İçeriğe geç
Hatip Üzerine

Cicero · Hatip Üzerine

II. Kitap, 2. kısım

2.151Konuşma bolluğu bakımından filozofların ne kadar zengin olduğunu görüyoruz. Sanırım (ama Catulus, bunu sen daha iyi bilirsin) onlar konuşma üzerine hiçbir kural vermezler; yine de bu yüzden önlerine konan her konuyu üstlenip onun hakkında bol bol, taşkın bir şekilde konuşmaktan geri durmazlar.

2.151

Nam orationis quidem copia videmus ut abundent philosophi, qui, ut opinor—sed tu haec, Catule, melius—nulla dant praecepta dicendi nec idcirco minus, quaecumque res proposita est, suscipiunt, de qua copiose et abundanter loquantur.

2.152O zaman Catulus şöyle demiş:

Catulus: Antonius, dediğin gibi, filozofların çoğu konuşma üzerine hiçbir kural öğretmez, ama yine de her konu hakkında söyleyecekleri hazırdır. Ancak en çok hayran olduğum Aristoteles bazı kanıt yerleri ortaya koydu; bunlardan her delilin yolu yalnız filozofların tartışması için değil, davalarda kullandığımız bu konuşma için de bulunabilir. Antonius, senin konuşman bir süredir bu adamdan hiç sapmıyor; ya o ilâhî yeteneğe benzediğin için aynı izlere rastlıyorsun, ya da bunların kendisini okuyup öğrendin. Bana daha çok bu sonuncusu doğru gibi geliyor; çünkü Yunan konularına sandığımızdan daha çok emek verdiğini görüyorum.

2.152

Tum Catulus est, inquit ut dicis, Antoni, ut plerique philosophi nulla tradant praecepta dicendi et habeant paratum tamen quid de quaque re dicant; sed Aristoteles, is, quem ego maxime admiror, posuit quosdam locos, ex quibus omnis argumenti via non modo ad philosophorum disputationem, sed etiam ad hanc orationem, qua in causis utimur, inveniretur; a quo quidem homine iam dudum, Antoni, non aberrat oratio tua, sive tu similitudine illius divini ingeni in eadem incurris vestigia sive etiam illa ipsa legisti atque didicisti, quod quidem mihi magis veri simile videtur; plus enim te operae Graecis dedisse rebus video quam putaramus.

2.153Antonius: Catulus, benden doğrusunu duyacaksın: Ben her zaman, önce herhangi bir sanattan olabildiğince az, sonra Yunan kültüründen hiçbir iz vermeyen bir hatibin bu halka daha hoş ve daha güvenilir geleceğini düşünmüşümdür. Ama aynı zamanda şunu da düşündüm: Yunanlar bu kadar büyük işler üstlenir, ilan eder ve yürütürken, insanlara hem en karanlık şeyleri görmenin, hem iyi yaşamanın, hem de bol bol konuşmanın yolunu öğreteceklerini vaat ederken, onlara kulak vermemek hayvana yakışır, insana değil. Vatandaşlarının yanında itibarını azaltmamak için onları açıkça dinlemeye cesaret edemesen bile, kulak misafiri olarak seslerini yakalamalı, uzaktan ne anlattıklarına kulak vermelisin. Ben de böyle yaptım Catulus; hepsinin konularını ve türlerini özet olarak tattım.

2.153

Tum ille verum inquit ex me audies, Catule: semper ego existimavi iucundiorem et probabiliorem huic populo oratorem fore, qui primum quam minimam artifici alicuius, deinde nullam Graecarum rerum significationem daret: atque ego idem existimavi pecudis esse, non hominis, cum tantas res Graeci susciperent, profiterentur, agerent seseque et videndi res obscurissimas et bene vivendi et copiose dicendi rationem daturos hominibus pollicerentur, non admovere aurem et, si palam audire eos non auderes, ne minueres apud tuos civis auctoritatem tuam, subauscultando tamen excipere voces eorum et procul quid narrarent attendere. Itaque feci, Catule, et istorum omnium summatim causas et genera ipsa gustavi.

2.154Catulus: Vallahi, zihnini felsefeye, sanki bir şehvet kayalığına yanaşır gibi pek çekingen bir şekilde yanaştırdın; oysa bu devlet felsefeyi hiçbir zaman hor görmedi. Bu toprakta o Büyük Yunanistan varken İtalya bir zamanlar Pythagorasçılarla doluydu. Bu yüzden bazıları kralımız Numa Pompilius'un da Pythagorasçı olduğunu söyler, oysa o, Pythagoras'ın kendisinden pek çok yıl önce yaşamıştır. Bu yüzden onu daha da büyük bir adam saymak gerekir; çünkü devlet kurmanın o bilgeliğini, Yunanlar onun doğduğunu fark etmeden neredeyse iki yüzyıl önce biliyordu. Bu devlet de, yanlarında Yunanistan'ın en bilgili adamlarını her zaman açıkça bulunduran Publius Africanus'tan, Gaius Laelius'tan ve Lucius Furius'tan daha ünlü, itibarca daha ağır, kültürce daha incelikli insanlar yetiştirmedi.

2.154

Valde hercule inquit Catulus timide tamquam ad aliquem libidinis scopulum sic tuam mentem ad philosophiam appulisti, quam haec civitas aspernata numquam est; nam et referta quondam Italia Pythagoreorum fuit tum, cum erat in hac gente magna illa Graecia; ex quo etiam quidam Numam Pompilium, regem nostrum, fuisse Pythagoreum ferunt, qui annis ante permultis fuit quam ipse Pythagoras; quo etiam maior vir habendus est, quoniam illam sapientiam constituendae civitatis duobus prope saeculis ante cognovit, quam eam Graeci natam esse senserunt; et certe non tulit ullos haec civitas clariores aut auctoritate graviores aut humanitate politiores P. Africano, C. Laelio, L. Furio, qui secum eruditissimos homines ex Graecia palam semper habuerunt.

2.155Onlardan sık sık şunu duydum: Atinalılar, en büyük işleri için senatoya elçi gönderirken o çağın en ünlü üç filozofunu, Karneades'i, Kritolaos'u ve Diogenes'i gönderdiklerinde hem kendilerine hem de devletin pek çok önde gelen adamına büyük bir iyilik yapmışlardı. Bu yüzden bu filozofları Roma'da bulundukları sürece hem kendileri hem başkaları sık sık dinlemişti. Antonius, bunları kendine örnek almışken neden Pacuvius'un o Zethos'u gibi felsefeye neredeyse savaş açtığına şaşıyorum.

2.155

Atque ego hoc ex eis saepe audivi, cum dicerent pergratum Atheniensis et sibi fecisse et multis principibus civitatis, quod, cum ad senatum legatos de suis maximis rebus mitterent, tris illius aetatis nobilissimos philosophos misissent, Carneadem et Critolaum et Diogenem; itaque eos, dum Romae essent, et a se et ab aliis frequenter auditos; quos tu cum haberes auctores, Antoni, miror cur philosophiae sicut Zethus ille Pacuvianus prope bellum indixeris.

2.156Antonius: Hiç de değil. Ben Ennius'taki Neoptolemos gibi "az biraz" felsefe yapmaya karar verdim; "çünkü bütünüyle hiç hoşuma gitmiyor". Ama yine de görüşüm şu, açıklamış olduğumu sanıyordum: Bu uğraşları kınamıyorum, yeter ki ölçülü olsunlar. Ama hüküm verenlerin önünde bu uğraşlarla ilgili bir izlenimin ve bir sanat şüphesinin hatibin aleyhine olduğunu düşünüyorum; çünkü hem hatibin itibarını hem de konuşmanın inandırıcılığını azaltır.

2.156

Minime, inquit Antonius; ac sic decrevi philosophari potius, ut Neoptolemus apud Ennium paucis: nam omnino haud placet. Sed tamen haec est mea sententia, quam videbar exposuisse: ego ista studia non improbo, moderata modo sint: opinionem istorum studiorum et suspicionem artifici apud eos, qui res iudicent, oratori adversariam esse arbitror, imminuit enim et oratoris auctoritatem et orationis fidem.

2.157Ama konuşmayı buraya saptığı yere geri getirmek için söyleyeyim: Roma'ya geldiğini söylediğin bu çok ünlü üç filozoftan Diogenes'in, iyi tartışmanın ve doğruyu yanlıştan ayırt etmenin sanatını öğrettiğini söyleyen ve buna Yunanca bir kelimeyle diyalektik diyen kişi olduğunu görüyor musun? Bu sanatta, eğer bu bir sanatsa, doğrunun nasıl bulunacağına dair hiçbir kural yoktur; yalnız nasıl değerlendirileceğine dair kural vardır.

2.157

Sed, ut eo revocetur, unde huc declinavit oratio, ex tribus istis clarissimis philosophis, quos Romam venisse dixisti, videsne Diogenem eum fuisse, qui diceret artem se tradere bene disserendi et vera ac falsa diiudicandi, quam verbo Graeco διαλεκτικήν appellaret? In hac arte, si modo est haec ars, nullum est praeceptum, quo modo verum inveniatur, sed tantum est, quo modo iudicetur;

2.158Çünkü bir şeyin var olduğunu ya da olmadığını söyleyecek şekilde dile getirdiğimiz her şeyi, eğer yalın olarak söylenmişse, diyalektikçiler doğru mu yanlış mı diye değerlendirmeyi üstlenirler. Bağlantılı biçimde ifade edilmiş ve ona başka şeyler eklenmişse, eklemelerin doğru yapılıp yapılmadığını ve her akıl yürütmenin sonucunun doğru olup olmadığını değerlendirirler. Sonunda da kendi sivri uçlarıyla kendilerini batırırlar; çok arayarak yalnız artık kendilerinin de çözemeyeceği şeyleri değil, önceden başlanmış, hatta dokunup bitirilmiş şeylerin neredeyse yeniden sökülmesine yol açan şeyleri de bulurlar.

2.158

nam et omne, quod eloquimur sic, ut id aut esse dicamus aut non esse, et, si simpliciter dictum sit, suscipiunt dialectici, ut iudicent, verumne sit an falsum, et, si coniuncte sit elatum et adiuncta sint alia, iudicant, rectene adiuncta sint et verane summa sit unius cuiusque rationis, et ad extremum ipsi se compungunt suis acuminibus et multa quaerendo reperiunt non modo ea, quae iam non possint ipsi dissolvere, sed etiam quibus ante exorsa et potius detexta prope retexantur.

2.159Burada bu Stoacı bize hiç yardım etmez; çünkü ne söyleyeceğimi nasıl bulacağımı öğretmez. Hatta engel de olur; çünkü hiçbir şekilde çözülemeyeceğini söylediği pek çok şey bulur ve berrak olmayan, geniş ve akıcı olmayan, aksine cılız, kuru, kesik ve ufak tefek bir konuşma türü getirir. Biri bunu onaylasa bile, hatibe uygun olmadığını kabul ederek onaylayacaktır. Çünkü bizim bu konuşmamız kalabalığın kulaklarına uydurulmalıdır; gönülleri eğlendirmeye, sürüklemeye, kuyumcu terazisiyle değil, halkın kantarıyla tartılan şeyleri ispat etmeye yönelik olmalıdır.

2.159

Hic nos igitur Stoicus iste nihil adiuvat, quoniam, quem ad modum inveniam quid dicam, non docet; atque idem etiam impedit, quod et multa reperit, quae negat ullo modo posse dissolvi, et genus sermonis adfert non liquidum, non fusum ac profluens, sed exile, aridum, concisum ac minutum, quod si qui probabit, ita probabit, ut oratori tamen aptum non esse fateatur; haec enim nostra oratio multitudinis est auribus accommodanda, ad oblectandos animos, ad impellendos, ad ea probanda, quae non aurificis statera, sed populari quadam trutina examinantur;

2.160Bu yüzden delilleri bulmakta fazlasıyla dilsiz, onları değerlendirmekte fazlasıyla geveze olan bu sanatı bütünüyle bırakıyoruz. Diogenes'le birlikte geldiğini andığın o Kritolaos'un bizim bu uğraşımıza daha çok fayda sağlayabileceğini düşünüyorum; çünkü senin, benim buluşlarından pek uzaklaşmadığımı söylediğin o Aristoteles'in okulundandı. Aristoteles'in, kendinden önceki herkesin konuşma sanatlarını açıkladığı kitabını da, aynı sanat hakkında kendi görüşlerini söylediği kitapları da okudum. Onunla bu sanatın gerçek hocaları arasında bana şu fark varmış gibi geldi: O, her şeyin anlamını ve tabiatını gördüğü zihninin aynı keskinliğiyle, küçümsediği konuşma sanatına ait bu şeylere de baktı. Yalnız bununla uğraşmayı uygun görenler ise bu tek yöntemi işlemekle ömür geçirdiler; onunki kadar basiretle değil, ama bu tek türde daha fazla tecrübe ve çabayla.

2.160

qua re istam artem totam dimittimus, quae in excogitandis argumentis muta nimium est, in iudicandis nimium loquax. Critolaum istum, quem cum Diogene venisse commemoras, puto plus huic nostro studio prodesse potuisse; erat enim ab isto Aristotele, a cuius inventis tibi ego videor non longe aberrare. Atque inter hunc Aristotelem, cuius et illum legi librum, in quo exposuit dicendi artis omnium superiorum, et illos, in quibus ipse sua quaedam de eadem arte dixit, et hos germanos huius artis magistros hoc mihi visum est interesse, quod ille eadem acie mentis, qua rerum omnium vim naturamque viderat, haec quoque aspexit, quae ad dicendi artem, quam ille despiciebat, pertinebant; illi autem, qui hoc solum colendum ducebant, habitarunt in hac una ratione tractanda non eadem prudentia qua ille, sed usu in hoc uno genere studioque maiore.

2.161Karneades'in o inanılmaz konuşma gücü ve çeşitliliği ise bizim için pek arzu edilecek bir şeydir; o tartışmalarında savunup da ispat etmediği, saldırıp da yıkmadığı hiçbir şey olmadı. Ama bu, bu şeyleri aktaran ve öğretenlerden beklenebilecekten daha büyük bir şeydir.

2.161

Carneadi vero vis incredibilis illa dicendi et varietas perquam esset optanda nobis, qui nullam umquam in illis suis disputationibus rem defendit quam non probarit, nullam oppugnavit quam non everterit. Sed hoc maius est quiddam quam ab his, qui haec tradunt et docent, postulandum sit.

2.162Bana gelince: Şimdi bütünüyle acemi birinin konuşmak için yetiştirilmesini isteseydim, onu tek bir işte gece gündüz aynı örse durmadan vuran şu adamlara teslim ederdim; bunlar bütün en ince parçacıkları, her şeyi ufacık çiğnenmiş olarak, sütanaların küçük çocuklara yaptığı gibi ağzına koyarlar. Ama terbiyesi bir hür insana yaraşır şekilde yapılmış, bir parça tecrübe edinmiş ve yeterince keskin bir zekâya sahip görünen biri olsaydı, onu bir yere ayrılmış bir su yolunun tutulduğu yere değil, bütün ırmağın fışkırdığı yere götürürdüm. Orada biri ona bütün delillerin yerlerini ve adeta evlerini göstersin, onları kısaca aydınlatsın ve kelimelerle tarif etsin.

2.162

Ego autem, si quem nunc plane rudem institui ad dicendum velim, his potius tradam adsiduis uno opere eandem incudem diem noctemque tundentibus, qui omnis tenuissimas particulas atque omnia minima mansa ut nutrices infantibus pueris in os inserant; sin sit is, qui et doctrina mihi liberaliter institutus et aliquo iam imbutus usu et satis acri ingenio esse videatur, illuc eum rapiam, ubi non seclusa aliqua acula teneatur, sed unde universum flumen erumpat; qui illi sedis et quasi domicilia omnium argumentorum commonstret et ea breviter inlustret verbisque definiat.

2.163Konuşmada ispat ya da çürütme için alınan her şeyin ya konunun kendi gücünden ve tabiatından alındığını ya da dışarıdan eklendiğini görmüş biri neye takılabilir ki? Kendi gücünden alınır: Konunun ne olduğu bütünüyle ya da bir kısmı sorulduğunda, ya da adının ne olduğu, ya da o konuya dokunan bir şey sorulduğunda. Dışarıdan alınır: Dışarıda bulunan ve konunun tabiatına bağlı olmayan şeyler bir araya toplandığında.

2.163

Quid enim est, in quo haereat, qui viderit omne, quod sumatur in oratione aut ad probandum aut ad refellendum, aut ex re sua sumi vi atque natura aut adsumi foris? sua vi, cum aut res quae sit tota quaeratur, aut pars eius, aut vocabulum quod habeat, aut quippiam, rem illam quod attingat; extrinsecus autem, cum ea, quae sunt foris neque haerent in rei natura, conliguntur.

2.164Konunun bütünü soruluyorsa, bütün anlamı bir tarifle açıklanmalıdır; şöyle: "Yücelik devletin büyüklüğü ve vakarıysa, onu zedeleyen, Roma halkının ordusunu düşmana teslim eden kişidir; bunu yapanı Roma halkının yetkisine teslim eden kişi değil."

2.164

Si res tota quaeritur, definitione universa vis explicanda est, sic: si maiestas est amplitudo ac dignitas civitatis, is eam minuit, qui exercitum hostibus populi Romani tradidit, non qui eum, qui id fecisset, populi Romani potestati tradidit.

2.165Konunun bir kısmı soruluyorsa bölümlemeyle açıklanmalıdır; şöyle: "Devletin kurtuluşu konusunda ya senatoya itaat etmek, ya başka bir danışma meclisi kurmak, ya da kendi başına davranmak gerekiyordu. Başka bir meclis kurmak kibir, kendi başına davranmak küstahlık olurdu; demek ki senatonun kararına uymak gerekiyordu." Addan yola çıkılıyorsa, Carbo'nun yaptığı gibi: "Konsül vatanın iyiliğini gözetendir (consulit) diyorsak, Opimius başka ne yaptı ki?"

2.165

Sin pars, partitione, hoc modo: aut senatui parendum de salute rei publicae fuit aut aliud consilium instituendum aut sua sponte faciendum; aliud consilium, superbum; suum, adrogans; utendum igitur fuit consilio senatus. Si ex vocabulo, ut Carbo: si consul est, qui consulit patriae, quid aliud fecit Opimius?

2.166Konuya dokunan şeyden yola çıkılıyorsa delillerin pek çok yeri ve kanıt yeri vardır. Çünkü bağlantılı olanları, türleri, türlere bağlı kısımları, benzerlikleri ve benzemezlikleri, zıtları, sonuçları, uyuşanları, adeta önden gidenleri ve çatışanları arayacağız; işlerin sebeplerinin ve sebeplerden doğanların izini süreceğiz; daha büyük, eşit ve daha küçük olanları arayacağız.

2.166

Sin ab eo, quod rem attingit, plures sunt argumentorum sedes ac loci, nam et coniuncta quaeremus et genera et partis generibus subiectas et similitudines et dissimilitudines et contraria et consequentia et consentanea et quasi praecurrentia et repugnantia et causas rerum vestigabimus et ea, quae ex causis orta sint, et maiora, paria, minora quaeremus.

2.167Bağlantılı olanlardan deliller şöyle çekilir: "Vefaya en büyük övgü verilmesi gerekiyorsa, Quintus Metellus'un bu kadar vefayla yas tuttuğunu görünce duygulanmalısınız." Türden şöyle: "Memurlar Roma halkının yetkisi altında olmalıysa, tribunluğu devletin iradesine boyun eğmiş olan Norbanus'u neden suçluyorsun?"

2.167

Ex coniunctis sic argumenta ducuntur: si pietati summa tribuenda laus est, debetis moveri, cum Q. Metellum tam pie lugere videatis. Ex genere autem: si magistratus in populi Romani esse potestate debent, quid Norbanum accusas, cuius tribunatus voluntati paruit civitatis?

2.168Türe bağlı kısımdan şöyle: "Devletin iyiliğini gözeten herkes bize aziz olmalıysa, kendi kurtuluşumuzu ve imparatorluğun vakarını tasarıları, yiğitlikleri ve göze aldıkları tehlikelerle koruduğumuz komutanlar elbette hepsinden önce aziz olmalıdır." Benzerlikten şöyle: "Yabani hayvanlar yavrularını seviyorsa, biz çocuklarımıza ne kadar şefkat göstermeliyiz?"

2.168

Ex parte autem ea, quae est subiecta generi: si omnes, qui rei publicae consulunt, cari nobis esse debent, certe in primis imperatores, quorum consiliis, virtute, periculis retinemus et nostram salutem et imperi dignitatem. Ex similitudine autem: si ferae partus suos diligunt, qua nos in liberos nostros indulgentia esse debemus?

2.169Benzemezlikten de şöyle: "Günü gününe yaşamak barbarlara özgüyse, bizim tasarılarımız sonsuz zamanı gözetmelidir." Hem benzerlik hem benzemezlik türünde başkalarının yaptıklarından, söylediklerinden ya da başlarına gelenlerden örnekler ve uydurma hikâyeler de sık sık kullanılmalıdır. Zıttan şöyle: "Gracchus caniyane davrandıysa, Opimius şanlı bir iş yaptı."

2.169

At ex dissimilitudine: si barbarorum est in diem vivere, nostra consilia sempiternum tempus spectare debent. Atque utroque in genere et similitudinis et dissimilitudinis exempla sunt ex aliorum factis aut dictis aut eventis et fictae narrationes saepe ponendae. Iam ex contrario: si Gracchus nefarie, praeclare Opimius.

2.170Sonuçlardan şöyle: "Adam bir kılıçla öldürüldüyse, onun düşmanı olan sen kanlı bir kılıçla tam o yerde yakalandıysan, orada senden başka kimse görülmediyse, başka kimsenin bir sebebi yoksa, sen de hep pervasız biriysen, bu cinayetten nasıl şüphe edebiliriz?" Uyuşan, önden giden ve çatışan şeylerden, tıpkı Crassus'un bir zamanlar gençken yaptığı gibi: "Carbo, Opimius'u savundun diye bu adamlar seni iyi bir vatandaş saymayacaklar. Rol yaptığın ve bir şeyin peşinde olduğun apaçık; çünkü halk toplantılarında Tiberius Gracchus'un ölümüne sık sık ağladın, Publius Africanus'un öldürülmesine ortak oldun, tribunluğunda o kanunu çıkardın, iyi insanlardan hep ayrı düştün."

