II. Kitap, 3. kısım
2.292Benim konuşmadaki yolum genellikle şudur: Elimde iyi ne varsa onu kucaklar, süsler, büyütürüm; orada kalır, orada yerleşir, oraya yapışırım. Davanın kötü ve kusurlu yanından ise uzaklaşırım; ama ondan kaçıyormuşum gibi görünmeden, iyi olanı süsleyip büyüterek kötü olanı bütünüyle gizleyip gömerim. Dava delillere dayanıyorsa, ister çok ister tek olsun, en sağlam delilleri her şeyden çok savunurum. Dava gönül kazanmaya ya da duyguları sarsmaya dayanıyorsa, en çok insanların gönüllerini harekete geçirebilecek kısma yönelirim.
mea autem ratio haec esse in dicendo solet, ut, boni quod habeam, id amplectar, exornem, exaggerem, ibi commorer, ibi habitem, ibi haeream; a malo autem vitioque causae ita recedam, non ut me id fugere appareat, sed ut totum bono illo ornando et augendo dissimulatum obruatur; et, si causa est in argumentis, firmissima quaeque maxime tueor, sive plura sunt sive aliquod unum; sin autem in conciliatione aut in permotione causa est, ad eam me potissimum partem, quae maxime movere animos hominum potest, confero.
2.293Kısacası bu konudaki ana ilke şudur: Konuşma hasmı çürütmede kendi tezimizi kanıtlamaktakinden daha güçlü olabiliyorsa bütün oklarımı ona yöneltirim; kendi tezimiz onunkini çürütmekten daha kolay kanıtlanabiliyorsa, zihinleri karşı tarafın savunmasından uzaklaştırıp bizimkine çekmeye çalışırım.
Summa denique huius generis haec est, ut si in refellendo adversario firmior esse oratio quam in confirmandis nostris rebus potest, omnia in illum tela conferam; si nostra probari facilius, quam illa redargui possunt, abducere animos a contraria defensione et ad nostram conor deducere.
2.294Son olarak, en kolay görünen iki şeyi kendime hak olarak alıyorum, çünkü daha zor olanları yapamıyorum. Birincisi şu: Sıkıntılı ya da zor bir delile veya kanıt yerine bazen hiç cevap vermem. Belki biri bununla haklı olarak alay eder; bunu kim yapamaz ki? Ama ben şimdi başkalarının değil kendi yeteneğimden söz ediyorum ve itiraf ediyorum: Bir konu beni çok sıkıştırırsa genellikle öyle geri çekilirim ki kalkanımı atmak şöyle dursun, sırtıma bile atmadan kaçıyormuşum gibi görünürüm. Konuşmamda bir görkem ve tören havası takınırım; kaçışım bir çarpışmaya benzer. Kendi mevzimde de öyle dururum ki düşmandan kaçmak için değil, daha iyi bir yer tutmak için çekilmiş gibi görünürüm.
Duo denique illa, quae facillima videntur, quoniam quae difficiliora sunt, non possum, mihi pro meo iure sumo: unum, ut molesto aut difficili argumento aut loco non numquam omnino nihil respondeam, quod forsitan aliquis iure inriserit; quis enim est, qui id facere non possit? sed tamen ego de mea nunc, non de aliorum facultate disputo confiteorque me, si quae premat res vehementius, ita cedere solere, ut non modo non abiecto, sed ne reiecto quidem scuto fugere videar, sed adhibere quandam in dicendo speciem atque pompam et pugnae similem fugam; consistere vero in meo praesidio sic, ut non fugiendi hostis, sed capiendi loci causa cessisse videar;
2.295İkincisi, hatibin en çok sakınması ve önceden düşünmesi gerektiğini düşündüğüm, beni de en çok kaygılandıran şeydir: Davalara yararlı olmaktan çok, onlara hiç zarar vermemek için çabalarım. Her ikisi için de uğraşmak gerekmediğinden değil; ama bir hatibin davaya zarar vermiş görünmesi, yarar sağlamamış görünmesinden çok daha utanç vericidir. Ama Catulus, siz kendi aranızda ne konuşuyorsunuz? Yoksa bunları, küçümsenecek şeyler oldukları için küçümsüyor musunuz?
Catulus: Hiç de değil; ama Caesar tam bu konuda bir şey söylemek istiyor gibi görünüyordu.
Antonius: Ben seve seve dinlerim; ister itiraz etmek ister soru sormak için söylesin.
alterum est illud, quod ego maxime oratori cavendum et providendum puto quodque me sollicitare summe solet: non tam ut prosim causis, elaborare soleo, quam ut ne quid obsim; non quin enitendum sit in utroque, sed tamen multo est turpius oratori nocuisse videri causae quam non profuisse. Sed quid hoc loco vos inter vos, Catule? An haec, ut sunt contemnenda, contemnitis? Minime, inquit ille sed Caesar de isto ipso quiddam velle dicere videbatur. Me vero libente inquit Antonius dixerit sive refellendi causa sive quaerendi.
2.296O zaman Iulius şöyle demiş:
Caesar: Vallahi Antonius, ben hatip olarak senin hakkında hep şunu söyleyegelmişimdir: Konuşmada bana en sağlam korunan adam sensin gibi görünürsün ve övgüne özgü olan şu ki savunduğun kişiye zarar verecek hiçbir şeyi hiçbir zaman söylemedin. Hatırlıyorum, bir zamanlar pek çok kişinin dinlediği bir sırada şu Crassus'la konuşuyordum; Crassus senin belagatini pek çok sözle övüyordu. Ben de öteki övgülerinin yanında en büyüğünün belki de şu olduğunu söylemiştim: Yalnız gerekeni söylemekle kalmaz, gerekmeyeni de söylemezsin.
