İçeriğe geç
Hatip Üzerine

Cicero · Hatip Üzerine

II. Kitap, 1. kısım

2.1Quintus kardeşim, hatırlarsan biz çocukken Lucius Crassus'un ilk çocukluk terbiyesinin verebildiğinden fazla bilgiye el sürmediği, Marcus Antonius'un ise her türlü kültürden bütünüyle yoksun ve habersiz olduğu yolunda yaygın bir kanaat vardı. İşin böyle olmadığını bildikleri hâlde, öğrenme hevesiyle yanıp tutuşan bizi bilgiden daha kolay caydırmak için bu hatipler hakkında bu söylentiyi seve seve yayan pek çok kişi vardı. Onlara göre eğitim görmemiş insanlar en yüksek basirete ve inanılmaz bir belagate ulaşabildiyse, bütün emeğimiz boşunaydı; çok iyi ve çok basiretli bir adam olan babamızın bizi yetiştirmek için gösterdiği gayret de akılsızca bir şeydi.

2.1

Magna nobis pueris, Quinte frater, si memoria tenes, opinio fuit L. Crassum non plus attigisse doctrinae, quam quantum prima illa puerili institutione potuisset; M. autem Antonium omnino omnis eruditionis expertem atque ignarum fuisse; erantque multi qui, quamquam non ita se rem habere arbitrarentur, tamen, quo facilius nos incensos studio discendi a doctrina deterrerent, libenter id, quod dixi, de illis oratoribus praedicarent, ut, si homines non eruditi summam essent prudentiam atque incredibilem eloquentiam consecuti, inanis omnis noster esse labor et stultum in nobis erudiendis patris nostri, optimi ac prudentissimi viri, studium videretur.

2.2O zamanlar çocukluğumuza yakışır biçimde onları evden tanıklarla çürütürdük: babamız, akrabamız Gaius Aculeo ve amcamız Lucius Cicero. Çünkü babam da, teyzemizle evli olan ve Crassus'un herkesten çok sevdiği Aculeo da, Antonius'la birlikte Kilikya'ya gidip onunla birlikte dönmüş olan amcamız da Crassus'un gayretine ve bilgisine dair bize sık sık çok şey anlatırdı. Teyze oğullarımızla, yani Aculeo'nun oğullarıyla birlikte hem Crassus'un beğendiği şeyleri öğrenir hem de onun yararlandığı hocalardan ders alırdık. Onun evindeyken, çocuk aklımızla bile sezebildiğimiz şunu da çok kez fark ettik: Yunancayı öyle konuşuyordu ki başka dil bilmiyor sanılırdı; hocalarımıza soru sorarken öyle konular ortaya atıyor, her sohbette öyle konuları ele alıyordu ki ona hiçbir şey yeni, hiçbir şey duyulmamış gelmiyordu.

2.2

Quos tum, ut pueri, refutare domesticis testibus patre et C. Aculeone propinquo nostro et L. Cicerone patruo solebamus, quod de Crasso pater et Aculeo, quocum erat nostra matertera, quem Crassus dilexit ex omnibus plurimum, et patruus, qui cum Antonio in Ciliciam profectus una decesserat, multa nobis de eius studio et doctrina saepe narravit; cumque nos cum consobrinis nostris, Aculeonis filiis, et ea disceremus, quae Crasso placerent, et ab eis doctoribus, quibus ille uteretur, erudiremur, etiam illud saepe intelleximus, cum essemus eius domi, quod vel pueri sentire poteramus, illum et Graece sic loqui, nullam ut nosse aliam linguam videretur, et doctoribus nostris ea ponere in percontando eaque ipsum omni in sermone tractare, ut nihil esse ei novum, nihil inauditum videretur.

2.3Antonius'a gelince, pek ince ve kültürlü bir adam olan amcamızdan onun gerek Atina'da gerek Rodos'ta en bilgili insanlarla sohbetlere nasıl daldığını sık sık duymuştuk. Yine de ben de gençliğimde, o ilk yaşlarımın utangaçlığı elverdiği ölçüde, ona pek çok şey sordum. Yazdığım bu şey sana elbette yeni gelmeyecek, çünkü daha o zamanlar benden duyuyordun: Onunla yaptığım pek çok ve türlü sohbetten edindiğim izlenime göre, hakkında bir yargıya varabildiğim sanatlara ait hiçbir konuda cahil ya da habersiz değildi.

2.3

De Antonio vero, quamquam saepe ex humanissimo homine patruo nostro acceperamus, quem ad modum ille vel Athenis vel Rhodi se doctissimorum hominum sermonibus dedisset, tamen ipse adulescentulus, quantum illius ineuntis aetatis meae patiebatur pudor, multa ex eo saepe quaesivi. Non erit profecto tibi, quod scribo, hoc novum; nam iam tum ex me audiebas mihi illum ex multis variisque sermonibus nullius rei, quae quidem esset in eis artibus, de quibus aliquid existimare possem, rudem aut ignarum esse visum.

2.4Ama ikisinde de şöyle bir tutum vardı: Crassus hiçbir şey öğrenmemiş sanılmaktan çok, bu bilgileri küçümseyen ve her alanda bizim insanlarımızın basiretini Yunanlarınkine üstün tutan biri olarak görünmek isterdi. Antonius ise hiç öğrenim görmediği sanılırsa konuşmasının bu halkın gözünde daha inandırıcı olacağını düşünürdü. Böylece biri Yunanları küçümsüyor, öteki onları tanımıyor bile görünürse, ikisi de sözünün daha ağır basacağını hesaplıyordu.

2.4

Sed fuit hoc in utroque eorum, ut Crassus non tam existimari vellet non didicisse, quam illa despicere et nostrorum hominum in omni genere prudentiam Graecis anteferre; Antonius autem probabiliorem hoc populo orationem fore censebat suam, si omnino didicisse numquam putaretur; atque ita se uterque graviorem fore, si alter contemnere, alter ne nosse quidem Graecos videretur.

2.5Bu tutumlarının ne değerde olduğu şu an için hiç önemli değil. Bu yazıya girişme amacıma ve bu zamana uygun olan şudur: Hiç kimse yalnız söz söyleme öğrenimi olmadan değil, bilgeliğin bütününden yoksun olarak da belagatte asla parlayamamış ve öne çıkamamıştır. Çünkü öteki sanatların hemen her biri kendi kendini korur; ama iyi konuşmanın, yani bilerek, ustalıkla ve süslü konuşmanın, sınırları içine kapatılıp tutulduğu belirli bir alanı yoktur. İnsanlar arasında tartışma konusu olabilecek her şeyi, bunu yapabileceğini iddia eden kişi iyi söylemek zorundadır; yoksa belagat adından vazgeçmelidir.

2.5

Quorum consilium quale fuerit, nihil sane ad hoc tempus; illud autem est huius institutae scriptionis ac temporis, neminem eloquentia non modo sine dicendi doctrina, sed ne sine omni quidem sapientia florere umquam et praestare potuisse. Etenim ceterae fere artes se ipsae per se tuentur singulae; bene dicere autem, quod est scienter et perite et ornate dicere, non habet definitam aliquam regionem, cuius terminis saepta teneatur: omnia, quaecumque in hominum disceptationem cadere possunt, bene sunt ei dicenda, qui hoc se posse profitetur, aut eloquentiae nomen relinquendum est.

2.6Bu yüzden hem bizim şehrimizde hem de bu meziyetleri her zaman en yüksek şey saymış olan Yunanistan'ın kendisinde, olağanüstü yetenekli ve söz söylemede büyük övgü kazanmış pek çok kişinin bütün konularda en yüksek ilme sahip olmadan da yetiştiğini kabul ederim. Ama Crassus'la Antonius'taki gibi bir belagatin, böyle büyük bir basirete ve onlardaki o söz zenginliğine ait her şey bilinmeden ortaya çıkamayacağını kesinlikle söylerim.

2.6

Qua re equidem et in nostra civitate et in ipsa Graecia, quae semper haec summa duxit, multos et ingeniis eximiis et magna laude dicendi sine summa rerum omnium scientia fuisse fateor; talem vero exsistere eloquentiam, qualis fuit in Crasso et Antonio, non cognitis rebus omnibus, quae ad tantam prudentiam pertinerent, tantamque dicendi copiam, quanta in illis fuit, non potuisse confirmo.

2.7Onların bir zamanlar bu konular üzerine aralarında yaptıkları konuşmayı yazıya geçirmeyi bu yüzden daha da seve seve üstlendim. Ya birinin pek bilgili olmadığı, ötekinin ise düpedüz bilgisiz olduğu yolundaki o eskiden beri süregelen kanaat ortadan kalksın diye; ya en büyük hatiplerin belagat hakkında ilahî bir ilhamla söylediklerini düşündüğüm sözleri, bir yolunu bulup yakalayabilir ve kavrayabilirsem, yazıyla koruyayım diye; ya da doğrusu, artık neredeyse eskiyip solmakta olan şanlarını elimden geldiğince insanların unutkanlığından ve sessizliğinden kurtarayım diye.

2.7

Quo etiam feci libentius, ut eum sermonem, quem illi quondam inter se de his rebus habuissent, mandarem litteris, vel ut illa opinio, quae semper fuisset, tolleretur, alterum non doctissimum, alterum plane indoctum fuisse; vel ut ea, quae existimarem a summis oratoribus de eloquentia divinitus esse dicta, custodirem litteris, si ullo modo adsequi complectique potuissem; vel me hercule etiam ut laudem eorum iam prope senescentem, quantum ego possem, ab oblivione hominum atque a silentio vindicarem.

2.8Çünkü onları kendi yazılarından tanımak mümkün olsaydı, belki bu işe bu kadar emek vermem gerekmediğini düşünürdüm. Ama biri, en azından elimizde kalanı bakımından, pek az yazı bırakmıştı, onu da gençken yazmıştı; öteki ise hemen hiçbir şey bırakmamıştı. Bu yüzden böyle büyük yeteneklere şunu borçlu olduğumu düşündüm: Onların hatırası hâlâ canlıyken, elimden gelirse onu ölümsüz kılmak.

2.8

Nam si ex scriptis cognosci ipsi suis potuissent, minus hoc fortasse mihi esse putassem laborandum; sed cum alter non multum, quod quidem exstaret, et id ipsum adulescens, alter nihil admodum scripti reliquisset, deberi hoc a me tantis hominum ingeniis putavi, ut, cum etiam nunc vivam illorum memoriam teneremus, hanc immortalem redderem, si possem.

2.9Bu işe, kabul göreceği yolunda daha büyük bir umutla da girişiyorum. Çünkü Servius Galba'nın ya da Gaius Carbo'nun belagati hakkında yazmıyorum; onlar hakkında, artık hiç kimsenin hatırası beni yalanlayamayacağı için, istediğimi uydurabilirdim. Ben bunları, sözünü ettiğim kişileri sık sık dinlemiş olanların bilgisine sunuyorum. Böylece bu iki büyük adamı, ikisini de hiç görmemiş olanlara, iki hatibi de tanımış olup hâlâ aramızda yaşayanların hatırasını tanık göstererek tanıtıyoruz.

2.9

Quod hoc etiam spe adgredior maiore ad probandum, quia non de Ser. Galbae aut C. Carbonis eloquentia scribo aliquid, in quo liceat mihi fingere, si quid velim, nullius memoria iam me refellente, sed edo haec eis cognoscenda, qui eos ipsos, de quibus loquor, saepe audierunt; ut duos summos viros eis, qui neutrum illorum viderint, eorum, quibus ambo illi oratores cogniti sint, vivorum et praesentium memoria teste commendemus.

2.10Ama sevgili ve iyi kardeşim, seni şimdi senin kaba bulduğun birtakım retorik kitaplarıyla eğitmeye kalkışmıyorum; senin konuşmandan daha ince ya da daha süslü ne olabilir ki? Her zaman söylediğin gibi bilinçli bir kararla, ya da belagatin o babası İsokrates'in kendisi hakkında yazdığı gibi utangaçlıktan ve soylu bir çekingenlikten söz söylemekten kaçmış olabilirsin; ya da benim şakayla söylediğim gibi bir ailede, hatta neredeyse bütün şehirde tek bir hatibin yeterli olduğunu düşünmüş olabilirsin. Ne olursa olsun, bu kitapların, söz söyleme yöntemi üzerine tartışmış olanların kültürden nasibini almamış olması yüzünden haklı olarak alay konusu olan türden olacağını sanmıyorum. Çünkü bana kalırsa Crassus ile Antonius'un konuşmasında, en büyük yeteneklerle, en keskin gayretle, en iyi öğrenimle ve en geniş tecrübeyle bilinip kavranabileceğini kimsenin düşünebileceği hiçbir şey atlanmamıştır. Bunu en iyi sen yargılayabilirsin, çünkü söz söylemenin bilgisini ve yöntemini kendi başına, tecrübesini ise bizim aracılığımızla edinmek istedin.

2.10

Nec vero te, carissime frater atque optime, rhetoricis nunc quibusdam libris, quos tu agrestis putas, insequor ut erudiam; quid enim tua potest esse oratione aut subtilius aut ornatius? Sed sive iudicio, ut soles dicere, sive, ut ille pater eloquentiae de se Isocrates scripsit ipse, pudore a dicendo et timiditate ingenua quadam refugisti, sive, ut ipse iocari soleo, unum putasti satis esse non modo in una familia rhetorem, sed paene in tota civitate, non tamen arbitror tibi hos libros in eo fore genere, quod merito propter eorum, qui de dicendi ratione disputarunt, ieiunitatem bonarum artium possit inludi; nihil enim mihi quidem videtur in Crassi et Antoni sermone esse praeteritum, quod quisquam summis ingeniis, acerrimis studiis, optima doctrina, maximo usu cognosci ac percipi potuisse arbitraretur, quod tu facillime poteris iudicare, qui prudentiam rationemque dicendi per te ipsum, usum autem per nos percipere voluisti.

2.11Ama üstlendiğimiz bu hiç de küçük olmayan görevi daha çabuk tamamlayabilmek için sana öğüt vermeyi bırakıp önümüze koyduğumuz kişilerin konuşmasına ve tartışmasına geçelim.

2.11

Sed quo citius hoc, quod suscepimus, non mediocre munus conficere possimus, omissa nostra adhortatione ad eorum, quos proposuimus, sermonem disputationemque veniamus.

2.12O konuşmanın yapıldığı günün ertesinde, sabahın ikinci saati sularında Crassus henüz yatağındaymış; Sulpicius yanında oturuyor, Antonius ise Cotta ile revakta geziniyormuş. Derken yaşlı Quintus Catulus, kardeşi Gaius Iulius ile birlikte çıkagelmiş. Crassus bunu duyunca telaşla kalkmış; hepsi şaşırmış, gelişlerinin daha önemli bir sebebi olduğundan şüphelenmişler.

2.12

Postero igitur die, quam illa erant acta, hora fere secunda, cum etiam tum in lecto Crassus esset et apud eum Sulpicius sederet, Antonius autem inambularet cum Cotta in porticu, repente eo Q. Catulus senex cum C. Iulio fratre venit; quod ubi audivit, commotus Crassus surrexit omnesque admirati maiorem aliquam esse causam eorum adventus suspicati sunt.

2.13Aralarındaki alışkanlık gereği birbirlerini pek dostça selamladıktan sonra Crassus sormuş:

Crassus: Hayırdır? Yeni bir şey mi var?

Catulus: Hiçbir şey; biliyorsun, oyun günleri. Ama ister densiz ister can sıkıcı bul bizi: Dün akşam Caesar kendi Tusculum villasından benim Tusculum'daki villama geldi. Buradan dönmekte olan Scaevola'ya rastladığını, ondan şaşılacak şeyler duyduğunu anlattı: Benim bunca kez her yolu deneyip tartışmaya çekemediğim sen, Antonius'la belagat üzerine uzun uzun konuşmuş, adeta bir okulda, neredeyse Yunanların usulünce tartışmışsın.

2.13

Qui cum inter se, ut ipsorum usus ferebat, amicissime consalutassent: quid vos tandem? Crassus num quidnam inquit novi? Nihil sane, inquit Catulus etenim vides esse ludos; sed—vel tu nos ineptos licet inquit vel molestos putes—cum ad me in Tusculanum inquit heri vesperi venisset Caesar de Tusculano suo, dixit mihi a se Scaevolam hinc euntem esse conventum, ex quo mira quaedam se audisse dicebat; te, quem ego totiens omni ratione temptans ad disputandum elicere non potuissem, permulta de eloquentia cum Antonio disseruisse et tamquam in schola prope ad Graecorum consuetudinem disputasse:

2.14Kardeşim bunun üzerine, dinleme hevesinden aslında pek uzak olmayan ama doğrusu aranıza girip rahatsızlık vermekten korkan beni, kendisiyle buraya gelmeye razı etti. Çünkü Scaevola'nın, konuşmanın önemli bir kısmının bugüne ertelendiğini söylediğini anlatıyordu. Bunu fazla merakla yapılmış bir şey sayarsan Caesar'a yükle; fazla teklifsiz bulursan ikimize. Aranıza rahatsızlık vererek girmediysek, biz geldiğimize memnunuz.

2.14

ita me frater exoravit ne ipsum quidem a studio audiendi nimis abhorrentem, sed me hercule verentem, ne molesti vobis interveniremus, ut huc secum venirem; etenim Scaevolam ita dicere aiebat, bonam partem sermonis in hunc diem esse dilatam. Hoc tu si cupidius factum existimas, Caesari attribues; si familiarius, utrique nostrum; nos quidem, nisi forte molesti intervenimus, venisse delectat.

2.15Crassus: Sizi buraya hangi sebep getirmiş olursa olsun, en sevdiğim ve en yakın dostlarımı evimde görmekten sevinirdim. Ama doğrusunu söyleyeyim, söylediğin sebepten başka herhangi bir sebep olmasını tercih ederdim. Çünkü ne düşünüyorsam onu söyleyeyim: Kendimi hiçbir zaman dünkü kadar beğenmedim. Bu da başka herhangi bir kusurumdan çok yumuşak başlılığımdan oldu: Gençlere uyarken yaşlı olduğumu unuttum ve genç iken bile yapmadığım bir şeyi yaptım, bir öğretiye dayanan konular üzerine tartıştım. Ama yine de benim payıma düşen bitmişken Antonius'u dinlemeye gelmeniz pek iyi denk geldi.

2.15

Tum Crassus equidem, quaecumque vos causa huc attulisset, laetarer, cum apud me viderem homines mihi carissimos et amicissimos; sed tamen, vere dicam, quaevis mallem fuisset, quam ista, quam dicis. Ego enim, ut, quem ad modum sentio, loquar, numquam mihi minus quam hesterno die placui; magis adeo id facilitate quam alia ulla culpa mea contigit, qui, dum obsequor adulescentibus, me senem esse sum oblitus fecique id, quod ne adulescens quidem feceram, ut eis de rebus, quae doctrina aliqua continerentur, disputarem. Sed hoc tamen cecidit mihi peropportune, quod transactis iam meis partibus ad Antonium audiendum venistis.

2.16Caesar: Crassus, seni o uzun ve kesintisiz tartışmada dinlemeyi öyle arzuluyorum ki buna nail olamasam, senin bu gündelik sohbetinle bile yetinirim. Bu yüzden dostum Sulpicius'un ya da Cotta'nın senin yanında benden daha fazla sözü geçiyor görünmemesi için elimden geleni yapacağım; sana yalvarıp bana ve Catulus'a da tatlı dilinden bir pay vermeni elbette sağlayacağım. Ama bu senin pek hoşuna gitmeyecekse seni zorlamam; sen yersiz davranmaktan korkarken beni yersiz biri saymana yol açmam.

2.16

Tum Caesar equidem, inquit Crasse, ita sum cupidus in illa longiore te ac perpetua disputatione audiendi, ut, si id mihi minus contingat, vel hoc sim cotidiano tuo sermone contentus; itaque experiar equidem illud, ut ne Sulpicius familiaris meus aut Cotta plus quam ego apud te valere videantur, et te exorabo profecto, ut mihi quoque et Catulo tuae suavitatis aliquid impertias; sin tibi id minus libebit, non te urgebo neque committam, ut, dum vereare tu ne sis ineptus, me esse iudices.

2.17Crassus: Doğrusu, Caesar, bütün Latince kelimeler içinde bu kelimenin gücünü hep en büyük saymışımdır. Çünkü bizim ineptus dediğimiz kişi bana bu adı uygun (aptus) olmamasından, yani yerinde olmamasından almış gibi gelir; bu kelime gündelik dilimizde pek geniş bir alana yayılır. Zamanın neyi gerektirdiğini görmeyen, gereğinden çok konuşan, kendini gösteren, yanındakilerin itibarını ya da çıkarını hesaba katmayan, kısacası herhangi bir bakımdan uyumsuz ya da ölçüsüz olan kişiye yersiz denir.

2.17

Tum ille ego me hercule inquit, Caesar, ex omnibus Latinis verbis huius verbi vim vel maximam semper putavi; quem enim nos ineptum vocamus, is mihi videtur ab hoc nomen habere ductum, quod non sit aptus, idque in sermonis nostri consuetudine perlate patet; nam qui aut tempus quid postulet non videt aut plura loquitur aut se ostentat aut eorum, quibuscum est, vel dignitatis vel commodi rationem non habet aut denique in aliquo genere aut inconcinnus aut multus est, is ineptus esse dicitur.

2.18O pek bilgili Yunan milleti bu kusurla doludur. Yunanlar bu kötülüğün ne kadar büyük olduğunu görmedikleri için ona bir ad bile koymamışlardır; Yunanların yersiz adama ne dediğini ne kadar arasan bulamazsın. Sayısız yersizlik vardır, ama bilmem hiçbiri, onların yaptığı gibi, nerede ve kimlerin arasında olursa olsun canları istedi mi ya pek zor ya da gereksiz konular üzerine ince ince tartışmaktan daha büyük olabilir mi. Dün bu gençler, istemediğimiz ve karşı çıktığımız hâlde, bizi buna zorladılar.