2.170

Ex consequentibus: si et ferro interfectus ille et tu inimicus eius cum gladio cruento comprehensus in illo ipso loco et nemo praeter te ibi visus est et causa nemini et tu semper audax, quid est quod de facinore dubitare possimus? Ex consentaneis et ex praecurrentibus et ex repugnantibus, ut olim Crassus adulescens: non si Opimium defendisti, Carbo, idcirco te isti bonum civem putabunt: simulasse te et aliquid quaesisse perspicuum est, quod Ti. Gracchi mortem saepe in contionibus deplorasti, quod P. Africani necis socius fuisti, quod eam legem in tribunatu tulisti, quod semper a bonis dissedisti.

2.171İşlerin sebeplerinden şöyle: "Açgözlülüğü ortadan kaldırmak istiyorsanız, onun anası olan israfı ortadan kaldırmalısınız." Sebeplerden doğanlardan şöyle: "Hazinenin kaynaklarını hem savaşın ihtiyaçları hem barışın süsleri için kullanıyorsak, vergilere özen gösterelim."

2.171

Ex causis autem rerum sic: avaritiam si tollere vultis, mater eius est tollenda, luxuries. Ex eis autem, quae sunt orta de causis: si aerari copiis et ad belli adiumenta et ad ornamenta pacis utimur, vectigalibus serviamus.

2.172Daha büyük, daha küçük ve eşit olanları şöyle karşılaştırırız. Daha büyükten: "İyi bir ün zenginlikten üstünse ve para bu kadar çok aranıyorsa, şan ne kadar daha çok aranmalı!" Daha küçükten:

"Bu adam, küçük bir tanışıklık yüzünden onun ölümünü bu kadar içten karşılıyorsa, ya âşık olsaydı? Ben babaya ne yapacak?"

Eşitten: "Kamu parasını çalmak da devlete karşı onu saçıp dağıtmak da aynı adamın işidir."

2.172

Maiora autem et minora et paria comparabimus sic: ex maiore: si bona existimatio divitiis praestat et pecunia tanto opere expetitur, quanto gloria magis est expetenda! ex minore: hic parvae consuetudinis causa huius mortem tam fert familiariter: quid si ipse amasset? Quid hic mihi faciet patri? Ex pari: est eiusdem et eripere et contra rem publicam largiri pecunias.

2.173Dışarıdan ise kendi güçleriyle değil, yabancı bir güçle desteklenen şeyler alınır; şunlar gibi: "Bu doğrudur, çünkü Quintus Lutatius söyledi." "Bu yanlıştır, çünkü sorgu yapıldı." "Bu zorunlu olarak sonuç verir, çünkü belgeleri okuyorum." Bu türün bütünü hakkında biraz önce konuştum.

2.173

Foris autem adsumuntur ea, quae non sua vi, sed extranea sublevantur, ut haec: hoc verum est; dixit enim Q. Lutatius. Hoc falsum est; habita enim quaestio est. Hoc sequi necesse est; recito enim tabulas. De quo genere toto paulo ante dixi.

2.174Bunları ancak söylenebilecek en kısa şekilde söyledim. Çünkü birçok yere gömülmüş altını birine göstermek isteseydim, yerlerin işaretlerini ve belirtilerini göstermem yeterli olmalıydı; o da bunları öğrenince kendisi kazacak, istediğini az emekle ve hiç yanılmadan bulacaktı. Ben de aynı şekilde, arayana nerede olduklarını gösteren delillerin bu işaretlerini belirttim; geri kalanı dikkatle ve düşünceyle kazılıp çıkarılır.

2.174

Haec, ut brevissime dici potuerunt, ita a me dicta sunt; ut enim si aurum cui, quod esset multifariam defossum, commonstrare vellem, satis esse deberet, si signa et notas ostenderem locorum, quibus cognitis ipse sibi foderet et id quod vellet parvo labore, nullo errore, inveniret; sic has ego argumentorum notavi notas quae quaerenti demonstrant, ubi sint; reliqua cura et cogitatione eruuntur;

2.175Hangi delil türünün hangi dava türüne en çok uygun düştüğünü buyurmak ise incelikli bir sanatın işi değildir; bunu değerlendirmek orta hâlli bir yeteneğin işidir. Çünkü şimdi bir konuşma sanatı açıklamaya değil, son derece bilgili insanlara tecrübemizden bazı öğütler aktarmaya çalışıyoruz. Bu kanıt yerleri zihinde ve düşüncede sabitlenir, konuşulacak her konuda uyandırılırsa, yalnız mahkemedeki tartışmalarda değil, hiçbir konuşma türünde hatibin gözünden kaçabilecek hiçbir şey olmayacaktır.

2.175

quod autem argumentorum genus cuique causarum generi maxime conveniat, non est artis exquisitae praescribere, sed est mediocris ingeni iudicare, neque enim nunc id agimus, ut artem aliquam dicendi explicemus, sed ut doctissimis hominibus usus nostri quasi quaedam monita tradamus. Hic igitur locis in mente et cogitatione defixis et in omni re ad dicendum posita excitatis, nihil erit quod oratorem effugere possit non modo in forensibus disceptationibus, sed omnino in ullo genere dicendi.

2.176Hele kendini nasıl görünmesini istiyorsa öyle görünmeyi, önünde konuşacağı kişilerin gönüllerini onları istediği yere çekip sürükleyebilecek şekilde etkilemeyi başarırsa, konuşmak için kesinlikle başka hiçbir şeye ihtiyacı olmayacaktır.

Söyleyeceğin şeyi bulmanın, bulduğunu işleyemezsen hiç de yeterli olmadığını görüyoruz.

2.176

Si vero adsequetur, ut talis videatur, qualem se videri velit et animos eorum ita adficiat, apud quos aget, ut eos quocumque velit vel trahere vel rapere possit, nihil profecto praeterea ad dicendum requiret. Iam illud videmus nequaquam satis esse reperire quid dicas, nisi id inventum tractare possis;

2.177İşleyiş çeşitli olmalıdır ki dinleyen ne sanatı fark etsin ne de tekdüzelikten bıkıp usansın. Ne getirdiğini ortaya koymalı ve neden öyle olduğunu göstermelisin. Aynı kanıt yerlerinden bazen sonuç çıkarmalı, bazen konuyu bırakıp başka bir şeye geçmelisin. Çoğu zaman hiçbir şey ortaya koymadan, ortaya konması gereken şeyi gerekçenin kendisini getirerek açıklamalısın. Bir şeyi başka bir şeye benzetiyorsan önce benzerliği sağlamlaştırmalı, sonra asıl konuyu eklemelisin. Delillerin arasındaki ayrımları çoğu zaman gizlemelisin ki kimse onları sayamasın; böylece içerikte ayrı oldukları hâlde kelimelerde birbirine karışmış gibi görünsünler.

2.177

tractatio autem varia esse debet, ne aut cognoscat artem qui audiat aut defetigetur similitudinis satietate: proponi oportet quid adferas et qua re ita sit ostendere; ex eisdem illis locis interdum concludere, relinquere alias alioque transire; saepe non proponere ac ratione ipsa adferenda quid proponendum fuerit, declarare; si cui quid simile dicas, prius ut simile confirmes, deinde quod agitur, adiungas; interpuncta argumentorum plerumque occulas, ne quis ea numerare possit, ut re distinguantur, verbis confusa esse videantur.

2.178Bunları bilgili insanların önünde ve kendim de yarı bilgili biri olarak aceleyle geçiyorum ki sonunda o daha büyük konulara gelelim. Catulus, konuşmada dinleyenin hatibe gönül vermesinden ve kendisinin, yargıdan ya da düşünüp taşınmadan çok ruhun bir atılımıyla ve tutkuyla yönetilecek kadar harekete geçirilmesinden daha büyük bir şey yoktur. Çünkü insanlar hakikatle ya da bir buyrukla ya da bir hukuk ölçüsüyle ya da bir dava formülüyle ya da kanunlarla değil, nefretle, sevgiyle, arzuyla, öfkeyle, acıyla, sevinçle, umutla, korkuyla, yanılgıyla ya da zihnin başka bir sarsıntısıyla çok daha fazla hüküm verirler.

2.178

Haec properans ut et apud doctos et semidoctus ipse percurro, ut aliquando ad illa maiora veniamus: nihil est enim in dicendo, Catule, maius, quam ut faveat oratori is, qui audiet, utique ipse sic moveatur, ut impetu quodam animi et perturbatione magis quam iudicio aut consilio regatur: plura enim multo homines iudicant odio aut amore aut cupiditate aut iracundia aut dolore aut laetitia aut spe aut timore aut errore aut aliqua permotione mentis quam veritate aut praescripto aut iuris norma aliqua aut iudici formula aut legibus.

2.179Bu yüzden sizin başka bir isteğiniz yoksa o konulara geçelim.

Catulus: Antonius, açıkladığın şeylerde, yöneldiğini söylediğin yere gitmeden önce açıklaman gereken küçük bir şey daha eksik gibi görünüyor.

Antonius: Neymiş o?

Catulus: Hangi sırayı beğendiğin ve delillerin nasıl düzenleneceği; bu konuda bana hep bir tanrı gibi görünürsün.

2.179

Qua re, nisi quid vobis aliud placet, ad illa pergamus. Paulum inquit Catulus etiam nunc deesse videtur eis rebus, Antoni, quas exposuisti, quod sit tibi ante explicandum, quam illuc proficiscare, quo te dicis intendere. Quidnam? inquit. Qui ordo tibi placeat inquit Catulus et quae dispositio argumentorum, in qua tu mihi semper deus videri soles.

2.180Antonius: Catulus, bu konuda ne kadar tanrı olduğuma bir bak: Vallahi, hatırlatılmasaydım aklıma bile gelmezdi. Buradan, bazen bir şey başarıyor gibi göründüğüm konularda, konuşurken tecrübeyle, daha doğrusu tesadüfen o şeye rastladığımı düşünebilirsin. Bilmediğim için tanımadığım bir adam gibi yanından geçip gittiğim bu şeyin konuşmada öyle büyük bir gücü vardır ki zafer kazanmak için hiçbir şey ondan daha güçlü değildir. Yine de bana kalırsa düzenin ve konuları sıralamanın yolunu benden vaktinden önce istedin.

2.180

Vide quam sim inquit deus in isto genere, Catule: non hercule mihi nisi admonito venisset in mentem; ut possis existimare me in ea, in quibus non numquam aliquid efficere videor, usu solere in dicendo vel casu potius incurrere. Ac res quidem ista, quam ego, quia non noram, sic tamquam ignotum hominem praeteribam, tantum potest in dicendo, ut ad vincendum nulla plus possit; sed tamen mihi videris ante tempus a me rationem ordinis et disponendarum rerum requisisse;

2.181Çünkü hatibin bütün gücünü delillerde ve konunun kendi kendine kanıtlanmasında görseydim, artık delillerin sırası ve konuların yerleştirilmesi hakkında bir şey söylemenin zamanı gelmiş olurdu. Ama üç şey ortaya koydum, birini anlattım; geri kalan ikisini anlattıktan sonra, en sonunda bütün konuşmanın düzenlenmesi meselesine bakılacaktır.

2.181

nam si ego omnem vim oratoris in argumentis et in re ipsa per se comprobanda posuissem, tempus esset iam de ordine argumentorum et de conlocatione rerum aliquid dicere; sed cum tria sint a me proposita, de uno dictum, cum de duobus reliquis dixero, tum erit denique de disponenda tota oratione quaerendum.

2.182Zafer kazanmak için şunun büyük bir etkisi vardır: Davaları savunanların ve savundukları kişilerin karakterinin, alışkanlıklarının, yaptıklarının ve hayatlarının onaylanması, rakiplerinkinin de onaylanmaması; önünde konuşulacak kişilerin gönüllerinin hem hatibe hem de hatibin savunduğu kişiye karşı olabildiğince iyi niyete kazanılması. Gönüller insanın itibarıyla, yaptıklarıyla, hayatının bıraktığı izlenimle kazanılır. Bunlar varsa süslenmeleri, hiç yoksa uydurulmalarından daha kolaydır. Ama hatipte şunlar yardımcı olur: sesin yumuşaklığı, yüzde utangaçlık, sözlerde nezaket; bir şeyi daha sert bir şekilde kovuşturursan, bunu isteksizce ve mecbur kalarak yapıyor gibi görünmen. Uysallığın, cömertliğin, yumuşak huyluluğun, vefanın, şükran duyan, açgözlü ve hırslı olmayan bir gönlün işaretlerini göstermek çok faydalıdır. Dürüst, alçakgönüllü, sert olmayan, inatçı olmayan, kavgacı olmayan, acı olmayan insanlara ait bütün bu nitelikler iyi niyeti büyük ölçüde kazanır ve bunlara sahip olmayanlardan gönülleri uzaklaştırır. Bu yüzden aynı nitelikler tersine çevrilerek rakiplere yöneltilmelidir.

2.182

Valet igitur multum ad vincendum probari mores et instituta et facta et vitam eorum, qui agent causas, et eorum, pro quibus, et item improbari adversariorum, animosque eorum, apud quos agetur, conciliari quam maxime ad benevolentiam cum erga oratorem tum erga illum, pro quo dicet orator. Conciliantur autem animi dignitate hominis, rebus gestis, existimatione vitae; quae facilius ornari possunt, si modo sunt, quam fingi, si nulla sunt. Sed haec adiuvant in oratore: lenitas vocis, vultus pudor, verborum comitas; si quid persequare acrius, ut invitus et coactus facere videare. Facilitatis, liberalitatis, mansuetudinis, pietatis, grati animi, non appetentis, non avidi signa proferre perutile est; eaque omnia, quae proborum, demissorum, non acrium, non pertinacium, non litigiosorum, non acerborum sunt, valde benevolentiam conciliant abalienantque ab eis, in quibus haec non sunt; itaque eadem sunt in adversarios ex contrario conferenda.

2.183Ama bu konuşma türünün bütünü, yargıcın gönlünün sert ve şiddetli bir kışkırtmayla pek alevlendirilemeyeceği davalarda öne çıkar. Çünkü her zaman güçlü bir konuşma aranmaz; çoğu zaman sakin, alçak sesli, yumuşak bir konuşma aranır ve sanıkları en çok bu sevdirir. Sanık derken yalnız suçlananları değil, işi hakkında tartışılan herkesi kastediyorum; eskiden böyle konuşurlardı.

2.183

Sed genus hoc totum orationis in eis causis excellit, in quibus minus potest inflammari animus iudicis acri et vehementi quadam incitatione; non enim semper fortis oratio quaeritur, sed saepe placida, summissa, lenis, quae maxime commendat reos. Reos autem appello non eos modo, qui arguuntur, sed omnis, quorum de re disceptatur; sic enim olim loquebantur.

2.184Bu kişilerin adil, dürüst, dindar, çekingen ve haksızlıklara katlanan karakterlerini konuşmayla ifade etmenin şaşılacak bir etkisi vardır. Bu, girişte de, olayı anlatırken de, kapanışta da tatlılıkla ve duyguyla işlenirse öyle büyük bir güç taşır ki çoğu zaman davanın kendisinden daha etkili olur. Belli bir duyguyla ve konuşma yöntemiyle öyle bir sonuç elde edilir ki konuşma adeta hatibin karakterini resmeder. Çünkü belli türde düşüncelerle ve belli türde kelimelerle, buna yumuşak ve uysallığı belirten bir sunuş da eklenince, dürüst, iyi huylu, iyi insanlar olduğumuz izlenimini veririz.

2.184

Horum igitur exprimere mores oratione iustos, integros, religiosos, timidos, perferentis iniuriarum mirum quiddam valet; et hoc vel in principiis vel in re narranda vel in perorando tantam habet vim, si est suaviter et cum sensu tractatum, ut saepe plus quam causa valeat. Tantum autem efficitur sensu quodam ac ratione dicendi, ut quasi mores oratoris effingat oratio; genere enim quodam sententiarum et genere verborum, adhibita etiam actione leni facilitatemque significante efficitur, ut probi, ut bene morati, ut boni viri esse videamur.

2.185Buna bağlı, ama ondan farklı olan öbür konuşma yöntemi ise yargıçların zihinlerini başka bir yolla sarsar ve sürükler: Nefret etsinler ya da sevsinler, kıskansınlar ya da birinin kurtulmasını istesinler, korksunlar ya da umsunlar, arzulasınlar ya da tiksinsinler, sevinsinler ya da kederlensinler, acısınlar ya da cezalandırmak istesinler; ya da bu tür ruh sarsıntılarına komşu başka hareketler varsa onlara yöneltilsinler.

2.185

Huic autem est illa dispar adiuncta ratio orationis, quae alio quodam genere mentis iudicum permovet impellitque, ut aut oderint aut diligant aut invideant aut salvum velint aut metuant aut sperent aut cupiant aut abhorreant aut laetentur aut maereant aut misereantur aut poenire velint aut ad eos motus deducantur, si qui finitimi sunt talibus animi permotionibus.

2.186Hatip için arzu edilecek şey, yargıçların hatibin işine gelecek şeye uygun bir ruh sarsıntısını davaya kendiliklerinden getirmeleridir; çünkü derler ki koşanı kışkırtmak, gevşemiş olanı harekete geçirmekten daha kolaydır. Ama bu yoksa ya da pek belirgin değilse, özenli bir hekim hastaya ilaç vermeye kalkmadan önce iyileştirmek istediği kişinin yalnız hastalığını değil, sağlıklıyken alışkanlıklarını ve bedeninin yapısını da öğrenmek zorundaysa, ben de iki ucu keskin ve ağır bir davada yargıçların gönüllerini işlemeye giriştiğimde bütün zihnimle şu düşünceye ve kaygıya dalarım: Ne hissettiklerini, ne düşündüklerini, ne beklediklerini, ne istediklerini, konuşmayla en kolay nereye götürülebilir göründüklerini olabildiğince keskin bir şekilde sezmeye çalışırım.

2.186

Atque illud optandum est oratori, ut aliquam permotionem animorum sua sponte ipsi adferant ad causam iudices ad id, quod utilitas oratoris feret, accommodatam; facilius est enim currentem, ut aiunt, incitare quam commovere languentem; sin id aut non erit aut erit obscurius, sicut medico diligenti, priusquam conetur aegro adhibere medicinam, non solum morbus eius, cui mederi volet, sed etiam consuetudo valentis et natura corporis cognoscenda est, sic equidem cum adgredior in ancipiti causa et gravi ad animos iudicum pertractandos, omni mente in ea cogitatione curaque versor, ut odorer, quam sagacissime possim, quid sentiant, quid existiment, quid exspectent, quid velint, quo deduci oratione facillime posse videantur.

2.187Teslim olurlarsa ve daha önce dediğim gibi, onları ittiğimiz yöne kendiliklerinden eğilip meylederlerse, verileni alır, rüzgârın göründüğü yöne yelkenlerimi açarım. Ama yargıç önyargısız ve sakinse, iş daha çoktur; çünkü tabiatın hiçbir yardımı olmadan her şeyi konuşarak uyandırmak gerekir. Yine de iyi bir şairin haklı olarak

"gönülleri büken ve her şeyin kraliçesi olan söz"

dediği şeyin öyle büyük bir gücü vardır ki yalnız eğilmekte olanı yakalamakla ya da dimdik duranı eğmekle kalmaz, cesur ve iyi bir komutan gibi karşı koyanı ve direneni de ele geçirebilir.

2.187

Si se dant et, ut ante dixi, sua sponte, quo impellimus, inclinant atque propendent, accipio quod datur et ad id, unde aliquis flatus ostenditur, vela do; sin est integer quietusque iudex, plus est operis; sunt enim omnia dicendo excitanda, nihil adiuvante natura. Sed tantam vim habet illa, quae recte a bono poeta dicta est flexanima atque omnium regina rerum oratio, ut non modo inclinantem excipere aut stantem inclinare, sed etiam adversantem ac repugnantem, ut imperator fortis ac bonus, capere possit.

2.188Crassus'un biraz önce şakayla benden talep ettiği şeyler bunlardır. Bunları benim ilâhî bir ustalıkla işlediğimi söylüyor, Manius Aquilius'un, Gaius Norbanus'un ve başka bazı davalarda sanki parlak bir şekilde yapılmış gibi övüyordu. Oysa Crassus, vallahi, sen bunları davalarda işlediğinde ben ürperirim: Gözlerinde, yüzünde, el kol hareketlerinde, hatta o parmağında öyle büyük bir ruh gücü, öyle bir atılım, öyle bir acı görünür; en ağır ve en güzel kelimelerin öyle bir ırmağı akar, düşüncelerin öyle sağlam, öyle doğru, öyle yeni, çocukça boyadan ve allıktan öyle uzaktır ki bana yalnız yargıcı tutuşturuyor değil, kendin de yanıyormuşsun gibi gelir.

2.188

Haec sunt illa, quae me ludens Crassus modo flagitabat, cum a me divinitus tractari solere diceret et in causa M’. Aquili Gaique Norbani non nullisque aliis quasi praeclare acta laudaret, quae me hercule ego, Crasse, cum a te tractantur in causis, horrere soleo: tanta vis animi, tantus impetus, tantus dolor oculis, vultu, gestu, digito denique isto tuo significari solet; tantum est flumen gravissimorum optimorumque verborum, tam integrae sententiae, tum verae, tam novae, tam sine pigmentis fucoque puerili, ut mihi non solum tu incendere iudicem, sed ipse ardere videaris.

2.189Hatibin yargıçta uyandırmak istediği bütün o hareketler hatibin kendisine basılmış ve onda dağlanmış görünmedikçe, dinleyenin acı duyması, nefret etmesi, kıskanması, bir şeyden korkması, gözyaşına ve acımaya sürüklenmesi mümkün değildir. Sahte bir acı takınmak gerekseydi ve bu tür bir konuşmada yanlıştan ve taklitle uydurulmuş şeyden başka bir şey olmasaydı, belki daha büyük bir sanat aramak gerekirdi. Crassus, senin ya da başkalarının başına ne geliyor bilmiyorum; ama son derece basiretli ve en yakın dostlarım olan insanlar önünde kendim hakkında yalan söylemem için bir sebep yok: Vallahi, yargıçların önünde konuşarak acı ya da acıma ya da kıskançlık ya da nefret uyandırmak istediğimde, yargıçları harekete geçirirken onları götürmek istediğim duygularla kendim de sarsılmadığım hiç olmadı.

