esse se, quam bonos viros, eis reliquam facilem esse doctrinam; sic ego intellego, si in haec, quae patefecit oratione sua Crassus, intrare volueritis, facillime vos ad ea, quae cupitis, perventuros, ab hoc aditu ianuaque patefacta.

1.205Sulpicius: Bunlar bize gerçekten pek hoş ve pek tatlı geldi. Ama birkaç şey daha istiyoruz; her şeyden önce, Crassus, sanatın kendisine dair pek kısaca üstünden geçtiğin şeyleri. Hem küçümsemediğini hem de öğrendiğini itiraf etmiştin onları. Bunları biraz daha geniş anlatırsan, uzun zamandır duyduğumuz özlemin bütün beklentisini karşılamış olursun. Şimdiye kadar hangi konulara çalışmamız gerektiğini öğrendik; bu da elbette büyük bir şey. Ama bu konulara giden yolları ve yöntemi de öğrenmek istiyoruz.

1.205

Nobis vero inquit Sulpicius ista sunt pergrata perque iucunda; sed pauca etiam requirimus in primisque ea, quae valde breviter a te, Crasse, de ipsa arte percursa sunt, cum illa te et non contemnere et didicisse confiterere: ea si paulo latius dixeris, expleris omnem exspectationem diuturni desideri nostri; nam nunc, quibus studendum rebus esset accepimus, quod ipsum est tamen magnum; sed vias earum rerum rationemque cupimus cognoscere.

1.206Crassus: Peki şöyle yapsak nasıl olur? Sizi yanımda daha kolay tutabilmek için kendi alışkanlığıma ya da tabiatıma değil, sizin isteğinize uydum. Şimdi de Antonius'tan rica edelim: İçinde tutup henüz ortaya koymadığı şeyleri —ki bunlardan bir kitapçığın elinden kaçıp yayıldığından çoktandır yakınıyor— bize açsın ve konuşma sanatının o sırlarını söylesin.

Sulpicius: Nasıl uygun görürsen. Antonius konuşurken senin ne düşündüğünü de sezmiş oluruz.

1.206

Quid si, inquit Crassus quoniam ego, quo facilius vos apud me tenerem, vestrae potius obsecutus sum voluntati, quam aut consuetudini aut naturae meae, petimus ab Antonio, ut ea, quae continet neque adhuc protulit, ex quibus unum libellum sibi excidisse iam dudum questus est, explicet nobis et illa dicendi mysteria enuntiet? Ut videtur, inquit Sulpicius; nam Antonio dicente etiam quid tu intellegas, sentiemus.

1.207Crassus: O hâlde, Antonius, senden rica ediyorum —çünkü bu gençlerin hevesi bizim yaşımızdaki adamların omzuna bu yükü bindiriyor—: Senden sorulduğunu gördüğün bu konularda ne düşündüğünü anlat.

Antonius: Kıskıvrak yakalandığımı açıkça görüyor ve hissediyorum. Yalnız bilmediğim, alışık olmadığım şeyler benden istendiği için değil; davalarda var gücümle kaçındığım bir şeyden, yani senden sonra konuşmaktan, Crassus, şu gençler beni şimdi kaçınmaya bırakmıyor.

1.207

Peto igitur inquit Crassus a te, quoniam id nobis, Antoni, hominibus id aetatis oneris ab horum adulescentium studiis imponitur, ut exponas, quid eis de rebus, quas a te quaeri vides, sentias. Deprehensum equidem me inquit Antonius plane video atque sentio, non solum quod ea requiruntur a me, quorum sum ignarus atque insolens, sed quia, quod in causis valde fugere soleo, ne tibi, Crasse, succedam, id me nunc isti vitare non sinunt;

1.208Ama istediğiniz konulara bu sefer daha cesaretle gireceğim; çünkü bu tartışmada da konuşurken hep başıma gelenin geleceğini umuyorum: Kimse benden süslü bir konuşma beklemeyecek. Hiç öğrenmediğim sanattan değil, kendi alışkanlığımdan söz edeceğim. Not defterime yazdığım şeyler de bu türdendir: Bana bir öğreti olarak aktarılmış değil, pratikte ve davalarda işlenmiş şeyler. Siz, pek bilgili adamlar, bunları beğenmezseniz, bilmediğim şeyleri bana soran kendi haksızlığınızı suçlayın; ben de kendi yargımla değil, sizin hevesinize uyarak size nazlanmadan cevap verdiğim için benim uysallığımı övün.

1.208

verum hoc ingrediar ad ea, quae vultis, audacius, quod idem mihi spero usu esse venturum in hac disputatione, quod in dicendo solet, ut nulla exspectetur ornata oratio: neque enim sum de arte dicturus, quam numquam didici, sed de mea consuetudine; ipsaque illa, quae in commentarium meum rettuli, sunt eius modi, non aliqua mihi doctrina tradita, sed in rerum usu causisque tractata; quae si vobis, hominibus eruditissimis, non probabuntur, vestram iniquitatem accusatote, qui ex me ea quaesieritis, quae ego nescirem; meam facilitatem laudatote, cum vobis non meo iudicio, sed vestro studio inductus non gravate respondero.

1.209Crassus: Sen devam et, Antonius. Hiçbir tehlike yok; ağzından öyle basiretli sözlerden başkası çıkmayacak ki hiçbirimiz seni bu konuşmaya sürüklediğimize pişman olmayız.

1.209

Tum Crassus perge modo, inquit Antoni; nullum est enim periculum, ne quid tu eloquare nisi ita prudenter, ut neminem nostrum paeniteat ad hunc te sermonem impulisse.

1.210Antonius: Mesela bir komutanın sanatının ne olduğu sorulsaydı, önce komutanın kim olduğunu belirlemek gerektiğini düşünürdüm. Onun savaşı yöneten kişi olduğunu belirledikten sonra ordu, ordugâh, yürüyüş düzenleri, meydan muharebeleri, şehirlerin kuşatılması, erzak, pusu kurmak ve pusudan sakınmak, savaş yönetimine özgü öteki konular hakkında söyleyeceklerimizi eklerdik. Bunları aklıyla ve ilmiyle kavramış olanlara komutan der, Africanus'ları ve Maximus'ları örnek gösterir, Epameinondas'ı, Hannibal'i ve bu türden adamları anardım.

1.210

Nam si forte quaereretur quae esset ars imperatoris, constituendum putarem principio, quis esset imperator; qui cum esset constitutus administrator quidam belli gerendi, tum adiungeremus de exercitu, de castris, de agminibus, de signorum conlationibus, de oppidorum oppugnationibus, de commeatu, de insidiis faciendis atque vitandis, de reliquis rebus, quae essent propriae belli administrandi; quarum qui essent animo et scientia compotes, eos esse imperatores dicerem, utererque exemplis Africanorum et Maximorum, Epaminondam atque Hannibalem atque eius generis homines nominarem.

1.211Yok eğer devleti yönetmeye tecrübesini, ilmini ve gayretini adamış kişinin kim olduğunu sorsaydık, onu şöyle tarif ederdim: Devletin faydasının hangi yollarla sağlanıp artırıldığını bilen ve bu yolları kullanan kişi, devletin yöneticisi ve kamu işlerinde yol gösteren kişi sayılmalıdır. Senatonun başı olan o Publius Lentulus'u, baba Tiberius Gracchus'u, Quintus Metellus'u, Publius Africanus'u, Gaius Laelius'u ve hem bizim şehrimizden hem öteki şehirlerden sayısız başkalarını da örnek olarak anardım.

1.211

Sin autem quaereremus quis esset is, qui ad rem publicam moderandam usum et scientiam et studium suum contulisset, definirem hoc modo: qui quibus rebus utilitas rei publicae pareretur augereturque, teneret eisque uteretur, hunc rei publicae rectorem et consili publici auctorem esse habendum, praedicaremque P. Lentulum principem illum et Ti. Gracchum patrem et Q. Metellum et P. Africanum et C. Laelium et innumerabilis alios cum ex nostra civitate tum ex ceteris.

1.212Yok eğer gerçekten kime hukukçu denmesi gerektiği sorulsaydı, şehirde özel kişilerin uyduğu kanunlarda ve teamülde uzman olan, görüş bildirmeyi, dava yürütmeyi ve sözleşmelere güvence koymayı bilen kişiye derdim; bu türden olarak da Sextus Aelius'u, Manius Manilius'u, Publius Mucius'u anardım. Sanatlarda daha hafif uğraşlara gelirsem, bir müzisyen, bir dil bilgini, bir şair sorulsa, her birinin neyi meslek edindiğini ve her birinden neyin ötesinin beklenmeyeceğini benzer biçimde açıklayabilirim. Gücüne ve bilgeliğine güvenerek hemen her şeyi tek başına bildiğini iddia eden filozofun bile belli bir tarifi vardır: Bütün ilahî ve insanî şeylerin gücünü, tabiatını ve sebeplerini bilmeye, iyi yaşamanın bütün yolunu kavrayıp izlemeye çalışan kişiye bu ad verilir.

1.212

Sin autem quaereretur quisnam iuris consultus vere nominaretur, eum dicerem, qui legum et consuetudinis eius, qua privati in civitate uterentur, et ad respondendum et ad agendum et ad cavendum peritus esset, et ex eo genere Sex. Aelium, M’. Manilium, P. Mucium nominarem. Atque, ut iam ad leviora artium studia veniam, si musicus, si grammaticus, si poeta quaeratur, possim similiter explicare, quid eorum quisque profiteatur et quo non amplius ab quoque sit postulandum. Philosophi denique ipsius, qui de sua vi ac sapientia unus omnia paene profitetur, est tamen quaedam descriptio, ut is, qui studeat omnium rerum divinarum atque humanarum vim naturam causasque nosse et omnem bene vivendi rationem tenere et persequi, nomine hoc appelletur.

1.213Hatibe gelince —çünkü araştırdığımız odur—, ben onu Crassus gibi görmüyorum. Crassus bana kalırsa bütün şeylerin ve bütün sanatların bilgisini hatibin tek bir vazifesine ve adına sığdırdı. Bense hatibin şu kişi olduğunu düşünürüm: Gerek forumdaki gerekse gündelik davalarda kulağa hoş gelen kelimeler ve ikna etmeye uygun fikirler kullanabilen kişi. Ben buna hatip derim; ayrıca onun sesle, sunuşla ve belli bir zarafetle donanmış olmasını isterim.