2.18

Hoc vitio cumulata est eruditissima illa Graecorum natio; itaque quod vim huius mali Graeci non vident, ne nomen quidem ei vitio imposuerunt; ut enim quaeras omnia, quo modo Graeci ineptum appellent, non reperies. Omnium autem ineptiarum, quae sunt innumerabiles, haud sciam an nulla sit maior quam, ut illi solent, quocumque in loco, quoscumque inter homines visum est, de rebus aut difficillimis aut non necessariis argutissime disputare. Hoc nos ab istis adulescentibus facere inviti et recusantes heri coacti sumus.

2.19Catulus: Crassus, kendi şehirlerinde ünlenmiş ve büyük olmuş Yunanlar bile —senin olduğun, hepimizin de kendi devletimizde olmak istediğimiz gibi büyük adamlar— kulaklarımıza zorla dolan bu Yunanlara benzemezlerdi; ama boş vakitlerinde bu tür sohbetlerden ve tartışmalardan da kaçmazlardı.

2.19

Tum Catulus ne Graeci quidem, inquit Crasse, qui in civitatibus suis clari et magni fuerunt, sicuti tu es nosque omnes in nostra re publica volumus esse, horum Graecorum, qui se inculcant auribus nostris, similes fuerunt, nec in otio sermones huius modi disputationesque fugiebant.

2.20Zamanı, yeri ve insanları hesaba katmayanlar sana yersiz görünüyorsa —ki öyle görünmeleri gerekir—, bu yer mi sana uygun görünmüyor? Şimdi gezindiğimiz bu revak, güreş meydanı ve şurada burada duran oturma yerleri gymnasionları ve Yunanların tartışmalarını bir bakıma hatırlatıyor. Yoksa zaman mı uygunsuz? Oysa nadiren ele geçen bu geniş boş vakit şimdi bize, can atarak beklediğimiz bir anda verildi. Yoksa insanlar mı bu tür bir tartışmaya yabancı? Oysa hepimiz bu uğraşlar olmadan hayatı hayat saymayan kişileriz.

2.20

Ac si tibi videntur, qui temporis, qui loci, qui hominum rationem non habent, inepti, sicut debent videri, num tandem aut locus hic non idoneus videtur, in quo porticus haec ipsa, ubi nunc ambulamus, et palaestra et tot locis sessiones gymnasiorum et Graecorum disputationum memoriam quodam modo commovent? Aut num importunum tempus in tanto otio, quod et raro datur et nunc peroptato nobis datum est? Aut homines ab hoc genere disputationis alieni, qui omnes ei sumus, ut sine his studiis vitam nullam esse ducamus.

2.21Crassus: Ben bütün bunları başka türlü yorumluyorum. Önce şunu düşünüyorum, Catulus: Güreş meydanını, oturma yerlerini ve revakları Yunanlar bile tartışma için değil, idman ve eğlence için icat ettiler. Çünkü gymnasionlar, filozoflar oralarda gevezelik etmeye başlamadan yüzyıllar önce icat edildi. Şimdi bile, bütün gymnasionları filozoflar tuttuğu hâlde, dinleyicileri filozofu dinlemektense disk sesini dinlemeyi tercih ederler: Disk tınlar tınlamaz, en büyük ve en ciddi konular üzerine tartışan filozofu konuşmasının ortasında bırakıp hep birlikte yağlanmaya koşarlar. Böylece en hafif eğlenceyi, kendilerinin dediğine göre en ciddi faydaya tercih ederler.

2.21

Omnia ista inquit Crassus ego alio modo interpretor, qui primum palaestram et sedes et porticus etiam ipsos, Catule, Graecos exercitationis et delectationis causa non disputationis invenisse arbitror; nam et saeculis multis ante gymnasia inventa sunt, quam in eis philosophi garrire coeperunt, et hoc ipso tempore, cum omnia gymnasia philosophi teneant, tamen eorum auditores discum audire quam philosophum malunt; qui simul ut increpuit, in media oratione de maximis rebus et gravissimis disputantem philosophum omnes unctionis causa relinquunt; ita levissimam delectationem gravissimae, ut ipsi ferunt, utilitati anteponunt.

2.22Boş vaktimiz olduğunu söylemene katılıyorum; ama boş vaktin meyvesi zihni germek değil, gevşetmektir. Kayınpederimden çok kez duydum: Kendi kayınpederi Laelius'un hemen her zaman Scipio ile kıra çıktığını, şehirden kıra adeta zincirlerinden kurtulup uçtuklarında inanılmaz derecede çocuklaştıklarını anlatırdı. Böyle adamlar hakkında söylemeye cesaret edemem, ama Scaevola'nın anlattığına göre Caieta'da ve Laurentum'da deniz kabukları ve çakıl taşları toplarlar, her türlü gönül eğlencesine ve oyuna kendilerini bırakırlarmış.

2.22

Otium autem quod dicis esse, adsentior; verum oti fructus est non contentio animi, sed relaxatio. Saepe ex socero meo audivi, cum is diceret socerum suum Laelium semper fere cum Scipione solitum rusticari eosque incredibiliter repuerascere esse solitos, cum rus ex urbe tamquam e vinclis evolavissent. Non audeo dicere de talibus viris, sed tamen ita solet narrare Scaevola, conchas eos et umbilicos ad Caietam et ad Laurentum legere consuesse et ad omnem animi remissionem ludumque descendere.

2.23Çünkü durum şudur: Kuşların yavrulamak ve kendi işlerini görmek için yuva yapıp ördüklerini, bir işi bitirince de yorgunluklarını atmak için işten kurtulup oraya buraya serbestçe uçuştuklarını görürüz. Bunun gibi bizim zihinlerimiz de forumdaki işlerden ve şehirdeki uğraşlardan yorulunca, kaygıdan ve emekten kurtulup coşmak, uçuşmak ister.

2.23

Sic enim res sese habet, ut, quem ad modum volucris videmus procreationis atque utilitatis suae causa effingere et construere nidos, easdem autem, cum aliquid effecerint, levandi laboris sui causa passim ac libere solutas opere volitare, sic nostri animi negotiis forensibus atque urbano opere defessi gestiant ac volitare cupiant vacui cura ac labore.

2.24Bu yüzden Curius davasında Scaevola'ya söylediğim şeyi düşündüğümden başka türlü söylemedim. "Scaevola," dedim, "senin yazdığından başka hiçbir vasiyet usulüne uygun yapılmış sayılmayacaksa, bütün vatandaşlar tabletlerimizi alıp sana geliriz, herkesin vasiyetini tek başına sen yazarsın. Peki o zaman kamu işini ne zaman göreceksin? Dostlarınınkini ne zaman? Kendininkini ne zaman? Hiçbir iş görmemeye ne zaman vakit bulacaksın?" Sonra şunu ekledim: "Bana kalırsa arada bir hiçbir şey yapmadan duramayan adam hür değildir." Catulus, bu görüşümden dönmüş değilim; buraya geldiğimde beni sevindiren de tam bu hiçbir şey yapmamak, düpedüz aylaklık etmek.

2.24

Itaque illud ego, quod in causa Curiana Scaevolae dixi, non dixi secus ac sentiebam: nam si, inquam Scaevola, nullum erit testamentum recte factum, nisi quod tu scripseris, omnes ad te cives cum tabulis veniemus, omnium testamenta tu scribes unus. Quid igitur? inquam quando ages negotium publicum? quando amicorum? quando tuum? quando denique nihil ages? Tum illud addidi mihi enim liber esse non videtur, qui non aliquando nihil agit. In qua permaneo, Catule, sententia meque, cum huc veni, hoc ipsum nihil agere et plane cessare delectat.

2.25Üçüncü olarak eklediğin şeye, yani sizin bu uğraşlar olmadan hayatı tatsız bulan kişiler olduğunuza gelince, bu beni tartışmaya özendirmek şöyle dursun, caydırıyor bile. Bilgili ve çok nüktedan bir adam olan Gaius Lucilius, yazdıklarının ne pek cahiller ne de pek bilgililer tarafından okunmasını istemediğini söylerdi; çünkü birileri hiçbir şey anlamaz, ötekiler ise belki kendisinden fazlasını anlardı. Bu konuda şunu da yazmıştı: "Persius okusun istemem" —bildiğimiz gibi Persius bizim insanlarımızın hemen hepsinden daha bilgiliydi—; "Laelius Decumus okusun isterim" —onu da iyi ve kültürsüz olmayan, ama Persius'la kıyaslanamayacak bir adam olarak tanıdık. Ben de şimdi bu uğraşlarımız üzerine tartışmam gerekseydi, bunu köylülerin önünde yapmak istemezdim, ama sizin önünüzde hiç istemezdim; çünkü konuşmamın eleştirilmesindense anlaşılmamasını tercih ederim.

2.25

Nam, quod addidisti tertium, vos esse eos, qui vitam insuavem sine his studiis putaretis, id me non modo non hortatur ad disputandum, sed etiam deterret. Nam ut C. Lucilius, homo doctus et perurbanus, dicere solebat ea, quae scriberet neque se ab indoctissimis neque a doctissimis legi velle, quod alteri nihil intellegerent, alteri plus fortasse quam ipse; de quo etiam scripsit Persium non curo legere,—hic fuit enim, ut noramus, omnium fere nostrorum hominum doctissimus—Laelium Decumum volo, quem cognovimus virum bonum et non inlitteratum, sed nihil ad Persium; sic ego, si iam mihi disputandum sit de his nostris studiis, nolim equidem apud rusticos, sed multo minus apud vos; malo enim non intellegi orationem meam quam reprehendi.

2.26Caesar: Catulus, buraya gelmekle iyi bir iş yapmışım gibi geliyor bana; çünkü tartışmayı reddedişinin kendisi benim için pek hoş bir tartışma oldu. Ama sırası gelip belagatin bütünü üzerine konuşacak olan, Cotta'nın da Sulpicius'un da çoktandır beklediği Antonius'u neden engelliyoruz?

2.26

Tum Caesar equidem, inquit Catule, iam mihi videor navasse operam, quod huc venerim; nam haec ipsa recusatio disputationis disputatio quaedam fuit mihi quidem periucunda. Sed cur impedimus Antonium, cuius audio esse partis, ut de tota eloquentia disserat, quemque iam dudum et Cotta et Sulpicius exspectat.

2.27Crassus: Sizden bir şey koparmadıkça ne Antonius'un tek kelime etmesine izin veririm ne de kendim ağzımı açarım—

Catulus: Neymiş o?

Crassus: Bugün burada kalmanız.

Catulus kardeşine gideceğine söz verdiği için duraksarken Iulius atılmış:

Iulius: İkimiz adına ben cevap veriyorum: Kalacağız. Hem bu şartla, tek kelime etmesen bile beni tutabilirdin.

2.27

Ego vero inquit Crassus neque Antonium verbum facere patiar et ipse obmutescam, nisi prius a vobis impetraro—Quidnam? inquit Catulus. Ut hic sitis hodie. Tum, cum ille dubitaret, quod ad fratrem promiserat, ego inquit Iulius pro utroque respondeo: sic faciemus; atque ista quidem condicione, vel ut verbum nullum faceres, me teneres.

2.28Bunun üzerine Catulus gülümseyerek şöyle demiş:

Catulus: Benim tereddüdüm de böylece kesilip atıldı; çünkü evde bir hazırlık emri vermemiştim, konuğu olacağım bu adam da benim fikrimi sormadan bu kadar kolay söz verdi.

Sonra herkes gözlerini Antonius'a dikmiş. O da şöyle demiş:

Antonius: Dinleyin bakalım, dinleyin; okuldan çıkmış, hocadan ders almış, Yunan edebiyatıyla yetişmiş bir adamı dinleyeceksiniz! Üstelik dinleyicilere Catulus da katıldığı için daha büyük bir güvenle konuşacağım; çünkü ona yalnız biz Latin dilinin inceliğini ve zarafetini değil, Yunanlar bile kendi dillerininkini teslim ederler.

2.28

Hic Catulus adrisit et simul, praecisa inquit mihi quidem est dubitatio, quoniam neque domi imperaram et hic, apud quem eram futurus, sine mea sententia tam facile promisit. Tum omnes oculos in Antonium coniecerunt, et ille audite vero, audite, inquit hominem enim audietis de schola atque a magistro et Graecis litteris eruditum, et eo quidem loquar confidentius, quod Catulus auditor accessit, cui non solum nos Latini sermonis, sed etiam Graeci ipsi solent suae linguae subtilitatem elegantiamque concedere.

2.29Ama bu işin bütünü, adına ister ustalık ister konuşma merakı denilsin, ona biraz da yüzsüzlük katılmadıkça hiçbir şey olamaz; bunun için, öğrencilerim, size kendimin hiç öğrenmediği bir şeyi, bu türün bütünü hakkında ne düşündüğümü öğreteceğim.

2.29

Sed quia tamen hoc totum, quicquid est, sive artificium sive studium dicendi, nisi accessit os, nullum potest esse, docebo vos, discipuli, id quod ipse non didici, quid de omni genere sentiam.

2.30Herkes gülüşünce sözüne şöyle devam etmiş:

Antonius: Bana kalırsa bu iş, bir yetenek olarak parlak, bir sanat olarak vasattır. Çünkü sanat bilinen şeylerin işidir; hatibin bütün faaliyeti ise ilme değil kanaatlere dayanır. Zira hem bilmeyenlerin önünde konuşuruz hem de kendimizin bilmediği şeyleri söyleriz. Bu yüzden dinleyenler aynı konuda bir gün bir şey düşünüp öbür gün başka bir karar verir; biz de çoğu zaman birbirine zıt davalar savunuruz. Yalnız Crassus'un bazen bana karşı, benim de bazen Crassus'a karşı konuşmamız değil bu; ki o zaman ikimizden biri ister istemez yanlış söylüyordur. Ama ikimizden her biri aynı konuda bir gün bir şeyi, başka bir gün başka bir şeyi de savunur; oysa doğru olan birden fazla olamaz. Demek ki yalana dayanan, çoğu zaman ilme ulaşamayan, insanların kanaatlerinin, sık sık da yanılgılarının peşine düşen bir iş hakkında konuşacağım; dinlemek için bir sebep görüyorsanız buyurun.

2.30

Hic postea quam adriserunt, res mihi videtur esse inquit facultate praeclara, arte mediocris; ars enim earum rerum est, quae sciuntur; oratoris autem omnis actio opinionibus, non scientia, continetur; nam et apud eos dicimus, qui nesciunt, et ea dicimus, quae nescimus ipsi; itaque et illi alias aliud eisdem de rebus et sentiunt et iudicant et nos contrarias saepe causas dicimus, non modo ut Crassus contra me dicat aliquando aut ego contra Crassum, cum alterutri necesse sit falsum dicere, sed etiam ut uterque nostrum eadem de re alias aliud defendat, cum plus uno verum esse non possit. Ut igitur in eius modi re, quae mendacio nixa sit, quae ad scientiam non saepe perveniat, quae opiniones hominum et saepe errores aucupetur, ita dicam, si causam putatis esse, cur audiatis.

2.31Catulus: Görüyoruz, hem de çok güçlü bir sebep; üstelik gösterişe hiç kaçmayacağın anlaşılıyor. Çünkü söze, kendi sandığın gibi övüngenlikle değil, bir tür ağırbaşlılık taslamaktan çok gerçekten yola çıkarak başladın.

2.31

Nos vero et valde quidem Catulus inquit putamus atque eo magis, quod nulla mihi ostentatione videris esse usurus; exorsus es enim non gloriose, ut tu putas, magis a veritate, quam a nescio qua dignitate.

2.32Antonius: Bu işin kendisi hakkında en yüce sanat olmadığını nasıl itiraf ettiysem, şunu da iddia ediyorum: İnsanların gönüllerini evirip çevirmek ve isteklerini yakalamak için pek keskin bazı kurallar verilebilir. Biri bu konudaki bilgiye büyük bir sanat demek isterse karşı çıkmam. Çünkü mahkemelerde çoğu kimse davaları gelişigüzel, hiçbir yönteme dayanmadan savunurken bazıları alıştırma sayesinde ya da belli bir tecrübeyle bunu daha ustaca yapıyorsa, bazılarının ötekilerden neden daha iyi konuştuğunu dikkatle gözleyen kişinin bunu kayda geçirebileceğinden şüphe yoktur. Öyleyse bunu bütün alan için yapan kişi, tam anlamıyla bir sanat değilse bile sanata benzer bir şey bulmuş olur.

2.32

Ut igitur de ipso genere sum confessus, inquit Antonius artem esse non maximam, sic illud adfirmo, praecepta posse quaedam dari peracuta ad pertractandos animos hominum et ad excipiendas eorum voluntates. Huius rei scientiam si quis volet magnam quandam artem esse dicere, non repugnabo; etenim cum plerique temere ac nulla ratione causas in foro dicant, non nulli autem propter exercitationem aut propter consuetudinem aliquam callidius id faciant, non est dubium quin, si quis animadverterit, quid sit, qua re alii melius quam alii dicant, id possit notare: ergo id qui toto in genere fecerit, is si non plane artem, at quasi artem quandam invenerit.

2.33Keşke mahkemede ve davalarda bu şeyleri gördüğümü sandığım gibi, şimdi de bunların nasıl bulunduğunu sizin için araştırıp ortaya koyabilsem! Ama kendi payıma düşeni sonra düşünürüm. Şimdi kendimi inandırdığım şu düşünceyi ileri sürüyorum: Bu bir sanat olmasa bile kusursuz bir hatipten daha parlak bir şey yoktur. Çünkü her barışçı ve hür devlette egemen olan konuşmanın faydasını bir yana bıraksam bile, konuşma yeteneğinin kendisinde öyle büyük bir zevk vardır ki insanların kulaklarına ya da zihinlerine bundan daha hoş bir şey ulaşamaz.

2.33

Atque utinam, ut mihi illa videor videre in foro atque in causis, item nunc, quem ad modum ea reperirentur, possem vobis exquirere! Sed de me videro; nunc hoc propono, quod mihi persuasi, quamvis ars non sit, tamen nihil esse perfecto oratore praeclarius; nam ut usum dicendi omittam, qui in omni pacata et libera civitate dominatur, tanta oblectatio est in ipsa facultate dicendi, ut nihil hominum aut auribus aut mentibus iucundius percipi possit.

2.34Ölçülü bir konuşmadan daha tatlı bir ezgi bulunabilir mi? Kelimelerin ustaca kurulmuş bir bağlanışından daha ahenkli bir şiir? Taklit edilen gerçeği canlandıran bir oyuncu, gerçeğin kendisini üstlenen bir hatipten daha hoş olabilir mi? Sık ve keskin fikirlerden daha ince, parlak kelimelerle aydınlatılmış bir konudan daha hayranlık uyandırıcı, her türlü malzemeyle doldurulmuş bir konuşmadan daha dolgun ne vardır? Süslü ve ağırbaşlı söylenmesi gereken hiçbir konu yoktur ki hatibe özgü olmasın.

2.34

Qui enim cantus moderata oratione dulcior inveniri potest? Quod carmen artificiosa verborum conclusione aptius? Qui actor imitanda quam orator suscipienda veritate iucundior? Quid autem subtilius quam crebrae acutaeque sententiae? Quid admirabilius quam res splendore inlustrata verborum? Quid plenius quam omni genere rerum cumulata oratio? Neque ulla non propria oratoris res est, quae quidem ornate dici graviterque debet.

2.35En büyük işlerde öğüt verirken düşünceyi vakarla açmak onun işidir; gevşemiş bir halkı coşturmak da gemi azıya almış bir halkı yatıştırmak da onun işidir. İnsanların hilesi aynı yetenekle helâke, dürüstlüğü aynı yetenekle kurtuluşa çağrılır. Kim fazilete daha ateşli bir şekilde teşvik edebilir, kim kötülüklerden daha sert bir şekilde alıkoyabilir, kim kötüleri daha acı bir dille kınayabilir, kim iyileri daha süslü bir dille övebilir, kim suçlayarak arzuyu daha şiddetle kırabilir? Kim teselli ederek kederi daha yumuşak bir şekilde hafifletebilir?

2.35

Huius est in dando consilio de maximis rebus cum dignitate explicata sententia; eiusdem et languentis populi incitatio et effrenati moderatio; eadem facultate et fraus hominum ad perniciem et integritas ad salutem vocatur. Quis cohortari ad virtutem ardentius, quis a vitiis acrius revocare, quis vituperare improbos asperius, quis laudare bonos ornatius, quis cupiditatem vehementius frangere accusando potest? Quis maerorem levare mitius consolando?

2.36Zamanların tanığı, hakikatin ışığı, hatıranın hayatı, hayatın öğretmeni, eskiliğin habercisi olan tarihi de hatibin sesinden başka hangi ses ölümsüzlüğe emanet eder? Kelimeleri bulmanın ya da seçmenin ilmini iddia eden başka bir sanat varsa; hatipten başka birinin bir konuşmayı biçimlendirdiği, onu kelime ve düşünce süsleriyle çeşitlendirip renklendirdiği söyleniyorsa; ya da delillerin, düşüncelerin, en sonunda da tasnifin ve düzenin yolunu bu tek sanattan başka bir yerden öğreten varsa, ya bu sanatın iddia ettiği şeyin ona yabancı olduğunu ya da onun başka bir sanatla ortak olduğunu kabul edelim. Ama bu yöntem ve öğreti yalnız bu sanattaysa, başka sanatlardan bazı kişilerin iyi konuşmuş olması, onun bu tek sanata özgü olduğunu hiç azaltmaz.

2.36

Historia vero testis temporum, lux veritatis, vita memoriae, magistra vitae, nuntia vetustatis, qua voce alia nisi oratoris immortalitati commendatur? Nam si qua est ars alia, quae verborum aut faciendorum aut legendorum scientiam profiteatur; aut si quisquam dicitur nisi orator formare orationem eamque variare et distinguere quasi quibusdam verborum sententiarumque insignibus; aut si via ulla nisi ab hac una arte traditur aut argumentorum aut sententiarum aut denique discriptionis atque ordinis, fateamur aut hoc, quod haec ars profiteatur, alienum esse aut cum alia aliqua arte esse commune: sed si in hac una est ea ratio atque doctrina, non, si qui aliarum artium bene locuti sunt, eo minus id est huius unius proprium;

2.37Tersine, dün Crassus'un dediği gibi hatip başka sanatlara ait konularda, onları öğrenmiş olması şartıyla, en iyi biçimde konuşabilir; öteki sanatların erbabı da kendi konularını bu sanattan bir şey öğrenmişlerse daha süslü anlatırlar.