2.189

Neque fieri potest ut doleat is, qui audit, ut oderit, ut invideat, ut pertimescat aliquid, ut ad fletum misericordiamque deducatur, nisi omnes illi motus, quos orator adhibere volet iudici, in ipso oratore impressi esse atque inusti videbuntur. Quod si fictus aliqui dolor suscipiendus esset et si in eius modi genere orationis nihil esset nisi falsum atque imitatione simulatum, maior ars aliqua forsitan esset requirenda: nunc ego, quid tibi, Crasse, quid ceteris accidat, nescio; de me autem causa nulla est cur apud homines prudentissimos atque amicissimos mentiar: non me hercule umquam apud iudices dolorem aut misericordiam aut invidiam aut odium dicendo excitare volui quin ipse in commovendis iudicibus eis ipsis sensibus, ad quos illos adducere vellem, permoverer;

2.190Çünkü sen kendin buna kayıtsızca katlanıyor görünürsen, yargıcın istediğin kişiye öfkelenmesini sağlamak kolay değildir; seni önce nefretle yanarken görmedikçe istediğin kişiden nefret etmez; sen ona acının işaretlerini kelimelerinle, düşüncelerinle, sesinle, yüzünle, sonunda gözyaşlarınla göstermedikçe acımaya yöneltilmez. Ateş yaklaştırılmadan ateş alabilecek kadar kolay tutuşan hiçbir madde olmadığı gibi, hatibin gücünü kavramaya ne kadar hazır olursa olsun hiçbir zihin de hatip kendisi alev almış ve yanarak ona yaklaşmadıkça tutuşamaz.

2.190

neque est enim facile perficere ut irascatur ei, cui tu velis, iudex, si tu ipse id lente ferre videare; neque ut oderit eum, quem tu velis, nisi te ipsum flagrantem odio ante viderit; neque ad misericordiam adducetur, nisi tu ei signa doloris tui verbis, sententiis, voce, vultu, conlacrimatione denique ostenderis; ut enim nulla materies tam facilis ad exardescendum est, quae nisi admoto igni ignem concipere possit, sic nulla mens est tam ad comprehendendam vim oratoris parata, quae possit incendi, nisi ipse inflammatus ad eam et ardens accesserit.

2.191Bir insanın bu kadar sık öfkelenmesi, bu kadar sık acı duyması, ruhun her hareketiyle bu kadar sık coşması, hele başkalarının işlerinde, büyük ve şaşılacak bir şey gibi görünmesin. Konuşurken işleyip ele aldığın düşüncelerin ve kanıt yerlerinin öyle büyük bir gücü vardır ki rol yapmaya ve hileye hiç gerek kalmaz. Çünkü başkalarının gönüllerini sarsmak için üstlenilen konuşmanın tabiatı, hatibin kendisini dinleyenlerin her birinden daha çok sarsar.

2.191

Ac, ne hoc forte magnum ac mirabile esse videatur hominem totiens irasci, totiens dolere, totiens omni motu animi concitari, praesertim in rebus alienis, magna vis est earum sententiarum atque eorum locorum, quos agas tractesque dicendo, nihil ut opus sit simulatione et fallaciis; ipsa enim natura orationis eius, quae suscipitur ad aliorum animos permovendos, oratorem ipsum magis etiam quam quemquam eorum qui audiunt permovet.

2.192Davalarda, mahkemelerde, dostlarımız tehlikedeyken, insanların toplandığı yerde, devlette, meydanda bunun olmasına şaşmayalım. Çünkü orada söz konusu olan yalnız yeteneğimiz hakkındaki kanaat değildir; bu daha hafif olurdu, gerçi pek az kişinin yapabildiği şeyi yapabildiğini ilan etmişsen bunu da ihmal etmemek gerekir. Ama çok daha büyük başka şeyler vardır: sadakat, vazife, özen. Bunların sevkiyle, bize en yabancı kişileri savunurken bile, iyi insanlar sayılmak istiyorsak onları yabancı sayamayız.

2.192

Et ne hoc in causis, in iudiciis, in amicorum periculis, in concursu hominum, in civitate, in foro accidere miremur, cum agitur non solum ingeni nostri existimatio, nam id esset levius;—quamquam, cum professus sis te id posse facere, quod pauci, ne id quidem neglegendum est;—sed alia sunt maiora multo, fides, officium, diligentia, quibus rebus adducti, etiam cum alienissimos defendimus, tamen eos alienos, si ipsi viri boni volumus haberi, existimare non possumus—

2.193Ama dediğim gibi, bizde bu şaşılacak bir şey gibi görünmesin: Şiirden, sahneden, oyunlardan daha uydurma ne olabilir? Yine de bu türde sık sık kendim gördüm, flüt eşliğinde şu dizeleri söylerken bir oyuncunun gözleri maskenin ardından bana yanıyormuş gibi görünürdü:

"Onu senden ayırmak ya da onsuz Salamis'e ayak basmak? Babanın yüzünden de mi korkmadın?"

"Yüz" kelimesini her söyleyişinde bana oğlunun yasıyla çılgına dönmüş öfkeli Telamon'u görüyormuşum gibi gelirdi. Aynı oyuncu sesini acıklı bir tona büküp,

"Yaşı tükenmiş, çocuksuz kalmış beni parçaladın, evlatsız bıraktın, söndürdün; ne kardeşinin ölümünü, ne de sana emanet edilen küçük oğlunu..."

dediğinde ağlayarak ve yas tutarak söylüyor gibi görünürdü. O oyuncu bunu her gün oynadığı hâlde acı duymadan oynayamıyorsa, Pacuvius'un bunları yazarken sakin ve gevşek bir gönülle yazdığını mı sanıyorsunuz?

2.193

sed, ut dixi, ne hoc in nobis mirum esse videatur, quid potest esse tam fictum quam versus, quam scaena, quam fabulae? Tamen in hoc genere saepe ipse vidi, ut ex persona mihi ardere oculi hominis histrionis viderentur †spondalli illa dicentis: segregare abs te aut sine illo Salamina ingredi? neque paternum aspectum es veritus? Numquam illum aspectum dicebat, quin mihi Telamo iratus furere luctu fili videretur; at idem inflexa ad miserabilem sonum voce, cum aetate exacta indigem liberum lacerasti, orbasti, exstinxti; neque fratris necis, neque eius gnati parvi, qui tibi in tutelam est traditus, flens ac lugens dicere videbatur; quae si ille histrio, cotidie cum ageret, tamen agere sine dolore non poterat, quid Pacuvium putatis in scribendo leni animo ac remisso fuisse?

2.194Bu hiçbir şekilde mümkün olamazdı. Çünkü sık sık duydum ki (Demokritos'un ve Platon'un yazılarında bunu bıraktıkları söylenir) gönüller alevlenmeden ve bir tür çılgınlık esintisi olmadan hiçbir iyi şair var olamaz. Bu yüzden, kahramanların eski başlarına gelenleri ve uydurma yaslarını konuşarak taklit etmek ve canlandırmak istemeyen, başkasının kişiliğini oynayan değil, kendi kişiliğinin sahibi olan benim, Manius Aquilius'u devlette tutmam gerekirken o davayı kapatırken yaptığım şeyleri büyük bir acı duymadan yaptığımı sanmayın.

2.194

Fieri nullo modo potuit. Saepe enim audivi poetam bonum neminem—id quod a Democrito et Platone in scriptis relictum esse dicunt—sine inflammatione animorum exsistere posse et sine quodam adflatu quasi furoris. Qua re nolite existimare me ipsum, qui non heroum veteres casus fictosque luctus velim imitari atque adumbrare dicendo neque actor sim alienae personae, sed auctor meae, cum mihi M’. Aquilius in civitate retinendus esset, quae in illa causa peroranda fecerim, sine magno dolore fecisse:

2.195Konsül olduğunu, senato tarafından onurlandırılmış bir komutan olduğunu, küçük zafer alayıyla Capitolium'a çıktığını hatırladığım bu adamı yıkılmış, güçsüz düşmüş, kederli, en büyük tehlikeye sürüklenmiş görünce, başkalarında acıma uyandırmaya kalkmadan önce kendim acımaya kapıldım. Yas giysileri içindeki kederli ihtiyarı ayağa kaldırdığımda ve Crassus, senin övdüğün o şeyleri, yani tuniğini yırtıp yara izlerini göstermeyi, hakkında ne diyeceğimi bilmediğim sanatla değil, ruhun büyük bir hareketiyle ve acıyla yaptığımda yargıçların çok etkilendiğini hissettim.

2.195

quem enim ego consulem fuisse, imperatorem ornatum a senatu, ovantem in Capitolium ascendisse meminissem, hunc cum adflictum, debilitatum, maerentem, in summum discrimen adductum viderem, non prius sum conatus misericordiam aliis commovere quam misericordia sum ipse captus. Sensi equidem tum magno opere moveri iudices, cum excitavi maestum ac sordidatum senem et cum ista feci, quae tu, Crasse, laudas, non arte, de qua quid loquar nescio, sed motu magno animi ac dolore, ut discinderem tunicam, ut cicatrices ostenderem.

2.196Gaius Marius orada oturmuş, konuşmamın kederini gözyaşlarıyla çokça destekliyordu. Ben de sık sık ona seslenip meslektaşını ona emanet ederken, komutanların ortak talihini savunmak için onu kendisini yardıma çağırırken, bu acındırma, bütün tanrılara ve insanlara, vatandaşlara ve müttefiklere yapılan bu yakarış benim gözyaşlarım olmadan, benim acım olmadan olmadı. O zaman söylediğim bütün o sözlerde acım bulunmasaydı, konuşmam acındırıcı olmak bir yana, gülünç bile olurdu. Bu yüzden, Sulpicius, iyi ve bilgili bir hoca olduğumdan elbette, size konuşurken öfkelenmeyi, acı duymayı, ağlamayı öğretiyorum.

2.196

Cum C. Marius maerorem orationis meae praesens ac sedens multum lacrimis suis adiuvaret cumque ego illum crebro appellans conlegam ei suum commendarem atque ipsum advocatum ad communem imperatorum fortunam defendendam invocarem, non fuit haec sine meis lacrimis, non sine dolore miseratio omniumque deorum et hominum et civium et sociorum imploratio; quibus omnibus verbis, quae a me tum sunt habita, si dolor afuisset meus, non modo non miserabilis, sed etiam inridenda fuisset oratio mea. Quam ob rem hoc vos doceo, Sulpici, bonus ego videlicet atque eruditus magister, ut in dicendo irasci, ut dolere, ut flere possitis.

2.197Gerçi bunu sana neden öğreteyim? Benim yakınımı suçlarken yalnız konuşmanla değil, çok daha fazla ruhunun gücüyle, acısıyla ve ateşiyle öyle bir yangın çıkarmıştın ki onu söndürmek için yanına yaklaşmaya bile güçlükle cesaret ediyordum. Davada bütün üstünlükler sendeydi: Zor kullanmayı, kaçışı, taşlamayı, Caepio'nun ağır ve acıklı felaketinde tribunların zalimliğini mahkemeye getiriyordun. Sonra senatonun ve devletin önde geleni Marcus Aemilius'un bir taşla vurulduğu sabitti; Lucius Cotta ile Titus Didius'un kanun teklifini veto etmek istediklerinde zorla tapınaktan atıldığını kimse inkâr edemezdi.

2.197

Quamquam te quidem quid hoc doceam, qui in accusando sodali meo tantum incendium non oratione solum, sed etiam multo magis vi et dolore et ardore animi concitaras, ut ego ad id restinguendum vix conarer accedere? Habueras enim tu omnia in causa superiora: vim, fugam, lapidationem, crudelitatem tribuniciam in Caepionis gravi miserabilique casu in iudicium vocabas; deinde principem et senatus et civitatis, M. Aemilium, lapide percussum esse constabat; vi pulsum e templo L. Cottam et T. Didium, cum intercedere vellent rogationi, nemo poterat negare.

2.198Buna şu da ekleniyordu: Sen genç bir adam olarak devlet adına bunlardan büyük bir vakarla yakınıyor sayılıyordun; ben ise sansörlük yapmış biri olarak, fitneci ve konsüllük yapmış bir adamın felaketinde zalimce davranmış bir vatandaşı pek onurlu bir şekilde savunamayacakmışım gibi görünüyordum. Yargıçlar en iyi vatandaşlardı, meydan iyi insanlarla doluydu; öyle ki bana, yine de benim kuestorum olmuş birini savunduğum için, ancak ince bir özür payı tanınıyordu. Burada bir sanat kullandığımı nasıl söyleyebilirim? Ne yaptığımı anlatacağım; isterseniz savunmamı sanatın bir yerine koyarsınız.

2.198

Accedebat ut haec tu adulescens pro re publica queri summa cum dignitate existimarere; ego, homo censorius, vix satis honeste viderer seditiosum civem et in hominis consularis calamitate crudelem posse defendere. Erant optimi cives iudices, bonorum virorum plenum forum, vix ut mihi tenuis quaedam venia daretur excusationis, quod tamen eum defenderem, qui mihi quaestor fuisset. Hic ego quid dicam me artem aliquam adhibuisse? Quid fecerim, narrabo; si placuerit, vos meam defensionem in aliquo artis loco reponetis.

2.199Bütün fitnelerin türlerini, kusurlarını ve tehlikelerini topladım; bu konuşmayı devletimizin bütün çağlarının çeşitliliğinden çekip aldım ve şöyle bir sonuca bağladım: Fitneler hep sıkıntı vermiş olsa da bazıları haklı, hatta neredeyse zorunluydu. Sonra Crassus'un biraz önce andığı şeyleri işledim: Ne krallar bu devletten kovulabilirdi, ne halk tribunları seçilebilirdi, ne de halk kararlarıyla konsüllerin yetkisi bunca kez kısılabilirdi; devletin koruyucusu ve özgürlüğün savunucusu olan halka başvurma hakkı da soylularla bir anlaşmazlık olmadan Roma halkına verilemezdi. Bu fitneler bu devletin kurtuluşu olduysa, halkın bir kıpırdanması oldu diye bunu hemen Gaius Norbanus'a caniyane bir suç ve idamlık bir kabahat olarak yüklememek gerekirdi. Roma halkına haklı olarak galeyana geldiği kabul edildiyse (ki bunun sık sık kabul edildiğini gösteriyordum) hiçbir sebep bundan daha haklı olmamıştı. Sonra bütün konuşmamı Caepio'nun kaçışını kınamaya, ordunun yok oluşuna ağlamaya çevirdim. Böylece hem yakınlarının yasını tutanların acısını konuşmamla yeniden kaşıyor, hem de davanın o zaman önünde görüldüğü yargıçlar olan Roma şövalyelerinin, mahkemeler yüzünden kendilerinden uzaklaştıkları Quintus Caepio'ya karşı nefretlerini tazeliyordum.

2.199

Omnium seditionum genera, vitia, pericula conlegi eamque orationem ex omni rei publicae nostrae temporum varietate repetivi conclusique ita, ut dicerem, etsi omnes semper molestae seditiones fuissent, iustas tamen fuisse non nullas et prope necessarias. Tum illa, quae modo Crassus commemorabat, egi: neque reges ex hac civitate exigi neque tribunos plebis creari neque plebiscitis totiens consularem potestatem minui neque provocationem, patronam illam civitatis ac vindicem libertatis, populo Romano dari sine nobilium dissensione potuisse; ac, si illae seditiones saluti huic civitati fuissent, non continuo, si quis motus populi factus esset, id C. Norbano in nefario crimine atque in fraude capitali esse ponendum. Quod si umquam populo Romano concessum esset ut iure incitatus videretur, id quod docebam saepe esse concessum, nullam illa causa iustiorem fuisse. Tum omnem orationem traduxi et converti in increpandam Caepionis fugam, in deplorandum interitum exercitus: sic et eorum dolorem, qui lugebant suos, oratione refricabam et animos equitum Romanorum, apud quos tum iudices causa agebatur, ad Q. Caepionis odium, a quo erant ipsi propter iudicia abalienati, renovabam.

2.200Yargılamaya ve savunmama hâkim olduğumu hissettiğimde (çünkü hakkını fitneyle birlikte bile savunduğum halkın iyi niyetini kazanmış, yargıçların gönüllerini de ya devletin felaketiyle ya yakınlarının yası ve özlemiyle ya da Caepio'ya karşı duydukları kişisel nefretle bütünüyle davamıza çevirmiştim), bu şiddetli ve sert konuşma türüne daha önce tartıştığım o öbür türü, yumuşaklık ve uysallık türünü karıştırmaya başladım. Atalarımızın âdetine göre benim için bir evlat yerinde olması gereken yakınım için, bütün şöhretim ve neredeyse bütün varlığım için mücadele ettiğimi söyledim. Bana en yabancı, ama yine de benim vatandaşlarım olan insanları sık sık kurtarmış sayılan ben, yakınıma yardım edemezsem, itibarım için bundan daha utanç verici, acım için bundan daha acı bir şey olamayacağını söyledim.

2.200

Quod ubi sensi me in possessionem iudici ac defensionis meae constitisse, quod et populi benevolentiam mihi conciliaram, cuius ius etiam cum seditionis coniunctione defenderam, et iudicum animos totos vel calamitate civitatis vel luctu ac desiderio propinquorum vel odio proprio in Caepionem ad causam nostram converteram, tum admiscere huic generi orationis vehementi atque atroci genus illud alterum, de quo ante disputavi, lenitatis et mansuetudinis coepi: me pro meo sodali, qui mihi in liberum loco more maiorum esse deberet, et pro mea omni fama prope fortunisque decernere; nihil mihi ad existimationem turpius, nihil ad dolorem acerbius accidere posse, quam si is, qui saepe alienissimis a me, sed meis tamen civibus saluti existimarer fuisse, sodali meo auxilium ferre non potuissem.

2.201Yargıçlardan, haklı ve vefalı bir acıyla sarsıldığımı görüyorlarsa bunu yaşıma, aldığım makamlara, yaptıklarıma bağışlamalarını istedim; hele başka davalarda her zaman yalnız dostlarımın tehlikeleri için yalvardığımı, kendim için hiçbir zaman bir şey istemediğimi gördülerse. Böylece o bütün savunma ve davada sanata bağlı görünen şeylere, yani Appuleius Kanunu hakkında konuşmaya ve yüceliği zedelemenin ne olduğunu açıklamaya pek kısaca değindim, şöyle bir dokunup geçtim. Bütün o davayı, sanat kurallarıyla en az cilalanmış olan şu iki konuşma bölümüyle işledim: biri sevdirmeye, öbürü coşturmaya yönelikti. Böylece hem Caepio'ya karşı kıskançlığı tazelerken son derece sert, hem de yakınlarıma karşı karakterimi gösterirken son derece yumuşak göründüm. Sulpicius, senin suçlamanı o zaman yargıçların gönüllerini bilgilendirerek değil, daha çok etkileyerek yendik.

2.201

Petebam a iudicibus ut illud aetati meae, ut honoribus, ut rebus gestis, si iusto, si pio dolore me esse adfectum viderent, concederent; praesertim si in aliis causis intellexissent omnia me semper pro amicorum periculis, nihil umquam pro me ipso deprecatum. Sic in illa omni defensione atque causa, quod esse in arte positum videbatur, ut de lege Appuleia dicerem, ut quid esset minuere maiestatem explicarem, perquam breviter perstrinxi atque attigi; his duabus partibus orationis, quarum altera commendationem habet, altera concitationem, quae minime praeceptis artium sunt perpolitae, omnis est a me illa causa tractata, ut et acerrimus in Caepionis invidia renovanda et in meis moribus erga meos necessarios declarandis mansuetissimus viderer: ita magis adfectis animis iudicum quam doctis, tua, Sulpici, est a nobis tum accusatio victa.

2.202Burada Sulpicius şöyle demiş:

Sulpicius: Antonius, vallahi doğru anlatıyorsun. Çünkü hiçbir şeyin o dava kadar elimden kayıp gittiğini görmedim. Senin dediğin gibi, sana bir yargılama değil bir yangın teslim etmiştim; ama ölümsüz tanrılar, nasıl bir girişti o senin! Ne korku, ne tereddüt, ne kekeleme, kelimeleri ne sürüklemeydi! Başta insanların seni bağışlamak için tanıdığı tek şeye, çok yakının olan, kuestorun olmuş bir adam için konuştuğuna nasıl sımsıkı sarıldın! Seni dinlemeleri için önce kendine nasıl yol açtın!

2.202

Hic Sulpicius, vere hercle, inquit Antoni, ista commemoras; nam ego nihil umquam vidi, quod tam e manibus elaberetur, quam mihi tum est elapsa illa ipsa causa. Cum enim, quem ad modum dixisti, tibi ego non iudicium, sed incendium tradidissem, quod tuum principium, di immortales, fuit! qui timor! quae dubitatio, quanta haesitatio tractusque verborum! Ut tu illud initio, quod tibi unum ad ignoscendum homines dabant, tenuisti, te pro homine pernecessario, quaestore tuo, dicere! Quam tibi primum munisti ad te audiendum viam.A

2.203Derken, ben, kötü bir vatandaşı savunduğun için insanların seni bu yakınlık yüzünden bağışlanacak saymalarından başka bir şey kazanmadığını sanırken, sinsice sürünmeye başladın. Başkaları henüz hiçbir şeyden şüphelenmezken ben artık korkuya kapılmıştım: Bunun Norbanus'un fitnesi değil, Roma halkının öfkesi olduğunu, hem de haksız değil, hak edilmiş ve gerekli bir öfke olduğunu savunuyordun. Sonra Caepio'ya karşı hangi kanıt yerini atladın? Bütün bunları nefretle, kıskançlıkla, acımayla nasıl karıştırdın! Bunu yalnız savunmada değil, Scaurus'a ve benim öteki tanıklarıma karşı da yaptın; onların tanıklıklarını çürüterek değil, halkın aynı galeyanına sığınarak boşa çıkardın.