Tum Iulius ego me hercule, inquit Antoni, semper is fui, qui de te oratore sic praedicarem, unum te in dicendo mihi videri tectissimum propriumque hoc esse laudis tuae nihil a te umquam esse dictum, quod obesset ei, pro quo diceres; idque memoria teneo, cum mihi sermo cum hoc Crasso, multis audientibus, esset institutus Crassusque plurimis verbis eloquentiam laudaret tuam, dixisse me cum ceteris tuis laudibus hanc esse vel maximam quod non solum quod opus esset diceres, sed etiam quod non opus esset non diceres;
2.297O zaman Crassus'un bana şöyle cevap verdiğini hatırlıyorum: Senin öteki yanların en yüksek övgüye layıktı; ama savunduğu kişinin aleyhine olan, ona zarar verecek bir şey söylemek namussuz ve hain bir adamın işiydi. Bu yüzden bunu yapmayan adam ona belagatli değil, yapan adam namussuz görünüyordu. Şimdi Antonius, uygun görürsen neden bir davada hiçbir kötülük yapmamayı bu kadar büyük bir şey saydığını, öyle ki bir hatipte sana bundan daha büyük bir şey görünmediğini göstermeni isterim.
tum illum mihi respondere memini, cetera in te summe esse laudanda, illud vero improbi esse hominis et perfidiosi, dicere quod alienum esset et noceret ei, pro quo quisque diceret; qua re non sibi eum disertum, qui id non faceret, videri, sed improbum, qui faceret. Nunc, si tibi videtur, Antoni, demonstres velim, qua re tu hoc ita magnum putes nihil in causa mali facere, ut nihil tibi in oratore maius esse videatur.
2.298Antonius: Caesar, ne düşündüğümü söyleyeceğim elbette. Ama sen de, siz de hepiniz şunu unutmayın: Ben kusursuz hatibin bir tür ilahi yeteneğinden değil, kendi alıştırmamın ve tecrübemin sıradanlığından söz ediyorum. Crassus'un cevabı ise üstün ve eşsiz bir zekânın cevabıdır. Ona, konuşurken kötülük yapan, savunduğu kişiye zarar veren bir hatip bulunabilmesi bir ucube kadar tuhaf gelmiştir.
Dicam equidem, Caesar, inquit quid intellegam, sed et tu et vos hoc omnes, inquit, mementote, non me de perfecti oratoris divinitate quadam loqui, sed de exercitationis et consuetudinis meae mediocritate. Crassi quidem responsum excellentis cuiusdam est ingeni ac singularis; cui quidem portenti simile esse visum est posse aliquem inveniri oratorem, qui aliquid mali faceret dicendo obessetque ei, quem defenderet;
2.299Çünkü kendisinden yola çıkarak tahmin yürütüyor. Zekâsının gücü o kadar büyük ki kimsenin bile bile olmadıkça kendi aleyhine bir şey söyleyebileceğini düşünmüyor. Ama ben şimdi üstün ve seçkin bir yetenekten değil, neredeyse sıradan ve herkeste bulunan bir yetenekten söz ediyorum. Yunanlar arasında anlatıldığına göre Atinalı Themistokles inanılmaz büyüklükte bir akla ve zekâya sahipti. Anlatıldığına göre bilgili ve son derece kültürlü bir adam ona gelmiş ve o sıralar ilk kez ortaya konan hafıza sanatını kendisine öğreteceğini vaat etmiş. Themistokles bu sanatın neyi sağlayabileceğini sorunca o hoca her şeyi hatırlamayı sağladığını söylemiş. Themistokles de ona, kendisine hatırlamayı değil, istediği şeyi unutmayı öğretirse kendisine daha büyük bir iyilik yapmış olacağını söylemiş.
facit enim de se coniecturam; cuius tanta vis ingeni est, ut neminem nisi consulto putet, quod contra se ipsum sit, dicere; sed ego non de praestanti quadam et eximia, sed prope de vulgari et communi vi nunc disputo. Ita apud Graecos fertur incredibili quadam magnitudine consili atque ingeni Atheniensis ille fuisse Themistocles; ad quem quidam doctus homo atque in primis eruditus accessisse dicitur eique artem memoriae, quae tum primum proferebatur, pollicitus esse se traditurum; cum ille quaesisset quidnam illa ars efficere posset, dixisse illum doctorem, ut omnia meminisset; et ei Themistoclem respondisse gratius sibi illum esse facturum, si se oblivisci quae vellet quam si meminisse docuisset.
2.300Son derece keskin zekâlı bu adamda ne güç vardı, görüyor musun? Zihni ne kadar kudretli ve büyüktü! Öyle bir cevap vermiş ki ruhuna bir kez dökülen hiçbir şeyin oradan hiçbir zaman akıp gidemeyeceğini anlayabiliyoruz; çünkü bir kez duyduğunu ya da gördüğünü hatırlamaktansa hatırlamak istemediği şeyi unutabilmek onun için daha arzu edilir bir şeydi. Ama Themistokles'in bu cevabı yüzünden hafızaya emek vermekten vazgeçmemeliyiz; Crassus'un üstün basireti yüzünden de davalardaki o ihtiyatımı ve çekingenliğimi bir yana bırakmamalıyım. Çünkü bunların ikisi de bana bir yetenek kazandırmadı, yalnız kendi yeteneklerini gösterdi.
Videsne quae vis in homine acerrimi ingeni, quam potens et quanta mens fuerit? Qui ita responderit, ut intellegere possemus nihil ex illius animo, quod semel esset infusum, umquam effluere potuisse; cum quidem ei fuerit optabilius oblivisci posse potius quod meminisse nollet quam quod semel audisset vidissetve meminisse. Sed neque propter hoc Themistocli responsum memoriae nobis opera danda non est neque illa mea cautio et timiditas in causis propter praestantem prudentiam Crassi neglegenda est; uterque enim istorum non mihi attulit aliquam, sed suam significavit facultatem.
2.301Gerçekten de davalarda konuşmanın her bölümünde, bir yere çarpmamak, bir yere dalıp gitmemek için gözetilmesi gereken pek çok şey vardır. Çoğu zaman bir tanık, kışkırtılmadıkça ya hiç zarar vermez ya da daha az zarar verir. Sanık yalvarır, avukatlar sıkıştırır: ona saldıralım, sövelim, hiç değilse sorguya çekelim. Ben etkilenmem, boyun eğmem, onları memnun etmem; ama bundan da hiçbir övgü kazanmam. Çünkü bilgisiz insanlar, aptalca söylediğin şeyi kınamakta, akıllıca sustuğun şeyi övmekten daha beceriklidir.