2.37

sed ut orator de eis rebus, quae ceterarum artium sunt, si modo eas cognovit, ut heri Crassus dicebat, optime potest dicere, sic ceterarum artium homines ornatius illa sua dicunt, si quid ab hac arte didicerunt.

2.38Bir çiftçi tarım üzerine, ya da birçoklarının yaptığı gibi bir hekim hastalıklar üzerine, ya da bir ressam resim üzerine güzel bir dille yazmış ya da konuşmuşsa, bundan ötürü belagat o sanatın malı sayılmamalıdır. İnsan yaratılışında belagate büyük bir yatkınlık bulunduğu için, pek çok kişi hiç öğrenim görmeden de her tür konuda ve sanatta ondan bir parça edinir. Ama her şeyin kendine özgü olanı, her sanatın ne öğrettiğine bakınca anlaşılabilse de şundan daha kesin bir şey olamaz: Öteki bütün sanatlar belagat olmadan da kendi işlerini görebilir, hatip ise o olmadan adını taşıyamaz. Öyle ki ötekiler güzel konuşuyorsa bunda hatipten bir şey almışlardır; hatip ise kendi evindeki servetle donanmamışsa konuşma zenginliğini başka hiçbir yerden bulamaz.

2.38

Neque enim si de rusticis rebus agricola quispiam aut etiam, id quod multi, medicus de morbis aut si de pingendo pictor aliquis diserte scripserit aut dixerit, idcirco illius artis putanda est eloquentia; in qua quia vis magna est in hominum ingeniis, eo multi etiam sine doctrina aliquid omnium generum atque artium consequuntur; sed, quid cuiusque sit proprium, etsi ex eo iudicari potest, cum videris, quid quaeque doceat, tamen hoc certius esse nihil potest, quam quod omnes artes aliae sine eloquentia suum munus praestare possunt, orator sine ea nomen obtinere suum non potest; ut ceteri, si diserti sint, aliquid ab hoc habeant, hic, nisi domesticis se instruxerit copiis, aliunde dicendi copiam petere non possit.

2.39O zaman Catulus şöyle demiş:

Catulus: Antonius, konuşmanın bu akışı araya girilerek kesinlikle bölünmemeli; yine de katlanacak ve beni bağışlayacaksın. Çünkü Üç Kuruşluk Adam'daki adamın dediği gibi haykırmadan edemiyorum: Hatibin gücünü hem öyle ince ince dile getirdin hem de öyle bol bol övdün ki! Belagati övmek ise en iyi şekilde belagat sahibinin harcıdır; çünkü onu överken övdüğü şeyin kendisini kullanması gerekir. Ama sürdür; zira sana katılıyorum: Güzel konuşmak bütünüyle sizin alanınızdır, bunu başka bir sanatta yapan da kendinin ya da kendine özgü olmayan, başka yerden alınmış bir nimeti kullanmaktadır.

2.39

Tum Catulus etsi, inquit Antoni, minime impediendus est interpellatione iste cursus orationis tuae, patiere tamen mihique ignosces; non enim possum quin exclamem, ut ait ille in Trinummo: ita vim oratoris cum exprimere subtiliter visus es, tum laudare copiosissime; quod quidem eloquentem vel optime facere oportet, ut eloquentiam laudet; debet enim ad eam laudandam ipsam illam adhibere, quam laudat. Sed perge porro; tibi enim adsentior vestrum esse hoc totum diserte dicere, idque si quis in alia arte faciat, eum adsumpto aliunde uti bono, non proprio nec suo.

2.40Crassus: Antonius, gece seni bizim için cilalamış, insan etmiş. Çünkü dünkü konuşmada, Caecilius'un deyişiyle "tek bir işe yarayan", bir kürekçi ya da hamal gibi bir hatip tasvir etmiştin bize; inceliksiz, kaba saba biri.

Antonius: Dün kendime şunu hedef koymuştum: Seni çürütürsem bu öğrencileri senden koparıp alacaktım. Şimdi Catulus'la Caesar dinlerken seninle kavga etmekten çok kendi düşündüğümü söylemem gerektiğini düşünüyorum.

2.40

Et Crassus nox te inquit nobis, Antoni, expolivit hominemque reddidit; nam hesterno sermone unius cuiusdam operis, ut ait Caecilius, remigem aliquem aut baiulum nobis oratorem descripseras, inopem quendam humanitatis atque inurbanum. Tum Antonius heri enim inquit hoc mihi proposueram, ut, si te refellissem, hos a te discipulos abducerem; nunc, Catulo audiente et Caesare, videor debere non tam pugnare tecum quam quid ipse sentiam dicere.

2.41Bahsettiğimiz bu kişiyi mahkemeye, vatandaşların gözleri önüne yerleştireceğimize göre, sırada ona hangi işi vereceğimizi, onu hangi vazifenin başına getirmek istediğimizi görmek var. Dün siz, Catulus ve Caesar, burada değilken Crassus sanatı bölümlere ayırırken Yunanların çoğunun ortaya koyduğunu kısaca ortaya koydu; kendi düşündüğünü değil, onların söylediklerini gösterdi: Belagatin içinde dolaştığı iki ana soru türü vardır, biri belirsiz, öbürü belirli.

2.41

Sequitur igitur, quoniam nobis est hic, de quo loquimur, in foro atque in oculis civium constituendus, ut videamus, quid ei negoti demus cuique eum muneri velimus esse praepositum; nam Crassus heri, cum vos, Catule et Caesar, non adessetis, posuit breviter in artis distributione idem, quod Graeci plerique posuerunt, neque sane quid ipse sentiret, sed quid ab illis diceretur, ostendit: duo prima genera quaestionum esse, in quibus eloquentia versaretur, unum infinitum, alterum certum.

2.42Belirsiz derken bir şeyin genel olarak sorulduğu türü kastediyor gibiydi; örneğin belagat arzu edilmeye değer mi, makamlar arzu edilmeye değer mi gibi. Belirli tür ise kişiler, belli ve tanımlanmış bir olay üzerinde bir şeyin sorulduğu türdür; mahkemelerde, vatandaşların davalarında ve anlaşmazlıklarında görülen konular böyledir.

2.42

Infinitum mihi videbatur id dicere, in quo aliquid generatim quaereretur, hoc modo: expetendane esset eloquentia? expetendine honores? Certum autem, in quo quid in personis et in constituta re et definita quaereretur; cuius modi sunt, quae in foro atque in civium causis disceptationibusque versantur.

2.43Bunlar da bana göre ya bir davayı savunmaya ya da öğüt vermeye dayanır. Çünkü Crassus'un da değindiği, işittiğime göre bu konulara en çok ışık tutan Aristoteles'in de eklediği o üçüncü tür, gerekli olsa bile o kadar zorunlu değildir.

Catulus: Neymiş o? Övgü konuşmaları mı? Çünkü üçüncü tür olarak bunun gösterildiğini görüyorum.

2.43

Ea mihi videntur aut in lite oranda aut in consilio dando esse posita; nam illud tertium, quod et a Crasso tactum est et, ut audio, ipse Aristoteles, qui haec maxime inlustravit, adiunxit, etiam si opus est, minus est tamen necessarium. Quidnam? inquit Catulus; an laudationes? Id enim video poni genus tertium.

2.44Antonius: Evet. Hatta bu türde, ikinizin annesi Popilia'yı sen övdüğünde benim de orada bulunan herkesin de büyük bir zevk aldığını biliyorum; sanırım bizim devletimizde bu onur ilk kez bir kadına gösterilmişti. Ama söylediğimiz her şeyin sanata ve kurallara bağlanması gerektiğini düşünmüyorum.

2.44

Ita, inquit Antonius et in eo quidem genere scio et me et omnis, qui adfuerunt, delectatos esse vehementer, cum a te est Popilia, mater vestra, laudata, cui primum mulieri hunc honorem in nostra civitate tributum puto. Sed non omnia, quaecumque loquimur, mihi videntur ad artem et ad praecepta esse revocanda;

2.45Çünkü konuşmanın bütün süslerinin alındığı kaynaklardan övgüyü de süslemek mümkün olacak, o temel bilgileri aramaya da gerek kalmayacaktır. Kimse öğretmese bile bir insanda neyin övülmesi gerektiğini bilmeyen var mı? Crassus'un sansörken meslektaşına karşı yaptığı o konuşmanın başında söylediklerini esas alalım: Tabiatın ya da talihin insanlara verdiği şeylerde yenilmeye gönül rahatlığıyla katlanabileceğini, insanların kendi kendilerine edinebilecekleri şeylerde ise yenilmeye katlanamayacağını söylemişti. Bunu esas alırsak birini övecek kişi talihin nimetlerini anlatması gerektiğini anlar.

2.45

ex eis enim fontibus, unde omnia ornamenta dicendi sumuntur, licebit etiam laudationem ornare neque illa elementa desiderare, quae ut nemo tradat, quis est qui nesciat, quae sint in homine laudanda? Positis enim eis rebus, quas Crassus in illius orationis suae, quam contra conlegam censor habuit, principio dixit: quae natura aut fortuna darentur hominibus, in eis rebus se vinci posse animo aequo pati; quae ipsi sibi homines parare possent, in eis rebus se pati non posse vinci; qui laudabit quempiam, intelleget exponenda sibi esse fortunae bona;

2.46Bunlar soy, para, akrabalar, dostlar, servet, sağlık, güzellik, güç, zekâ ve ya bedene ya da dışarıya ait öteki şeylerdir. Övülen kişi bunlara sahipse onları iyi kullandığını, sahip değilse onlardan bilgece yoksun kaldığını, kaybettiyse ölçülülükle katlandığını söyleyecektir. Sonra övdüğü kişinin neyi bilgece, neyi cömertçe, neyi cesurca, neyi adilce, neyi büyüklükle, neyi dindarca, neyi kadirşinaslıkla, neyi insanca, kısacası neyi herhangi bir faziletle yaptığını ya da neye katlandığını gösterecektir. Övmek isteyen bunları ve bu türden şeyleri kolayca görür; yermek isteyen de bunların zıtlarını.

2.46

ea sunt generis, pecuniae, propinquorum, amicorum, opum, valetudinis, formae, virium, ingeni et ceterarum rerum, quae sunt aut corporis aut extraneae; si habuerit, bene rebus eis usum; si non habuerit, sapienter caruisse; si amiserit, moderate tulisse; deinde, quid sapienter is, quem laudet, quid liberaliter, quid fortiter, quid iuste, quid magnifice, quid pie, quid grate, quid humaniter, quid denique cum aliqua virtute aut fecerit aut tulerit: haec et quae sunt eius generis facile videbit, qui volet laudare; et qui vituperare, contraria.

2.47Catulus: Peki, işin düzeni içinde yer aldığına göre bunu neden üçüncü bir tür saymakta tereddüt ediyorsun? Daha kolay diye onu sayının dışında bırakmak gerekmez.

Antonius: Çünkü hatibin başına bazen gelen her şeyi, ne kadar küçük olursa olsun, sanki kendi kuralları olmadan hiçbir şey söylenemezmiş gibi ele almak istemiyorum.

2.47

Cur igitur dubitas, inquit Catulus, facere hoc tertium genus, quoniam est in ratione rerum? Non enim, si est facilius, eo de numero quoque est excerpendum. Quia nolo, inquit, omnia, quae cadunt aliquando in oratorem, quamvis exigua sint, ea sic tractare, quasi nihil possit dici sine praeceptis suis;

2.48Mesela çoğu zaman tanıklık etmek gerekir, hatta bazen daha özenli bir şekilde; fitneci ve kargaşacı bir vatandaş olan Sextus Titius aleyhine benim de böyle yapmam gerekmişti. O tanıklığımda konsüllüğümdeki bütün tasarılarımı, halk tribunu olan o adama devlet uğruna nasıl direndiğimi açıkladım; onun devlete karşı yaptığını düşündüğüm şeyleri ortaya koydum. Uzun süre tutuldum, çok şey dinledim, çok şeye cevap verdim. Şimdi belagat üzerine kurallar koyarken tanıklık etmek hakkında da sanki bir sanatmış gibi bir şeyler öğretmeyi uygun bulur musun?

2.48

nam et testimonium saepe dicendum est ac non numquam etiam accuratius, ut mihi etiam necesse fuit in Sex. Titium, seditiosum civem et turbulentum; explicavi in eo testimonio dicendo omnia consilia consulatus mei, quibus illi tribuno plebis pro re publica restitissem, quaeque ab eo contra rem publicam facta arbitrarer, exposui; diu retentus sum, multa audivi, multa respondi. Num igitur placet, cum de eloquentia praecipias, aliquid etiam de testimoniis dicendis quasi in arte tradere.

2.49Catulus: Hiç gerek yok.

Antonius: Peki, en büyük adamların sık sık başına geldiği gibi, bir komutanın senatoya, ya da senatonun bir komutana, bir krala ya da bir halka verdiği görevlerin anlatılması gerekiyorsa? Bu tür işlerde daha özenli bir konuşma tarzı kullanmak gerektiği için bunu da davaların bir bölümü saymak ya da kendine özgü kurallarla donatmak gerekir mi?

Catulus: Asla. Güzel konuşan bir adam bu tür işlerde öteki konulardan ve davalardan kazandığı yetenekten yoksun kalmaz.

2.49

Nihil sane inquit Catulus necesse est. Quid si, quod saepe summis viris accidit, mandata sint exponenda aut in senatu ab imperatore aut ad imperatorem aut ad regem aut ad populum aliquem a senatu, num quia genere orationis in eius modi causis accuratiore est utendum, idcirco pars etiam haec causarum numeranda videtur aut propriis praeceptis instruenda? Minime vero, inquit Catulus; non enim deerit homini diserto in eius modi rebus facultas ex ceteris rebus et causis comparata.

2.50Antonius: Öyleyse sık sık güzel bir dille yapılması gereken, biraz önce belagati överken hatibe ait olduğunu söylediğim şeyler de böyledir: Azarlamanın, teşvikin, tesellinin bölümlemede kendine ait bir yeri, belli bir kurallar türü yoktur; ama bunlar da bir davada söylenenlerden aşağı kalmayacak bir güzellikle yapılmalıdır, içlerinde konuşmanın en yüce süslerini gerektirmeyen hiçbir şey yoktur. Yine de bu işler sanat kitaplarından kural beklemez.

2.50

Ergo item inquit illa, quae saepe diserte agenda sunt et quae ego paulo ante, cum eloquentiam laudarem, dixi oratoris esse, neque habent suum locum ullum in divisione partium neque certum praeceptorum genus et agenda sunt non minus diserte, quam quae in lite dicuntur, obiurgatio, cohortatio, consolatio, quorum nihil est, quod non summa dicendi ornamenta desideret; sed ex artificio res istae praecepta non quaerunt.

2.51Catulus: Bütünüyle katılıyorum.

Antonius: Peki, sence tarih yazmak konuşmada nasıl bir hatibin, ne kadar büyük bir adamın işidir?

Catulus: Yunanların yazdığı gibi yazılacaksa en büyüğünün; bizimkilerin yazdığı gibiyse hatibe hiç gerek yok, yalancı olmamak yeter.

Antonius: Ama bizimkileri küçümseme; Yunanların kendileri de başlangıçta tıpkı bizim Cato, Pictor ve Piso gibi yazarlardı.

2.51

Plane inquit Catulus adsentior. Age vero, inquit Antonius qualis oratoris et quanti hominis in dicendo putas esse historiam scribere? Si, ut Graeci scripserunt, summi, inquit Catulus; si, ut nostri, nihil opus est oratore; satis est non esse mendacem. Atqui, ne nostros contemnas, inquit Antonius, Graeci quoque ipsi sic initio scriptitarunt, ut noster Cato, ut Pictor, ut Piso;

2.52Çünkü tarih, yıllıkların derlenmesinden başka bir şey değildi. Bu yüzden ve kamu hatırasını korumak için Roma'nın başlangıcından başrahip Publius Mucius'a kadar başrahip her yılın bütün olaylarını yazıya geçirir, beyaz bir levhaya kaydeder ve halkın öğrenebilmesi için levhayı evinin önüne asardı. Bunlara bugün de Annales Maximi (Büyük Yıllıklar) denir.

2.52

erat enim historia nihil aliud nisi annalium confectio, cuius rei memoriaeque publicae retinendae causa ab initio rerum Romanarum usque ad P. Mucium pontificem maximum res omnis singulorum annorum mandabat litteris pontifex maximus referebatque in album et proponebat tabulam domi, potestas ut esset populo cognoscendi, eique etiam nunc annales maximi nominantur.

2.53Bu yazış tarzını pek çok kişi izledi; hiçbir süs kullanmadan yalnız zamanların, kişilerin, yerlerin ve olayların kaydını bıraktılar. Yunanlarda Pherekydes, Hellanikos, Akusilaos ve daha pek çokları nasılsa, bizim Cato, Pictor ve Piso da öyledir. Bunlar konuşmanın hangi şeylerle süslendiğini bilmezler, çünkü bu şeyler buraya daha yeni getirildi; söylediklerinin anlaşılması şartıyla kısalığı konuşmanın tek övgüye değer yanı sayarlar.

2.53

Hanc similitudinem scribendi multi secuti sunt, qui sine ullis ornamentis monumenta solum temporum, hominum, locorum gestarumque rerum reliquerunt; itaque qualis apud Graecos Pherecydes, Hellanicus, Acusilas fuit aliique permulti, talis noster Cato et Pictor et Piso, qui neque tenent, quibus rebus ornetur oratio—modo enim huc ista sunt importata—et, dum intellegatur quid dicant, unam dicendi laudem putant esse brevitatem.

2.54Crassus'un dostu, mükemmel bir adam olan Antipater biraz yükseldi ve tarihe daha görkemli bir ses kattı; ötekiler olayları süsleyenler değil, yalnız anlatanlardı.

Catulus: Dediğin gibi. Ama o Caelius da tarihi ne renk çeşitliliğiyle süsledi ne de kelimelerin düzeniyle, konuşmanın yumuşak ve düzgün akışıyla bu eseri cilaladı. Çok bilgili de olmayan, konuşmaya da pek yatkın olmayan bir adam olarak elinden geldiği kadar kabaca yonttu; ama dediğin gibi kendinden öncekileri geçti.

2.54

Paulum se erexit et addidit maiorem historiae sonum vocis vir optimus, Crassi familiaris, Antipater; ceteri non exornatores rerum, sed tantum modo narratores fuerunt. Est, inquit Catulus ut dicis; sed iste ipse Caelius neque distinxit historiam varietate colorum neque verborum conlocatione et tractu orationis leni et aequabili perpolivit illud opus; sed ut homo neque doctus neque maxime aptus ad dicendum, sicut potuit, dolavit; vicit tamen, ut dicis, superiores.

2.55Antonius: Bu işin şimdiye kadar bizim dilimizde parlatılmamış olmasına hiç şaşmamalı; çünkü bizim insanlarımızdan hiçbiri belagate davalarda ve mahkemede parlamaktan başka bir amaçla merak salmaz. Yunanlarda ise en belagatli adamlar mahkeme davalarından uzak durarak başka parlak işlere, en çok da tarih yazmaya yöneldiler. Nitekim bu türü ilk süsleyen o meşhur Herodotos'un davalarla hiç uğraşmadığını işittik; oysa belagati öyle büyüktür ki, Yunanca yazılanları anlayabildiğim kadarıyla, beni çok büyük bir zevke boğar. Ondan sonra Thukydides de bence konuşma ustalığında herkesi kolayca geçti.

2.55

Minime mirum, inquit Antonius si ista res adhuc nostra lingua inlustrata non est; nemo enim studet eloquentiae nostrorum hominum, nisi ut in causis atque in foro eluceat; apud Graecos autem eloquentissimi homines remoti a causis forensibus cum ad ceteras res inlustris tum ad historiam scribendam maxime se applicaverunt: namque et Herodotum illum, qui princeps genus hoc ornavit, in causis nihil omnino versatum esse accepimus; atqui tanta est eloquentia, ut me quidem, quantum ego Graece scripta intellegere possum, magno opere delectet; et post illum Thucydides omnis dicendi artificio mea sententia facile vicit;

2.56Konular onda o kadar sık ve yoğundur ki düşüncelerinin sayısı neredeyse kelimelerinin sayısına yetişir; kelimelerinde de o kadar yerinde ve sıkıdır ki konuların mı konuşmayla, kelimelerin mi düşüncelerle aydınlandığını bilemezsiniz. Ama devlet işlerinde bulunmuş olmasına rağmen onun bile dava savunanlar arasında olduğunu işitmedik. Bu kitapları da devlet işlerinden uzaklaştırıldığı, Atina'da en iyilerin başına gelmesi âdet olduğu üzere sürgüne gönderildiği zaman yazdığı söylenir.

2.56

qui ita creber est rerum frequentia, ut verborum prope numerum sententiarum numero consequatur, ita porro verbis est aptus et pressus, ut nescias, utrum res oratione an verba sententiis inlustrentur: atqui ne hunc quidem, quamquam est in re publica versatus, ex numero accepimus eorum, qui causas dictitarunt; et hos ipsos libros tum scripsisse dicitur, cum a re publica remotus atque, id quod optimo cuique Athenis accidere solitum est, in exsilium pulsus esset;

2.57Onun ardından Syrakusalı Philistos geldi. Tiran Dionysios'un en yakın dostu olduğu hâlde boş vaktini tarih yazmakla geçirdi ve bence en çok Thukydides'i taklit etti. Daha sonra, bir hatibin en ünlü atölyesi diyebileceğimiz yerden çıkan iki üstün yetenek, Theopompos ile Ephoros, hocaları İsokrates'in teşvikiyle tarihe yöneldiler; davalara ise hiç el sürmediler.