2.203

Ecce autem, cum te nihil aliud profecisse arbitrarer, nisi ut homines tibi civem improbum defendenti ignoscendum propter necessitudinem arbitrarentur, serpere occulte coepisti, nihil dum aliis suspicantibus, me vero iam pertimescente, ut illam non Norbani seditionem, sed populi Romani iracundiam neque eam iniustam, sed meritam ac debitam fuisse defenderes. Deinde qui locus a te praetermissus est in Caepionem? Ut tu illa omnia odio, invidia, misericordia miscuisti! Neque haec solum in defensione, sed etiam in Scauro ceterisque meis testibus, quorum testimonia non refellendo, sed ad eundem impetum populi confugiendo refutasti;

2.204Sen bunları biraz önce anlatırken ben hiçbir kural aramıyordum; yine de savunmalarını bu şekilde göstermenin kendisinin hiç de küçük bir öğreti olmadığını düşünüyorum.

Antonius: Ama isterseniz konuşurken izlediğimiz ve en çok gözettiğimiz şeyleri de aktaralım; çünkü uzun hayatım ve en büyük işlerdeki tecrübem bana insanların gönüllerinin hangi şeylerle harekete geçtiğini kavramayı öğretti.

2.204

quae cum abs te modo commemorarentur, equidem nulla praecepta desiderabam; ipsam tamen istam demonstrationem defensionum tuarum doctrinam esse non mediocrem puto. Atqui, si ita placet, inquit trademus etiam, quae nos sequi in dicendo quaeque maxime spectare solemus; docuit enim iam nos longa vita ususque rerum maximarum, ut quibus rebus animi hominum moverentur teneremus.

2.205Ben önce davanın bunu gerektirip gerektirmediğini düşünürüm. Çünkü bu konuşma meşaleleri ne küçük işlerde ne de zihinlerini konuşmayla hiç döndüremeyeceğimiz ruh hâlindeki insanlara karşı kullanılmalıdır; yoksa ya önemsiz şeyler için trajedi oynar ya da yerinden oynatılamayacak şeyleri sökmeye kalkarsak alay ya da nefret konusu oluruz.

2.205

Equidem primum considerare soleo, postuletne causa; nam neque parvis in rebus adhibendae sunt hae dicendi faces neque ita animatis hominibus, ut nihil ad eorum mentis oratione flectendas proficere possimus, ne aut inrisione aut odio digni putemur, si aut tragoedias agamus in nugis aut convellere adoriamur ea, quae non possint commoveri.

2.206Yargıçların ya da önünde konuşacağımız kişiler kim olursa olsun onların gönüllerinde konuşmayla harekete geçirilmesi gereken başlıca hâller hemen hemen şunlardır: sevgi ve nefret, öfke, kıskançlık ve acıma, umut ve sevinç, korku ve sıkıntı. Sevginin şöyle kazanıldığını hissederiz: Önünde konuştuğumuz kişilerin kendileri için faydalı olan şeyi haklı olarak savunuyor görünürsek, ya da iyi insanlar için veya en azından onlar için iyi ve faydalı olan kişiler için çabalarsak. Çünkü bu sonuncusu sevgiyi daha çok kazanır, faziletin savunulması ise saygı dolu bir sevgiyi. Gelecekte bir fayda umudu ortaya konursa, geçmişteki bir iyiliği anmaktan daha etkili olur.

2.206

Iam quoniam haec fere maxime sunt in iudicum animis aut, quicumque illi erunt, apud quos agemus, oratione molienda, amor odium iracundia, invidia misericordia, spes laetitia, timor molestia: sentimus amorem conciliari, si id iure videamur, quod sit utile ipsis, apud quos agamus, defendere, aut si pro bonis viris aut certe pro eis, qui illis boni atque utiles sint, laborare, namque haec res amorem magis conciliat, illa virtutis defensio caritatem; plusque proficit, si proponitur spes utilitatis futurae quam praeteriti benefici commemoratio.

2.207Savunduğun işte ya vakar ya da fayda olduğunu göstermeye çalışmalısın. Bu sevgiyi kazandırdığın kişinin de hiçbir şeyi kendi çıkarına bağlamadığını, hiçbir şeyi kendi için yapmadığını belirtmelisin. Çünkü insanlar başkalarının kendi çıkarlarını kıskanırlar, başkalarına yararlı olma çabalarına ise gönül verirler.

2.207

Enitendum est ut ostendas in ea re, quam defendas, aut dignitatem esse aut utilitatem, eumque, cui concilies hunc amorem, significes nihil ad utilitatem suam rettulisse ac nihil omnino fecisse causa sua; invidetur enim commodis hominum ipsorum, studiis autem eorum ceteris commodandi favetur.

2.208Burada, iyilikleri yüzünden sevilmesini istediğimiz kişilerin övgüsünü ve en çok kıskanılan şeyi, yani şanlarını fazla yüceltiyor görünmemeye dikkat etmek gerekir. Aynı kanıt yerlerinden başkalarına karşı nefret kurmayı da, onu kendimizden ve yakınlarımızdan uzaklaştırmayı da öğreneceğiz. Öfkeyi uyandırmak ya da yatıştırmak için de aynı türler işlenmelidir. Dinleyenlerin kendileri için zararlı ya da faydasız olan bir şeyi büyütürsen nefret doğar. İyi insanlara, ya da kimsenin hiç böyle davranmaması gereken kişilere, ya da devlete karşı yapılmış bir şeyi büyütürsen, o kadar acı bir nefret olmasa bile kıskançlığa ya da nefrete benzer bir kırgınlık uyanır.

2.208

Videndumque hoc loco est ne, quos ob benefacta diligi volemus, eorum laudem atque gloriam, cui maxime invideri solet, nimis efferre videamur; atque eisdem his ex locis et in alios odium struere discemus et a nobis ac nostris demovere; eademque haec genera sunt tractanda in iracundia vel excitanda vel sedanda; nam si, quod ipsis, qui audiunt, perniciosum aut inutile sit, id factum augeas, odium creatur; sin, quod aut in bonos viros aut in eos, quos minime quisque debuerit, aut in rem publicam, tum excitatur, si non tam acerbum odium, tamen aut invidiae aut odi non dissimilis offensio;

2.209Aynı şekilde korku da ya dinleyenlerin kendi tehlikelerinden ya da ortak tehlikelerden salınır. Kişiye özgü korku daha derine işler; ama ortak olanı da aynı benzerliğe getirmek gerekir. Umudun, sevincin ve sıkıntının yöntemi de buna eşit ve aynıdır. Ama belki de bütün hareketlerin açık ara en keskini kıskançlıktır; onu bastırmak da uyandırmaktan daha az güç gerektirmez. İnsanlar en çok eşitlerini ya da kendilerinden aşağıda olanları kıskanırlar; geride kaldıklarını, onların ise uçup gittiğini hissettiklerinde buna içerlerler. Ama kendilerinden üstün olanlar da çoğu zaman şiddetle kıskanılır; hele bunlar dayanılmaz bir şekilde böbürlenir, itibarlarının ya da talihlerinin üstünlüğüyle ortak hukukun eşitliğini aşarlarsa daha da çok. Bu kıskançlık alevlendirilecekse, en çok şunu söylemek gerekir: Bu şeyler faziletle değil, hatta kötülüklerle ve suçlarla kazanılmıştır; sonra, eğer daha onurlu ve daha ağır başlı şeylerse, yine de bu hizmetlerin adamın küstahlığı ve kibri kadar büyük olmadığını söylemek gerekir.

2.209

item timor incutitur aut ex ipsorum periculis aut ex communibus: interior est ille proprius; sed hic quoque communis ad eandem similitudinem est perducendus. Par atque una ratio est spei, laetitiae, molestiae; sed haud sciam an acerrimus longe sit omnium motus invidiae nec minus virium opus sit in ea comprimenda quam in excitanda. Invident autem homines maxime paribus aut inferioribus, cum se relictos sentiunt, illos autem dolent evolasse; sed etiam superioribus invidetur saepe vehementer et eo magis, si intolerantius se iactant et aequabilitatem communis iuris praestantia dignitatis aut fortunae suae transeunt; quae si inflammanda sunt, maxime dicendum est non esse virtute parata, deinde etiam vitiis atque peccatis, tum, si erunt honestiora atque graviora, tamen non esse tanta illa merita, quantam insolentiam hominis quantumque fastidium;

2.210Yatıştırmak için ise bunların büyük emekle ve büyük tehlikelerle kazanıldığını, kişinin kendi çıkarına değil başkalarının yararına harcandığını söylemek gerekir. O kişi bir şan kazanmış görünüyorsa da, bu şan göze aldığı tehlikenin haksız bir karşılığı olmasa bile, onun bundan hoşlanmadığını, onu bütünüyle bir kenara atıp bıraktığını söylemelidir. Kısacası insanların çoğu kıskanç olduğu, bu en yaygın ve sürekli kusur olduğu, kıskanılan da üstün ve parlak bir talih olduğu için, bu kanaati azaltmak ve kanaatte o kadar üstün görünen talihin emeklerle ve sefaletlerle karışık olduğunu göstermek gerekir.

2.210

ad sedandum autem, magno illa labore, magnis periculis esse parta nec ad suum commodum, sed ad aliorum esse conlata; eumque, si quam gloriam peperisse videatur, tamen etsi ea non sit iniqua merces periculi, tamen ea non delectari totamque abicere atque deponere; omninoque perficiendum est, quoniam plerique sunt invidi maximeque hoc est commune vitium et perpetuum, invidetur autem praestanti florentique fortunae, ut haec opinio minuatur et illa excellens opinione fortuna cum laboribus et miseriis permixta videatur.

2.211Acıma ise, dinleyen kişi başkası hakkında ağlanıp sızlanan şeyleri, ya katlanmak zorunda kaldığı ya da korktuğu kendi acı başına gelenlerle ilişkilendirmeye, başkasına bakarken sık sık kendine dönmeye yöneltilebilirse uyanır. İnsan sefaletlerinin tek tek örnekleri acı bir dille anlatıldığında derinden etkiler; ama en çok yas uyandıran, ezilmiş ve yere serilmiş fazilettir.

Dürüstlüğü sevdirerek iyi insan görünümünü korumak zorunda olan o öbür konuşma bölümü, sık sık dediğim gibi, nasıl yumuşak ve alçak sesliyse, hatibin gönülleri değiştirmek ve her yolla döndürmek için üstlendiği bu bölüm de gergin ve şiddetli olmalıdır.

2.211

Iam misericordia movetur, si is, qui audit, adduci potest ut illa, quae de altero deplorentur, ad suas res revocet, quas aut tulerit acerbas aut timeat, ut intuens alium crebro ad se ipsum revertatur; et cum singuli casus humanarum miseriarum graviter accipiuntur, si dicuntur dolenter, tum adflicta et prostrata virtus maxime luctuosa est. Et ut illa altera pars orationis, quae probitatis commendatione boni viri debet speciem tueri, lenis, ut saepe iam dixi, atque summissa, sic haec, quae suscipitur ab oratore ad commutandos animos atque omni ratione flectendos, intenta ac vehemens esse debet.

2.212Ama birinin yumuşak, öbürünün şiddetli olmasını istediğimiz bu iki tür arasında birbirinden ayırt edilmesi güç bir benzerlik vardır. Çünkü dinleyenleri kendimize kazandığımız o yumuşaklıktan, aynı kişileri coşturduğumuz bu en keskin güce bir şeyler akmalıdır; bu güçten de bazen o yumuşaklığa biraz ruh üflemek gerekir. Hatibin çekişmesindeki sertliğin onun insanlığıyla tatlandırıldığı, yumuşaklığın gevşekliğinin de belli bir ağırlık ve gerilimle sağlamlaştırıldığı konuşmadan daha dengeli bir konuşma yoktur.

2.212

Sed est quaedam in his duobus generibus, quorum alterum lene, alterum vehemens esse volumus, difficilis ad distinguendum similitudo; nam et ex illa lenitate, qua conciliamur eis, qui audiunt, ad hanc vim acerrimam, qua eosdem excitamus, influat oportet aliquid, et ex hac vi non numquam animi aliquid inflandum est illi lenitati; neque est ulla temperatior oratio quam illa, in qua asperitas contentionis oratoris ipsius humanitate conditur, remissio autem lenitatis quadam gravitate et contentione firmatur.

2.213Her iki konuşma türünde de, hem güç ve gerilim aranan türde hem de hayata ve karaktere uydurulan türde, başlangıçlar yavaş, bitişler de aynı şekilde ağır ve uzun olmalıdır. Çünkü o konuşma türüne hemen atılmamalıdır; zira davayla doğrudan hiçbir ilgisi yoktur, insanlar da önce kendi yargılamalarına özgü olan şeyi dinlemek isterler. O yola girdikten sonra da çabucak oradan ayrılmamalıdır.

2.213

In utroque autem genere dicendi et illo, in quo vis atque contentio quaeritur, et hoc, quod ad vitam et mores accommodatur, et principia tarda et exitus item spissi et producti esse debent. Nam neque adsiliendum statim est ad genus illud orationis; abest enim totum a causa et homines prius ipsum illud, quod proprium sui iudici est, audire desiderant; nec cum in eam rationem ingressus sis, celeriter discedendum est;

2.214Çünkü bir delil ortaya konur konmaz kavranır ve ikincisi, üçüncüsü istenir; oysa acımayı, kıskançlığı ya da öfkeyi ortaya getirir getirmez harekete geçiremezsin. Delili aklın kendisi sağlamlaştırır, delil de ortaya atılır atılmaz zihne yapışır. O konuşma türü ise yargıcın bilgilenmesini değil, daha çok sarsılmasını ister; buna da ancak uzun, çeşitli ve bol bir konuşmayla ve buna benzer bir sunuş gerilimiyle ulaşılabilir.

2.214

non enim, sicut argumentum, simul atque positum est, adripitur alterumque et tertium poscitur, ita misericordiam aut invidiam aut iracundiam, simul atque intuleris, possis commovere: argumentum ratio ipsa confirmat idque, simul atque emissum est, adhaerescit; illud autem genus orationis non cognitionem iudicis, sed magis perturbationem requirit, quam consequi nisi multa et varia et copiosa oratione et simili contentione actionis nemo potest;

2.215Bu yüzden kısa ya da alçak sesle konuşanlar yargıcı bilgilendirebilir, ama harekete geçiremez; oysa her şey buna bağlıdır.

Şu da açıktır ki her konuda karşıt taraflar için konuşma imkânı aynı kanıt yerlerinden sağlanır. Ama bir delile karşı ya onu ispat etmek için alınan şeyleri kınayarak direnmek, ya karşı tarafın varmak istediği sonucun öncüllerden çıkmadığını ve onları izlemediğini göstermek gerekir; böyle çürütemiyorsan da karşı taraf için ya daha ağır ya da aynı ağırlıkta bir şey getirmelisin.

2.215

qua re qui aut breviter aut summisse dicunt, docere iudicem possunt, commovere non possunt; in quo sunt omnia. Iam illud perspicuum est, omnium rerum in contrarias partis facultatem ex eisdem suppeditari locis. Sed argumento resistendum est aut eis, quae comprobandi eius causa sumuntur, reprehendendis aut demonstrando, id, quod concludere illi velint, non effici ex propositis nec esse consequens, aut, si ita non refellas, adferendum est in contrariam partem, quod sit aut gravius aut aeque grave.

2.216Gönül kazanmak için yumuşakça, ya da sarsmak için şiddetle işlenen şeyler ise karşıt duygularla ortadan kaldırılmalıdır; iyi niyet nefretle, kıskançlık acımayla giderilir.

Şaka ve nükte de hoştur ve çoğu zaman pek faydalıdır. Öteki her şey sanatla öğretilebilse bile, bunlar kesinlikle tabiata özgüdür ve hiçbir sanata ihtiyaç duymaz. Caesar, bence bu konuda başkalarını açık ara geçiyorsun. Bu yüzden ya nükte için hiçbir sanat olmadığına bana tanık olabilirsin ya da varsa onu bize en çok sen öğretebilirsin.

2.216

Illa autem, quae aut conciliationis causa leniter aut permotionis vehementer aguntur, contrariis commotionibus auferenda sunt, ut odio benevolentia, ut misericordia invidia tollatur. Suavis autem est et vehementer saepe utilis iocus et facetiae; quae, etiam si alia omnia tradi arte possunt, naturae sunt propria certe neque ullam artem desiderant: in quibus tu longe aliis mea sententia, Caesar, excellis; quo magis mihi etiam aut testis esse potes nullam esse artem salis aut, si qua est, eam tu potissimum nos docere.

2.217Caesar: Bence kaba olmayan bir adam için her konuyu tartışmak, nüktenin kendisini tartışmaktan daha kolaydır. Bu yüzden Yunanların "Gülünç Şeyler Üzerine" başlıklı bazı kitapları olduğunu görünce onlardan bir şeyler öğrenebileceğim umuduna kapılmıştım. Gerçekten de Yunanlarda pek çok gülünç ve tuzlu biberli söz buldum; bu türde Sicilyalılar da, Rodoslular da, Bizanslılar da, hepsinden çok da Atinalılar üstündür. Ama bu işin bir yolunu, bir sanatını aktarmaya kalkışanlar öyle tatsız çıktı ki onlarda insanı güldüren tek şey bu tatsızlığın kendisidir.

2.217

Ego vero, inquit omni de re facilius puto esse ab homine non inurbano, quam de ipsis facetiis disputari. Itaque cum quosdam Graecos inscriptos libros esse vidissem de ridiculis, non nullam in spem veneram posse me ex eis aliquid discere; inveni autem ridicula et salsa multa Graecorum; nam et Siculi in eo genere et Rhodii et Byzantii et praeter ceteros Attici excellunt; sed qui eius rei rationem quandam conati sunt artemque tradere, sic insulsi exstiterunt, ut nihil aliud eorum nisi ipsa insulsitas rideatur;

2.218Bu yüzden bana öyle geliyor ki bu iş hiçbir şekilde öğretimle aktarılamaz. Nüktenin iki türü vardır: Biri bütün konuşmaya eşit biçimde yayılır, öteki pek keskin ve kısadır. Eskiler birincisine latife (cavillatio), ikincisine iğneleme (dicacitas) adını vermiştir. İkisinin de adı hafiftir. Öyle ya; gülme uyandırmak işi baştan sona hafif bir iştir.

2.218

qua re mihi quidem nullo modo videtur doctrina ista res posse tradi. Etenim cum duo genera sint facetiarum, alterum aequabiliter in omni sermone fusum, alterum peracutum et breve, illa a veteribus superior cavillatio, haec altera dicacitas nominata est. Leve nomen habet utraque res. Quippe; leve enim est totum hoc risum movere.

2.219Yine de Antonius, dediğin gibi, davalarda zarafet ve nükteyle çoğu zaman çok şey kazanıldığını gördüm. Ama o sürekli şenlik türünde sanata ihtiyaç yoktur: Tabiat insanları biçimlendirir; yüzün, sesin, konuşma tarzının da yardımıyla onları nükteli taklitçiler ve hikâyeciler olarak yaratır. Öteki türde, iğnelemede ise sanatın ne yeri olabilir? Orada nükteli söz, düşünülmüş olabileceği akla gelmeden fırlatılıp hedefine saplanmalıdır.

2.219

Verum tamen, ut dicis, Antoni, multum in causis persaepe lepore et facetiis profici vidi. Sed cum illo in genere perpetuae festivitatis ars non desideretur (natura enim fingit homines et creat imitatores et narratores facetos adiuvante et vultu et voce et ipso genere sermonis) tum vero in hoc altero dicacitatis quid habet ars loci, cum ante illud facete dictum emissum haerere debeat, quam cogitari potuisse videatur?

2.220Şu kardeşim, Philippus ona "Ne havlıyorsun?" diye sorduğunda "Bir hırsız görüyorum" diye cevap verirken sanattan ne yardım görebilirdi? Crassus, ister Yüzler Mahkemesinde Scaevola'ya karşı, ister Gnaeus Plancius'u savunurken davacı Brutus'a karşı yaptığı bütün konuşmasında sanattan ne yardım gördü? Antonius, bana yakıştırdığın şeyi herkesin kanaatine göre Crassus'a vermek gerekir; çünkü zarafetin iki türünde de, hem konuşmanın akışına yayılanında hem de çabuklukla söylenen kısa sözde olanında, ondan başka üstün birini neredeyse bulamazsınız.

2.220

Quid enim hic meus frater ab arte adiuvari potuit, cum a Philippo interrogatus quid latraret, furem se videre respondit? Quid in omni oratione Crassus vel apud centum viros contra Scaevolam vel contra accusatorem Brutum, cum pro Cn. Plancio diceret? Nam id, quod tu mihi tribuis, Antoni, Crasso est omnium sententia concedendum; non enim fere quisquam reperietur praeter hunc in utroque genere leporis excellens: et illo, quod in perpetuitate sermonis, et hoc, quod in celeritate atque dicto est.

2.221Scaevola'ya karşı Curius davasında yaptığı o uzun savunma baştan sona bir neşe ve şakayla taşmıştı; ama o kısa sözlere yer vermedi. Hasmının itibarını koruyor, bununla kendi itibarını da koruyordu. Nükteli ve iğneleyici insanlar için en zor şey de budur: kişileri ve zamanı gözetmek, akla gelen sözleri, en tuzlu biçimde söylenebilecekken bile içinde tutmak. Bu yüzden bazı şakacılar tam da bunu hiç de tatsız olmayan bir biçimde yorumlar.

2.221

Nam haec perpetua contra Scaevolam Curiana defensio tota redundavit hilaritate quadam et ioco; dicta illa brevia non habuit; parcebat enim adversari dignitati, in quo ipse conservabat suam; quod est hominibus facetis et dicacibus difficillimum, habere hominum rationem et temporum et ea, quae occurrunt, cum salsissime dici possunt, tenere; itaque non nulli ridiculi homines hoc ipsum non insulse interpretantur;

2.222Ennius'un, bilge kişinin ağzındaki alevi bastırmasının iyi sözleri içinde tutmasından daha kolay olduğunu söylediğini anlatırlar; bu iyi sözler elbette tuzlu sözlerdir, çünkü artık bunlara özel olarak "söz" denir. Crassus Scaevola karşısında bu sözleri tuttu ve o davayı, o tartışmayı içinde hakaret iğnesi bulunmayan öteki türle oyuna çevirdi. Ama nefret ettiği ve hakarete layık gördüğü Brutus'a karşı iki türle birden savaştı.

2.222

dicere enim aiunt Ennium, flammam a sapiente facilius ore in ardente opprimi, quam bona dicta teneat; haec scilicet bona dicta, quae salsa sint; nam ea dicta appellantur proprio iam nomine. Sed ut in Scaevola continuit ea Crassus atque in illo altero genere, in quo nulli aculei contumeliarum inerant, causam illam disputationemque elusit, sic in Bruto, quem oderat et quem dignum contumelia iudicabat, utroque genere pugnavit.