Etenim permulta sunt in causis in omni parte orationis circumspicienda, ne quid offendas, ne quo inruas: saepe aliqui testis aut non laedit aut minus laedit, nisi lacessatur; orat reus, urgent advocati, ut invehamur, ut male dicamus, denique ut interrogemus: non moveor, non obtempero, non satis facio; neque tamen ullam adsequor laudem; homines enim imperiti facilius quod stulte dixeris reprehendere quam quod sapienter tacueris laudare possunt.
2.302Öfkeli, aptal olmayan, hafif olmayan bir tanığı yaralarsan bu durumda ne büyük kötülük olur! Çünkü öfkesinde zarar verme isteği, zekâsında güç, hayatında ağırlık vardır. Crassus bu hatayı yapmıyor diye pek çok kişinin sık sık yapmadığı da söylenemez. Bana en utanç verici gelen şey, bir hatibin bir sözünün, cevabının ya da sorusunun ardından şu sözün dolaşmasıdır: "Öldürdü." "Hasmını mı?" "Hayır," derler, "kendisini ve savunduğu adamı."
Hic quantum fit mali, si iratum, si non stultum, si non levem testem laeseris! Habet enim et voluntatem nocendi in iracundia et vim in ingenio et pondus in vita. Nec, si hoc Crassus non committit, ideo non multi et saepe committunt. Quo quidem mihi turpius videri nihil solet, quam quod ex oratoris dicto aliquo aut responso aut rogato sermo ille sequitur: occidit. Adversariumne? Immo vero aiunt se et eum, quem defendit.
2.303Crassus bunun ancak hainlikle olabileceğini düşünüyor; ben ise hiç de kötü olmayan insanların davalarda çok sık kötülük yaptığını görüyorum. Peki, yukarıda söylediğim şey—davamı çok sıkıştıran şeylerden geri çekildiğim, daha açık söyleyeyim, kaçtığım—başkaları bunu yapmayıp düşman ordugâhında dolaşıyor ve kendi mevzilerini bırakıyorsa, ya hasımlarının dayanaklarını güçlendirerek ya da iyileştiremeyecekleri yaraları azdırarak davalara az mı zarar veriyorlar?
Hoc Crassus non putat nisi perfidia accidere posse; ego autem saepissime video in causis aliquid mali facere homines minime malos. Quid, illud, quod supra dixi, solere me cedere et, ut planius dicam, fugere ea, quae valde causam meam premerent, cum id non faciunt alii versanturque in hostium castris ac sua praesidia dimittunt, mediocriterne causis nocent, cum aut adversariorum adiumenta confirmant aut ea, quae sanare nequeunt, exulcerant?
2.304Peki, savundukları kişileri gözetmiyorlarsa, onlarda nefret uyandıran yanları küçülterek yumuşatmak yerine övüp yücelterek daha da nefret uyandırıcı kılıyorlarsa, bunda ne büyük bir kötülük vardır! Peki, sevilen ve yargıçların hoşlandığı insanlara, konuşmanda önceden hiçbir hazırlık yapmadan sert ve aşağılayıcı bir biçimde saldırırsan, yargıçları kendinden uzaklaştırmış olmaz mısın?
Quid, cum personarum, quas defendunt, rationem non habent, si, quae sunt in eis invidiosa, non mitigant extenuando, sed laudando et efferendo invidiosiora faciunt, quantum est in eo tandem mali? Quid, si in homines caros iudicibusque iucundos sine ulla praemunitione orationis acerbius et contumeliosius invehare, nonne a te iudices abalienes?
2.305Peki, bir ya da birkaç yargıçta bulunan kusurları ya da kötü yanları hasımlarına kınarken yargıçlara saldırdığını anlamazsan, bu küçük bir hata mı olur? Peki, başkasını savunurken davayı kendi kavgana çevirirsen ya da yaralandığın için öfkeden kudurup davayı bırakırsan, hiç zarar vermemiş mi olursun? Bu konuda ben, sövülmekten hoşlandığım için değil, davayı bırakmaktan hoşlanmadığım için fazla sabırlı ve ağırkanlı sayılırım. Sulpicius, nitekim seni de hasmına değil, onun yardakçısına saldırdığın için azarlamıştım. Bundan şu kazancım da olur: Biri bana söverse küstah, hatta düpedüz deli gibi görünür.
Quid, si, quae vitia aut incommoda sunt in aliquo iudice uno aut pluribus, ea tu in adversariis exprobrando non intellegas te in iudices invehi, mediocrene peccatum est? Quid, si, cum pro altero dicas, litem tuam facias aut laesus efferare iracundia, causam relinquas, nihilne noceas? In quo ego, non quo libenter male audiam, sed quia causam non libenter relinquo, nimium patiens et lentus existimor; ut, cum te ipsum, Sulpici, obiurgabam, quod ministratorem peteres, non adversarium; ex quo etiam illud adsequor, ut, si quis mihi male dicat, petulans aut plane insanus esse videatur.
2.306Delillerin kendisinde de ya açıkça yanlış, ya söylediğin ya da söyleyeceğin bir şeye aykırı, ya da türü bakımından mahkemelerin ve forumun alışkanlığına uzak bir şey ileri sürersen, hiç zarar vermemiş mi olursun? Uzatmayayım: Bütün kaygım her zaman—bunu sık sık söyleyeceğim—konuşarak mümkünse iyi bir şey başarmak, değilse hiç değilse kötü bir şey yapmamak üzerinedir.
In ipsis autem argumentis si quid posueris aut aperte falsum aut ei, quod dixeris dicturusve sis, contrarium aut genere ipso remotum ab usu iudiciorum ac foro, nihilne noceas? Quid multa? Omnis cura mea solet in hoc versari semper—dicam enim saepius—si possim ut boni efficiam aliquid dicendo; sin id minus, ut certe ne quid mali.