1.213

Oratorem autem, quoniam de eo quaerimus, equidem non facio eundem quem Crassus, qui mihi visus est omnem omnium rerum atque artium scientiam comprehendere uno oratoris officio ac nomine; atque eum puto esse, qui et verbis ad audiendum iucundis et sententiis ad probandum accommodatis uti possit in causis forensibus atque communibus: hunc ego appello oratorem eumque esse praeterea instructum voce et actione et lepore quodam volo.

1.214Dostumuz Crassus ise bana kalırsa hatibin yeteneğini bu sanatın sınırlarıyla değil, kendi dehasının neredeyse ölçüsüz hudutlarıyla çizdi. Çünkü kendi kanaatince devletleri yönetmenin dümenini de hatibe teslim etti. Senin, Scaevola, bu noktada ona hak vermene pek şaştım; oysa sen kısaca ve süssüzce konuştuğunda senato en büyük meselelerde pek çok kez sana katılmıştır. Marcus Scaurus da devlet yönetiminde herkesten bilgili bir adamdır; duyduğuma göre buradan pek uzak olmayan çiftliğindeymiş. Onun ağırbaşlılığının ve öğütlerinin otoritesini senin, Crassus, hatibe özgü diyerek ondan alıp sahiplendiğini duyarsa, sanırım hemen buraya gelir ve bu gevezeliğimizi yalnız yüzüyle, bakışıyla korkutup susturur. Gerçi o konuşmada hiç de küçümsenecek biri değildir; ama yine de konuşma sanatından çok, büyük işlerdeki basiretine dayanır.

1.214

Crassus vero mihi noster visus est oratoris facultatem non illius artis terminis, sed ingeni sui finibus immensis paene describere; nam et civitatum regendarum oratori gubernacula sententia sua tradidit, in quo per mihi mirum visum est, Scaevola, te hoc illi concedere, cum saepissime tibi senatus breviter impoliteque dicenti maximis sit de rebus adsensus. M. vero Scaurus, quem non longe ruri apud se esse audio, vir regendae rei publicae scientissimus, si audierit hanc auctoritatem gravitatis et consili sui vindicari a te, Crasse, quod eam oratoris propriam esse dicas, iam, credo, huc veniat et hanc loquacitatem nostram vultu ipso aspectuque conterreat; qui quamquam est in dicendo minime contemnendus, prudentia tamen rerum magnarum magis quam dicendi arte nititur.

1.215Biri her ikisini birden yapabiliyorsa, bu durum ne kamu işlerinde yol gösteren o iyi senatörü sırf bu yüzden hatip yapar ne de şu hitabetli ve belagatli adam, devlet yönetiminde de seçkinse, bu bilgiye konuşma ustalığı sayesinde ulaşmış olur. Bu iki yetenek birbirinden çok uzaktır, birbirinden çok farklı ve ayrıdır. Marcus Cato, Publius Africanus, Quintus Metellus, Gaius Laelius —hepsi belagatli adamlardı— kendi konuşmalarını ve devletin itibarını aynı yöntemle, aynı yoldan süslemiyorlardı. Çünkü ne tabiat ne de bir kanun ya da âdet, her insanın tek bir sanattan fazlasını bilmesini yasaklamıştır.

1.215

Neque vero, si quis utrumque potest, aut ille consili publici auctor ac senator bonus ob eam ipsam causam orator est aut hic disertus atque eloquens, si est idem in procuratione civitatis egregius, illam scientiam dicendi copia est consecutus: multum inter se distant istae facultates longeque sunt diversae atque seiunctae neque eadem ratione ac via M. Cato, P. Africanus, Q. Metellus, C. Laelius, qui omnes eloquentes fuerunt, orationem suam et rei publicae dignitatem exornabant. Neque enim est interdictum aut a rerum natura aut a lege aliqua atque more, ut singulis hominibus ne amplius quam singulas artis nosse liceat.

1.216Bu yüzden Perikles Atina'nın en belagatli adamı olduğu ve aynı zamanda o şehirde uzun yıllar kamu işlerinin önderi olduğu için, bu iki yeteneğin aynı insana ve aynı sanata ait olduğunu düşünmemeliyiz. Publius Crassus hem belagatli hem de hukuk bilgini olduğu için de, konuşma yeteneğinin içinde medeni hukuk bilgisinin bulunduğu sonucu çıkmaz.

1.216

Qua re non, si eloquentissimus Athenis Pericles idemque in ea civitate plurimos annos princeps consili publici fuit, idcirco eiusdem hominis atque artis utraque facultas existimanda est, nec, si P. Crassus idem fuit eloquens et iuris peritus, ob eam causam inest in facultate dicendi iuris civilis scientia.

1.217Çünkü bir sanatta ve yetenekte üstün olan biri başka bir sanatı da edindiğinde, ayrıca bildiği şey üstün olduğu sanatın bir parçası gibi görünecekse, bu mantıkla top oynamanın ve "on iki çizgi" tahta oyununu iyi oynamanın da medeni hukuka özgü olduğunu söyleyebiliriz; çünkü Publius Mucius ikisini de mükemmel oynardı. Aynı mantıkla Yunanlıların tabiat bilginleri dediği kişilere şair de denmeli; çünkü tabiat bilgini Empedokles mükemmel bir şiir yazmıştır. Oysa her şeyi kendilerine aitmiş, kendi mülkleriymiş gibi görmek isteyen filozoflar bile, Platon'un geometride ve müzikte pek üstün olduğunu herkes kabul ediyor diye, geometrinin ya da müziğin filozofa ait olduğunu söylemeye cesaret edemezler.

1.217

Nam si ut quisque in aliqua arte et facultate excellens aliam quoque artem sibi adsumpserit, is perficiet ut, quod praeterea sciet, id eius, in quo excellet, pars quaedam esse videatur, licet ista ratione dicamus pila bene et duodecim scriptis ludere proprium esse iuris civilis, quoniam utrumque eorum P. Mucius optime fecerit; eademque ratione dicantur ei quos φυσικούς Graeci nominant eidem poetae, quoniam Empedocles physicus egregium poema fecerit. At hoc ne philosophi quidem ipsi, qui omnia sicut propria sua esse atque a se possideri volunt, dicere audent, geometriam aut musicam philosophi esse, quia Platonem omnes in illis artibus praestantissimum fuisse fateantur.

1.218Yine de bütün sanatları hatibe bağlamak hoşunuza gidiyorsa, bunu daha çok şöyle söylemek kabul edilebilir: Konuşma yeteneği kuru ve çıplak olmamalı, birçok konunun hoş bir çeşitliliğiyle serpiştirilmiş ve bezenmiş olmalıdır. Bu yüzden iyi bir hatip çok şey işitmiş, çok şey görmüş, çok şeyi zihninde ve düşüncesinde, çok şeyi de okuyarak gözden geçirmiş olmalıdır; ama bunlara kendi malı gibi sahip olmamalı, başkasının malından tadar gibi tatmalıdır. Çünkü kabul ederim ki hatip açıkgöz biri olmalı; dava yürütürken hiçbir konuda acemi ve cahil, yabancı ve misafir gibi kalmamalıdır.

1.218

Ac si iam placet omnis artis oratori subiungere, tolerabilius est sic potius dicere, ut, quoniam dicendi facultas non debeat esse ieiuna atque nuda, sed aspersa atque distincta multarum rerum iucunda quadam varietate, sit boni oratoris multa auribus accepisse, multa vidisse, multa animo et cogitatione, multa etiam legendo percucurrisse, neque ea ut sua possedisse sed ut aliena libasse; fateor enim callidum quendam hunc et nulla in re tironem ac rudem nec peregrinum atque hospitem in agendo esse debere.

1.219Filozofların pek başvurduğu o trajik çıkışların da beni sarsmıyor, Crassus. Şöyle dedin: Dinleyenlerin zihnini sözle alevlendirmek ya da alevlenmiş zihni yatıştırmak —ki hatibin gücü ve büyüklüğü en çok bunda görünür— ancak insanların tabiatını, ahlâkını ve düşünüş yollarını derinlemesine kavramış birinin işidir; bu yüzden hatip felsefeyi mutlaka öğrenmelidir. Oysa en yetenekli ve en çok boş vakti olan insanların bütün ömürlerini bu uğraşta tükettiklerini görüyoruz. Ben onların bilgisinin ve sanatının zenginliğini, büyüklüğünü küçümsemek şöyle dursun, buna derin bir hayranlık duyarım. Ama bu halkın içinde, bu forumda dolaşan bizlere, ruh hareketleri hakkında insanların ahlâkına yabancı düşmeyen şeyleri bilmek ve söylemek yeter.

1.219

Neque vero istis tragoediis tuis, quibus uti philosophi maxime solent, Crasse, perturbor, quod ita dixisti, neminem posse eorum mentis, qui audirent, aut inflammare dicendo aut inflammatas restinguere, cum eo maxime vis oratoris magnitudoque cernatur, nisi qui naturam et mores hominum atque rationes penitus perspexerit, in quo philosophia sit oratori necessario percipienda; quo in studio hominum ingeniosissimorum otiosissimorumque totas aetates videmus esse contritas. Quorum ego copiam magnitudinemque cognitionis atque artis non modo non contemno, sed etiam vehementer admiror; nobis tamen, qui in hoc populo foroque versamur, satis est ea de motibus animorum et scire et dicere quae non abhorrent ab hominum moribus.

1.220Hangi büyük ve ağırbaşlı hatip, yargıcı hasmına karşı öfkelendirmek istediğinde, öfkenin ne olduğunu —zihnin kaynaması mı, yoksa uğranılan acının öcünü alma arzusu mu— bilmiyor diye duraksamıştır? Öteki ruh hareketlerini konuşmasıyla yargıçların ya da halkın içinde karıştırıp kabartmak isteyen hangi hatip, filozofların söylegeldiği şeyleri söylemiştir? Onların bir kısmı ruhta hiçbir hareket bulunmaması gerektiğini, bu hareketleri yargıçların zihninde uyandıranların da korkunç bir suç işlediğini söyler. Daha hoşgörülü olmak ve hayatın gerçeğine daha çok yaklaşmak isteyen bir kısmı ise bu hareketlerin pek ölçülü, hatta hafif olması gerektiğini söyler.