2.223Brutus'un kısa süre önce sattığı hamamlar hakkında, yitirdiği babadan kalma servet hakkında ne çok şey söyledi! Kısa sözlerden biri şuydu: Brutus boş yere ter döktüğünü söyleyince "Hiç de değil," dedi, "daha yeni hamamdan çıktın." Bunun gibi sayısız söz vardı; ama uzun soluklu olanlar da daha az hoş değildi. Brutus iki okuyucu çağırmış, birine Crassus'un Narbo kolonisi üzerine konuşmasını, ötekine Servilius kanunu üzerine konuşmasını okutmuş, devletle ilgili birbiriyle çelişen bölümleri karşı karşıya getirmişti. Bizimki de pek nükteli bir biçimde Brutus'un babasının medeni hukuk üzerine yazdığı üç kitapçığı üç okuyucuya okuttu.

2.223

Quam multa de balneis, quas nuper ille vendiderat, quam multa de amisso patrimonio dixit! Atque illa brevia, cum ille diceret se sine causa sudare, minime inquit modo enim existi de balneis. Innumerabilia alia fuerunt, sed non minus iucunda illa perpetua: cum enim Brutus duo lectores excitasset et alteri de colonia Narbonensi Crassi orationem legendam dedisset, alteri de lege Servilia, et cum contraria inter sese de re publica capita contulisset, noster hic facetissime tris patris Bruti de iure civili libellos tribus legendos dedit.

2.224Birinci kitaptan: "Bir gün Privernum'daki çiftliğimizdeydik." "Brutus, baban sana Privernum'daki araziyi bıraktığına tanıklık ediyor." Sonra ikinci kitaptan: "Oğlum Marcus ile ben Alba'daki çiftliğimizdeydik." "Devletimizin en bilge adamlarından biri olan bu adam, belli ki bu har vurup harman savuranı tanıyordu; bunun elinde hiçbir şey kalmayınca kendisine hiçbir şey bırakılmamış sanılmasından korkuyordu." Sonra yazmaya son verdiği üçüncü kitaptan (çünkü Scaevola'dan duyduğuma göre Brutus'un gerçek kitapları bu kadardır): "Bir gün oğlum Marcus ile ben Tibur'daki çiftliğimizde oturuyorduk." "Brutus, babanın resmî kayıtlara geçirip sana bıraktığı bu araziler nerede?" Sonra da şöyle dedi: "O sırada seni yetişkin bir delikanlı olarak yanında bulmasaydı dördüncü bir kitap yazar, oğluyla hamamda yıkandığını da yazıya geçirirdi."

2.224

Ex libro primo: forte evenit ut in Privernati essemus. Brute, testificatur pater se tibi Privernatem fundum reliquisse. Deinde ex libro secundo: in Albano eramus ego et Marcus filius. Sapiens videlicet homo cum primis nostrae civitatis norat hunc gurgitem; metuebat ne, cum is nihil haberet, nihil esse ei relictum putaretur. Tum ex libro tertio, in quo finem scribendi fecit—tot enim, ut audivi Scaevolam dicere, sunt veri Bruti libri—in Tiburti forte adsedimus ego et Marcus filius. Ubi sunt hi fundi, Brute, quos tibi pater publicis commentariis consignatos reliquit? Quod nisi puberem te, inquit, iam haberet, quartum librum composuisset et se etiam in balneis lotum cum filio scriptum reliquisset.

2.225Öyleyse bu zarafetle ve bu nüktelerle Brutus'un, aynı adamın sergilediği o trajik çıkışlarla olduğundan daha az çürütülmediğini kim kabul etmez? Aynı dava görülürken tesadüfen yaşlı Iunia'nın cenazesi geçiyordu. Ölümsüz tanrılar, ne güç, ne şiddetti o! Ne beklenmedik, ne ani! Gözlerini ona dikmiş, bütün tavrıyla üzerine abanmış, büyük bir ağırlıkla ve kelimeleri birbiri ardına yağdırarak şöyle dedi: "Brutus, ne oturuyorsun? Bu yaşlı kadının babana ne haber götürmesini istiyorsun? Maskelerinin taşındığını gördüğün bütün o insanlara ne desin? Atalarına ne desin? Bu halkı kralların tahakkümünden kurtaran Lucius Brutus'a ne desin? Ne yaptığını söylesin? Hangi işe, hangi şana, hangi fazilete gönül verdiğini? Babadan kalma serveti artırmaya mı? Ama bu soyluluğa yakışmaz.

2.225

Quis est igitur qui non fateatur hoc lepore atque his facetiis non minus refutatum esse Brutum quam illis tragoediis, quas egit idem, cum casu in eadem causa efferretur anus Iunia. Pro di immortales, quae fuit illa, quanta vis! quam inexspectata! quam repentina! cum coniectis oculis, gestu omni ei imminenti, summa gravitate et celeritate verborum Brute, quid sedes? Quid illam anum patri nuntiare vis tuo? Quid illis omnibus, quorum imagines duci vides? Quid maioribus tuis? Quid L. Bruto, qui hunc populum dominatu regio liberavit? Quid te agere? Cui rei, cui gloriae, cui virtuti studere? Patrimonione augendo? At id non est nobilitatis.

2.226Diyelim ki yakışır; artık geriye bir şey kalmadı, şehvetlerin hepsini saçıp savurdu. Medeni hukuka mı? Babandan kalmadır. Ama baban, evi satarken satıştan ayrılan eşya arasında bile babanın hukuk danışmanlığı yaptığı koltuğu kendine ayırmadığını söyleyecektir. Askerliğe mi? Sen ki hiç ordugâh görmedin! Belagate mi? O sende yok; sesinden, dilinden ne varsa hepsini o en utanç verici iftira ticaretine harcadın! Sen gün ışığına bakmaya cüret mi ediyorsun? Bu insanların yüzüne bakmaya? Forumda, vatandaşların gözü önünde bulunmaya? O ölü kadından, o maskelerin kendisinden dehşete düşmüyor musun? Onları örnek almak şöyle dursun, koyacak bir köşe bile bırakmadın kendine."

2.226

Sed fac esse, nihil superest; libidines totum dissipaverunt. An iuri civili? Est paternum. Sed dicet te, cum aedis venderes, ne in rutis quidem et caesis solium tibi paternum recepisse. An rei militari? Qui numquam castra videris! An eloquentiae? Quae neque est in te, et, quicquid est vocis ac linguae, omne in istum turpissimum calumniae quaestum contulisti! Tu lucem aspicere audes? Tu hos intueri? Tu in foro, tu in civium esse conspectu? Tu illam mortuam, tu imagines ipsas non perhorrescis? Quibus non modo imitandis, sed ne conlocandis quidem tibi locum ullum reliquisti.

2.227Ama bunlar trajik ve ilahi şeylerdi; nükteli ve zarif sözlerden ise tek bir halk toplantısından bile sayısız örnek hatırlarsınız. Çünkü onun geçenlerde sansörlükte meslektaşına karşı verdiği mücadeleden daha büyüğü hiç olmamıştır; halkın önünde ondan daha ağır, zarafet ve şenlikle ondan daha iyi tatlandırılmış bir konuşma da yapılmamıştır. Bu yüzden Antonius, iki konuda da sana katılıyorum: Nükteler konuşmada çoğu zaman çok işe yarar ve hiçbir şekilde sanatla aktarılamaz. Yalnız şuna şaşıyorum: Bu türde bize o kadar pay verdin de bu işin zafer palmiyesini de Crassus'a sunmadın.

2.227

Sed haec tragica atque divina; faceta autem et urbana innumerabilia vel ex una contione meministis; nec enim maior contentio umquam fuit nec apud populum gravior oratio quam huius contra conlegam in censura nuper neque lepore et festivitate conditior. Qua re tibi, Antoni, utrumque adsentior et multum facetias in dicendo prodesse saepe et eas arte nullo modo posse tradi: illud quidem admiror, te nobis in eo genere tribuisse tantum et non huius rei quoque palmam Crasso detulisse.

2.228Antonius: Bu konuda Crassus'u arada bir biraz kıskanmasaydım öyle yapardım. Çünkü birinin ne kadar nükteli ve tuzlu olursa olsun, yalnız bu yüzden pek kıskanılacak bir yanı yoktur. Ama herkesin en zarifi, en ince ruhlusu olup aynı zamanda herkesin en ağırbaşlısı, en ciddisi olmak ve öyle görünmek—ki bu yalnız ona nasip olmuştur—bana hiç katlanılır gibi gelmiyordu.

2.228

Tum Antonius ego vero ita fecissem, inquit nisi interdum in hoc Crasso paulum inviderem; nam esse quamvis facetum atque salsum non nimis est per se ipsum invidendum; sed cum omnium sit venustissimus et urbanissimus, omnium gravissimum et severissimum et esse et videri, quod isti contigit uni, mihi vix ferendum videbatur.

2.229Bunun üzerine Crassus'un kendisi de gülümsemiş, Antonius da şöyle devam etmiş:

Antonius: Yine de Iulius, nüktenin bir sanatı olduğunu inkâr ederken öğretilmeye değer görünen bir şeyi ortaya koydun: Şaka ağırbaşlılıktan bir şey koparmasın diye kişilerin, konunun ve zamanın gözetilmesi gerektiğini söyledin; Crassus da buna her şeyden önce dikkat eder. Ama bu, nüktelere ihtiyaç olmadığında onlardan vazgeçmeyi öğreten bir kuraldır; biz ise ihtiyaç olduğunda onları nasıl kullanacağımızı arıyoruz: Mesela hasma karşı, en çok da onun aptallığıyla alay edilebilecekse; aptal, açgözlü, hafifmeşrep bir tanığa karşı, insanlar bunu seve seve dinleyecek gibi görünüyorsa.

2.229

Hic cum adrisisset ipse Crassus, ac tamen, inquit Antonius cum artem esse facetiarum, Iuli, negares, aperuisti quiddam, quod praecipiendum videretur: haberi enim dixisti rationem oportere hominum, rei, temporis, ne quid iocus de gravitate decerperet; quod quidem in primis a Crasso observari solet. Sed hoc praeceptum praetermittendarum est facetiarum, cum eis nihil opus sit; nos autem quo modo utamur, cum opus sit, quaerimus, ut in adversarium et maxime, si eius stultitia poterit agitari; in testem stultum, cupidum, levem, si facile homines audituri videbuntur.

2.230Genel olarak, kışkırtıldığımızda söylediklerimiz önce davranarak söylediklerimizden daha çok beğenilir. Çünkü hem cevap verirken görünen zekâ çabukluğu daha büyüktür hem de cevap vermek insanlığa yakışır: Kışkırtılmasaydık susacakmışız gibi görünürüz. Nitekim o halk toplantısında da Crassus'un gerçekten nükteli görünen sözlerinin hemen hepsi, kışkırtılınca verdiği cevaplardı. Domitius'ta öyle bir ağırbaşlılık, öyle bir otorite vardı ki onun yönelttiği suçlamaları kavgayla kırmaktansa zarafetle hafifletmek gerekiyor gibi görünüyordu.

2.230

Omnino probabiliora sunt, quae lacessiti dicimus quam quae priores, nam et ingeni celeritas maior est, quae apparet in respondendo, et humanitatis est responsio; videmur enim quieturi fuisse, nisi essemus lacessiti, ut in ipsa ista contione nihil fere dictum est ab hoc, quod quidem facetius dictum videretur, quod non provocatus responderit; erat autem tanta in Domitio gravitas, tanta auctoritas, ut, quod esset ab eo obiectum, lepore magis levandum quam contentione frangendum videretur.

2.231O zaman Sulpicius şöyle demiş:

Sulpicius: Ne yani? Caesar nükteyi Crassus'a bıraksa da bu uğraşa kendisi çok daha fazla emek veriyor; bu şaka türünün bütün olarak ne olduğunu ve nereden çıktığını bize açıklamamasına göz mü yumacağız? Hele tuzun ve inceliğin bu kadar büyük gücü ve faydası olduğunu kabul ederken?

Caesar: Ya nüktenin hiçbir sanatı olmadığını söyleyen Antonius'a katılıyorsam?

2.231

Tum Sulpicius quid igitur? Patiemur inquit Caesarem, qui quamquam Crasso facetias concedit, tamen multo in eo studio magis ipse elaborat, non explicare nobis totum genus hoc iocandi quale sit et unde ducatur; praesertim cum tantam vim et utilitatem salis et urbanitatis esse fateatur? Quid, si inquit Iulius adsentior Antonio dicenti nullam esse artem salis.

2.232Sulpicius sesini çıkarmayınca Crassus söze girmiş:

Crassus: Sanki Antonius'un uzun zamandır anlattığı şeylerin bir sanatı varmış gibi! Kendisinin de dediği gibi bu, konuşmada etkili olan şeylerin bir tür gözlemidir. Bu gözlem insanları belagatli yapabilseydi, belagatli olmayan kim kalırdı? Bunları kim kolayca, ya da en azından bir şekilde öğrenemez ki? Ama bence bu kuralların gücü ve faydası, söyleyeceğimizi bulmada sanatın bize yol göstermesinde değildir; tabiatla, çalışmayla, alıştırmayla elde ettiğimiz şeyleri neye göre ölçeceğimizi öğrendikten sonra onların doğru olduğundan emin olmamızda ya da yanlış olduğunu anlamamızdadır.

2.232

Hic cum Sulpicius reticuisset, quasi vero inquit Crassus horum ipsorum, de quibus Antonius iam diu loquitur, ars ulla sit: observatio quaedam est, ut ipse dixit, earum rerum, quae in dicendo valent; quae si eloquentis facere posset, quis esset non eloquens? Quis enim haec non vel facile vel certe aliquo modo posset ediscere? Sed ego in his praeceptis hanc vim et hanc utilitatem esse arbitror, non ut ad reperiendum quod dicamus, arte ducamur sed ut ea, quae natura, quae studio, quae exercitatione consequimur, aut recta esse confidamus aut prava intellegamus, cum quo referenda sint didicerimus.

2.233Bu yüzden Caesar, ben de senden şunu istiyorum: Uygun görürsen bütün bu şaka türü hakkında ne düşündüğünü anlat. Böylece, siz böyle istediğinize göre, bu toplulukta ve bu kadar özenli bir konuşmada belagatin hiçbir kısmı atlanmış gibi görünmesin.

Caesar: Crassus, madem bir sofra arkadaşı olarak benden payımı istiyorsun, kaçıp da sana kendi payını vermemek için bir bahane bırakmayacağım. Gerçi Roscius seyrederken sahnede oyunculuk yapanların cüretine sık sık şaşarım; o kusurlarını görecekken kim kıpırdayabilir ki? İşte ben de şimdi, Crassus dinlerken, nükte üzerine ilk kez konuşacağım ve dedikleri gibi domuz hatibe ders verecek; hem de öyle bir hatibe ki Catulus onu geçenlerde dinlediğinde ötekilerin ancak ot yemeye layık olduğunu söylüyordu.

2.233

Qua re, Caesar, ego quoque hoc a te peto, ut, si tibi videtur, disputes de hoc toto iocandi genere quid sentias, ne qua forte dicendi pars, quoniam ita voluistis, in hoc tali coetu atque in tam accurato sermone praeterita esse videatur. Ego vero, inquit ille quoniam conlectam a conviva, Crasse, exigis, non committam ut, si defugerim, tibi causam aliquam recusandi dem. Quamquam soleo saepe mirari eorum impudentiam, qui agunt in scaena gestum inspectante Roscio; quis enim sese commovere potest, cuius ille vitia non videat? Sic ego nunc, Crasso audiente, primum loquar de facetiis et docebo sus, ut aiunt, oratorem eum, quem cum Catulus nuper audisset, faenum alios aiebat esse oportere.

2.234Catulus: O şaka yapıyordu; hele kendisi öyle konuşuyor ki ambrosiayla beslenmesi gerekiyor gibi görünüyor. Ama Caesar, seni dinleyelim, sonra da Antonius'tan geri kalanlara bakalım.

Antonius: Bana pek az şey kaldı; ama konuşmamın emeğinden ve uzun yolundan yorulduğum için Caesar'ın konuşmasında pek elverişli bir handa dinlenir gibi dinleneceğim.

Caesar: Yine de konukseverliğime pek cömert diyemeyeceksin; azıcık tadına bakar bakmaz seni yola itip kapı dışarı edeceğim.

2.234

Tum ille iocabatur inquit Catulus, praesertim cum ita dicat ipse, ut ambrosia alendus esse videatur. Verum te, Caesar, audiamus, ut Antoni reliqua videamus. Et Antonius perpauca quidem mihi restant, inquit sed tamen defessus iam labore atque itinere disputationis meae requiescam in Caesaris sermone quasi in aliquo peropportuno deversorio. Atqui inquit Iulius non nimis liberale hospitium meum dices; nam te in viam, simul ac perpaulum gustaris, extrudam et eiciam.

2.235Sizi daha fazla oyalamayayım; bütün bu tür hakkında ne düşündüğümü pek kısaca açıklayayım. Gülme hakkında araştırılacak beş şey vardır: Birincisi ne olduğu; ikincisi nereden geldiği; üçüncüsü gülme uyandırmak istemenin hatibe yakışıp yakışmadığı; dördüncüsü ne ölçüde yakıştığı; beşincisi gülünç olanın türlerinin neler olduğu. İlkine gelince, gülmenin kendisi nedir, nasıl uyandırılır, nerede bulunur, nasıl ortaya çıkar, tutmak istesek de tutamayacağımız kadar ansızın nasıl patlar, nasıl aynı anda böğürleri, ağzı, damarları, gözleri, yüzü kaplar—bunlara Demokritos baksın. Çünkü bu konu bu konuşmayı ilgilendirmez; ilgilendirseydi de bilmemekten utanmazdım, çünkü bunu bildiğini iddia edenler bile bilmiyordu.

2.235

Ac ne diutius vos demorer, de omni isto genere quid sentiam perbreviter exponam. De risu quinque sunt, quae quaerantur: unum, quid sit; alterum, unde sit; tertium, sitne oratoris risum velle movere; quartum, quatenus; quintum, quae sint genera ridiculi. Atque illud primum, quid sit ipse risus, quo pacto concitetur, ubi sit, quo modo exsistat atque ita repente erumpat, ut eum cupientes tenere nequeamus, et quo modo simul latera, os, venas, oculos, vultum occupet, viderit Democritus; neque enim ad hunc sermonem hoc pertinet, et, si pertineret, nescire me tamen id non puderet, quod ne illi quidem scirent, qui pollicerentur.

2.236Gülünç olanın yeri ve âdeta yurdu—sıradaki soru bu çünkü—bir tür çirkinlik ve biçimsizliktir. Çünkü bir çirkinliği çirkin olmayan bir biçimde işaret eden, gösteren şeyler ya yalnız ya da en çok güldürür. Üçüncü soruya gelince: Gülme uyandırmak düpedüz hatibin işidir. Ya neşenin kendisi onu uyandırana karşı iyi niyet doğurduğu için; ya herkes, çoğu zaman tek bir kelimeye sığmış zekâ keskinliğine, en çok cevap verenin, bazen de saldıranın keskinliğine hayran kaldığı için; ya bu keskinlik hasmı kırdığı, şaşırttığı, küçülttüğü, yıldırdığı, çürüttüğü için; ya da hatibin kendisinin ince, bilgili, zarif bir adam olduğunu gösterdiği için; en çok da asık yüzlülüğü ve sertliği yumuşatıp gevşettiği, delillerle kolayca çözülemeyen sevimsiz şeyleri çoğu zaman şakayla ve gülmeyle dağıttığı için.

2.236

Locus autem et regio quasi ridiculi—nam id proxime quaeritur—turpitudine et deformitate quadam continetur; haec enim ridentur vel sola vel maxime, quae notant et designant turpitudinem aliquam non turpiter. Est autem, ut ad illud tertium veniam, est plane oratoris movere risum; vel quod ipsa hilaritas benevolentiam conciliat ei, per quem excitata est; vel quod admirantur omnes acumen uno saepe in verbo positum maxime respondentis, non numquam etiam lacessentis; vel quod frangit adversarium, quod impedit, quod elevat, quod deterret, quod refutat; vel quod ipsum oratorem politum esse hominem significat, quod eruditum, quod urbanum, maxime quod tristitiam ac severitatem mitigat et relaxat odiosasque res saepe, quas argumentis dilui non facile est, ioco risuque dissolvit.

2.237Hatibin gülünç şeylere ne ölçüde başvuracağı ise dördüncü soru olarak koyduğumuz şeydir ve büyük bir dikkatle incelenmelidir. Çünkü ne cinayete karışmış göze batan bir alçaklık ne de göze batan bir sefalet alaya alındığında güldürür. İnsanlar caniler gülünç bir adamın vuracağından daha güçlü bir darbeyle yaralansın ister; sefillerle de, kendilerini övüp durmadıkları sürece, alay edilmesini istemezler. En çok da insanların sevgisini gözetmek gerekir; sevilen kimseler hakkında düşüncesizce konuşmamalısın.

2.237

Quatenus autem sint ridicula tractanda oratori, perquam diligenter videndum est, quod in quarto loco quaerendi posueramus. Nam nec insignis improbitas et scelere iuncta nec rursus miseria insignis agitata ridetur: facinerosos maiore quadam vi quam ridiculi vulnerari volunt; miseros inludi nolunt, nisi se forte iactant; parcendum autem maxime est caritati hominum, ne temere in eos dicas, qui diliguntur.

2.238Demek ki şakada ilk gözetilmesi gereken ölçüdür. Bu yüzden en kolay alaya alınan şeyler ne büyük bir nefreti ne de büyük bir acımayı hak eden şeylerdir. Gülünç olanın bütün malzemesi, ne sevilen, ne felakete uğramış, ne de bir cinayet yüzünden cezaya sürüklenmesi gereken insanların hayatındaki kusurlardadır; bunlar ustaca işlenirse güldürür.

2.238

Haec igitur adhibenda est primum in iocando moderatio; itaque ea facillime luduntur, quae neque odio magno neque misericordia maxima digna sunt; quam ob rem materies omnis ridiculorum est in eis vitiis, quae sunt in vita hominum neque carorum neque calamitosorum neque eorum, qui ob facinus ad supplicium rapiendi videntur; eaque belle agitata ridentur.