2.307Şimdi Catulus, az önce beni övdüğün konuya dönüyorum: konuların ve kanıt yerlerinin sırasına ve yerleştirilmesine. Bunun iki yolu vardır: Biri davaların tabiatının getirdiği, öteki hatiplerin muhakemesi ve basiretiyle kurulan. Konunun kendisinden önce bir şey söylememizi, sonra konuyu anlatmamızı, ardından kendi dayanaklarımızı güçlendirip karşı tarafınkileri çürüterek onu kanıtlamamızı, sonra da sonuca bağlayıp konuşmayı kapatmamızı konuşmanın tabiatı kendisi buyurur.
Itaque nunc illuc redeo, Catule, in quo tu me paulo ante laudabas, ad ordinem conlocationemque rerum ac locorum; cuius ratio est duplex; altera, quam adfert natura causarum, altera, quae oratorum iudicio et prudentia comparatur: nam ut aliquid ante rem dicamus, deinde ut rem exponamus, post ut eam probemus nostris praesidiis confirmandis, contrariis refutandis, deinde ut concludamus atque ita peroremus, hoc dicendi natura ipsa praescribit;
2.308Ama kanıtlamak ve bilgilendirmek için söylenmesi gereken şeyleri nasıl düzenleyeceğimizi belirlemek, her şeyden çok hatibin basiretine özgüdür. Çünkü akla pek çok delil, konuşmada işe yarayacak gibi görünen pek çok şey gelir. Ama bunların bir kısmı küçümsenecek kadar hafiftir; bir kısmı ise biraz yararı olsa bile bazen öyledir ki içlerinde bir kusur bulunur ve yararlı görünen yanları bir kötülükle birlikte kullanılmaya değmez.
ut vero statuamus ea, quae probandi et docendi causa dicenda sunt, quem ad modum componamus, id est vel maxime proprium oratoris prudentiae. Multa enim occurrunt argumenta; multa, quae in dicendo profutura videantur; sed eorum partim ita levia sunt, ut contemnenda sint; partim, etiam si quid habent adiumenti, sunt non numquam eius modi, ut insit in eis aliquid viti neque tanti sit illud, quod prodesse videatur, ut cum aliquo malo coniungatur;
2.309Yararlı ve sağlam olanlar ise, sık sık olduğu gibi pek çoksa, bence bunların içinden en hafif olanlarla daha ağır başka delillere çok benzeyenler ayıklanıp konuşmadan çıkarılmalıdır. Ben davaların delillerini toplarken onları saymaktan çok tartarım.
quae autem utilia sunt atque firma, si ea tamen, ut saepe fit, valde multa sunt, ea, quae ex eis aut levissima sunt aut aliis gravioribus consimilia, secerni arbitror oportere atque ex oratione removeri: equidem cum conligo argumenta causarum, non tam ea numerare soleo quam expendere.
2.310Sık sık söylediğim gibi insanları üç şeyle kendi görüşümüze çekeriz: bilgilendirerek, gönüllerini kazanarak ya da onları sarsarak. Bu üçünden yalnız biri açıkça gösterilmeli; öyle ki bilgilendirmekten başka bir şey istemiyormuş gibi görünelim. Öteki ikisi ise, kanın bedenlere yayılması gibi, kesintisiz konuşmalara yayılmış olmalıdır. Çünkü hem girişler hem de birazdan kısaca söz edeceğimiz öteki bölümler, önünde konuşulacak kişilerin zihinlerini harekete geçirmeye yarayacak bir güç taşımalıdır.
Et quoniam, quod saepe iam dixi, tribus rebus homines ad nostram sententiam perducimus, aut docendo aut conciliando aut permovendo, una ex tribus his rebus res prae nobis est ferenda, ut nihil aliud nisi docere velle videamur; reliquae duae, sicuti sanguis in corporibus, sic illae in perpetuis orationibus fusae esse debebunt; nam et principia et ceterae partes orationis, de quibus paulo post pauca dicemus, habere hanc vim magno opere debent, ut ad eorum mentis, apud quos agetur, movendas pertinere possint.
2.311Delillerle hiçbir şey öğretmeseler de ikna ederek ve sarsarak pek çok şey başaran bu konuşma bölümlerinin en uygun yeri girişte ve kapanıştadır; yine de gönülleri sarsmak için ortaya koyduğun ve işlediğin konudan ayrılmak çoğu zaman faydalıdır.
Sed his partibus orationis quae, etsi nihil docent argumentando, persuadendo tamen et commovendo perficiunt plurimum, quamquam maxime proprius est locus et in exordiendo et in perorando, digredi tamen ab eo, quod proposueris atque agas, permovendorum animorum causa saepe utile est;
2.312Bu yüzden gönülleri sarsmak için konudan ayrılma fırsatı çoğu zaman olay anlatılıp açıklandıktan sonra doğar; ya da kendi delillerimizi güçlendirdikten veya karşı tarafınkileri çürüttükten sonra, ya da bu iki yerde, hatta dava o itibara ve bolluğa sahipse her yerde, bu doğru bir biçimde yapılabilir. Büyütmek ve süslemek için en ağır ve en bol davalar, bu tür ayrılmalara en çok çıkış yolu verenlerdir; böylece dinleyenlerin gönüllerinin atılımlarını ya kışkırtan ya da geri çeviren kanıt yerleri kullanılabilir.
itaque vel re narrata et exposita saepe datur ad commovendos animos digrediendi locus, vel argumentis nostris confirmatis vel contrariis refutatis vel utroque loco vel omnibus, si habet eam causa dignitatem atque copiam, recte id fieri potest; eaeque causae sunt ad augendum et ad ornandum gravissimae atque plenissimae, quae plurimos exitus dant ad eius modi digressionem, ut eis locis uti liceat, quibus animorum impetus eorum, qui audiant, aut impellantur aut reflectantur.