1.220

Quis enim umquam orator magnus et gravis, cum iratum adversario iudicem facere vellet, haesitavit ob eam causam, quod nesciret, quid esset iracundia, fervorne mentis an cupiditas puniendi doloris? Quis, cum ceteros animorum motus aut iudicibus aut populo dicendo miscere atque agitare vellet, ea dixit, quae a philosophis dici solent? qui partim omnino motus negant in animis ullos esse debere, quique eos in iudicum mentibus concitent, scelus eos nefarium facere; partim, qui tolerabiliores volunt esse et ad veritatem vitae propius accedere, permediocris ac potius levis motus debere esse dicunt.

1.221Hatip ise gündelik hayatta kötü, can sıkıcı ve kaçınılacak sayılan bütün bu şeyleri sözleriyle çok daha büyük ve çok daha acı gösterir; halkın arzulanacak, özlenecek bulduğu şeyleri de konuşmasıyla büyütür, süsler. Ahmaklar arasında bilge görünmek de istemez; çünkü o zaman dinleyenler ya onu beceriksiz bir Yunan özentisi sanır ya da yeteneğini pek beğenseler bile, hatibin bilgeliğine hayran kalırken kendi ahmaklıklarına içerlerler.

1.221

Orator autem omnia haec, quae putantur in communi vitae consuetudine mala ac molesta et fugienda, multo maiora et acerbiora verbis facit; itemque ea, quae vulgo expetenda atque optabilia videntur, dicendo amplificat atque ornat; neque vult ita sapiens inter stultos videri, ut ei, qui audiant, aut illum ineptum et Graeculum putent, aut, etiam si valde probent ingenium, oratoris sapientiam admirentur, se esse stultos moleste ferant;

1.222Tersine, ruhların içinde öyle dolaşır, insanların hislerini ve zihinlerini öyle evirip çevirir ki filozofların tasniflerine ihtiyaç duymaz. En yüksek iyi ruhta mı yoksa bedende mi bulunur, fazilet ile mi haz ile mi tarif edilir, yoksa bu ikisi birbirine bağlanıp birleştirilebilir mi; ya da bazılarına göründüğü gibi, hiçbir şey kesin olarak bilinemez, hiçbir şey açıkça kavranıp anlaşılamaz mı? Hatip konuşmasında bunları araştırmaz. Kabul ederim ki bu konular büyük ve çok yönlü bir öğretidir, bunlar üzerine zengin ve çeşitli birçok akıl yürütme vardır.

1.222

sed ita peragrat per animos, ita sensus hominum mentisque pertractat, ut non desideret philosophorum descriptiones neque exquirat oratione, summum illud bonum in animone sit an in corpore, virtute an voluptate definiatur, an haec inter se iungi copularique possint; an vero, ut quibusdam visum, nihil certum sciri, nihil plane cognosci et percipi possit; quarum rerum fateor magnam multiplicemque esse disciplinam et multas copiosas variasque rationes.

1.223Ama biz başka bir şey, bambaşka bir şey arıyoruz, Crassus. Bize keskin zekâlı, tabiatça ve tecrübeyle açıkgöz bir adam gerek: Vatandaşlarının ve konuşmasıyla bir şeye ikna etmek istediği insanların ne düşündüğünü, ne hissettiğini, ne kanaatte olduğunu, ne beklediğini ustalıkla sezmeli; her türden, her yaştan, her zümreden insanın nabzını tutmalı, önünde dava yürüttüğü ya da yürüteceği kişilerin zihnini ve hislerini tatmalıdır.

1.223

Sed aliud quiddam, longe aliud, Crasse, quaerimus: acuto homine nobis opus est et natura usuque callido, qui sagaciter pervestiget, quid sui cives eique homines, quibus aliquid dicendo persuadere velit, cogitent, sentiant, opinentur, exspectent; teneat oportet venas cuiusque generis, aetatis, ordinis, et eorum, apud quos aliquid aget aut erit acturus, mentis sensusque degustet;

1.224Filozofların kitaplarını ise buradaki gibi bir Tusculum dinlencesine ve boş vaktine saklamalıdır; ta ki adaletten ve sadakatten söz etmesi gerektiğinde bunları Platon'dan ödünç almasın. Platon bu konuları sözle ifade etmeye girişince kitaplarında yeni, hayalî bir devlet tasarlamıştı; adalet hakkında söylenmesi gerektiğini düşündüğü şeyler, hayatın alışkanlıklarından ve devletlerin töresinden o kadar uzaktı.

1.224

philosophorum autem libros reservet sibi ad huiusce modi Tusculani requiem atque otium, ne, si quando ei dicendum erit de iustitia et fide, mutuetur a Platone; qui, cum haec exprimenda verbis arbitraretur, novam quandam finxit in libris civitatem; usque eo illa, quae dicenda de iustitia putabat, a vitae consuetudine et a civitatum moribus abhorrebant.

1.225Eğer o görüşler halklar ve devletler arasında kabul görseydi, kim sana, Crassus —pek ünlü, pek seçkin bir adama, devletin önde gelenlerinden birine— vatandaşlarının o çok kalabalık toplantısında söylediğin şu sözleri söyleme iznini verirdi: "Kurtarın bizi bu sefaletten, kurtarın, kanımızdan başka hiçbir şeyle doymayan bu acımasızların ağzından! Kimsenin kölesi olmamıza izin vermeyin; yalnız hepinizin kölesi olalım, çünkü size kölelik edebiliriz ve etmeliyiz." Sefaleti geçiyorum: Onlara göre cesur adam sefalete düşmez. Haksız bir hükümle kanın emilmesin diye kurtarılmak istediğin o ağzı da geçiyorum: Bilgenin başına böyle bir şeyin gelemeyeceğini söylerler. Ama yalnız kendinin değil, o gün davasını savunduğun bütün senatonun da köle olduğunu söylemeye nasıl cüret ettin?

1.225

Quod si ea probarentur in populis atque in civitatibus, quis tibi, Crasse, concessisset, clarissimo viro et amplissimo et principi civitatis, ut illa diceres in maxima contione tuorum civium, quae dixisti? Eripite nos ex miseriis, eripite ex faucibus eorum, quorum crudelitas nisi nostro sanguine non potest expleri; nolite sinere nos cuiquam servire, nisi vobis universis, quibus et possumus et debemus. Omitto miserias, in quibus, ut illi aiunt, vir fortis esse non potest; omitto faucis, ex quibus te eripi vis, ne iudicio iniquo exsorbeatur sanguis tuus, quod sapienti negant accidere posse: servire vero non modo te, sed universum senatum, cuius tum causam agebas, ausus es dicere?

1.226Sen bu yazarların öğütlerini hatiplik yeteneğinin içine katıyorsun, Crassus; peki onlara göre fazilet köle olabilir mi? Fazilet her zaman hürdür, hür olan da yalnız odur; bedenler silahla tutsak edilse ya da zincire vurulsa bile, o yine kendi hakkını ve her şeyde dokunulmaz özgürlüğünü korumalıdır. Hele senatonun halka yalnız köle olabileceğini değil, köle olması gerektiğini de eklemen! Halk kendini idare etme ve yönetme yetkisini dizgin gibi senatonun eline teslim etmişken, senatonun halka köle olmasını onaylayacak kadar yumuşak, gevşek, takatsiz, her şeyi bedenin hazzına ve acısına bağlayan bir filozof var mı?

1.226

Potestne virtus, Crasse, servire istis auctoribus, quorum tu praecepta oratoris facultate complecteris? Quae et semper et sola libera est, quaeque, etiam si corpora capta sint armis aut constricta vinculis, tamen suum ius atque omnium rerum impunitam libertatem tenere debeat. Quae vero addidisti, non modo senatum servire posse populo, sed etiam debere, quis hoc philosophus tam mollis, tam languidus, tam enervatus, tam omnia ad voluptatem corporis doloremque referens probare posset, senatum servire populo, cui populus ipse moderandi et regendi sui potestatem quasi quasdam habenas tradidisset?

1.227Ben bu sözlerini ilahî bir ilhamla söylenmiş sayarken, bilgili ve kendini felsefeye vermiş bir adam olan Publius Rutilius Rufus onların yalnız yersiz değil, aynı zamanda çirkin ve utanç verici sözler olduğunu söylüyordu. Yine o, iyi hatırladığını söylediği Servius Galba'yı ağır bir dille kınardı. Lucius Scribonius, Galba hakkında soruşturma açılması için kanun teklif ettiğinde, Galba'nın amansız ve sert düşmanı Marcus Cato da Roma halkı önünde haşin ve şiddetli bir konuşma yapmıştı (Cato bu konuşmayı Kökenler'inde kendisi aktarır); Galba ise bunun karşısında halkın merhametini kışkırtmıştı.

1.227

Itaque haec cum a te divinitus ego dicta arbitrarer, P. Rutilius Rufus, homo doctus et philosophiae deditus, non modo parum commode, sed etiam turpiter et flagitiose dicta esse dicebat; idemque Servium Galbam, quem hominem probe commeminisse se aiebat, pergraviter reprehendere solebat, quod is, L. Scribonio quaestionem in eum ferente, populi misericordiam concitasset, cum M. Cato, Galbae gravis atque acer inimicus, aspere apud populum Romanum et vehementer esset locutus, quam orationem in Originibus suis exposuit ipse.

1.228Rutilius'un Galba'yı kınadığı şey şuydu: Galba, akrabası Gaius Sulpicius Galus'un vesayet altındaki oğlu Quintus'u neredeyse kendi omuzlarında taşıyarak öne çıkarmış, çocuk da pek ünlü babasının hatırasıyla halkı ağlatmıştı. Galba ayrıca iki küçük oğlunu halkın vesayetine emanet etmiş; savaş düzenine girmiş bir asker gibi, terazisiz ve tabletsiz vasiyet ediyormuşçasına, öksüz kalacak bu çocuklara Roma halkını vasi tayin ettiğini söylemişti. Rutilius, Galba'nın o sırada halkın kini ve nefreti altında ezildiğini, bu trajik sahnelerle kurtulduğunu anlatırdı. Nitekim Cato'nun eserinde de, çocuklara ve gözyaşına başvurmasaydı cezasını çekeceğinin yazılı olduğunu görüyorum. Rutilius bunları şiddetle yerer, böyle bir alçalmaya sürgünün, hatta ölümün bile yeğlenmesi gerektiğini söylerdi.