2.239Biçimsizlik ve beden kusurları da şaka için epey güzel bir malzemedir; ama burada da başka her konuda en çok sorulması gereken şeyi soruyoruz: ne ölçüde? Bu konuda verilen kural yalnız tatsız bir şey söylememek değildir; pek gülünç bir şey söyleyebilecek olsan bile hatibin iki şeyden kaçınması gerekir: Şakası ne soytarıca ne de mim oyuncusunca olmalıdır. Bunların nasıl şeyler olduğunu, gülünç olanın türlerine geldiğimizde daha kolay anlayacağız.

Nüktenin iki türü vardır: Biri olayla, öteki sözle işlenir.

2.239

Est etiam deformitatis et corporis vitiorum satis bella materies ad iocandum; sed quaerimus idem, quod in ceteris rebus maxime quaerendum est, quatenus; in quo non modo illud praecipitur, ne quid insulse, sed etiam, si quid perridicule possis, vitandum est oratori utrumque, ne aut scurrilis iocus sit aut mimicus. Quae cuius modi sint facilius iam intellegemus, cum ad ipsa ridiculorum genera venerimus. Duo sunt enim genera facetiarum, quorum alterum re tractatur, alterum dicto:

2.240Olayla işlenir, bir şey küçük bir hikâye gibi anlatıldığında. Nitekim sen de Crassus, bir zamanlar Memmius'a karşı onun Tarracina'da bir sevgili yüzünden kavga ettiği Largus'un kolunu ısırıp kopardığını anlatmıştın: tuzlu, üstelik baştan sona senin uydurduğun bir hikâye. Sonuna da şunu eklemiştin: O sıralar bütün Tarracina'da bütün duvarlara L. L. L. M. M. harfleri yazılmıştı; bunun ne olduğunu sorduğunda kasabalı yaşlı bir adam sana şöyle demişti: Lacerat Lacertum Largi Mordax Memmius, yani "Isırgan Memmius Largus'un kolunu parçalıyor."

2.240

re, si quando quid tamquam aliqua fabella narratur, ut olim tu, Crasse, in Memmium, comedisse eum lacertum Largi, cum esset cum eo Tarracinae de amicula rixatus: salsa, ac tamen a te ipso ficta narratio; addidisti clausulam: tota Tarracina tum omnibus in parietibus inscriptas fuisse litteras L. L. L. M. M.; cum quaereres id quid esset, senem tibi quendam oppidanum dixisse: lacerat lacertum Largi mordax Memmius.

2.241Bu türün ne kadar nükteli, ne kadar zarif, ne kadar hatibe uygun olduğunu görüyorsunuz; ister gerçekten anlatabileceğin bir olay olsun—gerçi ona da biraz küçük yalanlar serpiştirmek gerekir—ister uydur. Bu türün fazileti, olayları öyle anlatmaktır ki anlattığın kişinin huyu, konuşması, yüz ifadeleri bütünüyle canlansın ve dinleyenlere olaylar o anda gözlerinin önünde oluyormuş gibi gelsin.

2.241

Perspicitis genus hoc quam sit facetum, quam elegans, quam oratorium, sive habeas vere quod narrare possis, quod tamen est mendaciunculis aspergendum, sive fingas. Est autem huius generis virtus, ut ita facta demonstres, ut mores eius, de quo narres, ut sermo, ut vultus omnes exprimantur, ut eis, qui audiunt, tum geri illa fierique videantur.

2.242Olayda bulunan bir gülünçlük de genellikle bir tür çarpıtılmış taklitten çıkar. Yine Crassus'un yaptığı gibi: "Soyluluğun hakkı için, aileniz hakkı için!" Halk toplantısını güldüren, o yüzün ve sesin taklidinden başka ne vardı? Ama "Heykellerin hakkı için!" deyip kolunu uzatarak biraz da jest kattığında daha da çok güldük. Roscius'un yaşlı adam taklidi de bu türdendir:

"Senin için, Antipho, bunları dikiyorum," der; "işittikçe yaşlılık çöküyor üstüme."

Ama bu türün tamamı öyle gülünçtür ki büyük bir dikkatle işlenmelidir. Çünkü taklit aşırıya kaçarsa, müstehcenlik gibi, mim oyuncularının ve karakter taklitçilerinin işi olur. Hatip taklidi çaktırmadan yapmalı ki dinleyen gördüğünden fazlasını düşünsün. Aynı şekilde, çirkin kelimelerden ve müstehcen şeylerden kaçınarak hür bir insana yaraşır terbiyesini ve utangaçlığını da göstermelidir.

2.242

In re est item ridiculum, quod ex quadam depravata imitatione sumi solet, ut idem Crassus: per tuam nobilitatem, per vestram familiam! Quid aliud fuit, in quo contio rideret, nisi illa vultus et vocis imitatio? Per tuas statuas! vero cum dixit et extento bracchio paulum etiam de gestu addidit, vehementius risimus. Ex hoc genere est illa Rosciana imitatio senis: tibi ego, Antipho, has sero, inquit; seniumst, quom audio. Atqui ita est totum hoc ipso genere ridiculum, ut cautissime tractandum sit; mimorum est enim et ethologorum, si nimia est imitatio, sicut obscenitas. Orator surripiat oportet imitationem, ut is, qui audiet, cogitet plura quam videat; praestet idem ingenuitatem et ruborem suum verborum turpitudine et rerum obscenitate vitanda.

2.243Demek ki olayda bulunan gülünçlüğün bu iki türü vardır; bunlar sürekli nükteye özgüdür. Bunlarda insanların huyları anlatılır ve öyle canlandırılır ki ya anlatılan bir olaydan nasıl insanlar oldukları anlaşılır ya da kısaca araya sokulan bir taklitle alaya alınacak göze batan bir kusurları yakalanır.

2.243

Ergo haec duo genera sunt eius ridiculi, quod in re positum est, quae sunt propria perpetuarum facetiarum, in quibus describuntur hominum mores et ita effinguntur, ut aut re narrata aliqua quales sint intellegantur aut imitatione breviter iniecta in aliquo insigni ad inridendum vitio reperiantur.

2.244Sözde bulunan gülünçlük ise bir kelimenin ya da bir düşüncenin keskinliğiyle uyandırılır. Ama o önceki türde, ister anlatı ister taklit olsun, mim oyuncularına ve karakter taklitçilerine benzemekten nasıl kaçınmak gerekiyorsa, bu türde de hatip soytarıca iğnelemeden büyük bir özenle kaçınmalıdır. Öyleyse sizin dostunuz Granius'u ya da benim arkadaşım Vargula'yı Crassus'tan, Catulus'tan ve ötekilerden nasıl ayıracağız? Vallahi aklıma bir şey gelmiyor; çünkü onlar iğneleyicidir, hatta Granius'tan daha iğneleyicisi yoktur. Bence ilk fark şudur: Bir söz söylenebildiği her seferde onu söylemeyi zorunlu saymamalıyız.

2.244

In dicto autem ridiculum est id, quod verbi aut sententiae quodam acumine movetur; sed ut in illo superiore genere vel narrationis vel imitationis vitanda est mimorum et ethologorum similitudo, sic in hoc scurrilis oratori dicacitas magno opere fugienda est. Qui igitur distinguemus a Crasso, a Catulo, a ceteris familiarem vestrum Granium aut Vargulam amicum meum? Non me hercule in mentem mihi quidem venit: sunt enim dicaces; Granio quidem nemo dicacior. Hoc, opinor, primum, ne, quotienscumque potuerit dictum dici, necesse habeamus dicere.

2.245Ufak tefek bir tanık ortaya çıktı. Philippus "Soru sorabilir miyim?" dedi. Acelesi olan soruşturma başkanı da "Yalnız kısa olsun" dedi. Bunun üzerine Philippus "Merak etme, ufacık soracağım" dedi. Gülünçtü. Ama yargıç kürsüsünde tanıktan da kısa boylu olan Lucius Aurifex oturuyordu; bütün kahkahalar yargıca döndü ve şakanın tamamı soytarıca göründü. Demek ki istemediğin kişilere de dokunabilecek bu tür sözler ne kadar güzel olursa olsun, türleri bakımından soytarıcadır.

2.245

Pusillus testis processit. Licet inquit rogare? Philippus. Tum quaesitor properans modo breviter. Hic ille non accusabis: perpusillum rogabo. Ridicule. Sed sedebat iudex L. Aurifex brevior ipse quam testis etiam: omnis est risus in iudicem conversus; visum est totum scurrile ridiculum. Ergo haec, quae cadere possunt in quos nolis, quamvis sint bella, sunt tamen ipso genere scurrilia;

2.246Şu Appius gibi: İğneleyici olmak ister, vallahi de öyledir, ama bazen bu soytarıca kusura düşer. Tek gözlü dostum Gaius Sextius'a "Akşam yemeğini sende yiyeceğim," dedi, "çünkü bir kişilik yer görüyorum." Bu soytarıcadır; hem sebepsiz yere saldırdı hem de bütün tek gözlülere uyacak bir söz söyledi. Bu tür sözler önceden düşünülmüş sanıldığı için daha az güldürür. Sextius'un o anda verdiği cevap ise harikaydı: "Ellerini yıka da otur yemeğe."

2.246

ut iste, qui se vult dicacem et me hercule est, Appius, sed non numquam in hoc vitium scurrile delabitur. Cenabo inquit apud te, huic lusco familiari meo, C. Sextio; uni enim locum esse video. Est hoc scurrile, et quod sine causa lacessivit et tamen id dixit, quod in omnis luscos conveniret; ea, quia meditata putantur esse, minus ridentur: illud egregium Sexti et ex tempore manus lava inquit et cena.

2.247Demek ki hatibi soytarıdan ayıracak olan, zamanı gözetmek, iğnelemenin kendisinde ölçülü ve itidalli davranmak, sözleri seyrek kullanmaktır; bir de bizim bir sebeple, gülünç görünmek için değil bir şey kazanmak için konuşmamız, onlarınsa bütün gün ve sebepsiz konuşmasıdır. Aday Aulus Sempronius kardeşi Marcus'la birlikte Vargula'yı kucakladığında onun "Çocuk, sinekleri kovala!" demesi ne kazandırdı? Gülme peşine düştü; oysa bence bu, zekânın en cılız meyvesidir. Demek ki konuşmanın zamanını basiret ve ağırbaşlılıkla ayarlayacağız. Keşke bunların bir sanatı olsaydı! Ama burada hüküm süren tabiattır.

2.247

Temporis igitur ratio et ipsius dicacitatis moderatio et temperantia et raritas dictorum distinguent oratorem a scurra, et quod nos cum causa dicimus, non ut ridiculi videamur, sed ut proficiamus aliquid, illi totum diem et sine causa. Quid enim est Vargula adsecutus, cum eum candidatus A. Sempronius cum M. fratre suo complexus esset puer, abige muscas? Risum quaesivit, qui est mea sententia vel tenuissimus ingeni fructus. Tempus igitur dicendi prudentia et gravitate moderabimur; quarum utinam artem aliquam haberemus! Sed domina natura est.

2.248Şimdi en çok güldüren türlerin kendilerini özetle açıklayalım. İlk ayrım şu olsun: Nükteyle söylenen şeyin nüktesi bazen olayda, bazen kelimededir; ama gülme olayla kelime birlikte uyandırıldığında insanlar en çok hoşlanır. Yalnız şunu unutmayın: Gülünç şeylerin çıkarıldığı hangi kaynağa dokunursam dokunayım, ağır düşünceler de hemen her zaman aynı kaynaklardan çıkarılabilir. Tek fark, ağırbaşlılığın ahlâken güzel ve ciddi konularda, şakanın ise biraz çirkin ve âdeta biçimsiz konularda yer almasıdır. Nitekim aynı kelimelerle hem tutumlu bir köleyi övebilir hem de işe yaramaz bir köleyle şakalaşabiliriz. Nero'nun hırsız bir köle hakkında söylediği o eski söz gülünçtür: Evde kendisi için mühürlü ya da kilitli hiçbir şey bulunmayan tek kişi odur. Aynı söz iyi bir köle için de söylenir.

2.248

Nunc exponamus genera ipsa summatim, quae risum maxime moveant. Haec igitur sit prima partitio, quod facete dicatur, id alias in re habere, alias in verbo facetias; maxime autem homines delectari, si quando risus coniuncte re verboque moveatur. Sed hoc mementote, quoscumque locos attingam, unde ridicula ducantur, ex eisdem locis fere etiam gravis sententias posse duci: tantum interest, quod gravitas honestis in rebus severisque, iocus in turpiculis et quasi deformibus ponitur, velut eisdem verbis et laudare frugi servum possimus et, si est nequam, iocari. Ridiculum est illud Neronianum vetus in furaci servo: solum esse, cui domi nihil sit nec obsignatum nec occlusum, quod idem in bono servo dici solet.

2.249Bu aynı kelimelerle oluyor; ama aynı kaynaklardan her şey çıkar. Spurius Carvilius devlet için aldığı bir yara yüzünden ağır ağır topallıyor ve bu yüzden insan içine çıkmaktan utanıyordu; annesi ona "Neden çıkmıyorsun, Spuriuscuğum? Her adım attığında faziletlerin aklına gelsin," demişti. Bu güzel ve ağırbaşlı bir sözdür. Glaucia ise topallayan Calvinus için "Nerede o eski söz: 'Aksıyor mu?' Hayır, bu aksatıyor!" demişti; bu gülünçtür. Oysa ikisi de topallıkta fark edilebilecek şeyden çıkarılmıştır. Scipio'nun "Bu Navius'tan daha tembel (ignavius) ne olabilir?" sözü ciddiydi; Philippus'un kötü kokan bir adama söylediği "Görüyorum, etrafımı keçi kokusu sarıyor" sözü ise biraz gülünçtür. Yine de iki söz türünün ikisinde de bir harfi değiştirilmiş bir kelimenin benzerliği vardır.

2.249

Sed hoc eisdem verbis; ex eisdem locis omnia. Nam quod Sp. Carvilio graviter claudicanti ex vulnere ob rem publicam accepto et ob eam causam verecundanti in publicum prodire mater dixit quin prodis, mi Spuri? quotienscumque gradum facies, totiens tibi tuarum virtutum veniat in mentem, praeclarum et grave est: quod Calvino Glaucia claudicanti ubi est vetus illud: num claudicat? at hic clodicat! hoc ridiculum est; et utrumque ex eo, quod in claudicatione animadverti potuit, est ductum. Quid hoc Navio ignavius? severe Scipio; at in male olentem video me a te circumveniri subridicule Philippus; at utrumque genus continet verbi ad litteram immutati similitudo.

2.250Çift anlamlı sözler en keskin sözler sayılır; ama bunlar her zaman şakada değil, çoğu zaman ağırbaşlı konuşmada da bulunur. Büyük Africanus bir şölende başına bir çelenk yerleştirmeye çalışıyor, çelenk de defalarca kopuyordu. Publius Licinius Varus ona "Uymazsa şaşma," dedi, "çünkü başın büyük." Bu övgüye değer ve güzel bir sözdür. Ama "Calvus'a azıcık söylemesi yeter" sözü de aynı türdendir. Kısacası, aynı kaynaktan ciddi ve ağırbaşlı şeylerin de alınmadığı hiçbir şaka türü yoktur.

2.250

Ex ambiguo dicta vel argutissima putantur, sed non semper in ioco, saepe etiam in gravitate versantur. Africano illi superiori coronam sibi in convivio ad caput accommodanti, cum ea saepius rumperetur, P. Licinius Varus noli mirari, inquit si non convenit, caput enim magnum est: et laudabile et honestum; at ex eodem genere est Calvo satis est, quod dicit parum. Ne multa: nullum genus est ioci, quo non ex eodem severa et gravia sumantur.

2.251Şuna da dikkat etmek gerekir: Gülünç olan her şey nükteli değildir. Bir maskaradan daha gülünç ne olabilir? Ama ona ağzı, yüzü, sesi, kısacası bedeninin kendisi yüzünden gülünür. Ona tuzlu diyebilirim, ama böyle bir hatip olmasını istediğim için değil, bir mim oyuncusu olarak. Bu yüzden en çok güldüren şu ilk tür bizim işimiz değildir: huysuzu, batıl inançlıyı, kuşkucuyu, böbürleneni, aptalı canlandırmak. Bu tabiatların kendisine gülünür; biz böyle kişileri canlandırmayız, olsa olsa alaya alırız.

2.251

Atque hoc etiam animadvertendum est, non esse omnia ridicula faceta. Quid enim potest esse tam ridiculum quam sannio est? Sed ore, vultu, voce, denique corpore ridetur ipso; salsum hunc possum dicere atque ita, non ut eius modi oratorem esse velim, sed ut mimum. Qua re primum genus hoc, quod risum vel maxime movet, non est nostrum: morosum, superstitiosum, suspiciosum, gloriosum, stultum: naturae ridentur ipsae, quas personas agitare solemus, non sustinere.

2.252İkinci tür taklittir; çok gülünçtür, ama biz ona ancak gizlice, arada bir ve şöyle bir geçerken başvurabiliriz; yoksa hür bir insana hiç yakışmaz. Üçüncüsü, yüzü çarpıtmak, bize yaraşmaz. Dördüncüsü, müstehcenlik, yalnız foruma değil, hür insanların şölenine bile pek yaraşmaz. Hatibe uygun bu alandan bu kadar şeyi çıkarınca geriye, daha önce ayırdığım gibi ya olayda ya kelimede bulunan nükteler kalır. Hangi kelimelerle söylersen söyle nükteli kalan söz olaya dayanır; kelimeler değişince tuzunu kaybeden söz ise bütün zarafetini kelimelerden alır.

2.252

Alterum genus est in imitatione admodum ridiculum, sed nobis furtim tantum uti licet, si quando, et cursim; aliter enim minime est liberale; tertium, oris depravatio, non digna nobis; quartum, obscenitas, non solum non foro digna, sed vix convivio liberorum. Detractis igitur tot rebus ex hoc oratorio loco facetiae reliquae sunt, quae aut in re, ut ante divisi, positae videntur esse aut in verbo; nam quod, quibuscumque verbis dixeris, facetum tamen est, re continetur; quod mutatis verbis salem amittit, in verbis habet omnem leporem.

2.253Çift anlamlı sözler her şeyden önce keskindir ve olaya değil kelimeye dayanır; ama çoğu zaman büyük bir kahkaha koparmaz, daha çok güzel ve kültürlü sözler olarak övülür. Mesela şu Titius hakkında söylenen: Titius top oynamaya pek düşkündü, öte yandan geceleri kutsal heykelleri kırdığından şüpheleniliyordu. Bir gün sahaya gelmeyince arkadaşları onu sordu; Terentius Vespa da onu kolunu kırdığını söyleyerek mazur gösterdi. Ya da Africanus'un Lucilius'ta geçen şu sözü:

"Ne o Decius? Nucula'yı (Cevizcik'i) şişe mi geçirmek istersin?"

2.253

Ambigua sunt in primis acuta atque in verbo posita, non in re; sed non saepe magnum risum movent; magis ut belle, ut litterate dicta laudantur; ut in illum Titium, qui cum studiose pila luderet et idem signa sacra noctu frangere putaretur gregalesque eum, cum in campum non venisset, requirerent, excusavit Vespa Terentius, quod eum bracchium fregisse diceret; ut illud Africani, quod est apud Lucilium Quid Decius? Nuculam an confixum vis facere? inquit:

2.254Ya da senin dostun Crassus, Granius'un biri hakkında söylediği "beş para etmez" sözü. Eğer sorarsanız, iğneleyici denen adam en çok bu türde üstün olur; ama başka türler daha büyük kahkaha koparır. Çift anlamlı söz, daha önce de dediğim gibi, kendi başına çok beğenilir; çünkü bir kelimenin anlamını başkalarının anladığından başka bir yöne çekebilmek zeki bir adamın işi gibi görünür. Ama gülmeden çok hayranlık uyandırır; meğer ki gülünç olanın başka bir türüne de denk düşsün. Bu türleri de şimdi gözden geçireceğim.

2.254

ut tuus amicus, Crasse, Granius, non esse sextantis. Et si quaeritis, is, qui appellatur dicax, hoc genere maxime excellet; sed risum movent alia maiorem. Ambiguum per se ipsum probatur id quidem, ut ante dixi, vel maxime; ingeniosi enim videtur vim verbi in aliud, atque ceteri accipiant, posse ducere; sed admirationem magis quam risum movet, nisi si quando incidit in aliud quoque genus ridiculi, quae genera percurram equidem.

2.255Bildiğiniz gibi gülünç olanın en bilinen türü, bir şey beklerken başka bir şey söylenmesidir; burada bizi güldüren kendi yanılgımızdır. Buna bir de çift anlam karışırsa söz daha tuzlu olur. Novius'ta borcu yüzünden alacaklısına teslim edilen bir adamın götürüldüğünü gören adam merhametli biri gibi görünür ve şöyle sorar: "Kaça hükmedildi?" "Bin sesterse." Yalnız "Götürebilirsin" deseydi, beklenmedik olandan doğan gülünçlük türü olurdu. Ama "Üstüne bir şey koymam, götürebilirsin" dediği için söze çift anlam da eklendi ve bence en tuzlu söz oldu. Bu tür, bir atışmada hasmın bir kelimesi kapılıp, Catulus'un Philippus'a yaptığı gibi, onunla saldıranın kendisine darbe indirildiğinde özellikle zariftir.

2.255

Sed scitis esse notissimum ridiculi genus, cum aliud exspectamus, aliud dicitur: hic nobismet ipsis noster error risum movet: quod si admixtum est etiam ambiguum, fit salsius; ut apud Novium videtur esse misericors ille, qui iudicatum duci videt: percontatur ita: quanti addictus? Mille nummum. Si addidisset tantummodo ducas licet; esset illud genus ridiculi praeter exspectationem; sed quia addidit nihil addo, ducas licet; addito ambiguo , fuit, ut mihi quidem videtur, salsissimus. Hoc tum est venustum, cum in altercatione arripitur ab adversario verbum et ex eo, ut a Catulo in Philippum, in eum ipsum aliquid, qui lacessivit, infligitur.