2.313Şu konuda da en az sağlam olan şeyleri en başa koyanları kınarım. Bence şu kişiler de bu konuda yanılırlar: Birden çok avukat kullandıklarında—ki bu hiç hoşuma gitmemiştir—en az yeteneği olduğunu düşündükleri kişinin ilk konuşmasını isterler. Oysa durumun gerektirdiği, dinleyenlerin beklentisini olabildiğince çabuk karşılamaktır. Başlangıçta bu beklenti karşılanmazsa davanın geri kalanında çok daha fazla uğraşmak gerekir; çünkü anlatılmaya başlar başlamaz daha iyi görünmeyen bir dava kötü durumdadır.
Atque etiam in illo reprehendo eos, qui, quae minime firma sunt, ea prima conlocant; in quo illos quoque errare arbitror, qui, si quando—id quod mihi numquam placuit—pluris adhibent patronos, ut in quoque eorum minimum putant esse, ita eum primum volunt dicere: res enim hoc postulat, ut eorum exspectationi, qui audiunt, quam celerrime succurratur; cui si initio satis factum non sit; multo plus sit in reliqua causa laborandum; male enim se res habet, quae non statim, ut dici coepta est, melior fieri videtur.
2.314Demek ki hatiplerin arasında en iyisi nasıl önce gelmeliyse, konuşmanın içinde de en sağlam olan önce gelmelidir. Yalnız her ikisinde de şuna dikkat edilmelidir: Seçkin olanlar kapanış için de saklanmalı; orta hâlliler varsa—çünkü kusurlulara hiçbir yerde yer olmamalı—ortadaki kalabalığın, sürünün içine atılmalıdır.
Ergo ut in oratore optimus quisque, sic in oratione firmissimum quodque sit primum; dum illud tamen in utroque teneatur, ut ea, quae excellent, serventur etiam ad perorandum; si quae erunt mediocria, nam vitiosis nusquam esse oportet locum, in mediam turbam atque in gregem coniciantur.
2.315Bütün bunları düşündükten sonra ancak en son, ilk söylenmesi gereken şeyi, hangi girişi kullanacağımı düşünürüm. Çünkü onu ilk önce bulmak istediğimde aklıma ya cılız, ya boş, ya bayağı, ya da herkesin kullandığı bir girişten başkası gelmedi. Oysa konuşmanın girişleri hem özenli, keskin, düşüncelerle donanmış, kelimeleriyle yerinde olmalı, hem de her şeyden önce davaya özgü olmalıdır. Çünkü konuşma hakkındaki ilk tanışma ve ilk tavsiye âdeta girişte olur; giriş de dinleyeni hemen okşamalı ve kendine çekmelidir.
Hisce omnibus rebus consideratis tum denique id, quod primum est dicendum, postremum soleo cogitare, quo utar exordio. Nam si quando id primum invenire volui, nullum mihi occurrit nisi aut exile aut nugatorium aut vulgare aut commune. Principia autem dicendi semper cum accurata et acuta et instructa sententiis, apta verbis, tum vero causarum propria esse debent; prima est enim quasi cognitio et commendatio orationis in principio, quaeque continuo eum, qui audit, permulcere atque allicere debet;
2.316Bu konuda bu işe hiç emek vermemiş şu adamlara değil, son derece belagatli ve kültürlü bir adam olan Philippus'a şaşarım. O konuşmak için öyle kalkar ki söyleyeceği ilk kelimeyi bilmez. Bir de kolu ısındığında savaşmaya alıştığını söyler. Ama bu benzetmeyi aldığı kişilerin o ilk mızrakları öyle hafifçe fırlattığına dikkat etmez ki bu atışlar hem zarafete en çok hizmet eder hem de güçlerinin geri kalanını korur.
in quo admirari soleo non equidem istos, qui nullam huic rei operam dederunt, sed hominem in primis disertum atque eruditum, Philippum, qui ita solet surgere ad dicendum, ut quod primum verbum habiturus sit, nesciat; et ait idem, cum bracchium concalfecerit, tum se solere pugnare; neque attendit eos ipsos, unde hoc simile ducat, primas illas hastas ita iactare leniter, ut et venustati vel maxime serviant et reliquis viribus suis consulant.
2.317Şüphe yok ki konuşmanın girişi çoğu zaman şiddetli ve kavgacı olmamalıdır. Hayatın kılıçla karara bağlandığı o gladyatör dövüşünde bile karşılaşmadan önce yaralamaya değil gösterişe yarar gibi görünen pek çok şey yapılıyorsa, güçten çok hoşnutluğun istendiği konuşmada buna ne kadar daha çok dikkat etmek gerekir! Kısacası bütün varlıkların tabiatında kendini birden bütünüyle döken, bir anda bütünüyle açılan hiçbir şey yoktur. Böylece tabiat kendisi, en şiddetle olan ve yapılan her şeyin önüne daha yumuşak başlangıçlar koymuştur.
Nec est dubium, quin exordium dicendi vehemens et pugnax non saepe esse debeat; sed si in ipso illo gladiatorio vitae certamine, quo ferro decernitur, tamen ante congressum multa fiunt, quae non ad vulnus, sed ad speciem valere videantur, quanto hoc magis in oratione est spectandum, in qua non vis potius quam delectatio postulatur! Nihil est denique in natura rerum omnium, quod se universum profundat et quod totum repente evolvat; sic omnia, quae fiunt quaeque aguntur acerrime, lenioribus principiis natura ipsa praetexuit.
2.318Konuşmada bu başlangıçlar dışarıdan bir yerden aranmamalı, davanın kendi bağrından alınmalıdır. Bu yüzden bütün dava iyice yoklanıp gözden geçirildikten, bütün kanıt yerleri bulunup hazırlandıktan sonra hangi girişin kullanılacağı düşünülmelidir.
Haec autem in dicendo non extrinsecus alicunde quaerenda, sed ex ipsis visceribus causae sumenda sunt; idcirco tota causa pertemptata atque perspecta, locis omnibus inventis atque instructis considerandum est quo principio sit utendum.