1.228

Reprehendebat igitur Galbam Rutilius, quod is C. Sulpici Gali propinqui sui Q. pupillum filium ipse paene in umeros suos extulisset, qui patris clarissimi recordatione et memoria fletum populo moveret, et duos filios suos parvos tutelae populi commendasset ac se, tamquam in procinctu testamentum faceret sine libra atque tabulis, populum Romanum tutorem instituere dixisset illorum orbitati. Itaque, cum et invidia et odio populi tum Galba premeretur, hisce eum tragoediis liberatum ferebat; quod item apud Catonem scriptum esse video, nisi pueris et lacrimis usus esset, poenas eum daturum fuisse. Haec Rutilius valde vituperabat et huic humilitati dicebat vel exsilium fuisse vel mortem anteponendam.

1.229Bunu yalnız söylemekle kalmadı; kendisi de böyle düşündü ve böyle davrandı. Bildiğiniz gibi o adam dürüstlüğün timsaliydi; devlette ondan daha lekesiz, daha saygıdeğer kimse yoktu. Yine de yargıçlara yalvarmayı reddetmekle kalmadı, davasının hakikatin yalın gereğinin elverdiğinden daha süslü ya da daha serbest bir dille savunulmasını bile istemedi. Davanın küçük bir kısmını kız kardeşinin oğluna, pek hitabetli bir genç olan buradaki Cotta'ya bıraktı; davanın bir bölümünü de Quintus Mucius kendi tarzınca, hiçbir gösterişe kaçmadan, arı ve açık bir dille savundu.

1.229

Neque vero hoc solum dixit, sed ipse et sensit et fecit: nam cum esset ille vir exemplum, ut scitis, innocentiae cumque illo nemo neque integrior esset in civitate neque sanctior, non modo supplex iudicibus esse noluit, sed ne ornatius quidem aut liberius causam dici suam, quam simplex ratio veritatis ferebat. Paulum huic Cottae tribuit partium, disertissimo adulescenti, sororis suae filio; dixit item causam illam quadam ex parte Q. Mucius, more suo, nullo apparatu, pure et dilucide.

1.230Az önce hatibin söz zenginliği için filozofların kullandığı tartışmalardan yardım alması gerektiğini söylüyordun, Crassus. Eğer o gün sen konuşsaydın ve Publius Rutilius'u filozofların usulüyle değil kendi usulünle savunmana izin verilseydi, o adamlar ne kadar alçak olsalar da —ki gerçekten zararlı, cezayı hak etmiş vatandaşlardı— konuşmanın gücü onların bütün küstahlığını zihinlerinin en derininden söküp atardı. Oysa böyle bir adam elimizden gitti; çünkü dava, sanki Platon'un o hayalî devletinde görülüyormuş gibi savunuldu. Savunuculardan kimse inlemedi, kimse haykırmadı; kimsenin içi sızlamadı, kimse yakınmadı, kimse devleti yardıma çağırmadı, kimse yalvarmadı. Uzatmayalım: O davada kimse ayağını yere bile vurmadı; sanırım Stoacılara ihbar edilmekten korktular.

1.230

Quod si tu tunc, Crasse, dixisses, qui subsidium oratori ex illis disputationibus, quibus philosophi utuntur, ad dicendi copiam petendum esse paulo ante dicebas, et, si tibi pro P. Rutilio non philosophorum more, sed tuo licuisset dicere, quamvis scelerati illi fuissent, sicuti fuerunt pestiferi cives supplicioque digni, tamen omnem eorum importunitatem ex intimis mentibus evellisset vis orationis tuae. Nunc talis vir amissus est, dum causa ita dicitur, ut si in illa commenticia Platonis civitate res ageretur. Nemo ingemuit, nemo inclamavit patronorum, nihil cuiquam doluit, nemo est questus, nemo rem publicam imploravit, nemo supplicavit; quid multa? pedem nemo in illo iudicio supplosit, credo, ne Stoicis renuntiaretur.

1.231Konsüllük yapmış bir Romalı, o eski Sokrates'i taklit etti. Sokrates herkesten bilge olduğu ve son derece temiz bir hayat sürdüğü hâlde, ölüm cezası istenen davasında kendini öyle savundu ki yargıçların önünde yalvaran bir sanık gibi değil, onların hocası ya da efendisi gibi göründü. Hatta pek usta hatip Lysias ona, isterse ezberleyip mahkemede kendini savunurken kullanması için yazılmış bir konuşma getirdiğinde, Sokrates onu seve seve okudu ve iyi yazıldığını söyledi. "Ama," dedi, "bana Sikyon işi ayakkabılar getirsen, ayağıma ne kadar rahat ve uygun olursa olsun, erkeğe yakışmadıkları için giymezdim. Bu konuşma da bana öyle görünüyor: hitabetli ve tam bir hatip işi, ama cesur ve erkekçe değil." Böylece o da mahkûm edildi; hem de yalnız yargıçların sadece mahkûmiyete mi beraate mi karar verdikleri ilk oylamada değil, kanun gereği ikinci kez vermeleri gereken oylarda da.

1.231

Imitatus est homo Romanus et consularis veterem illum Socratem, qui, cum omnium sapientissimus esset sanctissimeque vixisset, ita in iudicio capitis pro se ipse dixit, ut non supplex aut reus, sed magister aut dominus videretur esse iudicum. Quin etiam, cum ei scriptam orationem disertissimus orator Lysias attulisset, quam, si ei videretur, edisceret, ut ea pro se in iudicio uteretur, non invitus legit et commode scriptam esse dixit; sed inquit ut, si mihi calceos Sicyonios attulisses, non uterer, quamvis essent habiles atque apti ad pedem, quia non essent viriles, sic illam orationem disertam sibi et oratoriam videri, fortem et virilem non videri. Ergo ille quoque damnatus est; neque solum primis sententiis, quibus tantum statuebant iudices, damnarent an absolverent, sed etiam illis, quas iterum legibus ferre debebant;

1.232Çünkü Atina'da bir sanık mahkûm edildiğinde, suç ölüm cezasını gerektiren bir suç değilse, bir tür ceza takdiri yapılırdı. Yargıçlar oy vermeye çağrılırken sanığa, en çok hangi cezayı hak ettiğini kabul ettiği sorulurdu. Bu soru Sokrates'e sorulduğunda, en yüksek onurlarla ve ödüllerle süslenmeyi, her gün Prytaneion'da devlet eliyle beslenmeyi hak ettiğini söyledi; bu, Yunanlılar arasında en büyük onur sayılır.

1.232

erat enim Athenis reo damnato, si fraus capitalis non esset, quasi poenae aestimatio; et sententia cum iudicibus daretur, interrogabatur reus, quam commeruisse se maxime confiteretur. Quod cum interrogatus Socrates esset, respondit sese meruisse ut amplissimis honoribus et praemiis decoraretur et ut ei victus cotidianus in Prytaneo publice praeberetur, qui honos apud Graecos maximus habetur.

1.233Bu cevaba yargıçlar öyle öfkelendiler ki en masum insanı ölüme mahkûm ettiler. Eğer beraat etseydi —Herkül hakkı için, bizi hiç ilgilendirmese de dehasının büyüklüğü yüzünden bunu isterdim—, bu filozoflara nasıl katlanırdık? Çünkü onlar, Sokrates başka hiçbir kusurdan değil yalnız konuşmayı bilmediğinden mahkûm edilmişken bile, konuşma kurallarının kendilerinden öğrenilmesi gerektiğini söylüyorlar. Onlarla hangisinin daha iyi ya da daha doğru olduğu konusunda kavga etmiyorum; yalnız şunu söylüyorum: O başka şeydir, bu başka; ve bu, o olmadan da en yüksek noktaya varabilir.

1.233

Cuius responso iudices sic exarserunt, ut capitis hominem innocentissimum condemnarent; qui quidem si absolutus esset, quod me hercule, etiam si nihil ad nos pertinet, tamen propter eius ingeni magnitudinem vellem, quonam modo istos philosophos ferre possemus, qui nunc, cum ille damnatus est nullam aliam ob culpam nisi propter dicendi inscientiam, tamen a se oportere dicunt peti praecepta dicendi? Quibuscum ego non pugno, utrum sit melius aut verius: tantum dico et aliud illud esse atque hoc et hoc sine illo summum esse posse.

1.234Medeni hukuku bu kadar hararetle sahiplenmene gelince, Crassus, ne yaptığını görüyorum; konuşurken de görüyordum. Önce, eşsiz tatlılığı yüzünden hepimizin pek haklı olarak sevmesi gereken Scaevola'nın hatırına bunu yaptın: Onun sanatını çeyizsiz ve süssüz görünce, sözün çeyiziyle zenginleştirip süsledin. Sonra, evinde seni bu çalışmaya hem teşvik eden hem de ona hocalık eden biri bulunduğu için bu sanata çok emek ve zahmet harcamıştın; onu konuşmanla yüceltmezsen emeğinin boşa gitmesinden korktun.

1.234

Nam quod ius civile, Crasse, tam vehementer amplexus es, video quid egeris; tum, cum dicebas, videbam; primum Scaevolae te dedisti, quem omnes amare meritissimo pro eius eximia suavitate debemus; cuius artem cum indotatam esse et incomptam videres, verborum eam dote locupletasti et ornasti; deinde quod in ea tu plus operae laborisque consumpseras, cum eius studi tibi et hortator et magister esset domi, veritus es, nisi istam artem oratione exaggerasses, ne operam perdidisses.

1.235Ama ben o sanatla da kavga etmiyorum. İstediğin kadar büyük olsun; gerçekten de tartışmasız büyüktür, geniş bir alana yayılır, birçok kişiyi ilgilendirir, her zaman en büyük itibarı görmüştür ve en ünlü vatandaşlar bugün bile bu alanın başındadır. Ama dikkat et, Crassus: Medeni hukuk ilmini yeni ve yabancı bir süsle süslemek isterken, ona tanınmış ve teslim edilmiş kendi süsünü de elinden alıp onu çırılçıplak bırakmayasın.

1.235

Sed ego ne cum ista quidem arte pugno. Sit sane tanta quantam tu illam esse vis—etenim sine controversia et magna est et late patet et ad multos pertinet et summo in honore semper fuit et clarissimi cives ei studio etiam hodie praesunt—sed vide, Crasse, ne dum novo et alieno ornatu velis ornare iuris civilis scientiam, suo quoque eam concesso et tradito spolies atque denudes.