2.57

hunc consecutus est Syracosius Philistus, qui, cum Dionysi tyranni familiarissimus esset, otium suum consumpsit in historia scribenda maximeque Thucydidem est, ut mihi videtur, imitatus. Postea vero ex clarissima quasi rhetoris officina duo praestantes ingenio, Theopompus et Ephorus ab Isocrate magistro impulsi se ad historiam contulerunt; causas omnino numquam attigerunt.

2.58Nihayet felsefeden gelenler de tarih yazdı: önce Sokrates'in o öğrencisi Ksenophon, sonra Aristoteles'in öğrencisi, İskender'in yol arkadaşı Kallisthenes. Kallisthenes neredeyse bir hatip üslubuyla yazdı; ondan önceki Ksenophon ise daha yumuşak bir ses kullandı. Hatibin o atılganlığından yoksun olduğu için belki daha az güçlüdür, ama bana kalırsa epeyce daha tatlıdır. Bunların hepsinin en genci olan Timaios ise, değerlendirebildiğim kadarıyla, açık ara en bilgilileri, konu zenginliği ve düşünce çeşitliliği bakımından en bereketlileridir; kelimelerin dizilişinde de kaba değildir. Yazıya büyük bir belagat getirdi, ama hiç mahkeme tecrübesi getirmedi.

2.58

Denique etiam a philosophia profectus princeps Xenophon, Socraticus ille, post ab Aristotele Callisthenes, comes Alexandri, scripsit historiam, et is quidem rhetorico paene more; ille autem superior leniore quodam sono est usus, et qui illum impetum oratoris non habeat, vehemens fortasse minus, sed aliquanto tamen est, ut mihi quidem videtur, dulcior. Minimus natu horum omnium Timaeus, quantum autem iudicare possum, longe eruditissimus et rerum copia et sententiarum varietate abundantissimus et ipsa compositione verborum non impolitus magnam eloquentiam ad scribendum attulit, sed nullum usum forensem.

2.59Antonius bunları söyleyince Caesar şöyle demiş:

Caesar: Ne diyorsun Catulus? Antonius'un Yunanca bilmediğini söyleyenler nerede şimdi? Kaç tarihçinin adını saydı! Her biri hakkında ne kadar bilgiyle, ne kadar yerinde konuştu!

Catulus: Vallahi, buna hayran kalırken eskiden çok daha fazla şaşırdığım şeye artık şaşırmaz oldum: Bunları bilmediği hâlde konuşmada bu kadar ileri gidebilmesine.

Antonius: Ama Catulus, ben bunların ve bazı başka yazarların kitaplarını konuşmama bir fayda sağlamak için kollayarak değil, boş vaktim olduğunda zevk için okurum.

2.59

Haec cum ille dixisset, quid est, inquit Catule! Caesar; ubi sunt, qui Antonium Graece negant scire? Quot historicos nominavit! Quam scienter, quam proprie de uno quoque dixit! Id me hercule inquit Catulus admirans illud iam mirari desino, quod multo magis ante mirabar, hunc, cum haec nesciret, in dicendo posse tantum. Atqui, Catule, inquit Antonius non ego utilitatem aliquam ad dicendum aucupans horum libros et non nullos alios, sed delectationis causa, cum est otium, legere soleo.

2.60Peki, sonuç ne? İtiraf edeyim, yine de bir şey var. Güneşte yürüdüğümde, başka bir sebeple yürüsem bile tabiatça renk alıp yanıyorum; bunun gibi bu kitapları Misenum'da (çünkü Roma'da buna pek fırsat yok) daha istekle okuduğumda, onlara dokunmakla konuşmamın da sanki renk aldığını hissediyorum. Ama bu size gerçekte olduğundan daha geniş görünmesin: Yunanlarda yalnız yazarlarının halk tarafından anlaşılmasını istedikleri şeyleri anlarım.

2.60

Quid ergo est? Est, fatebor, aliquid tamen; ut, cum in sole ambulem, etiam si ego aliam ob causam ambulem, fieri natura tamen, ut colorer, sic, cum istos libros ad Misenum—nam Romae vix licet—studiosius legerim, sentio illorum tactu orationem meam quasi colorari. Sed ne latius hoc vobis patere videatur, haec dumtaxat in Graecis intellego, quae ipsi, qui scripserunt, voluerunt vulgo intellegi:

2.61Sizin filozoflarınıza, kitapların çoğunlukla fazilet, adalet, ahlâki güzellik, haz gibi bilinen ve parlak konular üzerine yazılmış başlıklarına aldanıp bir rastladıysam, tek kelimesini anlamadım; dar ve kısa kesik tartışmalarla öylesine bağlanıp kalmışlar. Şairlere ise sanki başka bir dilde konuşuyorlarmış gibi hiç el sürmeye çalışmam. Dediğim gibi, ben olayları ya da kendi konuşmalarını yazanlarla, ya da pek bilgili olmayan bizlerle yakın olmak istemişler gibi görünecek şekilde konuşanlarla eğlenirim.

2.61

in philosophos vestros si quando incidi, deceptus indicibus librorum, qui sunt fere inscripti de rebus notis et inlustribus, de virtute, de iustitia, de honestate, de voluptate, verbum prorsus nullum intellego; ita sunt angustis et concisis disputationibus inligati; poetas omnino quasi alia quadam lingua locutos non conor attingere. Cum eis me, ut dixi, oblecto, qui res gestas aut orationes scripserunt suas aut qui ita loquuntur, ut videantur voluisse esse nobis, qui non sumus eruditissimi, familiares.

2.62Ama şuraya dönüyorum: Tarihin bir hatip için ne kadar büyük bir iş olduğunu görüyor musunuz? Konuşmanın akışı ve çeşitliliği bakımından belki de en büyüğüdür. Yine de onun hiçbir yerde retorikçilerin kurallarıyla ayrıca donatıldığını görmüyorum; çünkü kurallar göz önündedir. Tarihin ilk kanununun hiçbir yanlış şeyi söylemeye cüret etmemek olduğunu kim bilmez? Sonra hiçbir doğruyu söylemekten çekinmemek? Yazarken taraf tutma şüphesi doğurmamak? Kin şüphesi doğurmamak?

2.62

Sed illuc redeo: videtisne, quantum munus sit oratoris historia? Haud scio an flumine orationis et varietate maximum; neque eam reperio usquam separatim instructam rhetorum praeceptis; sita sunt enim ante oculos. Nam quis nescit primam esse historiae legem, ne quid falsi dicere audeat? Deinde ne quid veri non audeat? Ne quae suspicio gratiae sit in scribendo? Ne quae simultatis?

2.63Bu temelleri elbette herkes bilir; ama yapının kendisi konulara ve kelimelere dayanır. Konuların düzeni zamanların sırasını, yerlerin tasvirini ister. Büyük ve anılmaya değer işlerde önce tasarılar, sonra yapılanlar, en son da sonuçlar beklendiği için şunu da ister: Tasarılar hakkında yazarın neyi onayladığı belirtilmeli; olaylarda yalnız ne yapıldığı ya da söylendiği değil, nasıl yapıldığı da gösterilmeli; sonuçtan söz edilirken de bütün sebepler, ister talihten ister bilgelikten ister atılganlıktan doğsun, açıklanmalı; ün ve isimce öne çıkan kişilerin de yalnız yaptıkları değil, her birinin hayatı ve tabiatı anlatılmalıdır.

2.63

Haec scilicet fundamenta nota sunt omnibus, ipsa autem exaedificatio posita est in rebus et verbis: rerum ratio ordinem temporum desiderat, regionum descriptionem; vult etiam, quoniam in rebus magnis memoriaque dignis consilia primum, deinde acta, postea eventus exspectentur, et de consiliis significari quid scriptor probet et in rebus gestis declarari non solum quid actum aut dictum sit, sed etiam quo modo, et cum de eventu dicatur, ut causae explicentur omnes vel casus vel sapientiae vel temeritatis hominumque ipsorum non solum res gestae, sed etiam, qui fama ac nomine excellant, de cuiusque vita atque natura;

2.64Kelimelerin düzeni ve konuşma tarzı ise geniş, uzun soluklu, bir tür yumuşaklıkla düzgünce akan bir üslup olmalı; mahkemelerdeki o sertlikten, mahkeme konuşmalarının iğneleyici sözlerinden uzak durulmalıdır. Bu kadar çok ve bu kadar büyük şeyin, retorikçilerin kitaplarında hiçbir kuralının bulunmadığını görüyor musunuz? Hatiplerin başka pek çok vazifesi de aynı sessizlik içinde kaldı: teşvikler, öğütler, teselliler, uyarılar. Bunların hepsi en büyük ustalıkla ele alınmalıdır; ama öğretilen bu sanatlarda hiçbirinin kendine ait bir yeri yoktur.

2.64

verborum autem ratio et genus orationis fusum atque tractum et cum lenitate quadam aequabiliter profluens sine hac iudiciali asperitate et sine sententiarum forensibus aculeis persequendum est. Harum tot tantarumque rerum videtisne nulla esse praecepta, quae in artibus rhetorum reperiantur? In eodem silentio multa alia oratorum officia iacuerunt, cohortationes, praecepta, consolationes, admonita, quae tractanda sunt omnia disertissime, sed locum suum in his artibus, quae traditae sunt, habent nullum.

2.65Bu türde bir de o uçsuz bucaksız orman var. Crassus'un da gösterdiği gibi, çoğu kimse hatibe konuşmak için iki tür vermiştir: Biri belli ve tanımlanmış bir dava hakkındadır; davalarda ve müzakerelerde ele alınan konular böyledir, isteyen buna övgüleri de ekleyebilir. Öbürü ise hemen bütün yazarların adını andığı ama hiçbirinin açıklamadığı, zamandan ve kişiden bağımsız, genel ve belirsiz sorudur. Bunu söylerken onun ne olduğunu, ne kadar büyük olduğunu anlıyor gibi görünmüyorlar.

2.65

Atque in hoc genere illa quoque est infinita silva, quod oratori plerique, ut etiam Crassus ostendit, duo genera ad dicendum dederunt: unum de certa definitaque causa, quales sunt, quae in litibus, quae in deliberationibus versantur, addat, si quis volet, etiam laudationes; alterum, quod appellant omnes fere scriptores, explicat nemo, infinitam generis sine tempore et sine persona quaestionem. Hoc quid et quantum sit, cum dicunt, intellegere mihi non videntur:

2.66Çünkü belirsiz biçimde ortaya konan her konuda konuşabilmek hatibin işiyse, güneşin ne kadar büyük olduğu, dünyanın nasıl bir şekli olduğu hakkında da konuşması gerekecektir; bu yükü bir kez üstlendikten sonra matematik ve müzik konularında konuşmayı reddedemeyecektir. Kısacası yalnız zamanla ve kişilerle belirlenmiş anlaşmazlıklar, yani bütün mahkeme konuları hakkında değil, türlerin belirsiz soruları hakkında da konuşmayı kendi işi sayan biri için hariç tutulabilecek hiçbir konuşma türü yoktur.

2.66

si enim est oratoris, quaecumque res infinite posita sit, de ea posse dicere, dicendum erit ei, quanta sit solis magnitudo, quae forma terrae; de mathematicis, de musicis rebus non poterit quin dicat hoc onere suscepto recusare; denique ei, qui profitetur esse suum non solum de eis controversiis, quae temporibus et personis notatae sunt, hoc est, de omnibus forensibus, sed etiam de generum infinitis quaestionibus dicere, nullum potest esse genus orationis, quod sit exceptum.

2.67Ama soruların o başıboş, serbest ve geniş alana yayılan bölümünü de hatibe eklemek istiyorsak, yani hatibin iyi ve kötü, arzu edilecek ve kaçınılacak, ahlâken güzel ve çirkin, faydalı ve faydasız şeyler hakkında; fazilet, adalet, nefse hâkimiyet, basiret, ruh büyüklüğü, cömertlik, vefa, dostluk, vazife, sadakat ve öteki faziletler ile onların zıddı olan kötülükler hakkında; aynı şekilde devlet, iktidar, askerlik, devletin düzeni ve insanların ahlâkı hakkında konuşması gerektiğini düşünüyorsak, bu bölümü de alalım; ama ölçülü sınırlarla çevrilmiş olarak.

2.67

Sed si illam quoque partem quaestionum oratori volumus adiungere vagam et liberam et late patentem, ut de rebus bonis aut malis, expetendis aut fugiendis, honestis aut turpibus, utilibus aut inutilibus, de virtute, de iustitia, de continentia, de prudentia, de magnitudine animi, de liberalitate, de pietate, de amicitia, de officio, de fide, de ceteris virtutibus contrariisque vitiis dicendum oratori putemus; itemque de re publica, de imperio, de re militari, de disciplina civitatis, de hominum moribus, adsumamus eam quoque partem, sed ita, ut sit circumscripta modicis regionibus.

2.68Ben, vatandaşların işine yarayan, insanların âdetlerine ait, hayatın alışkanlıklarıyla, devletin işleyişiyle, bu sivil toplulukla, insanların ortak duygusuyla, tabiatla ve ahlâkla ilgili her şeyin hatip tarafından kavranması gerektiğini düşünüyorum. Bu konularda filozoflar gibi ayrı ayrı cevap vermek için olmasa bile, en azından onları bir davanın içine basiretle örebilmek için. Bu konuların kendileri hakkında da hukuku, kanunları, devletleri kuranların konuştuğu gibi konuşmalıdır: yalın ve parlak bir şekilde, hiçbir tartışma zinciri kurmadan ve kuru bir kelime kavgasına girmeden.

2.68

Equidem omnia, quae pertinent ad usum civium, morem hominum, quae versantur in consuetudine vitae, in ratione rei publicae, in hac societate civili, in sensu hominis communi, in natura, in moribus, comprehendenda esse oratori puto; si minus ut separatim de his rebus philosophorum more respondeat, at certe ut in causa prudenter possit intexere; hisce autem ipsis de rebus ut ita loquatur, uti ei, qui iura, qui leges, qui civitates constituerunt, locuti sunt, simpliciter et splendide, sine ulla serie disputationum et sine ieiuna concertatione verborum.

2.69Bu kadar çok ve büyük konu için benden hiçbir kural verilmemesine burada kimse şaşırmasın diye şunu ortaya koyuyorum: Öteki sanatlarda her sanatın en güç yanları öğretildikten sonra geri kalanların, ya daha kolay ya da benzer oldukları için, öğretilmesine gerek yoktur. Mesela resimde insanın tek bir suretini çizmeyi iyice öğrenen, öğrenmemiş olsa bile her biçimden ve her yaştan insanı çizebilir; bir aslanı ya da bir boğayı mükemmel çizenin aynı şeyi başka pek çok dört ayaklı hayvan için yapamaması tehlikesi de yoktur. Zaten o sanatla yapılabilecek her şeyin bir hoca tarafından öğretildiği hiçbir sanat yoktur; ilk ve belli şeylerin türlerini öğrenmiş olanlar gerisine kendi başlarına ulaşırlar.

2.69

Hoc loco ne qua sit admiratio, si tot tantarumque rerum nulla a me praecepta ponentur, sic statuo: ut in ceteris artibus, cum tradita sint cuiusque artis difficillima, reliqua, quia aut faciliora aut similia sint, tradi non necesse esse; ut in pictura, qui hominum unam speciem pingere perdidicerit, posse eum cuiusvis vel formae vel aetatis, etiam si non didicerit, pingere neque esse periculum, qui leonem aut taurum pingat egregie, ne idem in multis aliis quadrupedibus facere non possit—neque est omnino ars ulla, in qua omnia, quae illa arte effici possint, a doctore tradantur, sed qui primarum et certarum rerum genera ipsa didicerunt, reliqua per se adsequentur—

2.70Bence bu konuşma yöntemi ya da alıştırmasında da durum böyledir: Devlet hakkında, kendi işleri hakkında ya da aleyhinde veya lehinde konuştuğu kişiler hakkında belli bir karar yetkisiyle dinleyenlerin zihinlerini istediği gibi harekete geçirebilecek güce erişmiş olan kişi, öteki konuşmaların bütün o türü hakkında ne söyleyeceğini, Herakles'i yontarken postu ya da Hydra'yı nasıl yontacağını, bunları hiç ayrıca yapmayı öğrenmemiş olsa bile soran ünlü Polykleitos'tan daha fazla sormayacaktır.

2.70

similiter arbitror in hac sive ratione sive exercitatione dicendi, qui illam vim adeptus sit, ut eorum mentis, qui aut de re publica aut de ipsius rebus aut de eis, contra quos aut pro quibus dicat, cum aliqua statuendi potestate audiant, ad suum arbitrium movere possit, illum de toto illo genere reliquarum orationum non plus quaesiturum esse, quid dicat, quam Polyclitum illum, cum Herculem fingebat, quem ad modum pellem aut hydram fingeret, etiam si haec numquam separatim facere didicisset.

2.71O zaman Catulus şöyle demiş:

Catulus: Antonius, hatip olacak birinin neyi öğrenmesi gerektiğini, neyi de öğrenmemiş olsa bile öğrendiği şeyden çıkarıp alacağını gözümüzün önüne mükemmel bir şekilde koymuş gibisin. Bütün adamı yalnızca iki dava türüne indirdin, sayısız öbür şeyleri alıştırmaya ve benzetmeye bıraktın. Ama dikkat et de o iki türde sana Hydra ile post düşmesin, Herakles'in kendisiyle öteki büyük işler ise bir kenara bıraktığın konularda kalmasın. Çünkü bana göre türlerin bütünü hakkında konuşmak tek tek kişilerin davaları hakkında konuşmaktan daha az iş değildir; tanrıların tabiatı hakkında konuşmak da insanların davaları hakkında konuşmaktan çok daha büyük bir iştir.

Antonius: Öyle değil.

2.71

Tum Catulus praeclare mihi videris, Antoni, posuisse inquit ante oculos, quid discere oporteret eum, qui orator esset futurus, quid, etiam si non didicisset, ex eo, quod didicisset, adsumeret; deduxisti enim totum hominem in duo genera solum causarum, cetera innumerabilia exercitationi et similitudini reliquisti: sed videto ne in istis duobus generibus hydra tibi sit et pellis, Hercules autem et alia opera maiora in illis rebus, quas praetermittis, relinquantur; non enim mihi minus operis videtur de universis generibus rerum quam de singulorum causis ac multo etiam maius de natura deorum quam de hominum litibus dicere. Non est ita, inquit Antonius;

2.72Catulus, sana çok bilgili biri olarak değil, daha önemlisi, tecrübeli biri olarak söyleyeceğim: Bana inan, öteki bütün konularda konuşmak, kalın kafalı olmayan, alıştırması olan, genel edebiyatı ve daha incelikli kültürü tatmış bir adam için oyundur. Davaların çekişmeleri ise büyük bir iştir, hatta belki insan işlerinin açık ara en büyüğüdür. Bilgisizler bu işlerde hatibin gücünü çoğu zaman sonuca ve zafere bakarak değerlendirir. Orada vurulması da püskürtülmesi de gereken silahlı bir rakip vardır; çoğu zaman işin hâkimi olacak kişi sana yabancı ve öfkelidir, ya da rakibin dostu ve senin düşmanındır. O kişiye ya bir şey öğretmek ya öğrendiğini unutturmak, ya onu dizginlemek ya kışkırtmak, ya da her yola başvurup duruma ve davaya göre konuşmayla yönlendirmek gerekir; bu işte çoğu zaman iyi niyeti nefrete, nefreti de iyi niyete çevirmek gerekir. Ya da sanki bir makineyle onu bir sertliğe, bir yumuşaklığa, bir kedere, bir sevince doğru çevirmek gerekir.

2.72

dicam enim tibi, Catule, non tam doctus quam, id quod est maius, expertus: omnium ceterarum rerum oratio, mihi crede, ludus est homini non hebeti neque inexercitato neque communium litterarum et politioris humanitatis experti; in causarum contentionibus magnum est quoddam opus atque haud sciam an de humanis operibus longe maximum; in quibus vis oratoris plerumque ab imperitis exitu et victoria iudicatur; ubi adest armatus adversarius, qui sit et feriendus et repellendus; ubi saepe is, qui rei dominus futurus est, alienus atque iratus aut etiam amicus adversario et inimicus tibi est; cum aut docendus is est aut dedocendus aut reprimendus aut incitandus aut omni ratione ad tempus, ad causam oratione moderandus (in quo saepe benevolentia ad odium, odium autem ad benevolentiam deducendum est); aut tamquam machinatione aliqua tum ad severitatem tum ad remissionem animi, tum ad tristitiam tum ad laetitiam est contorquendus;

2.73Bütün düşüncelerin ağırlığını, bütün kelimelerin tartısını kullanmak gerekir; buna da çeşitli, güçlü, ruh dolu, heyecan dolu, acı dolu, hakikat dolu bir sunuş eklenmelidir. Bu işlerde biri, Pheidias'ın Athena heykelini yapabildiği gibi o sanatı kavramışsa, aynı ustanın kalkanın üzerinde yaptığı gibi o daha küçük işleri nasıl yapacağını öğrenmek için hiç zahmet çekmeyecektir.

2.73

omnium sententiarum gravitate, omnium verborum ponderibus est utendum; accedat oportet actio varia, vehemens, plena animi, plena spiritus, plena doloris, plena veritatis. In his operibus si quis illam artem comprehenderit, ut tamquam Phidias Minervae signum efficere possit, non sane, quem ad modum, ut in clipeo idem artifex, minora illa opera facere discat, laborabit.

2.74O zaman Catulus şöyle demiş:

Catulus: Bu şeyleri ne kadar büyük ve hayranlık uyandırıcı gösterdinse, o kadar büyük gücün hangi yollarla, hangi kurallarla kazanıldığını öğrenme beklentim de o kadar büyüyor. Benim için artık bir önemi olduğundan değil; ne yaşım bunu gerektiriyor ne de bizim izlediğimiz konuşma türü bu. Biz yargıçların elinden kararları hiçbir zaman konuşmanın gücüyle zorla koparıp almadık; daha çok onların gönüllerini yatıştırıp kendilerinin izin verdiği kadarını aldık. Yine de senin bu söylediklerini kendi işime yarasın diye değil, yalnız öğrenme merakıyla soruyorum.