2.319Böylece girişler hem kolay bulunur, çünkü ya delillerde ya da sık sık ayrılmak gerektiğini söylediğim bölümlerde en verimli olan şeylerden alınır; hem de savunmanın neredeyse en derininden çıkarıldıkları için bir ağırlık taşır. Ayrıca ortak olmadıkları, başka davalara aktarılamayacakları, görülmekte olan davanın tam içinden filizlendikleri açıkça görünür.
Sic et facile reperientur; sumentur enim ex eis rebus, quae erunt uberrimae vel in argumentis vel in eis partibus, ad quas dixi digredi saepe oportere; et momenti aliquid adferent, cum erunt paene ex intima defensione deprompta, et apparebit ea non modo non esse communia nec in alias causas posse transferri, sed penitus ex ea causa quae agatur, effloruisse.
2.320Her giriş ya görülecek bütün konuya dair bir işaret, ya davaya bir giriş ve bir tahkimat, ya da bir süs ve itibar taşımalıdır. Ama evlerin ve tapınakların önüne avlular ve girişler nasıl konuyorsa, davaların önüne de girişler konuların büyüklüğüyle orantılı olarak konmalıdır. Bu yüzden küçük ve az dinleyicili davalarda doğrudan konunun kendisiyle başlamak çoğu zaman daha uygundur.
Omne autem principium aut rei totius, quae agetur, significationem habere debebit aut aditum ad causam et communitionem aut quoddam ornamentum et dignitatem; sed oportet, ut aedibus ac templis vestibula et aditus, sic causis principia pro portione rerum praeponere; itaque in parvis atque infrequentibus causis ab ipsa re est exordiri saepe commodius;
2.321Ama giriş kullanmak gerektiğinde, ki çoğu zaman gerekecektir, düşünceler ya sanıktan, ya hasımdan, ya konudan, ya da önünde konuşulacak kişilerden alınabilir. Sanıktan (sanık derken davanın sahibi olanları kastediyorum): iyi bir adam olduğunu, cömert olduğunu, felakete uğradığını, acınmayı hak ettiğini gösteren, yanlış suçlamaya karşı etkili olan düşünceler. Hasımdan: hemen hemen aynı kanıt yerlerinden zıt düşünceler.
sed cum erit utendum principio, quod plerumque erit, aut ex reo aut ex adversario aut ex re aut ex eis, apud quos agetur, sententias duci licebit. Ex reo (reos appello, quorum res est), quae significent bonum virum, quae liberalem, quae calamitosum, quae misericordia dignum, quae valeant contra falsam criminationem; ex adversario eisdem ex locis fere contraria;
2.322Konudan: konunun zalimce, iğrenç, beklenmedik, haksız, acıklı, nankörce, yakışıksız, eşi görülmemiş, telafisi ve çaresi olmayan bir şey olduğu. Önünde konuşulacak kişilerden: onları iyi niyetli ve iyi düşünen kişiler hâline getirmek; bu da yalvararak değil, davayı iyi yürüterek daha iyi sağlanır. Bu, bütün konuşmaya yayılmalıdır, en az da sona değil; yine de pek çok giriş bu türden doğar.
ex re, si crudelis, si nefanda, si praeter opinionem, si immerito, si misera, si ingrata, si indigna, si nova, si quae restitui sanarique non possit; ex eis autem, apud quos agetur, ut benevolos beneque existimantis efficiamus, quod agendo efficitur melius quam rogando. Est id quidem in totam orationem confundendum nec minime in extremam; sed tamen multa principia ex eo genere gignuntur.
2.323Yunanlar, girişte yargıcı dikkatli ve öğrenmeye hazır kılmamızı öğütler. Bunlar faydalıdır, ama girişe öteki bölümlerden daha özgü değildir. Gerçi girişte daha kolaydır; çünkü dinleyenler her şeyi beklerken en dikkatli olurlar ve başlangıçta öğrenmeye daha hazır olabilirler. Zira girişte söylenenler, davanın ortasında delil getirirken ya da çürütürken söylenenlerden daha açık seçik görünür.
Nam et attentum monent Graeci ut principio faciamus iudicem et docilem; quae sunt utilia, sed non principi magis propria quam reliquarum partium; faciliora etiam in principiis, quod et attenti tum maxime sunt, cum omnia exspectant, et dociles magis in initiis esse possunt; inlustriora enim sunt, quae in principiis quam quae in mediis causis dicuntur aut arguendo aut refellendo.
2.324Yargıcı ya kendimize çekmek ya da kışkırtmak için en bol girişleri, davada duyguları harekete geçirmeye yarayacak kanıt yerlerinden çıkaracağız. Ama bunları girişte bütünüyle açmamak gerekir; yargıç önce yalnız hafifçe itilmeli ki konuşmanın geri kalanı zaten eğilmiş olan yargıcın üzerine abansın.
Maximam autem copiam principiorum ad iudicem aut adliciendum aut incitandum ex eis locis trahemus, qui ad motus animorum conficiendos inerunt in causa, quos tamen totos explicare in principio non oportebit, sed tantum impelli iudicem primo leviter, ut iam inclinato reliqua incumbat oratio.
2.325Giriş arkasından gelen konuşmaya öyle bağlanmalı ki bir kithara çalgıcısının ön çalışı gibi sonradan iliştirilmiş bir şey değil, bütün bedenle kaynaşmış bir uzuv gibi görünsün. Çünkü bazıları önceden hazırladıkları girişi okuduktan sonra öteki kısma öyle bir geçerler ki dinlenmek istemiyorlarmış gibi görünürler. Bu ön atış da, savaştan önce mızraklarını sallayıp savaşta onları hiç kullanmayan Samnit gladyatörlerininki gibi değil, ön atışta kullandıkları düşüncelerle savaşabilecekleri gibi olmalıdır.
Conexum autem ita sit principium consequenti orationi, ut non tamquam citharoedi prooemium adfictum aliquid, sed cohaerens cum omni corpore membrum esse videatur. Nam non nulli, cum illud meditati ediderunt, sic ad reliqua transeunt, ut audientiam fieri sibi non velle videantur. Atque eius modi illa prolusio debet esse, non ut Samnitium, qui vibrant hastas ante pugnam, quibus in pugnando nihil utuntur, sed ut ipsis sententiis, quibus proluserint, vel pugnare possint.