1.236Çünkü hukukçu olan herkesin hatip, hatip olan herkesin de aynı zamanda hukukçu olduğunu söyleseydin, birbirine eşit ve aynı itibarı paylaşan iki parlak sanat ortaya koymuş olurdun. Oysa şimdi, bizim araştırdığımız bu belagat olmadan da hukukçu olunabileceğini, hatta böyle pek çok hukukçu bulunduğunu kabul ediyorsun; hatibin ise o ilmi edinmedikçe olamayacağını söylüyorsun. Böylece senin gözünde hukukçu kendi başına bir hiçtir: tedbirli ve kurnaz bir kanun kırıntıcısı, dava usullerinin tellalı, formüllerin makamla okuyucusu, hecelerin avcısı. Ama hatip davalarda sık sık hukukun yardımına başvurduğu için, bu hukuk ilmini belagatin yanına bir hizmetçi kız, bir peşi sıra yürüyen uşak gibi katmışsın.

1.236

Nam, si ita diceres, qui iuris consultus esset, esse eum oratorem, itemque qui esset orator, iuris eundem esse consultum, praeclaras duas artis constitueres atque inter se paris et eiusdem socias dignitatis. Nunc vero iuris consultum sine hac eloquentia, de qua quaerimus, fateris esse posse, fuisseque plurimos; oratorem negas, nisi illam scientiam adsumpserit, esse posse. Ita est tibi iuris consultus ipse per se nihil nisi leguleius quidam cautus et acutus, praeco actionum, cantor formularum, auceps syllabarum; sed quia saepe utitur orator subsidio iuris in causis, idcirco istam iuris scientiam eloquentiae tamquam ancillulam pedisequamque adiunxisti.

1.237Küçük şeyleri bilmezken büyük şeyleri bildiklerini iddia eden ya da medeni hukukun en önemli meselelerini bilmeden ve hiç öğrenmeden davalarda ele almaya cüret eden savunucuların küstahlığına şaşmana gelince, her iki durumu da savunmak kolay ve hazırdır. Coemptio denen evlilik akdinin hangi sözlerle yapıldığını bilmeyen birinin, coemptio yapmış bir kadının davasını savunabilmesi şaşılacak bir şey değildir. Küçük bir gemiyi de büyük bir gemiyi de yönetmek aynı bilgiyi gerektiriyor olsa bile, ortak mirasın bölünmesinin hangi sözlerle istenmesi gerektiğini bilmeyen birinin bir miras bölüşümü davasını yürütemeyeceği bundan çıkmaz.

1.237

Quod vero impudentiam admiratus es eorum patronorum, qui aut, cum parva nescirent, magna profiterentur aut ea, quae maxima essent in iure civili, tractare auderent in causis, cum ea nescirent numquamque didicissent, utriusque rei facilis est et prompta defensio. Nam neque illud est mirandum, qui, quibus verbis coemptio fiat, nesciat, eundem eius mulieris, quae coemptionem fecerit, causam posse defendere; nec, si parvi navigi et magni eadem est in gubernando scientia, idcirco qui, quibus verbis erctum cieri oporteat, nesciat, idem erciscundae familiae causam agere non possit.

1.238Hukuka dayanan en büyük yüzler mahkemesi davalarını örnek gösterdin; peki bunlardan hangisi, hukuku bilmeyen belagatli bir adam tarafından en süslü biçimde savunulamazdı? Bütün bu davalarda —senin geçenlerde savunduğun Manius Curius davasında, Gaius Hostilius Mancinus anlaşmazlığında ve kocası ilk karısına boşanma bildirimi göndermeden ikinci karısından doğan çocuğun davasında— en usta hukukçular arasında hukuk konusunda derin bir görüş ayrılığı vardı. Öyleyse soruyorum: Bu davalarda hukuk ilmi hatibe ne yardım etti? Çünkü orada üstün çıkacak hukukçu, kendi sanatıyla değil başkasının sanatıyla, yani hukuk ilmiyle değil belagatle desteklenmiş olan hukukçu olacaktı.

1.238

Nam, quod maximas centumviralis causas in iure positas protulisti, quae tandem earum causa fuit, quae ab homine eloquenti iuris imperito non ornatissime potuerit dici? Quibus quidem in causis omnibus, sicut in ipsa M’. Curi, quae abs te nuper est dicta, et in C. Hostili Mancini controversia atque in eo puero, qui ex altera natus erat uxore, non remisso nuntio superiori, fuit inter peritissimos homines summa de iure dissensio: quaero igitur, quid adiuverit oratorem in his causis iuris scientia, cum hic iuris consultus superior fuerit discessurus, qui esset non suo artificio, sed alieno, hoc est, non iuris scientia, sed eloquentia, sustentatus.

1.239Ben şunu sık sık duymuşumdur: Publius Crassus aedillik için aday olduğunda, ondan yaşça büyük ve konsüllük yapmış olan Servius Galba, Crassus'un kızını oğlu Gaius'la nişanladığı için onun yanından ayrılmıyormuş. O sırada köylü kılıklı biri danışmak için Crassus'a gelmiş; onu bir kenara çekip meselesini anlatmış ve işine yarayacak olmaktan çok doğru bir cevap almış. Galba adamı üzgün görünce adıyla seslenmiş ve Crassus'a ne danıştığını sormuş. Meseleyi dinleyip adamın canının sıkıldığını görmüş.

1.239

Equidem hoc saepe audivi: cum aedilitatem P. Crassus peteret eumque maior natu et iam consularis Ser. Galba adsectaretur, quod Crassi filiam Gaio filio suo despondisset, accessisse ad Crassum consulendi causa quendam rusticanum, qui cum Crassum seduxisset atque ad eum rettulisset responsumque ab eo verum magis quam ad suam rem accommodatum abstulisset, ut eum tristem Galba vidit, nomine appellavit quaesivitque, qua de re ad Crassum rettulisset; ex quo ut audivit commotumque ut vidit hominem,

1.240Bunun üzerine "Görüyorum ki Crassus sana dalgın ve aklı başka yerdeyken cevap vermiş," demiş; sonra Crassus'un elini tutup "Hey sen, böyle cevap vermek de nereden aklına geldi?" diye sormuş. O pek usta hukukçu ise kendinden emin bir şekilde, durumun kendi cevap verdiği gibi olduğunu, bunda şüphe olamayacağını ileri sürmüş. Galba da şakalaşarak çeşit çeşit, bol bol benzetme getirmiş, hukukun katı kuralına karşı hakkaniyet adına çok şey söylemiş. Crassus tartışmada ona denk gelemeyince —Crassus hitabetli kişilerden sayılırdı, ama Galba'ya hiçbir şekilde denk değildi— otoritelere sığınmış; kendi söylediğinin hem kardeşi Publius Mucius'un kitaplarında hem de Sextus Aelius'un şerhlerinde yazılı olduğunu göstermiş. Yine de Galba'nın görüşünün kendisine makul, neredeyse doğru göründüğünü kabul etmiş.

1.240

suspenso inquit animo et occupato Crassum tibi respondisse video, deinde ipsum Crassum manu prehendit et heus tu, inquit quid tibi in mentem venit ita respondere? Tum ille fidenter homo peritissimus confirmare ita se rem habere, ut respondisset, nec dubium esse posse; Galba autem adludens varie et copiose multas similitudines adferre multaque pro aequitate contra ius dicere; atque illum, cum disserendo par esse non posset— quamquam fuit Crassus in numero disertorum, sed par Galbae nullo modo—ad auctores confugisse et id, quod ipse diceret, et in P. Muci fratris sui libris et in Sex. Aeli commentariis scriptum protulisse ac tamen concessisse Galbae disputationem sibi probabilem et prope veram videri.

1.241Bununla birlikte, hukukî durumu hakkında şüphe olamayacak türden davalar zaten hiç mahkemeye getirilmez. Bir aile babasının oğlu doğmadan önce yaptığı vasiyete dayanarak mirası talep eden olur mu? Hiç kimse; çünkü sonradan doğan çocuğun vasiyeti bozduğu herkesçe bilinir. Demek ki hukukun bu alanında dava yoktur. Öyleyse hatip, hukukun tartışmasız olan bu kısmını —ki şüphesiz açık ara en büyük kısmıdır— bilmese de bundan hiçbir zarar görmez.

1.241

Ac tamen, quae causae sunt eius modi, ut de earum iure dubium esse non possit, omnino in iudicium vocari non solent. Num quis eo testamento, quod paterfamilias ante fecit quam ei filius natus esset, hereditatem petit? Nemo; quia constat agnascendo rumpi testamentum; ergo in hoc genere iuris iudicia nulla sunt: licet igitur impune oratori omnem hanc partem iuris non controversi ignorare, quae pars sine dubio multo maxima est;

1.242En usta hukukçular arasında tartışmalı olan hukukta ise hatibin, savunduğu taraf hangisi olursa olsun, onu destekleyen bir otorite bulması zor değildir. Ondan kayışları takılmış mızrakları alınca, onları kendisi hatibin kollarıyla ve gücüyle fırlatır. Yoksa —bu pek değerli adamın izniyle söyleyeyim— sen Manius Curius davasını Scaevola'nın kitapçıklarıyla ya da kayınpederinin öğütleriyle mi savundun? Hakkaniyetin savunuculuğunu, vasiyetlerin ve ölülerin iradesinin savunmasını üstlenen sen değil miydin?

1.242

in eo autem iure, quod ambigitur inter peritissimos, non est difficile oratori eius partis, quamcumque defendet, auctorem aliquem invenire; a quo cum amentatas hastas acceperit, ipse eas oratoris lacertis viribusque torquebit. Nisi vero—bona venia huius optimi viri dixerim—Scaevolae tu libellis aut praeceptis soceri tui causam M’. Curi defendisti, non adripuisti patrocinium aequitatis et defensionem testamentorum ac voluntatis mortuorum.