2.74

Tum Catulus quo ista maiora ac mirabiliora fecisti, eo me maior exspectatio tenet quibusnam rationibus quibusque praeceptis ea tanta vis comparetur; non quo mea quidem iam intersit—neque enim aetas id mea desiderat et aliud genus quoddam dicendi nos secuti sumus, qui numquam sententias de manibus iudicum vi quadam orationis extorsimus ac potius placatis eorum animis tantum, quantum ipsi patiebantur, accepimus—sed tamen ista tua nullum ad usum meum, tantum cognoscendi studio adductus requiro.

2.75Hiç mahkemeyi, hiçbir yargılamayı görmeden bana herkesin bildiği kuralları terane gibi okuyacak bir Yunan hocaya da ihtiyacım yok. Peripatetik Phormion'un durumu gibi. Hannibal Kartaca'dan kovulup sürgün olarak Ephesos'a, Antiokhos'un yanına geldiğinde, adı herkes arasında büyük bir şöhrete sahip olduğu için ev sahipleri onu, isterse bu adamı dinlemeye davet etmişler. O da istemediğini söylemeyince, söz ustası adamın birkaç saat boyunca komutanın vazifesi ve askerlik hakkında konuştuğu anlatılır. Onu dinleyen ötekiler pek hoşlanınca Hannibal'e bu filozof hakkında ne düşündüğünü sormuşlar. Kartacalının iyi bir Yunancayla değil ama açık sözlülükle şöyle cevap verdiği anlatılır: Pek çok bunak ihtiyar gördüğünü, ama Phormion'dan daha bunak birini hiç görmediğini söylemiş.

2.75

Nec mihi opus est Graeco aliquo doctore, qui mihi pervulgata praecepta decantet, cum ipse numquam forum, numquam ullum iudicium aspexerit; ut Peripateticus ille dicitur Phormio, cum Hannibal Karthagine expulsus Ephesum ad Antiochum venisset exsul proque eo, quod eius nomen erat magna apud omnis gloria, invitatus esset ab hospitibus suis, ut eum, quem dixi, si vellet, audiret; cumque is se non nolle dixisset, locutus esse dicitur homo copiosus aliquot horas de imperatoris officio et de re militari. Tum, cum ceteri, qui illum audierant, vehementer essent delectati, quaerebant ab Hannibale, quidnam ipse de illo philosopho iudicaret: hic Poenus non optime Graece, sed tamen libere respondisse fertur, multos se deliros senes saepe vidisse, sed qui magis quam Phormio deliraret vidisse neminem.

2.76Vallahi haksız da değildi. Bütün milletlerin galibi olan Roma halkıyla bunca yıl iktidar için savaşmış Hannibal'e, hiç düşman görmemiş, hiç ordugâh görmemiş, kısacası hiçbir kamu görevinin en küçük kısmına bile el sürmemiş bir Yunanın askerlik üzerine kurallar vermesinden daha küstahça ya da daha geveze ne olabilir? Bana göre konuşma sanatı hakkında kural koyan bütün bu adamlar da bunu yapıyor; kendilerinin tecrübe etmediği şeyi başkalarına öğretiyorlar. Ama belki şu bakımdan daha az yanılıyorlar: O adam Hannibal'e öğretmeye kalkmıştı, bunlar ise sana değil, çocuklara ya da gençlere öğretmeye çalışıyorlar.

2.76

Neque me hercule iniuria; quid enim aut adrogantius aut loquacius fieri potuit quam Hannibali, qui tot annis de imperio cum populo Romano omnium gentium victore certasset, Graecum hominem, qui numquam hostem, numquam castra vidisset, numquam denique minimam partem ullius publici muneris attigisset, praecepta de re militari dare? Hoc mihi facere omnes isti, qui de arte dicendi praecipiunt, videntur; quod enim ipsi experti non sunt, id docent ceteros; sed hoc minus fortasse errant, quod non te, ut Hannibalem ille, sed pueros aut adulescentulos docere conantur.

2.77Antonius: Yanılıyorsun Catulus; ben pek çok Phormion'a rastladım. Bu Yunanlardan hangisi bizden birinin bir şey anladığını düşünür? Ama bana pek sıkıntı vermezler; hepsine kolayca katlanır, dayanırım. Çünkü ya hoşuma giden bir şey getirirler ya da öğrenmemiş olmaktan daha az pişman olmamı sağlarlar. Onları da Hannibal'in o filozofu gönderdiği kadar aşağılayarak göndermem; belki de bu yüzden onlarla daha çok uğraşmam gerekir. Ama yine de değerlendirebildiğim kadarıyla öğretileri pek gülünçtür.

2.77

Erras, Catule, inquit Antonius nam egomet in multos iam Phormiones incidi. Quis enim est istorum Graecorum, qui quemquam nostrum quicquam intellegere arbitretur? Ac mihi quidem non ita molesti sunt; facile omnis perpetior et perfero; nam aut aliquid adferunt, quod mihi non displiceat, aut efficiunt, ut me non didicisse minus paeniteat; dimitto autem eos non tam contumeliose quam philosophum illum Hannibal, et eo fortasse plus habeo etiam negoti. Sed tamen est eorum doctrina, quantum ego iudicare possum, perridicula:

2.78Bütün konuyu iki kısma ayırırlar: davanın anlaşmazlığı ve sorunun anlaşmazlığı. Dava dedikleri, sanıkların tartışmasına ve çekişmesine konu olan şeydir; soru dedikleri ise belirsiz bir tereddüde konu olan şeydir. Dava hakkında kurallar verirler; konuşmanın öbür kısmı hakkında ise şaşırtıcı bir sessizlik vardır.

2.78

dividunt enim totam rem in duas partis, in causae controversiam et in quaestionis: causam appellant rem positam in disceptatione reorum et controversia; quaestionem autem rem positam in infinita dubitatione; de causa praecepta dant; de altera parte dicendi mirum silentium est.

2.79Sonra belagatin beş uzvu gibi bir şey koyarlar: Söyleyeceğini bulmak, bulduklarını düzenlemek, sonra kelimelerle süslemek, ardından hafızaya yerleştirmek, en sonunda da sunmak ve seslendirmek. Hiç de gizli kalmış bir şey değil! Neyi, hangi kelimelerle ve hangi sırayla söyleyeceğini bilmeyen ve bunları hatırlamayan kimsenin konuşamayacağını kim kendiliğinden görmez? Bunları kınamıyorum; ama göz önünde olduklarını söylüyorum. Bunlar gibi, her konuşmayı ayırdıkları o dört, beş, altı, hatta yedi bölüm de öyledir; çünkü farklı kişiler bunları farklı biçimde sıralar.

2.79

Deinde quinque faciunt quasi membra eloquentiae, invenire quid dicas, inventa disponere, deinde ornare verbis, post memoriae mandare, tum ad extremum agere ac pronuntiare; rem sane non reconditam; quis enim hoc non sua sponte viderit, neminem posse dicere, nisi et quid diceret et quibus verbis et quo ordine diceret haberet et ea meminisset? Atque haec ego non reprehendo, sed ante oculos posita esse dico, ut eas item quattuor, quinque, sexve partis vel etiam septem, quoniam aliter ab aliis digeruntur, in quas est ab his omnis oratio distributa:

2.80Girişi, dinleyeni kendimize iyi niyetli, öğrenmeye hazır ve dikkatli kılacak şekilde yapmamızı emrederler. Sonra olayı anlatmamızı, ama anlatımın inandırıcı, açık ve kısa olmasını isterler. Sonra davayı bölmemizi ya da ortaya koymamızı; kendi tezimizi delillerle ve gerekçelerle desteklememizi; ardından karşı tarafınkileri çürütmemizi isterler. Bazıları bundan sonra konuşmanın sonucunu, adeta kapanışını yerleştirir; bazıları da kapanıştan önce süslemek ya da büyütmek için konudan bir sapma yapmayı, sonra toparlayıp kapatmayı emreder.

2.80

iubent enim exordiri ita, ut eum, qui audiat, benevolum nobis faciamus et docilem et attentum; deinde rem narrare, et ita ut veri similis narratio sit, ut aperta, ut brevis; post autem dividere causam aut proponere; nostra confirmare argumentis ac rationibus; deinde contraria refutare; tum autem alii conclusionem orationis et quasi perorationem conlocant, alii iubent, ante quam peroretur, ornandi aut augendi causa digredi, deinde concludere ac perorare.

2.81Bunları da kınamıyorum; derli toplu bir şekilde dağıtılmışlardır. Ama gerçeği tecrübe etmemiş insanlarda kaçınılmaz olduğu gibi, ustaca değildir. Çünkü girişlerin ve anlatımların kuralları olsun istedikleri şeyler bütün konuşma boyunca korunmalıdır.

2.81

Ne haec quidem reprehendo; sunt enim concinne distributa, sed tamen, id quod necesse fuit hominibus expertibus veritatis, non perite: quae enim praecepta principiorum et narrationum esse voluerunt, ea in totis orationibus sunt conservanda;

2.82Ben yargıcı kendime, her şey henüz işitilmemişken değil, konuşmanın akışı içindeyken daha kolay iyi niyetli kılabilirim; öğrenmeye hazır kılmak da göstereceğime söz verdiğimde değil, öğretip açıkladığımda olur; dikkatli kılmayı ise ilk duyuruyla değil, bütün sunuş boyunca yargıçların zihinlerini uyandırarak sağlayabiliriz.

2.82

nam ego mihi benevolum iudicem facilius facere possum, cum sum in cursu orationis, quam cum omnia sunt inaudita; docilem autem non cum polliceor me demonstraturum, sed tum, cum doceo et explano; attentum vero tota actione excitandis mentibus iudicum, non prima denuntiatione efficere possumus.

2.83Anlatımın inandırıcı, açık ve kısa olmasını emretmeleri doğru bir uyarıdır; ama bunları bütün konuşmadan çok anlatıma özgü saymakla bana göre büyük bir yanılgıya düşüyorlar. Bütün yanılgı şuradadır: Bunu, öteki sanatlara benzer bir ustalık sanıyorlar; tıpkı Crassus'un dün medeni hukukun bile şöyle düzenlenebileceğini söylediği gibi: Önce konuların türleri ortaya konacak, burada bir türün atlanması kusurdur; sonra her türün kısımları, burada bir kısmın eksik ya da fazla olması hatadır; sonra bütün terimlerin tarifleri, bunlarda da hiçbir şeyin eksik ya da fazla olmaması gerekir.

2.83

Iam vero narrationem quod iubent veri similem esse et apertam et brevem, recte nos admonent: quod haec narrationis magis putant esse propria quam totius orationis, valde mihi videntur errare; omninoque in hoc omnis est error, quod existimant artificium esse hoc quoddam non dissimile ceterorum, cuius modi de ipso iure civili hesterno die Crassus componi posse dicebat: ut genera rerum primum exponerentur, in quo vitium est, si genus ullum praetermittitur; deinde singulorum partes generum, in quo et deesse aliquam partem et superare mendosum est; tum verborum omnium definitiones, in quibus neque abesse quicquam decet neque redundare.

2.84Ama bunu daha bilgili olanlar medeni hukukta, hatta küçük ya da orta çaptaki konularda başarabilseler bile, bu kadar büyük ve uçsuz bucaksız bir işte aynı şeyin yapılabileceğini sanmıyorum. Yapılabileceğine inananlar varsa, bunları öğretenlere götürülsünler; her şeyi açıklanmış ve cilalanmış hâlde bulacaklardır, çünkü bu konularda ne gizli ne de karanlık sayısız kitap vardır. Ama ne istediklerine iyi baksınlar: Silahları oyun için mi alacaklar, savaş için mi? Çünkü savaş ve savaş düzeni başka şey ister, oyun ve bizim talim alanımız başka şey. Yine de oyun için yapılan silah sanatı hem gladyatöre hem askere bir parça fayda sağlar; ama insanları yenilmez kılan, keskin, uyanık, zeki ve aynı zamanda kurnaz bir zihindir.

2.84

Sed hoc si in iure civili, si etiam in parvis aut mediocribus rebus doctiores adsequi possunt, non idem sentio tanta hac in re tamque immensa posse fieri; sin autem qui arbitrantur, deducendi sunt ad eos, qui haec docent; omnia iam explicata et perpolita adsequentur; sunt enim innumerabiles de his rebus libri neque abditi neque obscuri: sed videant quid velint; ad ludendumne an ad pugnandum arma sint sumpturi; aliud enim pugna et acies, aliud ludus campusque noster desiderat; ac tamen ars ipsa ludicra armorum et gladiatori et militi prodest aliquid; sed animus acer et praesens et acutus idem atque versutus invictos viros efficit .

2.85Bu yüzden hatibi senin için, elimden gelirse, önce neler yapabileceğini görerek yetiştireceğim. Edebiyattan bir parça nasibini almış olsun; bir şeyler dinlemiş, okumuş, bu kuralları da edinmiş olsun. Ona neyin yakıştığını, sesiyle, gücüyle, nefesiyle, diliyle neler yapabileceğini deneyeceğim. En yükseklere ulaşabileceğini anlarsam onu yalnız çalışmaya teşvik etmekle kalmayacak, iyi bir adam olduğunu da görürsem yalvaracağım; çünkü hem mükemmel bir hatip hem de iyi bir adam olan birinin bütün devlete büyük bir süs olduğunu düşünüyorum. Ama her şeyi en iyi şekilde yapsa bile orta hâlli hatipler arasına gireceği anlaşılırsa, ne isterse onu yapmasına bırakacağım; ona fazla sıkıntı vermeyeceğim. Bu işe hiç yatkın değilse ve yakışıksızsa, kendini tutmasını ya da başka bir uğraşa yönelmesini öğütleyeceğim.

2.85

Qua re ego tibi oratorem sic iam instituam, si potuero, ut quid efficere possit ante perspiciam: sit enim mihi tinctus litteris; audierit aliquid, legerit, ista ipsa praecepta acceperit; temptabo quid deceat, quid voce, quid viribus, quid spiritu, quid lingua efficere possit. Si intellegam posse ad summos pervenire, non solum hortabor, ut elaboret, sed etiam, si vir quoque bonus mihi videbitur esse, obsecrabo; tantum ego in excellenti oratore et eodem bono viro pono esse ornamenti universae civitati; sin videbitur, cum omnia summe fecerit, tamen ad mediocris oratores esse venturus, permittam ipsi quid velit; molestus magno opere non ero; sin plane abhorrebit et erit absurdus, ut se contineat aut ad aliud studium transferat, admonebo;

2.86Çünkü en iyi şekilde yapabilen kişi teşvikimizden hiçbir şekilde mahrum bırakılmamalı, bir şeyler yapabilen kişi de caydırılmamalıdır. Bunlardan ilki bana bir tür ilâhîlik gibi görünür; ikincisi, yani en iyi şekilde yapamayacağın şeyi yapmamak ya da en kötü şekilde yapmayacağın şeyi yapmak, insanlığın gereğidir. Üçüncüsü ise, yakışanın ve gücünün yettiğinin aksine bağırıp çağırmak; Catulus, senin bir bağırgan hakkında dediğin gibi, kendi evinin tellallığıyla aptallığına olabildiğince çok tanık toplayan adamın işidir.

2.86

nam neque is, qui optime potest, deserendus ullo modo est a cohortatione nostra neque is, qui aliquid potest, deterrendus: quod alterum divinitatis mihi cuiusdam videtur, alterum, vel non facere quod non optime possis, vel facere quod non pessime facias, humanitatis, tertium vero illud, clamare contra quam deceat et quam possit, hominis est, ut tu, Catule, de quodam clamatore dixisti, stultitiae suae quam plurimos testis domestico praeconio conligentis.

2.87Öyleyse teşvik edilmeyi ve desteklenmeyi hak edecek nitelikteki bu kişi hakkında, ona yalnız tecrübenin bize öğrettiklerini aktaracak şekilde konuşalım; öyle ki bizim kılavuzluğumuzla, bizim kılavuzsuz vardığımız yere varsın. Çünkü daha iyisini öğretemeyiz.

2.87

De hoc igitur, qui erit talis, ut cohortandus adiuvandusque sit, ita loquamur, ut ei tradamus ea dumtaxat, quae nos usus docuit, ut nobis ducibus veniat eo, quo sine duce ipsi pervenimus, quoniam meliora docere non possumus.

2.88Yakın dostumuzdan başlayayım: Catulus, bu Sulpicius'u ilk kez delikanlıyken küçük bir davada dinledim. Sesi, görünüşü, beden hareketleri ve öteki özellikleri, üzerine konuştuğumuz bu vazifeye uygundu; konuşması ise hızlı ve coşkuluydu, ki bu yaratılışındandı; kelimeleri köpürüyor ve biraz fazla taşıyordu, ki bu da yaşındandı. Bunu küçümsemedim; çünkü gençte bereketin taşmasını isterim. Asmalarda olduğu gibi, fazla serpilmiş dalları budamak, gövde güçsüz olduğunda bakımla yeni sürgünler çıkarmaktan daha kolaydır. Bunun gibi, gençte budayabileceğim bir şey olmasını isterim; çünkü çok çabuk olgunluğa erişen şeyde öz suyu uzun süre kalamaz.

2.88

Atque ut a familiari nostro exordiar, hunc ego, Catule, Sulpicium primum in causa parvula adulescentulum audivi voce et forma et motu corporis et reliquis rebus aptis ad hoc munus, de quo quaerimus, oratione autem celeri et concitata, quod erat ingeni, et verbis effervescentibus et paulo nimium redundantibus, quod erat aetatis. Non sum aspernatus; volo enim se efferat in adulescente fecunditas; nam facilius sicut in vitibus revocantur ea, quae se nimium profuderunt, quam, si nihil valet materies, nova sarmenta cultura excitantur; item volo esse in adulescente, unde aliquid amputem; non enim potest in eo sucus esse diuturnus, quod nimis celeriter est maturitatem exsecutum.

2.89Yaratılışındaki cevheri hemen gördüm, fırsatı da kaçırmadım. Ona mahkemeyi öğrenme okulu saymasını, hocayı da istediği kişiden seçmesini öğütledim; beni dinlerse Lucius Crassus'u seçecekti. O da bu öğüde sarıldı, öyle yapacağını kesin olarak söyledi; nezaketen olsa gerek, benim de ona hoca olacağımı ekledi. Bu teşvik konuşmamın üzerinden bir yıl ancak geçmişti ki Gaius Norbanus'u suçladı, ben de savundum. O zamanki Sulpicius ile bir yıl önceki arasında ne büyük fark gördüğüme inanılmaz. Onu Crassus'un o görkemli ve parlak türüne zaten yaratılışı götürüyordu; ama yaratılışı tek başına yeterince ilerleyemezdi, eğer aynı çabayla ve taklitle bu yöne yönelmeseydi ve bütün zihniyle, bütün gönlüyle Crassus'a bakarak konuşmayı alışkanlık hâline getirmeseydi.

2.89

Vidi statim indolem neque dimisi tempus et eum sum cohortatus, ut forum sibi ludum putaret esse ad discendum, magistrum autem, quem vellet, eligeret; me quidem si audiret, L. Crassum: quod iste adripuit et ita sese facturum confirmavit atque etiam addidit, gratiae scilicet causa, me quoque sibi magistrum futurum. Vix annus intercesserat ab hoc sermone cohortationis meae, cum iste accusavit C. Norbanum, defendente me: non est credibile quid interesse mihi sit visum inter eum, qui tum erat et qui anno ante fuerat. Omnino in illud genus eum Crassi magnificum atque praeclarum natura ipsa ducebat, sed ea non satis proficere potuisset, nisi eodem studio atque imitatione intendisset atque ita dicere consuesset, ut tota mente Crassum atque omni animo intueretur.

2.90Öyleyse kurallarımın ilki şu olsun: Kimi taklit edeceğini gösterelim. Sonra alıştırma gelsin; seçtiği kişiyi taklit ederek onu kendinde biçimlendirsin ve canlandırsın. Ama çok sık rastladığım taklitçiler gibi değil; onlar taklit ederken ya kolay olanların ya da göze çarpan, neredeyse kusurlu olan şeylerin peşine düşerler.

2.90

Ergo hoc sit primum in praeceptis meis, ut demonstremus, quem imitetur ; tum accedat exercitatio, qua illum, quem delegerit, imitando effingat atque exprimat, non ut multos imitatores saepe cognovi, qui aut ea, quae facilia sunt, aut etiam illa, quae insignia ac paene vitiosa, consectantur imitando.

2.91Birinin giyinişini, duruşunu ya da hareketini taklit etmekten kolay bir şey yoktur. Kusurlu bir yanı varsa onu almak ve o kusurda ona benzemek de büyük iş değildir. Mesela şimdi sesini kaybetmişken bile devlet işlerinde çılgınca saldıran o Fufius, Gaius Fimbria'nın konuşmadaki gücüne (ki o adamda bu güç gerçekten vardı) erişemiyor, ama ağzının çarpıklığını ve kelimeleri yayvan söyleyişini taklit ediyor. Üstelik ne en çok kime benzemesi gerektiğini seçmeyi bildi, ne de seçtiği kişide kusurları taklit etmekten vazgeçti.

2.91

Nihil est facilius, quam amictum imitari alicuius aut statum aut motum; si vero etiam vitiosi aliquid est, id sumere et in eo vitio similem esse non magnum est, ut ille, qui nunc etiam, amissa voce, furit in re publica, Fufius, nervos in dicendo C. Fimbriae, quos tamen habuit ille, non adsequitur, oris pravitatem et verborum latitudinem imitatur; sed tamen ille nec deligere scivit, cuius potissimum similis esset, et in eo ipso, quem delegerat, imitari etiam vitia voluit;

2.92Gerektiği gibi davranacak kişi ise önce seçerken uyanık olmalı; sonra beğendiği kişide en çok öne çıkan şeylerin büyük bir özenle peşine düşmelidir. Her çağın neredeyse kendine özgü bir konuşma türü ortaya çıkarmasının sebebi nedir sizce? Bunu bizim hatiplerimizde o kadar kolay değerlendiremeyiz, çünkü değerlendirmeye esas olacak çok fazla yazı bırakmadılar; ama Yunanlarda değerlendirebiliriz, çünkü onların yazılarından her çağın konuşma yönteminin ve eğiliminin ne olduğu anlaşılabilir.