2.326Olayı kısaca anlatmayı öğütlerler. Eğer kısalık hiçbir kelimenin fazla olmaması demekse, Lucius Crassus'un konuşması kısadır. Ama kısalık yalnız gerektiği kadar kelime kullanmak demekse, bu bazen gereklidir; ama çoğu zaman, en çok da anlatıda zarar verir. Yalnız karanlık bir anlatıma yol açtığı için değil, anlatının en büyük faziletini, hoş ve ikna etmeye elverişli olmasını da ortadan kaldırdığı için. Şu dizeye bir bakınız:
O, delikanlılık çağından çıktıktan sonra...
Anlatı ne kadar uzundur!
Narrare vero rem quod breviter iubent, si brevitas appellanda est, cum verbum nullum redundat, brevis est L. Crassi oratio; sin tum est brevitas, cum tantum verborum est quantum necesse est, aliquando id opus est; sed saepe obest vel maxime in narrando, non solum quod obscuritatem adfert, sed etiam quod eam virtutem, quae narrationis est maxima, ut iucunda et ad persuadendum accommodata sit, tollit. Videant illa nam is postquam excessit ex ephebis quam longa est narratio!
2.327Delikanlının kendi huyu, kölenin sorgulanması, Khrysis'in ölümü, kız kardeşinin yüzü, güzelliği ve ağıtı, geri kalan her şey çok çeşitli ve hoş bir biçimde anlatılır. Eğer şair şu kısalığı arasaydı:
Cenaze kaldırılıyor, gidiyoruz, mezara varıyoruz, ateşe konuluyor,
bütün olayı on dizecikte bitirebilirdi. Gerçi şu "Cenaze kaldırılıyor, gidiyoruz" bile öyle kesik kesiktir ki kısalıktan çok zarafete hizmet eder.
Mores adulescentis ipsius et servilis percontatio, mors Chrysidis, vultus et forma et lamentatio sororis, reliqua pervarie iucundeque narrantur. Quod si hanc brevitatem quaesisset: effertur, imus, ad sepulcrum venimus, in ignem imposita est, decem versiculis totum conficere potuisset; quamquam hoc ipsum effertur, imus, concisum est ita, ut non brevitati servitum sit, sed magis venustati.
2.328Yalnız "ateşe konuluyor" deseydi bile bütün olay kolayca anlaşılabilirdi. Ama kişilerle çeşitlenen ve konuşmalarla bölünen anlatının bir şenliği vardır. Hem olduğunu söylediğin şey, nasıl yapıldığını anlattığında daha inandırıcıdır; hem de anlatı bu kısalıkla koşturulmayıp ara ara durulursa çok daha kolay anlaşılır.
Quod si nihil fuisset, nisi in ignem imposita est, tamen res tota cognosci facile potuisset. Sed et festivitatem habet narratio distincta personis et interpuncta sermonibus, et est et probabilius, quod gestum esse dicas, cum quem ad modum actum sit exponas, et multo apertius ad intellegendum est, si †constituitur aliquando ac non ista brevitate percurritur.
2.329Anlatı da ötekiler kadar açık olmalıdır; ama bunun için anlatıda daha çok emek vermek gerekir. Çünkü bir olayı anlatırken karanlık olmamak, girişte, delil getirirken ya da kapanışta karanlık olmamaktan daha zordur. Hem konuşmanın bu kısmı karanlık olduğunda öteki kısımlardan daha büyük tehlike vardır. Çünkü başka bir yerde karanlık bir şey söylenirse yalnız öyle söylenen şey kaybolur, karanlık bir anlatı ise bütün konuşmayı körleştirir. Ya da başka şeyleri bir kez karanlık söylemişsen başka bir yerde daha açık söyleyebilirsin; oysa davada anlatının tek bir yeri vardır. Anlatı alışılmış kelimelerle, zaman sırası gözetilerek, kesintisiz anlatılırsa açık olur.
Apertam enim narrationem tam esse oportet quam cetera; sed hoc magis in hac elaborandum est, quod et difficilius est non esse obscurum in re narranda quam aut in principio aut in argumentando aut in perorando; et maiore etiam periculo haec pars orationis obscura est quam ceterae, vel quia, si quo alio in loco est dictum quid obscurius, tantum id perit, quod ita dictum est, narratio obscura totam occaecat orationem; vel quod alia possis, semel si obscurius dixeris, dicere alio loco planius, narrationis unus est in causa locus. Erit autem perspicua narratio, si verbis usitatis, si ordine temporum servato, si non interrupte narrabitur.
2.330Ama anlatının ne zaman kullanılıp ne zaman kullanılmayacağı bir muhakeme meselesidir. Olay biliniyorsa ve ne yapıldığı konusunda şüphe yoksa anlatmak gerekmez; hasım anlatmışsa da, onu çürütmeyeceksek, anlatmak gerekmez. Anlatmak gerektiğinde ise şüphe ve suçlama doğuracak, aleyhimize olacak şeylerin peşine hararetle düşmeyecek, elden geldiğince onlardan kısacağız. Yoksa Crassus'un olsa olsa aptallıkla değil hainlikle olacağını düşündüğü şey, davaya zarar vermek, başımıza gelir. Çünkü olayın ihtiyatla mı yoksa tersi bir biçimde mi anlatıldığı bütün davanın sonucunu ilgilendirir; zira anlatı konuşmanın geri kalanının kaynağıdır.
Sed quando utendum sit aut non sit narratione, id est consili; neque enim si nota res est nec dubium quid gestum sit, narrare oportet, nec si adversarius narravit, nisi si refellemus; ac si quando erit narrandum, nec illa, quae suspicionem et crimen efficient contraque nos erunt, acriter persequemur et, quicquid potuerit, detrahemus; ne illud, quod Crassus, si quando fiat, perfidia, non stultitia fieri putat, ut causae noceamus, accidat. Nam ad summam totius causae pertinet, caute an contra demonstrata res sit, quod omnis orationis reliquae fons est narratio.