1.243Bana kalırsa —çünkü seni sık dinledim, oradaydım da— yargıçların oylarının çok daha büyük kısmını kendi tuzunla, zarafetinle ve pek ince esprilerinle kazandın. Bir yandan o aşırı inceliği alaya alıyor, bir yandan da insanın ölmeden önce doğması gerektiğini keşfeden Scaevola'nın zekâsına hayran kalıyordun. Kanunlardan, senato kararlarından, gündelik hayattan ve konuşmadan, yalnız keskin değil aynı zamanda gülünç ve esprili birçok örnek toplayıp, lafza bakıp asıl meseleye bakmazsak hiçbir işin sonuca bağlanamayacağını gösteriyordun. Bu yüzden mahkeme neşe ve sevinçle doldu. O davada medeni hukuktaki çalışmanın sana ne faydası olduğunu anlamıyorum; fayda sağlayan, en büyük neşe ve zarafetle birleşmiş olağanüstü konuşma gücündü.

1.243

Ac mea quidem sententia—frequens enim te audivi atque adfui—multo maiorem partem sententiarum sale tuo et lepore et politissimis facetiis pellexisti, cum et illud nimium acumen inluderes et admirarere ingenium Scaevolae qui excogitasset nasci prius oportere quam emori; cumque multa conligeres et ex legibus et ex senatus consultis et ex vita ac sermone communi non modo acute sed etiam ridicule ac facete, ubi si verba, non rem sequeremur, confici nihil posset: itaque hilaritatis plenum iudicium ac laetitiae fuit; in quo quid tibi iuris civilis exercitatio profuerit, non intellego; dicendi vis egregia, summa festivitate et venustate coniuncta, profuit.

1.244Babasından kalma hukukun savunucusu, adeta kendi mirasının bekçisi olan o Mucius'un kendisi, o davada sana karşı konuşurken medeni hukuktan çıkarılmış gibi görünen ne ortaya koydu? Hangi kanunu okudu? Konuşmasıyla, bilmeyenlerden saklı kalmış neyi açığa çıkardı? Bütün konuşması, yazılı metnin en çok geçerli olması gerektiğini savunmaktan ibaretti. Oysa okuldaki bütün çocuklar bu türde alıştırma yapar: Bu tür davalarda kimi zaman yazılı metni, kimi zaman hakkaniyeti savunmaları öğretilir.

1.244

Ipse ille Mucius paterni iuris defensor et quasi patrimoni propugnator sui, quid in illa causa, cum contra te diceret, attulit, quod de iure civili depromptum videretur? Quam legem recitavit? Quid patefecit dicendo, quod fuisset imperitis occultius? Nempe eius omnis oratio versata est in eo, ut scriptum plurimum valere oportere defenderet; at in hoc genere pueri apud magistros exercentur omnes, cum in eius modi causis alias scriptum, alias aequitatem defendere docentur.

1.245O asker davasında da, ister mirasçıyı ister askeri savunsaydın, kendi gücüne ve hatiplik yeteneğine değil, Hostilius'un dava formüllerine başvururdun, öyle mi? Hayır: Vasiyeti savunsaydın, bütün vasiyetlerin bütün hukuku o davaya bağlıymış gibi konuşurdun. Askerin davasını savunsaydın, her zamanki gibi konuşmanla babasını ölüler arasından kaldırır, gözlerimizin önüne dikerdin; o da oğlunu kucaklar, ağlayarak onu yüzler mahkemesine emanet ederdi. Herkül hakkı için, bütün taşları ağlatıp yas tutturur, "DİLİYLE NE BEYAN ETTİYSE" diye başlayan o bütün hükmü, bütün kütüphanelere üstün tuttuğun On İki Levha'da değil, bir hocanın tekerlemesinde yazılmış gibi gösterirdin.

1.245

Et, credo, in illa militis causa, si tu aut heredem aut militem defendisses, ad Hostilianas te actiones, non ad tuam vim et oratoriam facultatem contulisses: tu vero, vel si testamentum defenderes, sic ageres, ut omne omnium testamentorum ius in eo iudicio positum videretur, vel si causam ageres militis, patrem eius, ut soles, dicendo a mortuis excitasses; statuisses ante oculos; complexus esset filium flensque eum centum viris commendasset; lapides me hercule omnis flere ac lamentari coegisses, ut totum illud vti lingva nvncvpassit non in xii tabulis, quas tu omnibus bibliothecis anteponis, sed in magistri carmine scriptum videretur.

1.246Gençleri, önce pek kolay olduğunu söylediğin bu sanatı ezberlemiyorlar diye tembellikle suçluyorsun. Ne kadar kolay olduğunu, bu sanatın kibrine dayanıp sanki çok zormuş gibi böbürlenerek dolaşanlar düşünsün. Sonra sen de düşün; çünkü kolay olduğunu söylediğin bu sanatın şimdilik hiç sanat olmadığını, ama biri bir gün onu sanat hâline getirebilecek başka bir sanatı öğrenirse ancak o zaman sanat olacağını kabul ediyorsun. Bir de bu sanatın zevkle dolu olduğunu söylüyorsun; bu konuda herkes o hazzı sana bırakıyor ve ondan yoksun kalmaya razı oluyor. Aralarında, bir şey ezberlemesi gerekse, Manilius'un satılık mallara dair formüllerini ezberlemektense Pacuvius'un Teukros'unu ezberlemeyi yeğlemeyecek kimse yoktur.

1.246

Nam quod inertiam accusas adulescentium, qui istam artem primum facillimam non ediscant, quam sit facilis, illi viderint, qui eius artis adrogantia, quasi difficillima sit, ita subnixi ambulant, deinde etiam tu ipse videris, qui eam artem facilem esse dicis, quam concedis adhuc artem omnino non esse, sed aliquando, si quis aliam artem didicerit, ut hanc artem efficere possit, tum esse illam artem futuram; deinde, quod sit plena delectationis; in quo tibi remittunt omnes istam voluptatem et ea se carere patiuntur; nec quisquam est eorum, qui, si iam sit ediscendum sibi aliquid, non Teucrum Pacuvi malit quam Manilianas venalium vendendorum leges ediscere;

1.247Sonra, vatan sevgisi gereği atalarımızın bulduklarını bilmemiz gerektiğini düşünüyorsun; ama eski kanunların ya eskiliklerinden ötürü köhneleştiğini ya da yeni kanunlarla kaldırıldığını görmüyor musun? İnsanların medeni hukuk sayesinde iyi insan olduklarını düşünüyorsun, çünkü kanunlar faziletlere ödül, kötülüklere ceza koymuştur. Ben ise faziletin, eğer bir yolla aktarılabiliyorsa, insanlara tehditle, zorla ve korkuyla değil, terbiye ve ikna yoluyla kazandırıldığını sanıyordum. Kötülükten sakınmanın ne güzel bir şey olduğunu ise hukuk bilgisi olmadan da bilebiliriz.

1.247

tum autem quod amore patriae censes nos nostrorum maiorum inventa nosse debere, non vides veteres leges aut ipsas sua vetustate consenuisse aut novis legibus esse sublatas? Quod vero viros bonos iure civili fieri putas, quia legibus et praemia proposita sint virtutibus et supplicia vitiis, equidem putabam virtutem hominibus, si modo tradi ratione possit, instituendo et persuadendo, non minis et vi ac metu tradi. Nam ipsum quidem illud etiam sine cognitione iuris, quam sit bellum cavere malum, scire possumus.

1.248Bana gelince, hiçbir hukuk ilmi olmadan da davaların hakkını verebileceğimi yalnız bana tanıyorsun. Sana şu cevabı veriyorum, Crassus: Ben medeni hukuku hiç öğrenmedim, ama hukuk üzerinden savunabileceğim davalarda bu ilmin eksikliğini de hiç duymadım. Çünkü belli bir türün ve sanatın ustası olmak başka şeydir, ortak hayatta ve insanların gündelik alışkanlıkları içinde ne kalın kafalı ne de acemi olmak başka şey.

1.248

De me autem ipso, cui uni tu concedis, ut sine ulla iuris scientia tamen causis satis facere possim, tibi hoc, Crasse, respondeo, neque me umquam ius civile didicisse neque tamen in eis causis, quas in iure possem defendere, umquam istam scientiam desiderasse; aliud est enim esse artificem cuiusdam generis atque artis, aliud in communi vita et vulgari hominum consuetudine nec hebetem nec rudem.

1.249Hangimiz çiftliklerimizi dolaşmaya ya da tarla işlerini, ister ürün ister keyif için, gidip görmeye vakit bulabiliyoruz? Yine de kimse ekimin ve hasadın, ağaç budamanın ve bağ bakımının ne olduğunu, yılın hangi zamanında ve nasıl yapıldığını hiç bilmeyecek kadar gözü kapalı, akılsız yaşamaz. Öyleyse bir çiftliği gözden geçirmek, vekilimize tarımla ilgili bir iş havale etmek ya da kâhyamıza bir emir vermek gerektiğinde, Kartacalı Magon'un kitaplarını baştan sona mı öğrenmemiz gerekir, yoksa bu ortak sağduyuyla yetinebilir miyiz? O hâlde neden medeni hukukta da, hele davalar, işler ve forum içinde ömür tüketirken, en azından kendi vatanımızda yabancı ve garip gibi görünmeyecek kadar donanımlı olamayalım?

1.249

Cui nostrum licet fundos nostros obire aut res rusticas vel fructus causa vel delectationis invisere? Tamen nemo tam sine oculis, tam sine mente vivit, ut quid sit sementis ac messis, quid arborum putatio ac vitium, quo tempore anni aut quo modo ea fiant omnino nesciat. Num igitur si qui fundus inspiciendus aut si mandandum aliquid procuratori de agri cultura aut imperandum vilico est, Magonis Karthaginiensis sunt libri perdiscendi? an hac communi intellegentia contenti esse possumus? Cur ergo non eidem in iure civili, praesertim cum in causis et in negotiis et in foro conteramur, satis instructi esse possumus ad hoc dumtaxat, ne in nostra patria peregrini atque advenae esse videamur?

1.250Bize daha karışık bir dava gelse bile, sanırım bunu buradaki Scaevola'yla görüşmek zor olmaz; gerçi işin sahipleri her şeye danışıp her şeyi araştırıp öyle getirirler bize. Mesele olayın kendisiyle ya da —yerine gidip keşif yaptığımızda— sınırlarla ilgiliyse, hesap defterleri ve kayıtlar üzerine bir anlaşmazlık varsa, dolambaçlı ve çoğu zaman zor işleri ister istemez baştan sona öğreniyoruz da, kanunları ya da uzmanların hukukî görüşlerini öğrenmemiz gerektiğinde, gençliğimizden beri medeni hukukla pek uğraşmadık diye onları öğrenemeyeceğimizden mi korkacağız?