2.92

qui autem ita faciet, ut oportet, primum vigilet necesse est in deligendo; deinde, quem probarit, in eo, quae maxime excellent, ea diligentissime persequatur. Quid enim causae censetis esse cur aetates extulerint singulae singula prope genera dicendi? Quod non tam facile in nostris oratoribus possumus iudicare, quia scripta, ex quibus iudicium fieri posset, non multa sane reliquerunt, quam in Graecis, ex quorum scriptis, cuiusque aetatis quae dicendi ratio voluntasque fuerit, intellegi potest.

2.93Yazıları gerçekten elimizde bulunanların en eskileri aşağı yukarı Perikles ile Alkibiades, aynı çağda da Thukydides'tir: ince, keskin, kısa, kelimeden çok düşünceyle dolu. Önlerine taklit edecek birini koymasalardı hepsinin üslubunun bir olması mümkün olmazdı. Bunları Kritias, Theramenes ve Lysias izledi. Lysias'ın pek çok yazısı var, Kritias'ın birkaç tane; Theramenes'i ise duyuyoruz. Hepsi Perikles'in o özünü hâlâ koruyordu, ama dokuları biraz daha boldu.

2.93

Antiquissimi fere sunt, quorum quidem scripta constent, Pericles atque Alcibiades et eadem aetate Thucydides, subtiles, acuti, breves, sententiisque magis quam verbis abundantes: non potuisset accidere, ut unum genus esset omnium, nisi aliquem sibi proponerent ad imitandum. Consecuti sunt hos Critias, Theramenes, Lysias: multa Lysiae scripta sunt; non nulla Critiae; de Theramene audimus; omnes etiam tum retinebant illum Pericli sucum, sed erant paulo uberiore filo.

2.94İşte karşına İsokrates çıktı; onun okulundan sanki Truva atından çıkar gibi yalnızca önder kişiler çıktı. Ama bunların bir kısmı törenlerde, bir kısmı da savaş meydanında parlamak istedi. Theopomposlar, Ephoroslar, Philistoslar, Naukrateslar ve daha pek çokları tabiatça birbirinden farklıdır, ama hem birbirlerine hem de hocalarına eğilimce benzerler. Davalara yönelenler, Demosthenes, Hypereides, Lykurgos, Aiskhines, Deinarkhos ve daha birçokları da birbirine denk olmasalar da hepsi gerçeği taklit etmenin aynı türü içinde hareket ettiler. Onları taklit etmek sürdükçe o konuşma türü ve merakı da yaşadı.

2.94

Ecce tibi est exortus Isocrates, cuius e ludo tamquam ex equo Troiano meri principes exierunt; sed eorum partim in pompa, partim in acie inlustres esse voluerunt. Atque et illi, Theopompi, Ephori, Philisti, Naucratae multique alii naturis differunt, voluntate autem similes sunt et inter sese et magistri; et hi, qui se ad causas contulerunt, ut Demosthenes, Hyperides, Lycurgus, Aeschines, Dinarchus aliique complures, etsi inter se pares non fuerunt, tamen omnes sunt in eodem veritatis imitandae genere versati, quorum quam diu mansit imitatio, tam diu genus illud dicendi studiumque vixit;

2.95Bunlar ölüp bütün hatıraları yavaş yavaş karardıktan ve silindikten sonra, başka, daha yumuşak ve daha gevşek konuşma türleri boy attı. Sonra Demosthenes'in kız kardeşinin oğlu olduğu söylenen Demokhares, ardından bence hepsinin en cilalısı olan Phaleronlu o Demetrios ve bunlara benzer başkaları ortaya çıktı. Bunları bugüne kadar izlemek istersek şunu anlarız: Bugün bütün Asya, benim de dinlediğim Alabandalı o Menekles'i ve kardeşi Hierokles'i nasıl taklit ediyorsa, her zaman da çoğunun benzemek istediği biri olmuştur.

2.95

postea quam exstinctis his omnis eorum memoria sensim obscurata est et evanuit, alia quaedam dicendi molliora ac remissiora genera viguerunt. Inde Demochares, quem aiunt sororis filium fuisse Demostheni; tum Phalereus ille Demetrius omnium istorum mea sententia politissimus, aliique horum similes exstiterunt. Quae si volemus usque ad hoc tempus persequi, intellegemus, ut hodie etiam Alabandensem illum Meneclem et eius fratrem Hieroclem, quos ego audivi, tota imitetur Asia, sic semper fuisse aliquem, cuius se similis plerique esse vellent.

2.96Bu benzerliğe taklitle ulaşmak isteyen kişi bunu sık ve yoğun alıştırmalarla, en çok da yazarak sürdürmelidir. Bizim Sulpicius bunu yapsaydı konuşması çok daha sıkı olurdu. Şimdi ise, köylülerin en verimli otlar için dedikleri gibi, onda bazen bir azgınlık var; bunu kalemle otlatıp kırpmak gerekiyor.

2.96

Hanc igitur similitudinem qui imitatione adsequi volet, cum exercitationibus crebris atque magnis tum scribendo maxime persequatur; quod si haec noster Sulpicius faceret, multo eius oratio esset pressior; in qua nunc interdum, ut in herbis rustici solent dicere in summa ubertate, inest luxuries quaedam, quae stilo depascenda est.

2.97Burada Sulpicius şöyle demiş:

Sulpicius: Bana doğru bir öğüt veriyorsun, buna da minnettarım; ama Antonius, senin de pek fazla yazdığını sanmıyorum.

Antonius: Sanki kendimde eksik olan şeyleri başkalarına öğütleyemezmişim gibi! Hesap defterlerimi bile tutmadığım sanılır. Ama bu konuda mal varlığımdan, öbüründe de konuşmamdan, ne kadar küçük olursa olsun, ne yaptığım anlaşılabilir.

2.97

Hic Sulpicius me quidem inquit recte mones, idque mihi gratum est; sed ne te quidem, Antoni, multum scriptitasse arbitror. Tum ille quasi vero inquit non ea praecipiam aliis, quae mihi ipsi desint: sed tamen ne tabulas quidem conficere existimor: verum et in hoc ex re familiari mea et in illo ex eo, quod dico, quantulum id cumque est, quid faciam iudicari potest.

2.98Yine de kimseyi taklit etmeyen, istediğine kendi tabiatıyla, kimseye benzemeden ulaşan pek çok kişi görüyoruz. Bunu sizde de, Caesar ve Cotta, haklı olarak gözlemleyebiliriz: Biriniz bizim hatiplerimizde pek görülmemiş bir zarafete ve tuza, öbürünüz de en keskin ve en ince bir konuşma türüne ulaştı. Akranınız Gaius Curio da, ki babası bence o zamanların belki de en belagatli adamıydı, pek birini taklit ediyor gibi görünmüyor bana; yine de kelimelerinin ağırlığı, zarafeti ve bolluğuyla kendine özgü bir konuşma biçimi ve şekli ortaya koydu. Bunu en iyi, Cossus kardeşler adına yüzler mahkemesinde bana karşı savunduğu davada değerlendirebildim; o davada yalnız söz ustası değil, bilge bir hatipte de bulunması gereken hiçbir şey eksik değildi.

2.98

Atque esse tamen multos videmus, qui neminem imitentur et suapte natura, quod velint, sine cuiusquam similitudine consequantur; quod et in vobis animadverti recte potest, Caesar et Cotta; quorum alter inusitatum nostris quidem oratoribus leporem quendam et salem, alter acutissimum et subtilissimum dicendi genus est consecutus; neque vero vester aequalis C. Curio, patre mea sententia vel eloquentissimo temporibus illis, quemquam mihi magno opere videtur imitari; qui tamen verborum gravitate et elegantia et copia suam quandam expressit quasi formam figuramque dicendi; quod ego maxime iudicare potui in ea causa, quam ille contra me apud centumviros pro fratribus Cossis dixit; in qua nihil illi defuit, quod non modo copiosus, sed etiam sapiens orator habere deberet.

2.99Ama artık kurduğumuz bu kişiyi davalara, hem de biraz daha uğraş isteyen mahkeme davalarına ve anlaşmazlıklara götürelim. Belki biri bu kurala gülecek; çünkü keskin olmaktan çok zorunludur, bilgili bir hocadan çok aptal olmayan bir öğütçüye yakışır. Ona ilk öğüdümüz şu olacak: Hangi davayı ele alacaksa onu özenle ve derinden öğrensin.

2.99

Verum ut aliquando ad causas deducamus illum, quem constituimus, et eas quidem, in quibus plusculum negoti est, iudiciorum atque litium—riserit aliquis fortasse hoc praeceptum; est enim non tam acutum quam necessarium magisque monitoris non fatui quam eruditi magistri—hoc ei primum praecipiemus, quascumque causas erit tractaturus, ut eas diligenter penitusque cognoscat.

2.100Okulda bu öğretilmez; çünkü çocuklara kolay davalar verilir: "Kanun yabancının surlara çıkmasını yasaklıyor. Biri çıktı, düşmanı püskürttü; suçlanıyor." Böyle bir davayı öğrenmek hiç zahmet değildir; bu yüzden davayı öğrenmek hakkında hiçbir kural vermemeleri doğrudur. Ama mahkemede belgeler, tanıklıklar, sözleşmeler ve anlaşmalar, taahhütler, kan bağları ve sıhriyetler, kararlar ve hukuki görüşler, kısacası davaya karışan kişilerin bütün hayatı öğrenilmelidir. Bunlara gösterilen ihmal yüzünden davaların çoğunun, en çok da özel davaların kaybedildiğini görüyoruz; çünkü bunlar çoğu zaman çok daha karanlıktır.

2.100

Hoc in ludo non praecipitur; faciles enim causae ad pueros deferuntur; lex peregrinum vetat in murum ascendere; ascendit; hostis reppulit: accusatur. Nihil est negoti eius modi causam cognoscere; recte igitur nihil de causa discenda praecipiunt; At vero in foro tabulae testimonia, pacta conventa stipulationes, cognationes adfinitates, decreta responsa, vita denique eorum, qui in causa versantur, tota cognoscenda est; quarum rerum neglegentia plerasque causas et maxime privatas—sunt enim multo saepe obscuriores—videmus amitti.

2.101Bazıları emeklerinin çok olduğu düşünülsün, bütün mahkemede uçuşup davadan davaya koşuyor görünsünler diye, öğrenmedikleri davaları savunurlar. Burada üstlenilen işlerde ihmal, kabul edilen işlerde de sadakatsizlik yüzünden büyük bir kusur vardır elbet; ama bundan da büyük olan, sanıldığı kadar bile değil, şudur: Kimse bilmediği bir şey hakkında son derece çirkin konuşmaktan kurtulamaz. Böylece daha büyük olan tembellik suçlamasını hor görürken kendilerinin daha çok kaçtıkları ağır kafalılık suçlamasına da uğrarlar.

2.101

Ita non nulli, dum operam suam multam existimari volunt, ut toto foro volitare et a causa ad causam ire videantur, causas dicunt incognitas; in quo est illa quidem magna offensio vel neglegentiae, susceptis rebus, vel perfidiae, receptis; sed etiam illa maior opinione, quod nemo potest de ea re, quam non novit, non turpissime dicere: ita dum inertiae vituperationem, quae maior est, contemnunt, adsequuntur etiam illam, quam magis ipsi fugiunt, tarditatis.

2.102Ben her kişinin kendi işini bana bizzat anlatmasına, daha serbest konuşabilsin diye yanında başka kimsenin bulunmamasına özen gösteririm; onun kendi davasını savunması ve kendi işi hakkında düşündüğü her şeyi ortaya dökmesi için de rakibin davasını ben savunurum. Böylece o gittikten sonra üç kişiliği tek başıma, büyük bir tarafsızlıkla üstlenirim: kendiminkini, rakibinkini ve yargıcınkini. Zararından çok faydası olan noktayı söylenmeye değer bulurum; iyiden çok kötülük bulduğum noktayı ise bütünüyle reddeder, atarım.

2.102

Equidem soleo dare operam, ut de sua quisque re me ipse doceat et ut ne quis alius adsit, quo liberius loquatur, et agere adversari causam, ut ille agat suam et quicquid de sua re cogitarit in medium proferat: itaque cum ille discessit, tris personas unus sustineo summa animi aequitate, meam, adversari, iudicis. Qui locus est talis, ut plus habeat adiumenti quam incommodi, hunc iudico esse dicendum; ubi plus mali quam boni reperio, id totum abiudico atque eicio.

2.103Böylece ne söyleyeceğimi bir zaman düşünür, başka bir zaman söylerim. Çoğu kişi yeteneğine güvenip bu ikisini aynı anda yapar; ama düşünmek için bir zaman, konuşmak için başka bir zaman ayırmak gerektiğini düşünselerdi, aynı kişiler kesinlikle epeyce daha iyi konuşurlardı.

2.103

Ita adsequor, ut alio tempore cogitem quid dicam et alio dicam; quae duo plerique ingenio freti simul faciunt; sed certe eidem illi melius aliquanto dicerent, si aliud sumendum sibi tempus ad cogitandum, aliud ad dicendum putarent.

2.104Konuyu ve davayı derinden öğrendiğimde anlaşmazlığın sebebi hemen aklıma gelir. Çünkü insanlar arasında tartışılan hiçbir şey yoktur ki, ister dava bir suçlamadan doğsun (bir cinayet gibi), ister bir çekişmeden (bir miras gibi), ister bir müzakereden (bir savaş gibi), ister bir tartışmadan (nasıl yaşanacağı hakkında olduğu gibi), onda ya neyin yapıldığı, yapılmakta olduğu ya da yapılacağı, ya bunun nasıl bir şey olduğu ya da adının ne olduğu sorulmasın.

2.104

Cum rem penitus causamque cognovi, statim occurrit animo, quae sit causa ambigendi; nihil est enim, quod inter homines ambigatur, sive ex crimine causa constat, ut facinoris, sive ex controversia, ut hereditatis, sive ex deliberatione, ut belli, sive ex disputatione, ut de ratione vivendi, in quo non aut quid factum sit aut fiat futurumve sit quaeratur aut quale sit aut quid vocetur.

2.105Bizim davalarımız, en azından suç davaları, çoğu zaman inkârla savunulur. En büyük davalar olan zimmet davalarında hemen her şeyi inkâr etmek gerekir; seçim rüşvetinde cömertliği ve iyilikseverliği oy avcılığından ve bağış dağıtmaktan ayırabilme imkânı nadiren verilir; katillik, zehircilik ve kamu malını çalma davalarında inkâr etmek zorunludur. Demek ki mahkemelerdeki ilk dava türü olayın kendisi üzerine çekişmeden doğar; müzakerelerde ise çoğunlukla gelecek bir olaydan, nadiren de şimdiki ya da geçmiş bir olaydan.

2.105

Ac nostrae fere causae, quae quidem sunt criminum, plerumque infitiatione defenduntur; nam et de pecuniis repetundis quae maximae sunt, neganda fere sunt omnia, et de ambitu raro illud datur, ut possis liberalitatem atque benignitatem ab ambitu atque largitione seiungere; de sicariis, de veneficiis, de peculatu infitiari necesse est: id est igitur genus primum causarum in iudiciis ex controversia facti; in deliberationibus plerumque ex futuri, raro ex instantis aut acti.

2.106Çoğu zaman da bir şeyin olup olmadığı değil, nasıl bir şey olduğu sorulur. Konsül Gaius Carbo, benim dinlediğim bir sırada halk önünde Lucius Opimius'un davasını savunurken Gaius Gracchus'un öldürülmesi hakkında hiçbir şeyi inkâr etmiyor, bunun vatanın kurtuluşu için haklı olarak yapıldığını söylüyordu. Aynı Carbo, halk tribunuyken, devlet işlerine o zaman başka bir niyetle girerken Tiberius Gracchus hakkında soru sorduğunda Publius Africanus ona, Tiberius'un haklı olarak öldürüldüğü kanaatinde olduğunu söylemişti. Gerekli olduğu, izin verildiği, zorunlu olduğu, ya da bilmeden veya kazayla yapıldığı izlenimini veren bu türden her şey "haklı olarak" yapıldığı ileri sürülerek savunulur.

2.106

Saepe etiam res non sit necne, sed qualis sit quaeritur; ut cum L. Opimi causam defendebat apud populum, audiente me, C. Carbo consul, nihil de C. Gracchi nece negabat, sed id iure pro salute patriae factum esse dicebat; ut eidem Carboni tribuno plebis alia tum mente rem publicam capessenti P. Africanus de Ti. Graccho interroganti responderat iure caesum videri; iure autem omnia defenduntur, quae sunt eius generis, ut aut oportuerit aut licuerit aut necesse fuerit aut imprudentia aut casu facta esse videantur.

2.107Bir şeyin hangi kelimeyle adlandırılması gerektiği tartışıldığında da adının ne olduğu sorulur. Norbanus'un davasında bu Sulpicius ile aramda en büyük çekişme bu olmuştu. Onun ileri sürdüğü suçlamaların çoğunu kabul ediyor, ama o adamın devletin yüceliğini zedelediğini inkâr ediyordum; bütün dava Appuleius Kanunu'ndaki bu kelimeye bağlıydı.

2.107

Iam quid vocetur, quaeritur, cum quo verbo quid appellandum sit, contenditur; ut mihi ipsi cum hoc Sulpicio fuit in Norbani causa summa contentio; pleraque enim de eis, quae ab isto obiciebantur, cum confiterer, tamen ab illo maiestatem minutam negabam, ex quo verbo lege Appuleia tota illa causa pendebat.

2.108Bu tür davalarda bazıları, davayı oluşturan kelimeyi iki tarafın da kısaca tarif etmesini öğütler. Bu bana hep son derece çocukça gelmiştir. Çünkü bilgili insanlar arasında sanatların konusu olan şeyler tartışılırken kelimelerin tarifi başka bir iştir; sanat nedir, kanun nedir, devlet nedir diye sorulduğunda olduğu gibi. Bunlarda yöntem ve öğreti, tarif ettiğin şeyin anlamının hiçbir şey eksik ya da fazla olmadan ifade edilmesini emreder.

2.108

Atque in hoc genere causarum non nulli praecipiunt ut verbum illud, quod causam facit, breviter uterque definiat, quod mihi quidem perquam puerile videri solet: alia est enim, cum inter doctos homines de eis ipsis rebus, quae versantur in artibus, disputatur, verborum definitio, ut cum quaeritur, quid sit ars, quid sit lex, quid sit civitas, in quibus hoc praecipit ratio et doctrina, ut vis eius rei, quam definias, sic exprimatur, ut neque absit quicquam neque supersit;

2.109Ama o davada bunu ne Sulpicius yaptı ne de ben yapmaya çalıştım. İkimiz de elimizden geldiğince, konuşmanın bütün zenginliğiyle, yüceliği zedelemenin ne olduğunu genişlettik. Çünkü önce, tarif tek bir kelime kınanınca, eklenince ya da çıkarılınca çoğu zaman elinizden kapılıp gider; sonra türü itibarıyla öğreti ve neredeyse çocukça bir alıştırma kokar; sonra da yargıcın ne hissine ne de zihnine girebilir, çünkü kavranmadan önce akıp geçer.

2.109

quod quidem in illa causa neque Sulpicius fecit neque ego facere conatus sum; nam quantum uterque nostrum potuit, omni copia dicendi dilatavit, quid esset maiestatem minuere: etenim definitio primum reprehenso verbo uno aut addito aut dempto saepe extorquetur e manibus; deinde genere ipso doctrinam redolet exercitationemque paene puerilem: tum et in sensum et in mentem iudicis intrare non potest, ante enim praeterlabitur, quam percepta est.

2.110Ama bir şeyin nasıl bir şey olduğunun tartışıldığı türde, yazılı bir metnin yorumundan da çoğu zaman çekişme çıkar; burada çekişme ancak bir belirsizlikten doğabilir. Çünkü yazılı metnin niyetle çeliştiği durumun kendisi de bir tür belirsizlik içerir. Bu belirsizlik, eksik olan kelimeler eklendiğinde açıklığa kavuşur; bunlar eklenince metnin niyetinin açık olduğu savunulur. Çelişen metinlerden bir anlaşmazlık doğarsa yeni bir tür ortaya çıkmaz, önceki türün davası iki katına çıkar. Bu ya hiçbir zaman çözüme bağlanamaz ya da savunduğumuz metin, hangisi olursa olsun, atlanmış kelimeler geri getirilerek tamamlanmak suretiyle çözülür. Böylece metin yüzünden çıkan davalarda, bir şey belirsiz yazılmışsa, geriye tek bir tür kalır.

2.110

Sed in eo genere, in quo quale sit quid, ambigitur, exsistit etiam ex scripti interpretatione saepe contentio, in quo nulla potest esse nisi ex ambiguo controversia; nam illud ipsum, quod scriptum a sententia discrepat, genus quoddam habet ambigui; quod tum explicatur, cum ea verba, quae desunt, suggesta sunt, quibus additis defenditur sententiam scripti perspicuam fuisse; ex contrariisque scriptis si quid ambigitur, non novum genus nascitur, sed superioris generis causa duplicatur; idque aut numquam diiudicari poterit aut ita diiudicabitur, ut referendis praeteritis verbis id scriptum, quodcumque defendemus, suppleatur; ita fit, ut unum genus in eis causis, quae propter scriptum ambiguntur, relinquatur, si est scriptum aliquid ambigue.

2.111Belirsizliklerin birçok türü vardır; bana öyle geliyor ki diyalektikçi denilenler bunları daha iyi bilir, bizimkiler ise, en az onlar kadar bilmeleri gerekirken, bilmez. Ama gerek konuşmada gerek yazıda en sık rastlanan belirsizlik, bir ya da birkaç kelime atlandığı için ortaya çıkandır.

2.111

Ambiguorum autem cum plura genera sunt, quae mihi videntur ei melius nosse, qui dialectici appellantur, hi autem nostri ignorare, qui non minus nosse debeant, tum illud est frequentissimum in omni consuetudine vel sermonis vel scripti, cum idcirco aliquid ambigitur, quod aut verbum aut verba sint praetermissa.