2.256Çift anlamın daha ince bir öğretisi olan birçok türü bulunduğu için kelimelere kulak kabartmak, onları kollamak gerekecek. Bu işte, daha soğuk olanlardan kaçınsak da—çünkü sözün zorla getirilmiş sanılmamasına dikkat etmek gerekir—yine de pek çok keskin söz söyleyeceğiz. Öteki tür, kelimede küçük bir değişiklik yapandır; bir harfe dayanan bu türe Yunanlar paronomasia (ses benzerliği) der. Cato'nun Nobilior'a "Mobilior" (daha oynak) demesi gibi. Ya da yine Cato'nun, birine "Gel, şöyle bir dolaşalım" deyip ötekinin "'Şöyle bir'e ne gerek vardı?" diye sorması üzerine "Asıl sana ne gerek vardı?" diye karşılık vermesi gibi. Ya da yine onun şu cevabı: "Sen hem karşımda hem arkamda edepsizsen..."

2.256

Sed cum plura sint ambigui genera, de quibus est doctrina quaedam subtilior, attendere et aucupari verba oportebit; in quo, ut ea, quae sint frigidiora, vitemus,—est enim cavendum, ne arcessitum dictum putetur—permulta tamen acute dicemus. Alterum genus est, quod habet parvam verbi immutationem, quod in littera positum Graeci vocant παρονομασίαν, ut Nobiliorem mobiliorem Cato; aut, ut idem, cum cuidam dixisset eamus deambulatum et ille quid opus fuit de? Immo vero inquit quid opus fuit te? Aut eiusdem responsio illa si tu et adversus et aversus impudicus es.

2.257Bir adın yorumu da, birinin neden öyle adlandırıldığını gülünç bir yöne çevirdiğinde keskinlik taşır. Nitekim ben de geçenlerde rüşvet dağıtıcısı Nummius için, Neoptolemos adını Troya'da nasıl bulduysa onun da adını Mars Tarlası'nda bulduğunu söylemiştim. Bütün bunlar kelimeye dayanır. Çoğu zaman araya nükteli bir biçimde bir dize de sokulur; ya olduğu gibi ya biraz değiştirilmiş olarak, ya da dizenin bir parçası. Scaurus öfkelendiğinde Statius'un dizelerini okumuştu; Crassus, bazıları senin vatandaşlık kanununun bundan doğduğunu söyler:

Sus, susun! Bu ne gürültü? Ne anası ne babası olanlar bu kadar küstah mı? Atın şu kibri.

Antonius, Caelius davasında senin şu sözün de davaya epey yaramıştı: Caelius tanık olarak paranın kendisinden çıktığını söylüyordu; şımarıkça bir oğlu vardı. O tam giderken sen şunu okumuştun:

Sezdin mi, ihtiyarı otuz minalık kazıkladılar?

2.257

Etiam interpretatio nominis habet acumen, cum ad ridiculum convertas, quam ob rem ita quis vocetur; ut ego nuper Nummium divisorem, ut Neoptolemum ad Troiam, sic illum in campo Martio nomen invenisse; atque haec omnia verbo continentur. Saepe etiam versus facete interponitur, vel ut est vel paululum immutatus, aut aliqua pars versus, ut Stati a Scauro stomachante; ex quo sunt non nulli, qui tuam legem de civitate natam, Crasse, dicant: st, tacete, quid hoc clamoris? Quibus nec mater nec pater, tanta confidentia? Auferte istam enim superbiam. Nam in Caelio sane etiam ad causam utile fuit tuum illud, Antoni, cum ille a se pecuniam profectam diceret testis et haberet filium delicatiorem, abeunte iam illo, sentin senem esse tactum triginta minis?

2.258Atasözleri de bu türe girer. Asellus bütün eyaletleri askerlik yaparak dolaştığıyla övündüğünde Scipio'nun söylediği "Bir eşek (asellus) sürsen..." ve gerisi gibi. Bunlar da kelimeler değişince aynı zarafeti koruyamadığı için olaya değil kelimelere dayanan sözler sayılsın.

2.258

In hoc genus coniciuntur etiam proverbia, ut illud Scipionis, cum Asellus omnis se provincias stipendia merentem peragrasse gloriaretur: agas asellum et cetera; qua re ea quoque, quoniam mutatis verbis non possunt retinere eandem venustatem, non in re, sed in verbis posita ducantur.

2.259Kelimeye dayanan ve hiç de tatsız olmayan bir tür de, bir şeyi anlamına göre değil kelimesine göre anlıyormuş gibi görünmenden doğar. Eski bir mim oyunu olan Vasi, baştan sona yalnız bu türden kurulmuştur ve son derece gülünçtür. Ama mim oyunlarını bırakıyorum; bu gülünçlük türünü yalnız göze çarpan, bilinen bir örnekle göstermek istiyorum. Crassus, geçenlerde sana, gün doğmadan epey önce gelirse seni rahatsız edip etmeyeceğini soran adama "Hiç de rahatsız etmezsin" demiştin. Adam "O hâlde seni uyandırmalarını mı söyleyeceksin?" deyince sen de "Rahatsız etmeyeceksin dedim ya" diye karşılık vermiştin. Bu da bu türdendir.

2.259

Est etiam in verbo positum non insulsum genus ex eo, cum ad verbum, non ad sententiam rem accipere videare; ex quo uno genere totus est Tutor, mimus vetus, oppido ridiculus. Sed abeo a mimis; tantum genus huius ridiculi insigni aliqua et nota re notari volo; est autem ex hoc genere illud, quod tu, Crasse, nuper ei, qui te rogasset, num tibi molestus esset futurus, si ad te bene ante lucem venisset, tu vero inquisti molestus non eris. Iubebis igitur te inquit suscitari? Et tu certe negaram te molestum futurum.

2.260Şu eski söz de aynı türdendir: Anlatıldığına göre Scipio Maluginensis kendi yüzlüğünün oyunu bildirirken Acidinus'u konsül ilan etmiş; tellal ona "Lucius Manlius hakkında söyle" deyince de "İyi bir adam ve seçkin bir vatandaş olduğunu düşünüyorum" demiş. Lucius Nasica'nın sansör Cato'ya verdiği cevap da gülünçtür. Cato ona "İçinden geldiği gibi söyle, karın var mı?" diye sorunca, "Vallahi içimden geldiği gibi bir karım yok" demişti. Bunlar ya soğuktur ya da başka bir şey beklendiğinde tuzlu olur. Çünkü daha önce dediğim gibi, kendi yanılgımız tabiatça hoşumuza gider; bu yüzden beklentimizde âdeta aldatıldığımızda güleriz.

2.260

Ex eodem hoc vetus illud est, quod aiunt Maluginensem illum Scipionem, cum ex centuria sua renuntiaret Acidinum consulem praecoque dixisset dic de L. Manlio: virum bonum inquit egregiumque civem esse arbitror. Ridicule etiam illud L. Nasica censori Catoni; cum ille ex tui animi sententia tu uxorem habes? Non hercule inquit ex mei animi sententia. Haec aut frigida sunt aut tum salsa, cum aliud est exspectatum. Natura enim nos, ut ante dixi, noster delectat error; ex quo, cum quasi decepti sumus exspectatione, ridemus.

2.261Kelimelerde bulunan sözler arasında, ya değiştirilmiş bir anlatımdan, ya tek bir kelimenin mecaz olarak kullanılmasından, ya da kelimelerin ters çevrilmesinden çıkarılanlar da vardır. Değiştirilmiş anlatıma örnek: Bir zamanlar Rusca makamlar için yaş sınırı getiren kanunu önerdiğinde ona karşı konuşan Marcus Servilius, "Söyle bana, Marcus Pinarius, sana karşı konuşursam ötekilere yaptığın gibi bana da sövecek misin?" diye sormuş; o da "Ne ekersen onu biçersin" demişti.

2.261

In verbis etiam illa sunt, quae aut ex immutata oratione ducuntur aut ex unius verbi translatione aut ex inversione verborum. Ex immutatione, ut olim Rusca cum legem ferret annalem, dissuasor M. Servilius dic mihi, inquit M. Pinari, num, si contra te dixero, mihi male dicturus es, ut ceteris fecisti? Ut sementem feceris, ita metes inquit.

2.262Mecaza örnek: Büyük Scipio'ya Korinthoslular öteki komutanların heykellerinin bulunduğu yere onun da bir heykelini dikmeyi vaat ettiklerinde, Scipio bölük hâlindeki süvari heykellerinden hoşlanmadığını söylemişti. Kelimeler de ters çevrilir. Crassus yargıç Marcus Perperna önünde Aculeo'yu savunurken, Aculeo'ya karşı Gratidianus'un yanında, bildiğiniz gibi çirkin bir adam olan Lucius Aelius Lamia vardı. Lamia sinir bozucu bir biçimde sözünü kesince Crassus "Şu yakışıklı çocuğu dinleyelim," dedi. Herkes gülünce Lamia "Yüzümü kendim biçimlendiremedim," dedi, "ama zekâmı biçimlendirebildim." O zaman Crassus "Öyleyse şu hatip efendiyi dinleyelim" dedi; bu sefer çok daha şiddetli gülündü. Bunlar ağırbaşlı düşüncelerde olduğu gibi nüktelerde de zariftir; çünkü az önce şakanın yolunun başka, ciddiliğin yolunun başka, ama ağırbaşlı sözlerle şakaların malzemesinin bir olduğunu söylemiştim.

2.262

Ex translatione autem, ut, cum Scipio ille maior Corinthiis statuam pollicentibus eo loco, ubi aliorum essent imperatorum, turmalis dixit displicere. Invertuntur autem verba, ut, Crassus apud M. Perpernam iudicem pro Aculeone cum diceret, aderat contra Aculeonem Gratidiano L. Aelius Lamia, deformis, ut nostis; qui cum interpellaret odiose, audiamus inquit pulchellum puerum Crassus; cum esset arrisum, non potui mihi inquit Lamia formam ipse fingere, ingenium potui; tum hic audiamus inquit disertum: multo etiam arrisum est vehementius. Sunt etiam illa venusta ut in gravibus sententiis, sic in facetiis— dixi enim dudum rationem aliam esse ioci, aliam severitatis, gravium autem et iocorum unam esse materiam—

2.263Karşıt biçimde birbirine bağlanan kelimeler konuşmayı her şeyden önce süsler; aynı tür çoğu zaman nükteli de olur. Servius Galba, halk tribünü Lucius Scribonius'a yargıç olarak kendi dostlarını önerdiğinde Libo ona "Galba, sen yemek odandan ne zaman çıkacaksın?" demiş, o da "Sen başkasının yatak odasından çıktığında" diye karşılık vermişti. Glaucia'nın Metellus'a söylediği şu söz de bu türden pek uzak değildir: "Villan Tibur'da, kümesin Palatium'da."

Nükteli söz türlerinden kelimelere dayananları anlattığımı sanıyorum.

2.263

ornant igitur in primis orationem verba relata contrarie, quod idem genus saepe est etiam facetum, ut Servius ille Galba cum iudices L. Scribonio tribuno plebis ferret familiaris suos et dixisset Libo quando tandem, Galba, de triclinio tuo exibis? cum tu inquit de cubiculo alieno. A quo genere ne illud quidem plurimum distat, quod Glaucia Metello villam in Tiburti habes, cortem in Palatio. Ac verborum quidem genera, quae essent faceta, dixisse me puto;

2.264Olaylara dayananlar daha çoktur ve daha önce dediğim gibi daha çok güldürür. Bunlar arasında anlatı vardır ki bu pek zor bir iştir. Çünkü hem anlatının özelliği olarak akla yatkın görünen, hem gülünç olanın özelliği olarak biraz çirkin olan şeyleri canlandırmak, göz önüne sermek gerekir. Bunun en kısa örneği, daha önce verdiğim Crassus'un Memmius hikâyesi olsun. Bu türe masal anlatılarını da katalım.

2.264

rerum plura sunt, eaque magis, ut dixi ante, ridentur; in quibus est narratio, res sane difficilis; exprimenda enim sunt et ponenda ante oculos ea, quae videantur et veri similia, quod est proprium narrationis, et quae sint, quod ridiculi proprium est, subturpia; cuius exemplum, ut brevissimum, sit sane illud, quod ante posui, Crassi de Memmio. Et ad hoc genus ascribamus etiam narrationes apologorum.

2.265Tarihten de bir şeyler alınır. Sextus Titius kendisinin bir Kassandra olduğunu söylediğinde Antonius "Sana senin Oileus oğlu Aiaslarından çoğunu sayabilirim" demişti. Benzetmeden de gülünçlük doğar; bu ya bir karşılaştırma ya da bir tür tasvir içerir. Karşılaştırmaya örnek: Bir zamanlar Gallus Piso aleyhine tanıklık ediyor, komutan yardımcısı Magius'a sayısız para verildiğini söylüyordu. Scaurus bunu Magius'un yoksulluğunu göstererek çürütmeye kalkınca, "Yanılıyorsun Scaurus," demişti, "Magius'un parayı biriktirdiğini söylemiyorum; çıplak bir adamın ceviz toplaması gibi hepsini karnında götürdü diyorum." Ya da şu çok değerli adamın, dostumuzun babası yaşlı Marcus Cicero'nun sözü: Bizim insanlarımız satılık Suriyeli kölelere benzer; Yunancayı en iyi bilen en işe yaramaz olanıdır.

2.265

Trahitur etiam aliquid ex historia, ut, cum Sex. Titius se Cassandram esse diceret, multos inquit Antonius possum tuos Aiaces Oileos nominare. Est etiam ex similitudine, quae aut conlationem habet aut tamquam imaginem: conlationem, ut ille Gallus olim testis in Pisonem, cum innumerabilem Magio praefecto pecuniam dixisset datam idque Scaurus tenuitate Magi redargueret, erras, inquit Scaure; ego enim Magium non conservasse dico, sed tamquam nudus nuces legeret, in ventre abstulisse; ut illud M. Cicero senex, huius viri optimi, nostri familiaris, pater, nostros homines similis esse Syrorum venalium: ut quisque optime Graece sciret, ita esse nequissimum.

2.266Tasvirler de çok güldürür; bunlar genellikle bir biçimsizliğe ya da bir beden kusuruna, daha çirkin bir şeye benzetilerek yöneltilir. Benim Helvius Mancia'ya söylediğim şu söz gibi: "Şimdi sana nasıl biri olduğunu göstereceğim." "Göster lütfen" deyince parmağımla, Yeni Dükkânların altında asılı duran Marius'un Kimber kalkanının üzerine resmedilmiş, yamuk yumuk, dili dışarıda, yanakları sarkık Gallu gösterdim. Kahkaha koptu; hiçbir şey Mancia'ya bu kadar benzer görünmemişti. Ya da konuşurken çenesini çarpıtan Titus Pinarius'a söylediğim şu söz: "Bir şey söyleyeceksen cevizini kırdıktan sonra söyle."

2.266

Valde autem ridentur etiam imagines, quae fere in deformitatem aut in aliquod vitium corporis ducuntur cum similitudine turpioris: ut meum illud in Helvium Manciam iam ostendam cuius modi sis, cum ille ostende, quaeso; demonstravi digito pictum Gallum in Mariano scuto Cimbrico sub Novis distortum, eiecta lingua, buccis fluentibus; risus est commotus; nihil tam Manciae simile visum est; ut cum Tito Pinario mentum in dicendo intorquenti: tum ut diceret, si quid vellet, si nucem fregisset.

2.267Küçültmek ya da büyütmek için inanılmaz bir şaşkınlık uyandıracak kadar abartılan sözler de böyledir. Crassus, senin halk toplantısında söylediğin gibi: Memmius kendini o kadar büyük görüyor ki foruma inerken Fabius Kemeri'nin altından başını eğerek geçiyor. Scipio'nun Numantia önünde Gaius Metellus'a öfkelendiğinde söylediği anlatılan söz de bu türdendir: Annesi beşinci bir çocuk doğursaydı bir eşek doğuracaktı.

2.267

Etiam illa, quae minuendi aut augendi causa ad incredibilem admirationem efferuntur; velut tu, Crasse, in contione: ita sibi ipsum magnum videri Memmium, ut in forum descendens caput ad fornicem Fabianum demitteret; ex quo genere etiam illud est, quod Scipio apud Numantiam, cum stomacharetur cum C. Metello, dixisse dicitur: si quintum pareret mater eius, asinum fuisse parituram.

2.268Küçük bir şeyle, çoğu zaman tek bir kelimeyle karanlık ve gizli bir şeyi aydınlatan ima da keskindir. Publius Cornelius açgözlü ve elinin uzun olduğu düşünülen, ama son derece cesur ve iyi bir komutan olan bir adamdı. Düşmanı olduğu hâlde, hele büyük ve ağır bir savaş sırasında, kendisini konsül yaptırdığı için Gaius Fabricius'a teşekkür ettiğinde, Fabricius "Bana teşekkür edecek bir şey yok," demişti, "soyulmayı satılmaya tercih ettim." Ya da Asellus Africanus'a o uğursuz sayım dönemini kınadığında Africanus'un verdiği cevap: "Şaşma; seni hazine borçluları listesinden çıkaran adam sayımı kapattı ve boğa kurban etti."

Bir de zarif bir gizleme (dissimulatio) vardır: düşündüğünden başka şeyler söylemek. Daha önce sözünü ettiğim, Crassus'un Lamia'ya yaptığı gibi zıddını söyleme türünde değil; düşündüğünden başka türlü konuşurken bütün konuşma tarzınla ciddi ciddi oyun oynadığında.

2.268

Arguta etiam significatio est, cum parva re et saepe verbo res obscura et latens inlustratur; ut, cum C. Fabricio P. Cornelius, homo, ut existimabatur, avarus et furax, sed egregie fortis et bonus imperator, gratias ageret, quod se homo inimicus consulem fecisset, bello praesertim magno et gravi nihil est, quod mihi gratias agas, inquit si malui compilari quam venire; ut Asello Africanus obicienti lustrum illud infelix, noli inquit mirari; is enim, qui te ex aerariis exemit, lustrum condidit et taurum immolavit. Urbana etiam dissimulatio est, cum alia dicuntur ac sentias, non illo genere, de quo ante dixi, cum contraria dicas, ut Lamiae Crassus, sed cum toto genere orationis severe ludas, cum aliter sentias ac loquare;

2.269Bizim Scaevola'nın, Gaius Gracchus'un başına karşılık ağırlığınca altın almış olan Anagnialı Septumuleius'a yaptığı gibi. Septumuleius kendisini Asya'ya komutan yardımcısı olarak götürmesini isteyince Scaevola "Ne istiyorsun, deli?" demişti; "Kötü vatandaşların sayısı o kadar çok ki Roma'da kalırsan birkaç yıl içinde çok büyük paralar kazanacağına sana söz verebilirim."

2.269

ut noster Scaevola Septumuleio illi Anagnino, cui pro C. Gracchi capite erat aurum repensum, roganti, ut se in Asiam praefectum duceret quid tibi vis, inquit insane? tanta malorum est multitudo civium, ut tibi ego hoc confirmem, si Romae manseris, te paucis annis ad maximas pecunias esse venturum.

2.270Fannius Yıllıklarında şu Africanus Aemilianus'un bu türde seçkin olduğunu söyler ve ona Yunanca bir kelimeyle eiron (bilmezden gelen) der. Ama bunları daha iyi bilenlerin söylediğine göre, bence bu ironide ve bilmezden gelmede zarafet ve incelik bakımından herkesi açık ara geçen Sokrates'tir. Bu son derece zarif bir türdür, ağırbaşlılıkla tuzludur; hem hatiplerin konuşmalarına hem de nazik sohbetlere uygundur.

2.270

In hoc genere Fannius in annalibus suis Africanum hunc Aemilianum dicit fuisse egregium et Graeco eum verbo appellat εἴρωνα; sed, uti ei ferunt, qui melius haec norunt, Socratem opinor in hac ironia dissimulantiaque longe lepore et humanitate omnibus praestitisse. Genus est perelegans et cum gravitate salsum cumque oratoriis dictionibus tum urbanis sermonibus accommodatum.

2.271Vallahi nükte üzerine söylediğim bütün bu şeyler mahkemelerdeki konuşmalardan çok bütün sohbetlerin çeşnisidir. Cato'da—ki bu kadar çok söz aktarmıştır, benim örnek olarak verdiklerimin birçoğu da ondandır—Gaius Publicius'un Publius Mummius için "her zamanın adamı" demeyi âdet edindiği yazılıdır; bu bana çok yerinde görünür. Gerçekten de durum şudur: Hayatın, zarafetin ve inceliğin yer almasının yakışmadığı hiçbir anı yoktur.

2.271

Et hercule omnia haec, quae a me de facetiis disputantur, non maiora forensium actionum quam omnium sermonum condimenta sunt. Nam sicut quod apud Catonem est—qui multa rettulit, ex quibus a me exempli causa non nulla ponuntur—per mihi scitum videtur, C. Publicium solitum dicere P. Mummium cuiusvis temporis hominem esse, sic profecto se res habet, nullum ut sit vitae tempus, in quo non deceat leporem humanitatemque versari.

2.272Ama ötekilere dönüyorum. Kusurlu bir şeyi ahlâken güzel bir kelimeyle adlandırmak bu gizlemeye yakındır. Sansör Africanus, Paulus'un savaşında bulunmamış bir yüzbaşıyı kabilesinden çıkarıyordu; yüzbaşı ordugâhı korumak için geride kaldığını söyleyip neden kınandığını sorunca Africanus "Aşırı dikkatli adamları sevmem" demişti.

2.272

Sed redeo ad cetera. Est huic finitimum dissimulationi, cum honesto verbo vitiosa res appellatur; ut cum Africanus censor tribu movebat eum centurionem, qui in Pauli pugna non adfuerat, cum ille se custodiae causa diceret in castris remansisse quaereretque, cur ab eo notaretur, non amo inquit nimium diligentis.

2.273Başkasının sözünden onun kastettiğinden başka bir anlam çıkarmak da keskin bir sözdür. Maximus'un Salinator'a söylediği söz gibi: Tarentum kaybedildiği hâlde Livius kaleyi elde tutmuş ve oradan pek çok parlak çarpışma yapmıştı. Birkaç yıl sonra Maximus şehri geri alınca Salinator ondan Tarentum'u kendi sayesinde geri aldığını unutmamasını istedi. Maximus "Nasıl unuturum?" dedi; "sen kaybetmeseydin ben hiç geri alamazdım."