Öyleyse medeni hukuk ilmi hatibe hiç fayda sağlamaz mı? Hiçbir ilmin fayda sağlamadığını söyleyemem; hele belagati konu zenginliğiyle süslenmesi gereken birine. Ama hatip için gerekli olan şeyler çok, büyük ve zordur; bu yüzden onun emeğini daha fazla uğraşa dağıtmak istemem.

1.250

Ac si iam sit causa aliqua ad nos delata obscurior, difficile, credo, sit, cum hoc Scaevola communicare; quamquam ipsi omnia, quorum negotium est, consulta ad nos et exquisita deferunt. An vero, si de re ipsa, si de finibus, cum in rem praesentem venimus, si de tabulis et perscriptionibus controversia est, contortas res et saepe difficilis necessario perdiscimus; si leges nobis aut si hominum peritorum responsa cognoscenda sunt, veremur ne ea, si ab adulescentia iuri civili minus studuerimus, non queamus cognoscere? Nihilne igitur prodest oratori iuris civilis scientia? Non possum negare prodesse ullam scientiam, ei praesertim, cuius eloquentia copia rerum debeat esse ornata; sed multa et magna et difficilia sunt ea, quae sunt oratori necessaria, ut eius industriam in plura studia distrahere nolim.

1.251Hatibin kürsüdeki hareketinde ve duruşunda Roscius'un jestlerine ve zarafetine ihtiyacı olduğunu kim inkâr eder? Yine de kimse konuşma sanatına heveslenen gençlere jest öğrenirken aktörler gibi didinmelerini öğütlemez. Hatip için sesten daha gerekli ne vardır? Yine de benim tavsiyemle hiçbir hatip adayı, Yunan tragedya oyuncuları gibi sesinin kölesi olmayacaktır. Onlar yıllarca oturarak ezber okurlar; her gün sahneye çıkmadan önce yatarak seslerini yavaş yavaş yükseltirler, oyunu bitirince de oturup sesi en tizden en pese kadar indirerek adeta toplarlar. Biz bunu yapmak istesek, davasını üstlendiğimiz kişiler, biz kuralın emrettiği kadar Paian ya da ilahi okuyana kadar mahkûm olur giderler.

1.251

Quis neget opus esse oratori in hoc oratorio motu statuque Rosci gestum et venustatem? Tamen nemo suaserit studiosis dicendi adulescentibus in gestu discendo histrionum more elaborare. Quid est oratori tam necessarium quam vox? Tamen me auctore nemo dicendi studiosus Graecorum more tragoedorum voci serviet, qui et annos compluris sedentes declamitant et cotidie, ante quam pronuntient, vocem cubantes sensim excitant eandemque, cum egerunt, sedentes ab acutissimo sono usque ad gravissimum sonum recipiunt et quasi quodam modo conligunt. Hoc nos si facere velimus, ante condemnentur ei, quorum causas receperimus, quam totiens, quotiens praescribitur, Paeanem aut hymnum recitarimus.

1.252Hatibe çok yardım eden jestte ve belagati en çok tek başına öne çıkaran ya da ayakta tutan seste özenle çalışmamıza imkân yoksa, ikisinde de ancak bu gündelik görevin cephesinde bize kalan vakit kadarını elde edebiliyorsak, medeni hukuku baştan sona öğrenme uğraşına girişmek ne kadar daha az yerindedir! Üstelik hukuk, ayrıca öğrenim görmeden de ana hatlarıyla kavranabilir; o şeylerden şu bakımdan da ayrılır: Ses ve jest birdenbire edinilemez, başka bir yerden kapılıp alınamaz; hukukun faydası ise her dava için, ne kadar ansızın olursa olsun, ya uzmanlardan ya da kitaplardan çıkarılıp alınabilir.

1.252

Quod si in gestu, qui multum oratorem adiuvat, et in voce, quae una maxime eloquentiam vel commendat vel sustinet, elaborare nobis non licet ac tantum in utroque adsequi possumus, quantum in hac acie cotidiani muneris spati nobis datur, quanto minus est ad iuris civilis perdiscendi occupationem descendendum? Quod et summatim percipi sine doctrina potest et hanc habet ab illis rebus dissimilitudinem, quod vox et gestus subito sumi et aliunde adripi non potest, iuris utilitas ad quamque causam quamvis repente vel a peritis vel de libris depromi potest.

1.253Bu yüzden Yunanlıların o pek hitabetli adamları kendileri hukuku hiç bilmedikleri için davalarda yardımcı olarak hukuk uzmanları tutarlar; senin az önce söylediğin gibi bu yardımcılara pragmatikos ("işbilir") denir. Bu konuda bizimkiler çok daha iyi yapmıştır: Kanunların ve hukukun en ünlü adamların itibarıyla korunmasını istemişlerdir. Yine de Yunanlılar, gerekli olduğuna inansalardı, hatibe bir işbilir yardımcı vermek yerine onu medeni hukukta eğitmeyi akıl etmiş olurlardı.

1.253

Itaque illi disertissimi homines ministros habent in causis iuris peritos, cum ipsi sint imperitissimi, ei qui, ut abs te paulo ante dictum est, pragmatici vocantur; in quo nostri omnino melius multo, quod clarissimorum hominum auctoritate leges et iura tecta esse voluerunt. Sed tamen non fugisset hoc Graecos homines, si ita necesse esse arbitrati essent, oratorem ipsum erudire in iure civili, non ei pragmaticum adiutorem dare.

1.254Yaşlılığın medeni hukuk ilmi sayesinde yalnızlıktan kurtulduğunu söylüyorsun; belki büyük bir servet sayesinde de kurtulur. Ama biz kendimize neyin faydalı olduğunu değil, hatip için neyin gerekli olduğunu araştırıyoruz. Gerçi hatibe benzetmek için birçok şeyi hep aynı sanatçıdan alıyoruz: Bu aynı Roscius, yaşı ilerledikçe flütçünün tempolarını daha ağır, ezgilerini daha yumuşak yapacağını söyler durur. O, ritmin ve vezinlerin belli bir ölçüsüne bağlı olduğu hâlde yaşlılığında dinlenmek için bir çare bulabiliyorsa, biz tempoyu yavaşlatmakla kalmayıp onu bütünüyle değiştirmeyi ne kadar daha kolay yapabiliriz!

1.254

Nam quod dicis senectutem a solitudine vindicari iuris civilis scientia, fortasse etiam pecuniae magnitudine; sed nos non quid nobis utile, verum quid oratori necessarium sit, quaerimus. Quamquam, quoniam multa ad oratoris similitudinem ab uno artifice sumimus, solet idem Roscius dicere se, quo plus sibi aetatis accederet, eo tardiores tibicinis modos et cantus remissiores esse facturum. Quod si ille astrictus certa quadam numerorum moderatione et pedum tamen aliquid ad requiem senectutis excogitat, quanto facilius nos non laxare modos, sed totos mutare possumus?

1.255Çünkü ne kadar çok ve ne kadar çeşitli konuşma türü olduğunu sen de bilirsin, Crassus; hatta bunu belki ilk gösteren de sensin, zira uzun zamandır eskisinden çok daha sakin ve yumuşak konuşuyorsun. Yine de pek ağırbaşlı konuşmanın bu yumuşaklığı, o eski en yüksek güç ve gerilim kadar beğeniliyor. Pek çok hatip de vardı ki —Scipio ile Laelius'un da böyle olduğunu duyuyoruz— her şeyi sohbetten biraz yüksek bir tonla hallederdi; Servius Galba gibi asla ciğerlerini zorlayarak ya da bağırarak uğraşmazlardı. Peki artık bunu yapamayacaksan ya da istemeyeceksen, böyle bir adamın ve vatandaşın evine dava peşindeki insanlar gelmezse, ötekilerin de onu terk edeceğinden mi korkuyorsun? Ben bu görüşten öyle uzağım ki yaşlılığın desteğini danışmaya gelenlerin kalabalığında aramak şöyle dursun, senin korktuğun o yalnızlığı bir liman gibi bekliyorum. Çünkü yaşlılığın en güzel desteğinin boş vakit olduğunu düşünüyorum.

1.255

Neque enim hoc te, Crasse, fallit, quam multa sint et quam varia genera dicendi, id quod haud sciam an tu primus ostenderis, qui iam diu multo dicis remissius et lenius quam solebas; neque minus haec tamen tua gravissimi sermonis lenitas, quam illa summa vis et contentio probatur: multique oratores fuerunt, ut illum Scipionem audimus et Laelium, qui omnia sermone conficerent paulo intentiore, numquam, ut Ser. Galba, lateribus aut clamore contenderent. Quod si iam hoc facere non poteris aut noles, vereris ne tua domus talis et viri et civis, si a litigiosis hominibus non colatur, a ceteris deseratur? Equidem tantum absum ab ista sententia, ut non modo non arbitrer subsidium senectutis in eorum, qui consultum veniant, multitudine esse ponendum, sed tamquam portum aliquem exspectem istam quam tu times, solitudinem. Subsidium enim bellissimum existimo esse senectuti otium.

1.256Öteki şeylere gelince —tarihi, kamu hukuku bilgisini, eski zamanların hatırasını, örnek bolluğunu kastediyorum—, bunlar işe yarasa da gerektiğinde onları çok iyi bir adamdan, bu konularda son derece donanımlı olan dostum Congus'tan ödünç alırım. Az önce senin öğütlediğin gibi gençlerin her şeyi okumasına, her şeyi dinlemesine, her doğru uğraşla ve insanı insan eden her kültürle meşgul olmasına da karşı çıkmam. Ama doğrusu, Crassus, senin buyurduklarını yapmak ve sonuna kadar götürmek isterlerse bunlara pek fazla vakitleri kalmayacak gibi görünüyor. Bana öyle geliyor ki sen bu yaştakilere neredeyse fazlasıyla ağır kanunlar koydun; gerçi bu kanunlar, arzuladıkları şeye ulaşmak için neredeyse zorunlu.