2.112İkinci kez de şurada yanılırlar: Yazılı metnin yorumuyla ilgili bu dava türünü, her şeyin nasıl bir şey olduğunun tartışıldığı davalardan ayırırlar. Oysa işin türünün nasıl olduğu hiçbir yerde, olay hakkındaki çekişmeden bütünüyle ayrı olan yazılı metinde sorulduğu kadar sorulmaz.

2.112

Iterum autem peccant, cum genus hoc causarum, quod in scripti interpretatione versatur, ab illis causis, in quibus, qualis quaeque res sit, disceptatur, seiungunt; nusquam enim tam quaeritur, quale sit genus ipsum rei quam in scripto, quod totum a facti controversia separatum est.

2.113Böylece tartışmaya ve çekişmeye konu olabilecek toplam üç tür vardır: Neyin yapıldığı, yapılmakta olduğu ya da yapılacağı; nasıl bir şey olduğu; nasıl adlandırıldığı. Bazı Yunanların eklediği "doğru yapılıp yapılmadığı" sorusu ise bütünüyle "nasıl bir şey olduğu" sorusunun içindedir. Ama şimdi asıl konuma döneyim.

2.113

Ita tria sunt omnino genera, quae in disceptationem et controversiam cadere possint: quid fiat factum futurumve sit, aut quale sit, aut quo modo nominetur; nam illud quidem, quod quidam Graeci adiungunt, rectene factum sit, totum in eo est quale sit. Sed iam ad institutum revertar meum.

2.114Davayı üstlenip türünü öğrendikten sonra konuyu ele almaya başladığımda, önce bütün konuşmamı, soruya ve yargılamaya özgü olan neye bağlamam gerektiğini belirlerim. Sonra şu iki şeyi büyük bir özenle düşünürüm: Biri kendimizi ya da savunduğumuz kişileri sevdirmeyi, öbürü de önünde konuştuğumuz kişilerin gönüllerini istediğimiz yöne harekete geçirmeyi amaçlar.

2.114

Cum igitur accepta causa et genere cognito rem tractare coepi, nihil prius constituo, quam quid sit illud, quo mihi sit referenda omnis illa oratio, quae sit propria quaestionis et iudici; deinde illa duo diligentissime considero, quorum alterum commendationem habet nostram aut eorum, quos defendimus, alterum est accommodatum ad eorum animos, apud quos dicimus, ad id, quod volumus, commovendos.

2.115Böylece konuşmanın bütün yöntemi ikna etmek için üç şeye dayanır: Savunduğumuz şeylerin doğru olduğunu ispat etmek, dinleyenleri kendimize kazanmak ve gönüllerini davanın gerektirdiği her türlü harekete çağırmak.

2.115

Ita omnis ratio dicendi tribus ad persuadendum rebus est nixa: ut probemus vera esse, quae defendimus; ut conciliemus eos nobis, qui audiunt; ut animos eorum, ad quemcumque causa postulabit motum, vocemus.

2.116İspat için hatibin önünde iki tür malzeme vardır. Birincisi hatibin uydurmadığı, işin içinde var olan ve yöntemle ele alınan şeylerdir: belgeler, tanıklıklar, sözleşmeler ve anlaşmalar, sorgular, kanunlar, senato kararları, kesinleşmiş hükümler, resmî kararlar, hukuki görüşler ve hatibin bulmadığı, ama davanın hatibe getirdiği başka ne varsa. İkincisi ise bütünüyle hatibin tartışmasına ve delillendirmesine dayanan malzemedir.

2.116

Ad probandum autem duplex est oratori subiecta materies: una rerum earum, quae non excogitantur ab oratore, sed in re positae ratione tractantur, ut tabulae, testimonia, pacta conventa, quaestiones, leges, senatus consulta, res iudicatae, decreta, responsa, reliqua, si quae sunt, quae non reperiuntur ab oratore, sed ad oratorem a causa deferuntur; altera est, quae tota in disputatione et in argumentatione oratoris conlocata est;

2.117Böylece önceki türde delilleri nasıl ele alacağımızı, bu türde ise onları nasıl bulacağımızı da düşünmemiz gerekir. Bunu öğretenler davaları pek çok türe ayırdıktan sonra her türe bir delil yığını sağlarlar. Bu, gençleri yetiştirmek için daha uygun olsa bile (dava ortaya konur konmaz başvuracakları, hazır delilleri hemen çıkarıp alabilecekleri bir yer olsun diye), yine de derecikleri izleyip konuların kaynağını görmemek ağır kafalılıktır. Bizim yaşımıza ve tecrübemize yakışan ise istediğimiz şeyi kaynağından çekip almak ve her şeyin nereden aktığını görmektir.

2.117

ita in superiore genere de tractandis argumentis, in hoc autem etiam de inveniendis cogitandum est. Atque isti quidem, qui docent, cum causas in plura genera secuerunt, singulis generibus argumentorum copiam suggerunt; quod etiam si ad instituendos adulescentulos magis aptum est, ut, simul ac posita causa sit, habeant quo se referant, unde statim expedita possint argumenta depromere, tamen et tardi ingeni est rivulos consectari, fontis rerum non videre, et iam aetatis est ususque nostri a capite quod velimus arcessere et unde omnia manent videre.

2.118Hatibe getirilen şeylerden oluşan o ilk türü, benzer şeylerin her kullanımı için her zaman üzerinde düşünülmüş olarak hazır tutmalıyız. Çünkü belgelerin lehinde ve aleyhinde, tanıkların lehinde ve aleyhinde, sorguların lehinde ve aleyhinde ve aynı türden öteki şeyler hakkında ya ayrı olarak bütün tür üzerine ya da belirli olarak tek tek zamanlar, kişiler ve davalar üzerine konuşuruz. Size söylüyorum, Cotta ve Sulpicius: Bu kanıt yerlerini çok çalışarak ve üzerlerinde düşünerek hazır ve el altında bulundurmalısınız.

2.118

Et primum genus illud earum rerum, quae ad oratorem deferuntur, meditatum nobis in perpetuum ad omnem usum similium rerum esse debebit; nam et pro tabulis et contra tabulas et pro testibus et contra testis et pro quaestionibus et contra quaestiones et item de ceteris rebus eiusdem generis vel separatim dicere solemus de genere universo vel definite de singulis temporibus, hominibus, causis; quos quidem locos—vobis hoc, Cotta et Sulpici, dico—multa commentatione atque meditatione paratos atque expeditos habere debetis.

2.119Tanıkları, belgeleri, sorguları hangi yolla desteklemek ya da çürütmek gerektiğini şimdi açıklamam uzun sürer. Bunların hepsi ancak orta hâlli bir yetenek, ama çok büyük bir alıştırma ister; sanattan ve kurallardan da ancak belli konuşma süsleriyle donatılmaları kadarını isterler.

2.119

Longum est enim nunc me explicare, qua ratione aut confirmare aut infirmare testis, tabulas, quaestiones oporteat. Haec sunt omnia ingeni vel mediocris, exercitationis autem maximae; artem quidem et praecepta dumtaxat hactenus requirunt, ut certis dicendi luminibus ornentur.

2.120Aynı şekilde öbür türden olanlar, yani bütünüyle hatibin doğurduğu şeyler de bulunması güç şeyler değildir; daha çok parlak ve cilalı bir açıklama isterler. Davalarda iki şeyi aramamız gerekir: önce ne söyleyeceğimizi, sonra nasıl söyleyeceğimizi. Bunlardan ilki bütünüyle sanata bulanmış görünür; sanat gerektirse de ne söylenmesi gerektiğini görmek neredeyse sıradan bir basiret işidir. Öbürü ise hatibin o ilâhî gücünün ve faziletinin göründüğü yerdir: söylenmesi gerekenleri süslü, bol ve çeşitli biçimde söylemek.

2.120

Itemque illa, quae sunt alterius generis, quae tota ab oratore pariuntur, excogitationem non habent difficilem, explicationem magis inlustrem perpolitamque desiderant; itaque cum haec duo nobis quaerenda sint in causis, primum quid, deinde quo modo dicamus, alterum, quod totum arte tinctum videtur, tametsi artem requirit, tamen prudentiae est paene mediocris quid dicendum sit videre; alterum est, in quo oratoris vis illa divina virtusque cernitur, ea, quae dicenda sunt, ornate, copiose varieque dicere.

2.121Bu yüzden, bir kez böyle istediğinize göre, o ilk bölümü cilalayıp tamamlamayı reddetmeyeceğim (ne kadar başaracağıma siz karar verirsiniz): Konuşma hangi kanıt yerlerinden, tek başına inandırma gücü olan o üç şeye, yani gönülleri kazanmaya, bilgilendirmeye ve harekete geçirmeye götürülür? Bunların nasıl parlatılacağını ise hepsine öğretebilecek kişi burada hazır bulunuyor: Bunu bizim âdetlerimize ilk sokan, en çok geliştiren, tek başına başaran kişi.

2.121

Qua re illam partem superiorem, quoniam semel ita vobis placuit, non recusabo quo minus perpoliam atque conficiam—quantum consequar, vos iudicabitis—quibus ex locis ad eas tris res, quae ad fidem faciendam solae valent, ducatur oratio, ut et concilientur animi et doceantur et moveantur; Ea vero quem ad modum inlustrentur, praesto est, qui omnis docere possit, qui hoc primus in nostros mores induxit, qui maxime auxit, qui solus effecit.

2.122Catulus, dalkavukluk şüphesinden çekinmeden söyleyeceğim: Çağımızın yetiştirdiği, biraz olsun parlak olan hiçbir hatip yok ki onu sık sık ve dikkatle dinlememiş olayım. Bu yüzden bende bir şey varsa (ki sizin gibi bu kadar yetenekli insanlar beni dinlemeye bu kadar zahmet verdiğinize göre artık bunu umabilir gibiyim) bu, ben dinlerken herhangi bir hatibin yaptığı hiçbir şeyin hafızama derinden yerleşmeden kalmamasındandır. İşte ben, kim isem ve değerlendirme bakımından ne kadar isem, bütün hatipleri dinledikten sonra hiç tereddüt etmeden şuna karar veriyor ve hükmediyorum: Hiçbiri Crassus'ta bulunan kadar çok ve büyük konuşma süsüne sahip olmamıştır.

2.122

Namque ego, Catule,—dicam enim non reverens adsentandi suspicionem—neminem esse oratorem paulo inlustriorem arbitror quem aetas nostra tulerit, quem non et saepe et diligenter audierim; itaque si quid est in me—quod iam sperare videor, quoniam quidem vos, his ingeniis homines, tantum operae mihi ad audiendum datis—ex eo est, quod nihil quisquam umquam me audiente egit orator, quod non in memoria mea penitus insederit: itaque ego is, qui sum, quantuscumque sum ad iudicandum, omnibus auditis oratoribus, sine ulla dubitatione sic statuo et iudico, neminem omnium tot et tanta, quanta sint in Crasso, habuisse ornamenta dicendi.

2.123Bu yüzden siz de aynı şeyi düşünüyorsanız, sanırım şöyle bir bölüşüm haksız olmaz: Şimdi tasarladığım bu hatibi, başladığım gibi doğurup besleyip güçlendirdikten sonra, giydirilip süslenmesi için Crassus'a teslim edeyim.

2.123

Quam ob rem, si vos quoque hoc idem existimatis, non erit, ut opinor, iniqua partitio, si, cum ego hunc oratorem, quem nunc fingo, ut institui, crearo, aluero, confirmaro, tradam eum Crasso et vestiendum et ornandum.

2.124O zaman Crassus şöyle demiş:

Crassus: Antonius, başladığın gibi devam et sen. Doğurup büyüttüğün birini giydirip süslememek iyi ve cömert bir babaya yakışmaz; hele zengin olduğunu inkâr edemeyecekken. O hatipte hangi süs, hangi güç, hangi ruh, hangi vakar eksikti ki davasını kapatırken konsüllük yapmış sanığı ayağa kaldırmaktan, tuniğini yırtıp yargıçlara o ihtiyar komutanın göğsündeki yara izlerini göstermekten çekinmedi? Aynı adam, bu Sulpicius'un suçladığı fitneci ve azgın bir adamı savunurken fitnelerin kendisini süslemekten, halkın pek çok saldırısının haksız olmadığını, kimsenin bunların hesabını veremeyeceğini en ağır sözlerle göstermekten çekinmedi. Pek çok fitnenin devletin yararına yapıldığını da gösterdi; kralların kovulması ve tribunluk yetkisinin kurulması gibi. Norbanus'un o fitnesinin de vatandaşların yasından ve ordusunu kaybeden Caepio'ya duyulan nefretten doğduğunu, ne bastırılabileceğini ne de haksız yere alevlendiğini söyledi.

2.124

Tum Crassus, tu vero, inquit Antoni, perge, ut instituisti; neque enim est boni neque liberalis parentis, quem procrearis et eduxeris, eum non et vestire et ornare, praesertim cum te locupletem esse negare non possis. Quod enim ornamentum, quae vis, qui animus, quae dignitas illi oratori defuit, qui in causa peroranda non dubitavit excitare reum consularem et eius diloricare tunicam et iudicibus cicatrices adversas senis imperatoris ostendere? qui idem, hoc accusante Sulpicio, cum hominem seditiosum furiosumque defenderet, non dubitavit seditiones ipsas ornare ac demonstrare gravissimis verbis multos saepe impetus populi non iniustos esse, quos praestare nemo posset; multas etiam e re publica seditiones saepe esse factas, ut cum reges essent exacti, ut cum tribunicia potestas constituta; illam Norbani seditionem ex luctu civium et ex Caepionis odio, qui exercitum amiserat, neque reprimi potuisse et iure esse conflatam?

2.125Bu kadar iki ucu keskin, bu kadar görülmemiş, bu kadar kaygan, bu kadar yeni bir konu, inanılmaz bir konuşma gücü ve yeteneği olmadan ele alınabilir miydi? Gnaeus Manlius'a, Quintus Rex'e acındırmadan ne diyeyim? Sayısız öteki davadan ne diyeyim? Bunlarda herkesin sana teslim ettiği o eşsiz keskinlik en çok parlamadı; şimdi bana devretmek istediğin bu şeylerdi asıl, sende hep seçkin ve üstün olan.

2.125

Potuit hic locus tam anceps, tam inauditus, tam lubricus, tam novus sine quadam incredibili vi ac facultate dicendi tractari? Quid ego de Cn. Manli, quid de Q. Regis commiseratione dicam? Quid de aliis innumerabilibus? In quibus hoc non maxime enituit quod tibi omnes dant, acumen quoddam singulare, sed haec ipsa, quae nunc ad me delegare vis, ea semper in te eximia et praestantia fuerunt.

2.126O zaman Catulus şöyle demiş:

Catulus: Ben de sizde en çok şuna hayran olurum: Konuşmada birbirinize hiç benzemediğiniz hâlde, ikiniz de tabiatın size hiçbir şeyi esirgemediği, öğrenimin de hiçbir şeyi eksik bırakmadığı izlenimini verecek biçimde konuşursunuz. Bu yüzden Crassus, sen de tatlılığından bizi mahrum bırakmayacak, Antonius'un atladığı ya da bıraktığı bir şey olursa onu açıklayacaksın. Antonius, sen de bir şeyi söylemezsen, onu söyleyemediğin için değil, Crassus'un söylemesini tercih ettiğin için söylemediğini düşüneceğiz.

2.126

Tum Catulus ego vero inquit in vobis hoc maxime admirari soleo, quod, cum inter vos in dicendo dissimillimi sitis, ita tamen uterque vestrum dicat, ut ei nihil neque a natura denegatum neque a doctrina non delatum esse videatur; qua re, Crasse, neque tu tua suavitate nos privabis, ut, si quid ab Antonio aut praetermissum aut relictum sit, non explices; neque te, Antoni, si quid non dixeris, existimabimus non potuisse potius quam a Crasso dici maluisse.

2.127Burada Crassus şöyle demiş:

Crassus: Antonius, ortaya koyduğun ve burada kimsenin aramadığı o şeyleri neden bırakmıyorsun: Davalarda söylenecek şeylerin hangi kanıt yerlerinden bulunacağını? Bunları yeni bir biçimde ve parlak bir şekilde anlatıyorsun, ama yine de hem konu itibarıyla daha kolaylar hem de kurallarla iyice dolaşılmışlar. Sen bize en sık ele aldığın ve hep ilâhî bir ustalıkla ele aldığın şeyleri nereden getirdiğini çıkar ortaya.

2.127

Hic Crassus quin tu, inquit Antoni, omittis ista, quae proposuisti, quae nemo horum desiderat: quibus ex locis ea, quae dicenda sunt in causis, reperiantur; quae quamquam a te novo quodam modo praeclareque dicuntur, sunt tamen et re faciliora et praeceptis pervagata; illa deprome nobis unde adferas, quae saepissime tractas semperque divinitus.

2.128Antonius: Çıkarayım elbet; senden istediğimi daha kolay talep edebilmek için de istediğin hiçbir şeyi reddetmeyeceğim. Konuşmadaki bütün yöntemim ve Crassus'un biraz önce sözleriyle göklere çıkardığı o yetenek, daha önce söylediğim gibi, üç şeye dayanır: biri insanları kazanmak, öbürü onları bilgilendirmek, üçüncüsü de coşturmak.

2.128

Depromam equidem, inquit et quo facilius id a te exigam, quod peto, nihil tibi a me postulanti recusabo. Meae totius rationis in dicendo et istius ipsius facultatis, quam modo Crassus in caelum verbis extulit, tres sunt res, ut ante dixi: una conciliandorum hominum, altera docendorum, tertia concitandorum.

2.129Bu üç bölümden ilki konuşmanın yumuşaklığını, ikincisi keskinliğini, üçüncüsü gücünü ister. Çünkü davamız hakkında hüküm verecek kişi ya iradesinin eğilimiyle bize meyletmeli, ya savunmanın delilleriyle ikna olmalı, ya da gönlünün sarsılmasıyla mecbur kalmalıdır. Ama konuların kendisinin açıklanmasına ve savunulmasına dayanan o bölüm, bu türdeki bütün öğretiyi içeriyor gibi göründüğü için önce ondan söz edeceğiz ve birkaç şey söyleyeceğiz. Çünkü tecrübeyle ele aldığımız ve adeta zihnimize işaretlediğimiz şeyler azdır.

2.129

Harum trium partium prima lenitatem orationis, secunda acumen, tertia vim desiderat; nam hoc necesse est, ut is, qui nobis causam adiudicaturus sit, aut inclinatione voluntatis propendeat in nos aut defensionis argumentis adducatur aut animi permotione cogatur. Sed quoniam illa pars, in qua rerum ipsarum explicatio ac defensio posita est, videtur omnem huius generis quasi doctrinam continere, de ea primum loquemur et pauca dicemus: pauca enim sunt, quae usu iam tractata et animo quasi notata habere videamur.

2.130Crassus, bilgece öğüdüne seve seve uyalım: Hocaların çocuklara öğrettiği tek tek davaların savunmalarını bırakalım, bütün tartışmanın her davaya ve her konuşmaya oradan çekildiği ana başlıkları açalım. Bir kelime yazmamız gerektiğinde her seferinde o kelimenin harflerini düşünerek araştırmayız. Aynı şekilde bir dava savunmamız gerektiğinde her seferinde o davaya ayrılmış delillere dönmemize gerek yoktur; belli kanıt yerlerine sahip olmalıyız, kelime yazmak için harfler nasıl hemen akla geliyorsa, davayı açıklamak için de bunlar öyle gelsin.

2.130

Ac tibi sapienter monenti, Crasse, libenter adsentiemur, ut singularum causarum defensiones quas solent magistri pueris tradere, relinquamus, aperiamus autem capita ea, unde omnis ad omnem et causam et orationem disputatio ducitur. Neque enim quotiens verbum aliquod est scribendum nobis, totiens eius verbi litterae sunt cogitatione conquirendae; nec quotiens causa dicenda est, totiens ad eius causae seposita argumenta revolvi nos oportet, sed habere certos locos, qui, ut litterae ad verbum scribendum, sic illi ad causam explicandam statim occurrant.

2.131Ama bu kanıt yerleri ancak işlerin içinde yoğrulmuş bir hatibe fayda sağlayabilir: ya sonunda yaşın getireceği tecrübeyle, ya da merakla ve özenle yaşın önüne geçen dinleme ve düşünmeyle. Bana ne kadar bilgili, düşünmede ne kadar keskin ve zeki, sunuşta ne kadar rahat bir adam getirirsen getir, eğer o adam devletin geleneklerine, örneklerine, kurumlarına, vatandaşlarının ahlâkına ve isteklerine yabancıysa, delillerin çıkarıldığı o kanıt yerleri ona pek fayda sağlamaz. Bana işlenmiş bir yetenek gerek; bir kez değil, ikinci kez de sürülmüş bir tarla gibi, ki daha iyi ve daha iri ürünler verebilsin. İşlemek ise tecrübe, dinleme, okuma ve yazıdır.

2.131

Sed hi loci ei demum oratori prodesse possunt, qui est versatus in rerum vel usu, quem aetas denique adferet, vel auditione et cogitatione, quae studio et diligentia praecucurrit aetatem. Nam si tu mihi quamvis eruditum hominem adduxeris, quamvis acrem et acutum in cogitando, quamvis ad pronuntiandum expeditum, si erit idem in consuetudine civitatis, in exemplis, in institutis, in moribus ac voluntatibus civium suorum hospes, non multum ei loci proderunt illi, ex quibus argumenta promuntur: subacto mihi ingenio opus est, ut agro non semel arato, sed iterato, quo meliores fetus possit et grandiores edere; subactio autem est usus, auditio, lectio, litterae.