2.273

Acutum etiam illud est, cum ex alterius oratione aliud excipias atque ille vult; ut Salinatori Maximus, cum Tarento amisso arcem tamen Livius retinuisset multaque ex ea proelia praeclara fecisset, cum aliquot post annis Maximus id oppidum recepisset rogaretque eum Salinator, ut meminisset opera sua se Tarentum recepisse, quidni inquit meminerim? Numquam enim recepissem, nisi tu perdidisses.

2.274Biraz saçma, ama tam da bu yüzden çoğu zaman gülünç olan sözler de vardır; bunlar yalnız mim oyuncularına değil, bir bakıma bize de pek uygundur:

Budala adam, varlık edinmeye başlar başlamaz öldü.

Ve:

"Bu kadın senin neyin olur?" "Karım." "Vallahi de benziyor."

Ve:

Kaplıcalarda kaldığı sürece hiç ölmedi.

Bu tür daha hafiftir ve dediğim gibi mim oyuncusuna özgüdür; ama bazen bizde de bir yer bulur. Mesela aptal olmayan biri, aptalca konuşuyormuş gibi tuzlu bir söz söyleyebilir. Antonius, sen sansörken Marcus Duronius'un seni seçim rüşveti yüzünden mahkemeye vermek istediğini duyunca Mancia'nın sana söylediği gibi: "Nihayet kendi işine bakabileceksin."

2.274

Sunt etiam illa subabsurda, sed eo ipso nomine saepe ridicula, non solum mimis perapposita, sed etiam quodam modo nobis: homo fatuus, postquam rem habere coepit, est emortuus. Et quid est tibi ista mulier? Uxor. Similis me dius fidius. Et quamdiu ad aquas fuit, numquam est emortuus. Genus hoc levius et, ut dixi, mimicum, sed habet non numquam aliquid etiam apud nos loci, ut vel non stultus quasi stulte cum sale dicat aliquid: ut tibi, Antoni, Mancia, cum audisset te censorem a M. Duronio de ambitu postulatum, aliquando inquit tibi tuum negotium agere licebit.

2.275Bunlar çok güldürür; vallahi akıllı insanların rol yaparak biraz saçma ve tuzlu bir biçimde söylediği her şey güldürür. Anladığın şeyi anlamıyormuş gibi görünmek de bu türdendir. Pontidius'un yaptığı gibi: "Zina ederken yakalanan adamı nasıl biri sayarsın?" "Ağırkanlı!" Ya da benim yaptığım gibi: Asker toplama sırasında Metellus gözlerimi bahane etmemi kabul etmeyip "Demek hiçbir şey görmüyorsun?" dediğinde

2.275

Valde haec ridentur et hercule omnia, quae a prudentibus per simulationem subabsurde salseque dicuntur. Ex quo genere est etiam non videri intellegere quod intellegas, ut Pontidius qualem existimas, qui in adulterio deprehenditur? tardum! ut ego, qui in dilectu Metello, cum excusationem oculorum a me non acciperet et dixisset tu igitur nihil vides?

2.276"Yok canım," dedim, "Esquilinus Kapısı'ndan senin villanı görüyorum." Ya da Nasica'nın şu sözü: Nasica şair Ennius'u görmeye gitmiş, kapıda Ennius'u sorduğunda hizmetçi kız evde olmadığını söylemişti. Nasica kızın bunu efendisinin emriyle söylediğini, Ennius'un içeride olduğunu sezdi. Birkaç gün sonra Ennius Nasica'yı görmeye gelip kapıda onu sorunca Nasica "Evde değil!" diye bağırdı. Ennius "Ne? Sesini tanımıyor muyum sanki?" dedi. Nasica da "Ne yüzsüz adamsın," dedi; "ben seni ararken hizmetçine inandım, evde olmadığına; sen bana, kendime inanmıyor musun?" Bir de söyleyenin, söylediği türden bir sözle alaya alınması güzeldir.

2.276

ego vero inquam a porta Esquilina video villam tuam; ut illud Nasicae, qui cum ad poetam Ennium venisset eique ab ostio quaerenti Ennium ancilla dixisset domi non esse, Nasica sensit illam domini iussu dixisse et illum intus esse; paucis post diebus cum ad Nasicam venisset Ennius et eum ad ianuam quaereret, exclamat Nasica domi non esse, tum Ennius quid? ego non cognosco vocem inquit tuam? Hic Nasica homo es impudens: ego cum te quaererem ancillae tuae credidi te domi non esse, tu mihi non credis ipsi? Est bellum illud quoque, ex quo is, qui dixit inridetur in eo ipso genere, quo dixit;

2.277Mesela gençliğinde adı kötüye çıkmış olan eski konsül Quintus Opimius, kadınsı görünen ama öyle olmayan şakacı Egilius'a "Ne o, Egilia'cığım? Örekeninle yününü alıp bana ne zaman geleceksin?" demişti. Egilius da "Vallahi cesaret edemem," dedi, "annem adı çıkmış kadınların yanına gitmemi yasakladı."

2.277

ut, cum Q. Opimius consularis, qui adulescentulus male audisset, festivo homini Egilio, qui videretur mollior nec esset, dixisset quid tu, Egilia mea? quando ad me venis cum tua colu et lana? Non pol inquit audeo, nam me ad famosas vetuit mater accedere.

2.278Gülünçlüğü gizli bir sezdirmeyle veren sözler de tuzludur. Sicilyalının şu sözü bu türdendir: Bir dostu ona karısının bir incir ağacına kendini astığından yakınınca, "Allah aşkına," demişti, "o ağaçtan bana dikmek için birkaç fidan ver." Catulus'un kötü bir hatibe söylediği söz de aynı türdendir. Bu hatip, kapanış konuşmasında acıma uyandırdığını sanıyordu; yerine oturunca Catulus'a acıma uyandırmış gibi görünüp görünmediğini sordu. Catulus "Hem de büyük bir acıma," dedi; "çünkü senin konuşmanı acınacak bulmayacak kadar katı yürekli kimse olduğunu sanmıyorum."

2.278

Salsa sunt etiam, quae habent suspicionem ridiculi absconditam, quo in genere est Siculi illud, cui cum familiaris quidam quereretur quod diceret uxorem suam suspendisse se de ficu, amabo te, inquit da mihi ex ista arbore quos seram surculos. In eodem genere est, quod Catulus dixit cuidam oratori malo: qui cum in epilogo misericordiam se movisse putaret, postquam adsedit, rogavit hunc videreturne misericordiam movisse, ac magnam quidem, inquit neminem enim puto esse tam durum, cui non oratio tua misericordia digna visa sit.

2.279Yine de vallahi beni öfkeli, biraz da huysuzca söylenmiş gülünç sözler de çok etkiler; ama huysuz bir adamın ağzından çıktığında değil, çünkü o zaman tuza değil tabiata gülünür. Bu türde bence Novius'taki şu söz pek tuzludur:

"Neden ağlıyorsun, baba?" "Şarkı mı söyleseydim? Mahkûm edildim."

Bunun âdeta zıddı olan bir gülünçlük türü de sabırlı ve soğukkanlı adamınkidir. Mesela bir sandık taşıyan adam Cato'ya çarpmış, sonra da "Dikkat et!" demişti; Cato ona sandıktan başka bir şey de taşıyıp taşımadığını sordu.

2.279

Me tamen hercule etiam illa valde movent stomachosa et quasi submorosa ridicula, non cum a moroso dicuntur; tum enim non sal, sed natura ridetur; in quo, ut mihi videtur, persalsum illud est apud Novium: quid ploras, pater? Mirum ni cantem: condemnatus sum. Huic generi quasi contrarium est ridiculi genus patientis ac lenti, ut, cum Cato percussus esset ab eo, qui arcam ferebat, cum ille diceret cave, rogavit num quid aliud ferret praeter arcam.

2.280Aptallığı tuzlu bir biçimde kınamak da vardır. Praetor Scipio bir Sicilyalıya davası için avukat olarak kendi konuk dostunu, soylu ama pek aptal bir adamı veriyordu. Sicilyalı "Lütfen praetor," dedi, "bu avukatı hasmıma ver, bana da hiç kimseyi verme." Bir şeyi tahminle, olduğundan çok başka türlü ama keskin ve yerinde biçimde açıklayan sözler de güldürür. Scaurus kendisi konsül seçilip Rutilius seçimi kaybedince Rutilius'u seçim rüşvetiyle suçlamıştı. Rutilius'un hesap defterlerinde A. F. P. R. harflerini gösteriyor ve bunun "Publius Rutilius'un güvencesiyle yapıldı" (actum fide P. Rutili) demek olduğunu söylüyordu. Rutilius ise "önce yapıldı, sonra kaydedildi" (ante factum, post relatum) demek olduğunu söylüyordu. Rufus'un yanında bulunan Romalı atlı Gaius Canius bu harflerin ikisini de anlatmadığını haykırdı. Scaurus "Ya neyi anlatıyor?" diye sorunca "Aemilius yaptı, Rutilius ceza çekiyor (Aemilius Fecit, Plectitur Rutilius)" dedi.

2.280

Est etiam stultitiae salsa reprehensio, ut ille Siculus, cui praetor Scipio patronum causae dabat hospitem suum, hominem nobilem, sed admodum stultum, quaeso, inquit praetor, adversario meo da istum patronum, deinde mihi neminem dederis. Movent illa etiam, quae coniectura explanantur longe aliter atque sunt, sed acute atque concinne; ut, cum Scaurus accusaret Rutilium ambitus, cum ipse consul esset factus, ille repulsam tulisset, et in eius tabulis ostenderet litteras A. F. P. R. idque diceret esse, actum fide P. Rutili; Rutilius autem, ante factum, post relatum; C. Canius, eques Romanus, cum Rufo adesset, exclamat, neutrum illis litteris declarari: quid ergo? inquit Scaurus; Aemilius fecit, plectitur Rutilius.

2.281Birbirine uymayan şeyler de güldürür: "Bu adamın neyi eksik? Malı mülkü ve fazileti dışında." Hata yapan birini dostça kınamak da güzeldir. Granius'un Albius'u azarlaması gibi: Albius'un hesap defterleriyle Albucius'un bir iddiası kanıtlanmış gibi görünüyordu; Albius Scaevola'nın beraatine çok sevindi, ama verilen hükmün kendi defterlerine karşı olduğunu anlamadı.

2.281

Ridentur etiam discrepantia: quid huic abest nisi res et virtus? Bella etiam est familiaris reprehensio quasi errantis; ut cum obiurgavit Albium Granius quod, cum eius tabulis quiddam ab Albucio probatum videretur, et valde absoluto Scaevola gauderet neque intellegeret contra suas tabulas esse iudicatum.

2.282Öğüt verirken dostça uyarmak da buna benzer. Konuşurken sesi kısılmış kötü bir avukata Granius, eve döner dönmez soğuk ballı şarap içmesini öğütlüyordu. Avukat "Bunu yaparsam sesimi kaybederim" deyince Granius "Müvekkilini kaybetmekten iyidir" dedi.

2.282

Huic similis est etiam admonitio in consilio dando familiaris, ut, cum patrono malo, cum vocem in dicendo obtudisset, suadebat Granius, ut mulsum frigidum biberet, simul ac domum redisset, perdam inquit vocem, si id fecero: melius est inquit quam reum.

2.283Herkese kendisine uygun düşen şeyi söylemek de güzeldir. Scaurus, zengin bir adam olan Pompeius Phrygio'nun mallarını vasiyet olmadan ele geçirdiği için epey nefret topluyordu. Bir gün sanık Bestia'nın avukatı olarak otururken bir cenaze geçiyordu. Davacı Gaius Memmius "Bak Scaurus," dedi, "bir ölü götürülüyor; mallarına el koyabilir misin, bir bak."

2.283

Bellum etiam est, cum quid cuique sit consentaneum dicitur; ut, cum Scaurus non nullam haberet invidiam ex eo, quod Phrygionis Pompei, locupletis hominis, bona sine testamento possederat, sederetque advocatus reo Bestiae, cum funus quoddam duceretur, accusator C. Memmius vide, inquit Scaure, mortuus rapitur, si potes esse possessor.

2.284Ama bunların hiçbiri beklenmedik olandan daha çok güldürmez; bunun sayısız örneği vardır. Mesela büyük Appius'un şu sözü: Senatoda kamu arazileri ve Thorius kanunu görüşülüyor, bazıları da kamu arazilerinin Lucullus'un sürüsü tarafından otlatıldığını söyleyerek Lucullus'a saldırıyordu. Appius "O sürü Lucullus'un değil; yanılıyorsunuz," dedi—Lucullus'u savunuyormuş gibi görünüyordu—"bence o sürü hürdür: canı nerede isterse orada otlar."

2.284

Sed ex his omnibus nihil magis ridetur, quam quod est praeter exspectationem, cuius innumerabilia sunt exempla, vel Appi maioris illius, qui in senatu, cum ageretur de agris publicis et de lege Thoria et peteretur Lucullus ab eis, qui a pecore eius depasci agros publicos dicerent, non est inquit Luculli pecus illud; erratis;—defendere Lucullum videbatur—ego liberum puto esse: qua libet pascitur.

2.285Tiberius Gracchus'u deviren Scipio'nun şu sözü de hoşuma gider: Marcus Flaccus ona pek çok hakaret yönelttikten sonra yargıç olarak Publius Mucius'u önermişti. Scipio "Reddediyorum, taraflıdır" dedi. Mırıltılar yükselince "Ah, sayın senatörler," dedi, "onu bana karşı taraflı olduğu için değil, herkese karşı taraflı olduğu için reddediyorum." Şu bizim Crassus'tan daha nükteli ise hiçbir şey yoktur. Tanık Silus, Piso aleyhine bir şey duyduğunu söyleyerek ona zarar vermişti. Crassus "Silus," dedi, "bunu duyduğunu söylediğin adamın öfkeyle söylemiş olması mümkündür." Silus başıyla onayladı. "Senin de doğru anlamamış olman mümkündür." Silus bunu da Crassus'a teslim olurcasına bütün başıyla onayladı. "Duyduğunu söylediğin şeyi hiç duymamış olman da pekâlâ mümkündür." Bu o kadar beklenmedik oldu ki herkesin kahkahası tanığı yerle bir etti. Novius bu türle doludur; onun "Bilgeysen, üşüyünce titrersin" şakası herkesçe bilinir, daha pek çok şakası da vardır.

2.285

Placet etiam mihi illud Scipionis illius, qui Ti. Gracchum perculit: cum ei M. Flaccus multis probris obiectis P. Mucium iudicem tulisset; eiero, inquit iniquus est; cum esset admurmuratum, ah, inquit P. C., non ego mihi illum iniquum eiero, verum omnibus. Ab hoc vero Crasso nihil facetius: cum laesisset testis Silus Pisonem, quod se in eum audisse dixisset, potest fieri, inquit Sile, ut is, unde te audisse dicis, iratus dixerit. Adnuit Silus. Potest etiam, ut tu non recte intellexeris. Id quoque toto capite adnuit, ut se Crasso daret. Potest etiam fieri, inquit ut omnino, quod te audisse dicis, numquam audieris. Hoc ita praeter exspectationem accidit, ut testem omnium risus obrueret. Huius generis est plenus Novius, cuius iocus est familiarissapiens si algebis, tremes et alia permulta.

2.286Hasmının senden esirgediği şeyi nükteyle ona teslim etmek de çoğu zaman olur. Gaius Laelius'a kötü bir soydan gelen biri onun atalarına layık olmadığını söyleyince Laelius "Ama vallahi sen kendi atalarına layıksın" demişti. Gülünç sözler çoğu zaman bir hikmet havasıyla da söylenir. Marcus Cincius bağışlar ve hediyeler hakkındaki kanunu önerdiği gün Gaius Cento ortaya çıkıp epey aşağılayıcı bir tavırla "Ne getiriyorsun, Cinciusçuk?" diye sormuştu. Cincius "Kullanmak istediğin şeyi satın alasın diye, Gaius" demişti.

2.286

Saepe etiam facete concedas adversario id ipsum, quod tibi ille detrahit; ut C. Laelius, cum ei quidam malo genere natus diceret, indignum esse suis maioribus, at hercule inquit tu tuis dignus. Saepe etiam sententiose ridicula dicuntur, ut M. Cincius, quo die legem de donis et muneribus tulit, cum C. Cento prodisset et satis contumeliose quid fers, Cinciole? quaesisset, ut emas, inquit Gai, si uti velis.

2.287Olamayacak şeyleri dilemek de çoğu zaman tuzludur. Marcus Lepidus, ötekiler Mars Tarlası'nda idman yaparken kendisi çimenlere uzanmış ve "Keşke çalışmak bu olsaydı" demişti. Soran ve âdeta sorguya çeken kişilere, istemedikleri cevabı soğukkanlılıkla vermek de tuzludur. Sansör Lepidus, Pyrgili Marcus Antistius'un devlet atını elinden almıştı. Dostları bağırıp çağırarak, Antistius'un babasına atının neden elinden alındığını nasıl açıklayacağını soruyor, onun en iyi çiftçi, en tutumlu, en ölçülü, en kanaatkâr adam olduğunu söylüyorlardı. Lepidus "Benim bunların hiçbirine inanmadığımı söylesin" dedi.

2.287

Saepe etiam salse, quae fieri non possunt, optantur; ut M. Lepidus, cum, ceteris se in campo exercentibus, ipse in herba recubuisset, vellem hoc esset, inquit laborare. Salsum est etiam quaerentibus et quasi percontantibus lente respondere quod nolint; ut censor Lepidus, cum M. Antistio Pyrgensi equum ademisset amicique vociferarentur et quaererent, quid ille patri suo responderet, cur ademptum sibi equum diceret, cum optimus colonus, parcissimus, modestissimus, frugalissimus esset, me istorum inquit nihil credere.

2.288Yunanlar başka türler de toplar: beddualar, hayret ifadeleri, tehditler. Ama bana kalırsa ben bunları zaten pek çok türe ayırdım. Çünkü kelimenin anlamına ve gücüne dayanan sözler hemen hemen belirli ve sınırlıdır; bunlar da daha önce dediğim gibi genellikle güldürmekten çok beğenilir.

2.288

Conliguntur a Graecis, alia non nulla, exsecrationes, admirationes, minationes; sed haec ipsa nimis mihi videor in multa genera discripsisse; nam illa, quae verbi ratione et vi continentur, certa fere ac definita sunt; quae plerumque, ut ante dixi, laudari magis quam rideri solent;

2.289Olayın ve düşüncenin kendisine dayanan sözler ise parçaları bakımından sayısız, türleri bakımından azdır. Gülme şu yollarla uyandırılır: beklentiyi boşa çıkararak, başkalarının tabiatıyla alay ederek, daha çirkin bir şeye benzeterek, bilmezden gelerek, biraz saçma şeyler söyleyerek, aptalca şeyleri kınayarak. Bu yüzden şakayla konuşmak isteyen kişi bu türlere uygun bir tabiatla ve huyla âdeta yoğrulmuş olmalıdır; öyle ki yüzü bile her gülünçlük türüne uysun. Crassus, sende olduğu gibi, yüz ne kadar ciddi ve asık olursa söylenenler o kadar tuzlu görünür.

2.289

haec autem, quae sunt in re ipsa et sententia, partibus sunt innumerabilia, generibus pauca; exspectationibus enim decipiendis et naturis aliorum inridendis et similitudine turpioris et dissimulatione et subabsurda dicendo et stulta reprehendendo risus moventur. Itaque imbuendus est is, qui iocose volet dicere, quasi natura quadam apta ad haec genera et moribus, ut ad cuiusque modi genus ridiculi vultus etiam accommodetur; qui quidem quo severior est et tristior, ut in te, Crasse, hoc illa, quae dicuntur, salsiora videri solent.

2.290Ama şimdi sen, Antonius, konuşmamın bu hanında seve seve dinleneceğini söylemiştin; sanki Pomptinus bataklığında, ne hoş ne de sağlıklı bir yerde konaklamış gibisin. Bence artık yeterince dinlendiğini düşün ve yolun geri kalanını tamamlamaya devam et.

Antonius: Öyle yapacağım; hem de senin tarafından neşeyle ağırlanmış olarak. Senin sayende hem daha bilgili hem de artık şaka yapmaya daha cesur oldum. Çünkü artık kimsenin beni bu türde fazla hafif bulacağından korkmuyorum; zira bana öncü olarak Fabriciusları, Africanusları, Maximusları, Catoları, Lepidusları gösterdin.

2.290

Sed iam tu, Antoni, qui hoc deversorio sermonis mei libenter acquieturum te esse dixisti, tamquam in Pomptinum deverteris, neque amoenum neque salubrem locum, censeo, ut satis diu te putes requiesse et iter reliquum conficere pergas. Ego vero, atque hilare quidem a te acceptus, inquit et cum doctior per te, tum etiam audacior factus iam ad iocandum; non enim vereor ne quis me in isto genere leviorem iam putet, quoniam quidem tu Fabricios mihi auctores et Africanos, Maximos, Catones, Lepidos protulisti.

2.291Ama benden duymak istediğiniz şeyler işte bunlardı; bunlar üzerine daha özenle düşünmek ve konuşmak gerekiyordu. Gerisi daha kolaydır; geri kalan her şey söylenmiş olanlardan doğar. Ben bir davaya giriştiğimde, elimden geldiği kadar her şeyi düşünerek inceledikten, davanın delillerini, yargıçların gönlünü kazandıran ve onları sarsan kanıt yerlerini görüp tanıdıktan sonra, her davanın iyi ve kötü yanlarını belirlerim. Çünkü konuşmada tartışmaya ya da anlaşmazlığa konu olabilecek, her ikisini de taşımayan hemen hiçbir şey yoktur; önemli olan ne kadar taşıdığıdır.

2.291

Sed habetis ea, quae vultis ex me audire, de quibus quidem accuratius dicendum et cogitandum fuit; nam cetera faciliora sunt atque ex eis, quae dicta sunt, reliqua nascuntur omnia. Ego enim cum ad causam sum adgressus atque omnia cogitando, quoad facere potui, persecutus, cum et argumenta causae et eos locos, quibus animi iudicum conciliantur, et illos, quibus permoventur, vidi atque cognovi, tum constituo quid habeat causa quaeque boni, quid mali; nulla enim fere potest res in dicendi disceptationem aut controversiam vocari, quae non habeat utrumque, sed, quantum habeat, id refert;

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…