1.256

Reliqua vero etiam si adiuvant, historiam dico et prudentiam iuris publici et antiquitatis memoriam et exemplorum copiam, si quando opus erit, a viro optimo et istis rebus instructissimo, familiari meo Congo mutuabor, neque repugnabo, quo minus, id quod modo hortatus es, omnia legant, omnia audiant, in omni recto studio atque humanitate versentur; sed me hercule non ita multum spati mihi habere videntur, si modo ea facere et persequi volent, quae a te, Crasse, praecepta sunt; qui mihi prope iam nimis duras leges imponere visus es huic aetati, sed tamen ad id, quod cupiunt, adipiscendum prope necessarias.

1.257Çünkü önüne konan davalar üzerine hazırlıksız yapılan alıştırmalar da, özenle düşünülüp tasarlanmış çalışmalar da, haklı olarak söz söylemenin hem kusursuzlaştırıcısı hem hocası dediğin o kalemin de çok ter ister. Kişinin kendi konuşmasını başkalarının yazdıklarıyla karşılaştırması, başkasının bir yazısını övmek, yermek, onaylamak ya da çürütmek için birden tartışmaya girişmesi de, ister hafızayı geliştirmek ister taklit etmek için olsun, az emek istemez.

1.257

Nam et subitae ad propositas causas exercitationes et accuratae ac meditatae commentationes ac stilus ille tuus, quem tu vere dixisti perfectorem dicendi esse ac magistrum, multi sudoris est; et illa orationis suae cum scriptis alienis comparatio et de alieno scripto subita vel laudandi vel vituperandi vel comprobandi vel refellendi causa disputatio non mediocris contentionis est vel ad memoriam vel ad imitandum.

1.258Asıl korkunç olanı ise şuydu —doğrusu korkarım bu söz yüreklendirmekten çok caydırmıştır—: Her birimizin kendi alanında adeta bir Roscius olmasını istedin; doğru olanın beğenilmesinden çok, kusurlu olanın tiksintiyle akılda kaldığını söyledin. Bence biz, oyuncular kadar titiz bir gözle izlenmeyiz.

1.258

Illud vero fuit horribile, quod me hercule vereor ne maiorem vim ad deterrendum habuerit quam ad cohortandum: voluisti enim in suo genere unum quemque nostrum quasi quendam esse Roscium; dixistique non tam ea, quae recta essent, probari, quam quae prava, fastidiis adhaerescere; quod ego non tam fastidiose in nobis quam in histrionibus spectari puto;

1.259Nitekim sesimiz kısılmışken bile çoğu zaman büyük bir dikkatle dinlendiğimizi görüyorum, çünkü dinleyiciyi konunun ve davanın kendisi tutar; Aesopus'un sesi ise biraz kısılsa ıslıklanıp sahneden kovulur. Kulak hazzından başka bir şey beklenmeyen kişilerde, bu hazdan bir parça eksilir eksilmez kusur bulunur. Belagatli adamda ise insanı tutan pek çok şey vardır; bunların hepsi en yüksek derecede olmasa da çoğu büyükse, var olan meziyetler bile ister istemez hayranlık uyandırır.

1.259

itaque nos raucos saepe attentissime audiri video; tenet enim res ipsa atque causa; at Aesopum, si paulum inrauserit, explodi. A quibus enim nihil praeter voluptatem aurium quaeritur, in eis offenditur, simul atque imminuitur aliquid de voluptate, in eloquenti autem multa sunt quae teneant; quae si omnia summa non sunt et pleraque tamen magna sunt, necesse est ea ipsa, quae sunt, mirabilia videri.

1.260O hâlde ilk söylediğime döneyim: Bizim hatibimiz, Crassus'un tarif ettiği gibi, ikna etmeye uygun biçimde konuşabilen kişi olsun. Ama şehirlerin gündelik hayatında ve forumda kullanılan şeylerle sınırlı tutulsun; öteki uğraşları, ne kadar geniş ve parlak olsalar da, bir yana bıraksın ve deyim yerindeyse gece gündüz yalnız bu tek işe koşulsun. Söz gücünde en yüksek mertebenin şüphesiz kendisine tanındığı o Atinalı Demosthenes'i örnek alsın. Anlatıldığına göre onda öyle bir gayret, öyle bir emek varmış ki önce tabiatın koyduğu engelleri titizlikle ve çalışkanlıkla yenmiş. Öyle kekemeymiş ki uğraştığı sanatın ilk harfini bile söyleyemezmiş; ama çalışa çalışa öyle bir hâle gelmiş ki kimsenin ondan daha açık konuştuğu düşünülmezmiş. Sonra nefesi kısa olduğu hâlde konuşurken nefesini tutmakta öyle ustalaşmış ki, yazılarının da gösterdiği gibi, kesintisiz tek bir cümle içinde sesini iki kez yükseltip iki kez alçaltabilirmiş.

1.260

Ergo, ut ad primum illud revertar, sit orator nobis is, qui, ut Crassus descripsit, accommodate ad persuadendum possit dicere; is autem concludatur in ea, quae sunt in usu civitatum vulgari ac forensi, remotisque ceteris studiis, quamvis ea sint ampla atque praeclara, in hoc uno opere, ut ita dicam, noctes et dies urgeatur; imiteturque illum, cui sine dubio summa vis dicendi conceditur, Atheniensem Demosthenem, in quo tantum studium fuisse tantusque labor dicitur, ut primum impedimenta naturae diligentia industriaque superaret, cumque ita balbus esset, ut eius ipsius artis, cui studeret, primam litteram non posset dicere, perfecit meditando, ut nemo planius esse locutus putaretur; deinde cum spiritus eius esset angustior, tantum continenda anima in dicendo est adsecutus, ut una continuatione verborum, id quod eius scripta declarant, binae ei contentiones vocis et remissiones continerentur;

1.261Rivayete göre ağzına çakıl taşları doldurup pek çok dizeyi var gücüyle ve tek nefeste okumayı alışkanlık edinmiş; bunu da bir yerde durarak değil, gezinerek ve dik bir yokuşu tırmanarak yaparmış.

1.261

qui etiam, ut memoriae proditum est, coniectis in os calculis, summa voce versus multos uno spiritu pronuntiare consuescebat; neque is consistens in loco, sed inambulans atque ascensu ingrediens arduo.

1.262Crassus, gençleri gayrete ve emeğe teşvik eden bu öğütlerine bütün gönlümle katılıyorum. Çeşitli ve birbirinden farklı uğraşlardan ve sanatlardan topladığın öteki şeylere gelince, sen hepsine ulaşmış olsan da, bunların hatibin asıl vazifesinden ve görevinden ayrı şeyler olduğunu düşünüyorum.

Antonius bunları söyleyince Sulpicius'la Cotta, iki konuşmadan hangisinin hakikate daha yakın olduğu konusunda epey kararsız kalmış görünüyorlarmış.

1.262

Hisce ego cohortationibus, Crasse, ad studium et ad laborem incitandos iuvenis vehementer adsentior; cetera, quae conlegisti ex variis et diversis studiis et artibus, tametsi ipse es omnia consecutus, tamen ab oratoris proprio officio atque munere seiuncta esse arbitror. Haec cum Antonius dixisset, sane dubitare visus est Sulpicius et Cotta, utrius oratio propius ad veritatem videretur accedere.

1.263Crassus: Antonius, sen hatibi bize gündelikçi bir işçi yapıyorsun. Gerçi bilmem, belki aslında başka türlü düşünüyorsun da şu şaşılacak çürütme alışkanlığını kullanıyorsun; bunda kimse seni geçememiştir. Bu yeteneğin alıştırması aslında hatiplere özgüdür, ama artık filozofların âdeti hâline gelmiştir; en çok da önlerine konan her konu hakkında iki taraflı olarak bol bol konuşmaya alışmış olanların.

1.263

Tum Crassus operarium nobis quendam, Antoni, oratorem facis atque haud scio an aliter sentias et utare tua illa mirifica ad refellendum consuetudine, qua tibi nemo umquam praestitit; cuius quidem ipsius facultatis exercitatio oratorum propria est, sed iam in philosophorum consuetudine versatur maximeque eorum, qui de omni re proposita in utramque partem solent copiosissime dicere.

1.264Ama ben, hele bu kişiler dinlerken, yalnız mahkeme sıralarında oturan ve davaların zorunlu kıldığından fazlasını getirmeyen birinin nasıl olabileceğini tasvir etmem gerektiğini düşünmüyordum. Daha büyük bir şey görüyordum: Hatibin, özellikle bizim devletimizde, hiçbir süsten yoksun olmaması gerektiği kanaatindeydim. Sen ise hatibin bütün görevini birtakım dar sınırlarla çevirdiğine göre, hatibin vazifeleri ve kuralları hakkında senden istenenleri bize o kadar kolay anlatırsın. Ama sanırım yarın; bugün yeterince konuştuk.

1.264

Verum ego non solum arbitrabar, his praesertim audientibus, a me informari oportere, qualis esse posset is, qui habitaret in subselliis neque quicquam amplius adferret, quam quod causarum necessitas postularet, sed maius quiddam videbam, cum censebam oratorem, praesertim in nostra re publica, nullius ornamenti expertem esse oportere. Tu autem, quoniam exiguis quibusdam finibus totum oratoris munus circumdedisti, hoc facilius nobis expones ea, quae abs te de officiis praeceptisque oratoris quaesita sunt; sed opinor secundum hunc diem; satis enim multa a nobis hodie dicta sunt.

1.265Şimdi Scaevola da Tusculum'daki villasına gitmeye karar verdiğine göre sıcak kırılana dek biraz dinlensin; biz de, saati geldiğine göre, sağlığımıza bakalım.

Bu herkesin hoşuna gitmiş. O zaman Scaevola şöyle demiş:

Scaevola: Bugün Lucius Aelius'a gideceğime söz vermemiş olmayı isterdim doğrusu; Antonius'u seve seve dinlerdim.

Ayağa kalkarken de gülümseyerek eklemiş:

Scaevola: Bizim medenî hukukumuzu didik didik etmesi beni pek rahatsız etmedi; onu bilmediğini itiraf etmesi ise pek hoşuma gitti.

1.265

Nunc et Scaevola, quoniam in Tusculanum ire constituit, paulum requiescet, dum se calor frangat; et nos ipsi, quoniam id temporis est, valetudini demus operam. Placuit sic omnibus. Tum Scaevola sane inquit vellem non constituissem me hodie venturum esse L. Aelio; libenter audirem Antonium; et, cum exsurgeret, simul adridens neque enim inquit tam mihi molestus fuit, quod ius nostrum civile pervellit, quam iucundus, quod se id nescire confessus est.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…