2.132Önce davanın tabiatını görsün; bu hiçbir zaman gizli kalmaz: Bir şeyin yapılıp yapılmadığı mı, nasıl bir şey olduğu mu, yoksa adının ne olduğu mu soruluyor? Bunu gördükten sonra, bu adamların öğrettiği hesaplarla değil, tabiî bir basiretle, davayı neyin oluşturduğu hemen akla gelir; yani hangisi ortadan kaldırılırsa anlaşmazlığın ayakta kalamayacağı. Sonra yargılamaya neyin konu olduğu gelir. Bunu onlar şöyle aramayı emreder: "Opimius Gracchus'u öldürdü. Davayı ne oluşturuyor? Bunu senato kararıyla halkı silaha çağırdıktan sonra devlet uğruna yapmış olması. Bunu kaldır, dava kalmaz. Ama Decius, kanunlara aykırı olarak buna izin verilmediğini söylüyor. Öyleyse yargılamaya şu konu olacak: Senato kararına dayanarak devleti kurtarmak için buna izin var mıydı?" Bunlar açıktır ve sıradan bir basiretin kavrayabileceği şeylerdir. Ama aranması gereken, yargılamaya konu olan şeye yönelik olarak hem suçlayanın hem savunanın getirmesi gereken delillerdir.

2.132

Ac primum naturam causae videat, quae numquam latet, factumne sit quaeratur, an quale sit, an quod nomen habeat; quo perspecto statim occurrit naturali quadam prudentia, non his subductionibus, quas isti docent, quid faciat causam, id est, quo sublato controversia stare non possit; deinde quid veniat in iudicium: quod isti sic iubent quaerere: interfecit Opimius Gracchum. Quid facit causam? Quod rei publicae causa, cum ex senatus consulto ad arma vocasset. Hoc tolle, causa non erit. At id ipsum negat contra leges licuisse Decius. Veniet igitur in iudicium licueritne ex senatus consulto servandae rei publicae causa. Perspicua sunt haec quidem et in vulgari prudentia sita; sed illa quaerenda, quae et ab accusatore et a defensore argumenta ad id, quod in iudicium venit, spectantia debent adferri.

2.133Burada şunu da görmek gerekir; çocuklarımızı gönderdiğimiz bu hocaların en büyük yanılgısı buradadır. Bunun konuşmayla pek ilgisi olduğundan değil; kendilerini bilgili sananların bu türünün nasıl bir şey olduğunu görmeniz için söylüyorum: kalın kafalı ve kaba. Konuşma türlerini bölerken iki dava türü koyarlar: Birine, kişilerden ve zamanlardan bağımsız olarak bütün tür hakkında soru sorulan tür derler; öbürüne, belli kişiler ve zamanlarla belirlenen tür. Bütün anlaşmazlıkların genel türün anlamına ve tabiatına bağlandığından habersizdirler.

2.133

Atque hic illud videndum est, in quo summus est error istorum magistrorum, ad quos liberos nostros mittimus, non quo hoc quidem ad dicendum magno opere pertineat, sed tamen ut videatis, quale sit genus hoc eorum, qui sibi eruditi videntur. Hebes atque impolitum: constituunt enim in partiendis orationum modis duo genera causarum: unum appellant, in quo sine personis atque temporibus de universo genere quaeratur; alterum, quod personis certis et temporibus definiatur; ignari omnis controversias ad universi generis vim et naturam referri;

2.134Çünkü biraz önce söz ettiğim o davanın kendisinde Opimius'un kişiliğinin de Decius'un kişiliğinin de hatibin kanıt yerleriyle hiçbir ilgisi yoktur. Soru, genel türün kendisi hakkında belirsiz bir sorudur: Kanunlar izin vermediği hâlde senato kararına dayanarak vatanı kurtarmak için bir vatandaşı öldüren kişi cezalandırılmalı mıdır? Kısacası, yargılamaya konu olan şeyin, türlerin kendisine ilişkin genel bir tereddüt üzerinden değil de sanıkların kişiliği üzerinden sorulduğu hiçbir dava yoktur.

2.134

nam in ea ipsa causa, de qua ante dixi, nihil pertinet ad oratoris locos Opimi persona, nihil Deci; de ipso universo genere infinita quaestio est, num poena videatur esse adficiendus, qui civem ex senatus consulto patriae conservandae causa interemerit, cum id per leges non liceret; nulla denique est causa, in qua id, quod in iudicium venit, reorum personis ac non generum ipsorum universa dubitatione quaeratur.

2.135Hatta olayın tartışıldığı davalarda bile, örneğin Decius'un kanunlara aykırı olarak para alıp almadığı tartışılırken, hem suçlamanın hem savunmanın delilleri türe ve genel tabiata bağlanmalıdır: Müsrifse israf üzerine, başkasının malına göz dikiyorsa açgözlülük üzerine, fitneciyse kargaşacı ve kötü vatandaşlar üzerine, pek çok kişi tarafından suçlanıyorsa tanıkların türü üzerine konuşulur. Tersine, sanık lehine söylenecek her şey de zorunlu olarak zamandan ve kişiden konuların ve türlerin ortak toplamlarına çevrilecektir.

2.135

Quin etiam in eis ipsis, ubi de facto ambigitur, ceperitne pecunias contra leges Decius, argumenta et criminum et defensionis revocentur oportet ad genus et naturam universam: quod sumptuosus, de luxurie, quod alieni appetens, de avaritia, quod seditiosus, de turbulentis et malis civibus, quod a multis arguitur, de genere testium; contraque, quae pro reo dicentur, omnia necessario a tempore atque homine ad communis rerum et generum summas revolventur.

2.136Belki bunlar, tabiatta bulunan her şeyi zihniyle çabucak kavramayan biri için, olay sorulduğunda yargılamaya gelen çok fazla şey gibi görünebilir. Ama sınırsız olan suçlamaların ve savunmaların çokluğudur, kanıt yerlerininki değil.

2.136

Atque haec forsitan homini non omnia, quae sunt in natura rerum, celeriter animo comprehendenti permulta videantur, quae veniant in iudicium tum, cum de facto quaeratur; sed tamen criminum multitudo est et defensionum, non locorum infinita.

2.137Olay tartışılmadığında ise sorulan şey bunların nasıl şeyler olduğudur. Bunları sanıklara göre sayarsan hem sayısız hem karanlıktırlar; konulara göre sayarsan pek az ve pek açıktırlar. Mancinus'un davasını yalnız Mancinus'a bağlarsak, fetial başrahibin teslim ettiği kişi her kabul edilmediğinde yeni bir dava doğacaktır. Ama davayı oluşturan anlaşmazlık şuysa: Fetial başrahibin teslim ettiği kişi kabul edilmezse eski haklarına geri dönme hakkı (postliminium) var mıdır? O zaman Mancinus'un adının konuşma sanatıyla da savunma delilleriyle de hiçbir ilgisi yoktur.

2.137

Quae vero, cum de facto non ambigitur, quaeruntur, qualia sint, ea si ex reis numeres, et innumerabilia sunt et obscura; si ex rebus, valde et modica et inlustria; nam si Mancini causam in uno Mancino ponimus, quotienscumque is, quem pater patratus dediderit, receptus non erit, totiens causa nova nascetur; sin illa controversia causam facit, videaturne ei, quem pater patratus dediderit, si is non sit receptus, postliminium esse, nihil ad artem dicendi nec ad argumenta defensionis Mancini nomen pertinet;

2.138Kişinin itibarı ya da itibarsızlığı ayrıca bir şey katıyorsa, bu sorunun dışındadır; yine de o konuşmanın kendisi de zorunlu olarak genel türün tartışmasına bağlanmalıdır. Bunları bilgili insanları çürütmek amacıyla tartışmıyorum; gerçi türü tarif ederken bu davaların kişilere ve zamanlara bağlı olduğunu yazanlar kınanmayı hak ediyor. Çünkü zamanlar ve kişiler araya girse de davaların onlara değil, sorunun türüne bağlı olduğu anlaşılmalıdır.

2.138

ac, si quid adfert praeterea hominis aut dignitas aut indignitas, extra quaestionem est et ea tamen ipsa oratio ad universi generis disputationem referatur necesse est. Haec ego non eo consilio disputo, ut homines eruditos redarguam; quamquam reprehendendi sunt qui in genere definiendo istas causas describunt in personis et in temporibus positas esse; nam etsi incurrunt tempora et personae, tamen intellegendum est, non ex eis, sed ex genere quaestionis pendere causas.

2.139Ama bunun benimle ilgisi yok; bu adamlarla hiçbir kavgamız olmamalı. Yalnız şunun anlaşılması yeter: O kadar boş vakitleri içinde, bu mahkeme alıştırması olmadan bile yapabilecekleri şeyi, yani konuların türlerini ayırt edip onları biraz daha ince bir şekilde açıklamayı bile başaramadılar.

2.139

Sed hoc nihil ad me; nullum enim nobis certamen cum istis esse debet; tantum satis est intellegi ne hoc quidem eos consecutos, quod in tanto otio etiam sine hac forensi exercitatione efficere potuerunt, ut genera rerum discernerent eaque paulo subtilius explicarent.

2.140Ama dediğim gibi, bunun benimle ilgisi yok. Benimle, hatta çok daha fazla sizinle, sevgili Cotta'mız ve Sulpicius, ilgili olan şudur: Bu adamların sanatları şimdiki hâliyle, davaların çokluğundan korkmak gerekir. Çünkü kişilere bağlanırsa bu çokluk sınırsızdır: Ne kadar insan varsa o kadar dava. Ama türlerin genel sorularına bağlanırsa öyle az ve sınırlıdırlar ki özenli, hafızası güçlü ve aklı başında her hatip bunları zihninde dolaşmış, neredeyse ezberlemiş olmalıdır. Yoksa Lucius Crassus'un davayı Manius Curius'tan öğrendiğini ve bu yüzden, ölümünden sonra doğacak oğul hiç doğmadığı hâlde Curius'un yine de Coponius'un mirasçısı olması gerektiğini gösteren pek çok şey getirdiğini mi sanıyorsunuz?

2.140

Verum hoc, ut dixi, nihil ad me; illud ad me ac multo etiam magis ad vos, Cotta noster et Sulpici: quo modo nunc se istorum artes habent, pertimescenda est multitudo causarum; est enim infinita, si in personis ponitur; quot homines, tot causae; sin ad generum universas quaestiones referuntur, ita modicae et paucae sunt, ut eas omnis diligentes et memores et sobrii oratores percursas animo et prope dicam decantatas habere debeant; nisi forte existimatis a M’. Curio causam didicisse L. Crassum et ea re multa attulisse, quam ob rem postumo non nato Curium tamen heredem Coponi esse oporteret:

2.141Coponius'un ya da Curius'un adının delillerin bolluğuyla da davanın anlamı ve tabiatıyla da hiçbir ilgisi yoktu. Bütün soru, zamanda ve isimlerde değil, konunun ve işin genel türündeydi. Vasiyetnamede "Bana bir oğul doğarsa ve o da daha önce ölürse" vesaire, "o zaman şu kişi benim mirasçım olsun" diye yazılmışken, oğul hiç doğmamışsa, oğlun ölümü hâlinde mirasçı atanan kişi mirasçı sayılır mı? Kalıcı bir hukuk ve genel bir tür sorusu insanların adlarını değil, konuşma yöntemini ve delillerin kaynaklarını ister.

2.141

nihil ad copiam argumentorum neque ad causae vim ac naturam nomen Coponi aut Curi pertinuit; in genere erat universo rei negotique, non in tempore ac nominibus, omnis quaestio: cum scriptum ita sit si mihi filivs genitvr, isqve privs moritvr , et cetera, tvm mihi ille sit heres , si natus filius non sit, videaturne is, qui filio mortuo institutus heres sit, heres esse: perpetui iuris et universi generis quaestio non hominum nomina, sed rationem dicendi et argumentorum fontis desiderat.

2.142Burada o hukukçular da bize engel olur ve bizi öğrenmekten caydırırlar. Çünkü Cato'nun ve Brutus'un kitaplarında hukuk hakkında bir erkeğe ya da bir kadına ne cevap verdiklerinin neredeyse isim isim kaydedildiğini görüyorum. Sanırım danışmanın ya da tereddüdün sebebinin konuda değil, insanlarda olduğunu düşünelim diye. İnsanlar sayısız olduğu için de cesaretimiz kırılıp öğrenme isteğimizi, iyice öğrenme ümidimizle birlikte bir kenara atalım diye. Ama Crassus bunları bir gün bizim için türlerine göre ayırıp düzenleyerek açıklayacak, ortaya koyacaktır. Çünkü Catulus, belki bilmiyorsundur, dün bize şimdi dağınık ve darmadağın olan medeni hukuku belli türlerde toplayıp kolay bir sanata dönüştüreceğine söz verdi.

2.142

In quo etiam isti nos iuris consulti impediunt a discendoque deterrent; video enim in Catonis et in Bruti libris nominatim fere referri, quid alicui de iure viro aut mulieri responderit; credo, ut putaremus in hominibus, non in re consultationis aut dubitationis causam aliquam fuisse; ut, quod homines innumerabiles essent, debilitati voluntatem discendi simul cum spe perdiscendi abiceremus. Sed haec Crassus aliquando nobis expediet et exponet discripta generatim; est enim, ne forte nescias, heri nobis ille hoc, Catule, pollicitus ius civile, quod nunc diffusum et dissipatum esset, in certa genera coacturum et ad artem facilem redacturum.

2.143Catulus: Bu Crassus için hiç de güç değil; hukuk hakkında öğrenilebilecek her şeyi öğrendi, ona öğretenlerde eksik olanı da kendisi getirecek; böylece hukukta bulunan şeyleri hem yerli yerince ayırabilir hem de süslü bir şekilde parlatabilir.

Antonius: Öyleyse bunları Crassus'tan, kalabalıktan ve mahkeme sıralarından düşündüğü gibi boş vakte ve hukukçu koltuğuna çekildiğinde öğreniriz.

2.143

Et quidem inquit Catulus haudquaquam id est difficile Crasso, qui et, quod disci potuit de iure, didicit et, quod eis, qui eum docuerunt, defuit, ipse adferet, ut, quae sint in iure, vel apte discribere vel ornate inlustrare possit. Ergo inquit ista Antonius tum a Crasso discemus, cum se de turba et a subselliis in otium, ut cogitat, soliumque contulerit.

2.144Catulus: Mahkemelerden ve davalardan çekilmeye artık kesin karar verdiğini söylerken bunu ondan sık sık duydum; ama kendisine de hep dediğim gibi, buna izin verilmeyecek. Ne iyi insanların yardımını boşuna istemelerine katlanacaktır, ne de devlet buna gönül rahatlığıyla razı olacaktır; Lucius Crassus'un sesinden mahrum kalırsa bir süsünden soyulduğunu düşünecektir.

Antonius: Vallahi, Catulus'un söyledikleri doğruysa, Crassus, benimle aynı değirmende yaşamak zorundasın. O esneyen ve uyuklayan Scaevola bilgeliğini de öteki mutlu kişilerin boş vaktine bırakalım.

2.144

Iam id quidem saepe inquit Catulus ex eo audivi, cum diceret sibi iam certum esse a iudiciis causisque discedere; sed, ut ipsi soleo dicere, non licebit; neque enim auxilium suum saepe a viris bonis frustra implorari patietur neque id aequo animo feret civitas, quae si voce L. Crassi carebit, ornamento quodam se spoliatam putabit. Nam hercle, inquit Antonius si haec vere a Catulo dicta sunt, tibi mecum in eodem est pistrino, Crasse, vivendum; et istam oscitantem et dormitantem sapientiam Scaevolarum et ceterorum beatorum otio concedamus.

2.145Burada Crassus hafifçe gülümseyip şöyle demiş:

Crassus: Antonius, sen başladığın dokumayı bitir; ama ben o esneyen bilgeliğe sığınır sığınmaz o beni özgürlüğüme kavuşturacak.

Antonius: Biraz önce başladığım bu konunun sonu şu: Sorgulanan her şeyin insanların sayısız kişiliğinde ve zamanların sonsuz çeşitliliğinde değil, türlerin sebeplerinde ve tabiatlarında yattığı anlaşıldığına göre, türler de yalnız sayıca belirli değil, aynı zamanda az olduğuna göre, konuşmaya merak salanlar her türe ait konuşma malzemesini bütün kanıt yerlerine dağıtılmış, donatılmış ve süslenmiş olarak kavramalıdır; yani konularla ve düşüncelerle.

2.145

Adrisit hic Crassus leniter et pertexe modo, inquit Antoni, quod exorsus es; me tamen ista oscitans sapientia, simul atque ad eam confugero, in libertatem vindicabit. Huius quidem loci, quem modo sum exorsus, hic est finis, inquit Antonius; quoniam intellegeretur non in hominum innumerabilibus personis neque in infinita temporum varietate, sed in generum causis atque naturis omnia sita esse, quae in dubium vocarentur, genera autem esse definita non solum numero, sed etiam paucitate, ut eam materiem orationis, quae cuiusque esset generis, studiosi qui essent dicendi, omnibus locis discriptam, instructam ornatamque comprehenderent, rebus dico et sententiis.

2.146Bunlar kendi güçleriyle kelimeleri doğurur. Bana göre kelimeler, konunun kendisi tarafından doğurulmuş gibi görünecek türdense, her zaman yeterince süslüdür. Gerçeği sorarsanız, bana öyle geliyor (çünkü kendi görüşümden ve kanaatimden başka bir şeyi kesin olarak ileri süremem) ki genel davaların ve türlerin bu donanımını mahkemeye kendimiz getirmeliyiz; bize bir konu getirildiğinde ancak o zaman delilleri çıkaracağımız kanıt yerlerini kurcalamaya başlamamalıyız. Bunlar, üzerinde orta derecede bile düşünmüş herkes tarafından çaba ve tecrübeyle iyice işlenmiş olabilir. Yine de zihin, her konuşma için bulunan her şeyin çekildiği o ana başlıklara ve sık sık andığım o kanıt yerlerine çevrilmelidir. İster sanatın, ister gözlemin, ister alışkanlığın işi olsun, bütün mesele, içinde aradığın şeyin peşine düşüp izini süreceğin bölgeleri bilmektir.

2.146

Ea vi sua verba parient, quae semper satis ornata mihi quidem videri solent, si eius modi sunt, ut ea res ipsa peperisse videatur; ac si verum quaeritis, quod mihi quidem videatur —nihil enim aliud adfirmare possum nisi sententiam et opinionem meam—hoc instrumentum causarum et generum universorum in forum deferre debemus neque, ut quaeque res delata ad nos erit, tum denique scrutari locos, ex quibus argumenta eruamus; quae quidem omnibus, qui ea mediocriter modo considerarint, studio adhibito et usu pertractata esse possunt; sed tamen animus referendus est ad ea capita et ad illos, quos saepe iam appellavi, locos, ex quibus omnia ad omnem orationem inventa ducuntur, atque hoc totum est sive artis sive animadversionis sive consuetudinis nosse regiones, intra quas venere et pervestiges, quod quaeras:

2.147O bütün alanı düşüncenle çevirdiğinde, yeter ki işlerin tecrübesinde iyice pişmiş ol, hiçbir şey senden kaçmayacak, konuda ne varsa karşına çıkıp önüne düşecektir. Böylece konuşmada bulmak için üç şey vardır: keskin zekâ, sonra, istersek sanat diyebileceğimiz yöntem, üçüncüsü de özen. Birinciliği yeteneğe vermemek elimde değil; ama yeteneğin kendisini de ağırlığından bile özen kımıldatır.

2.147

ubi eum locum omnem cogitatione saepseris, si modo usum rerum percallueris, nihil te effugiet atque omne, quod erit in re, occurret atque incidet. Et sic, cum ad inveniendum in dicendo tria sint: acumen, deinde ratio, quam licet, si volumus, appellemus artem, tertium diligentia, non possum equidem non ingenio primas concedere, sed tamen ipsum ingenium diligentia etiam ex tarditate incitat;

2.148Özen diyorum; her işte, ama en çok davaları savunurken en büyük etkiyi gösteren özen. Onu özellikle beslemeli, her zaman kullanmalıyız; ulaşamayacağı hiçbir şey yoktur. Başta dediğim gibi davanın derinden bilinmesi özendir. Rakibi dikkatle dinlemek, yalnız düşüncelerini değil bütün kelimelerini de yakalamak, kısacası çoğu zaman ruhun hislerini ele veren yüz ifadelerinin hepsini gözden geçirmek özendir.

2.148

diligentia, inquam, quae cum omnibus in rebus tum in causis defendendis plurimum valet. Haec praecipue colenda est nobis; haec semper adhibenda; haec nihil est quod non adsequatur: causa ut penitus, quod initio dixi, nota sit, diligentia est; ut adversarium attente audiamus atque ut eius non solum sententias sed etiam verba omnia excipiamus, vultus denique perspiciamus omnis, qui sensus animi plerumque indicant, diligentia est;

2.149Bunu, o kişi kendisinin bir şey kazandığını sanmasın diye belli etmeden yapmak ise basirettir. Sonra zihnin biraz sonra önereceğim kanıt yerlerinde dolaşması, davanın derinlerine sokulması, dikkat ve düşünceyle gerilmesi özendir. Bütün bunlara bir ışık gibi hafızayı, sesi, gücü katmak da özendir.

2.149

id tamen dissimulanter facere, ne sibi ille aliquid proficere videatur, prudentia est; deinde ut in eis locis, quos proponam paulo post, pervolvatur animus, ut penitus insinuet in causam, ut sit cura et cogitatione intentus, diligentia est; ut his rebus adhibeat tamquam lumen aliquod memoriam, ut vocem, ut viris, diligentia est.

2.150Yetenekle özen arasında sanata pek az yer kalır. Sanat yalnız nerede arayacağını ve bulmaya çalıştığın şeyin nerede olduğunu gösterir. Geri kalan her şey dikkate, zihnin uyanıklığına, düşünceye, tetikte olmaya, sebata ve emeğe bağlıdır. Bunları sık sık kullandığımız tek bir kelimeyle kucaklayayım: özen. Öteki bütün faziletler bu tek faziletin içinde barınır.

2.150

Inter ingenium quidem et diligentiam perpaulum loci reliquum est arti: ars demonstrat tantum, ubi quaeras, atque ubi sit illud, quod studeas invenire; reliqua sunt in cura, attentione animi, cogitatione, vigilantia, adsiduitate, labore; complectar uno verbo, quo saepe iam usi sumus, diligentia; qua una virtute omnes virtutes reliquae continentur.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…