2.331Sonra dava ortaya konur. Burada neyin tartışma konusu olduğuna bakmak gerekir. Ardından davanın dayanakları, bir yandan karşı tarafınkileri zayıflatıp bir yandan kendininkileri güçlendirerek birlikte sunulmalıdır. Çünkü davalarda bir iddiayı kanıtlamaya yarayan konuşmanın tek bir yolu vardır; bu yol hem kanıtlamayı hem çürütmeyi gerektirir. Ama kendi delillerini güçlendirmeden karşı tarafın söylediklerini çürütemeyeceğin, onlarınkini çürütmeden de kendininkileri güçlendiremeyeceğin için bunlar hem tabiatça, hem fayda bakımından, hem de işleniş bakımından birbirine bağlıdır.
Sequitur, ut causa ponatur, in quo videndum est, quid in controversiam veniat; tum suggerenda sunt firmamenta causae coniuncte et infirmandis contrariis et tuis confirmandis. Namque una in causis ratio quaedam est eius orationis, quae ad probandam argumentationem valet; ea autem et confirmationem et reprehensionem quaerit; sed quia neque reprehendi, quae contra dicuntur, possunt, nisi tua confirmes, neque haec confirmari, nisi illa reprehendas, idcirco haec et natura et utilitate et tractatione coniuncta sunt.
2.332Bütün konuşma genellikle konuları büyüterek, yargıcı ya alevlendirerek ya da yatıştırarak sonuca bağlanmalıdır. Her şey, hem konuşmanın önceki bölümlerinde hem de en çok sonunda, yargıçların zihinlerini olabildiğince sarsmaya ve bizim çıkarımıza çekmeye yöneltilmelidir.
Omnia autem concludenda sunt plerumque rebus augendis vel inflammando iudice vel mitigando; omniaque cum superioribus orationis locis tum maxime extremo ad mentis iudicum quam maxime permovendas et ad utilitatem nostram vocandas conferenda sunt.
2.333Artık öğüt konuşmaları ya da övgü konuşmaları hakkında verilecek kuralları ayırmamız için bir sebep yok gibi görünüyor; çünkü bunların çoğu ortaktır. Yine de bir şeyi öğütlemek ya da ondan caydırmak bana en ağırbaşlı kişiye düşen bir iş gibi gelir. Çünkü en büyük konularda görüşünü açıklamak, bilge, dürüst ve belagatli bir adamın işidir; öyle ki zihninle önceden görebilesin, otoritenle onaylatabilesin, konuşmanla ikna edebilesin. Senatoda bunlar daha az gösterişle yapılmalıdır; çünkü orası bilge bir meclistir, pek çok başkasına da konuşma fırsatı bırakmak, zekâ gösterisi yapıyormuş şüphesinden de kaçınmak gerekir.
Neque sane iam causa videtur esse cur secernamus ea praecepta, quae de suasionibus tradenda sunt aut laudationibus, sunt enim pleraque communia, sed tamen suadere aliquid aut dissuadere gravissimae mihi personae videtur esse; nam et sapientis est consilium explicare suum de maximis rebus et honesti et diserti, ut mente providere, auctoritate probare, oratione persuadere possis. Atque haec in senatu minore apparatu agenda sunt; sapiens enim est consilium multisque aliis dicendi relinquendus locus, vitanda etiam ingeni ostentationis suspicio:
2.334Halk toplantısı ise konuşmanın bütün gücünü kaldırır ve ağırbaşlılık, çeşitlilik ister. Öyleyse öğüt verirken hiçbir şey itibardan daha çok arzu edilmez. Çünkü faydayı arayan kişi, öğüt verenin en çok ne istediğini değil, dinleyenin bazen neyi daha çok izlediğini görür. Hele bu kadar ünlü bir devlette itibarın her şeyden çok aranması gerektiğini düşünmeyen kimse yoktur; ama fayda ihmal edilirse itibarın da korunamayacağı korkusu işin altında yattığında çoğu zaman fayda galip gelir.
contio capit omnem vim orationis et gravitatem varietatemque desiderat. Ergo in suadendo nihil est optabilius quam dignitas; nam qui utilitatem petit, non quid maxime velit suasor, sed quid interdum magis sequatur, videt. Nemo est enim, praesertim in tam clara civitate, quin putet expetendam maxime dignitatem, sed vincit utilitas plerumque, cum subest ille timor ea neglecta ne dignitatem quidem posse retineri.
2.335İnsanların görüşleri arasındaki anlaşmazlık ya hangisinin daha faydalı olduğu üzerinedir; ya da bunda anlaşıldığında bile ahlâken güzel olanın mı yoksa faydalı olanın mı gözetilmesi gerektiği tartışılır. Bunlar çoğu zaman birbiriyle çatışıyor gibi göründüğü için, faydayı savunan barışın, zenginliğin, gücün, vergilerin, askerî korunmanın ve faydasını yararlılıkla ölçtüğümüz öteki şeylerin nimetlerini, aynı şekilde bunların zıtlarının sakıncalarını sayacaktır. İtibara yönelten ise tehlikeyle birlikte bile şanlı olan atalarımızın örneklerini toplayacak, gelecek kuşaklardaki ölümsüz hatırayı büyütecek, faydanın övgüden doğduğunu ve her zaman itibarla bir arada olduğunu savunacaktır.
Controversia autem est inter hominum sententias aut in illo, utrum sit utilius; aut etiam, cum id convenit, certatur, utrum honestati potius an utilitati consulendum sit; quae quia pugnare inter se saepe videntur, qui utilitatem defendet, enumerabit commoda pacis, opum, potentiae, vectigalium, praesidi militum, ceterarum rerum, quarum fructum utilitate metimur, itemque incommoda contrariorum; qui ad dignitatem impellit, maiorum exempla, quae erant vel cum periculo gloriosa, conliget, posteritatis immortalem memoriam augebit, utilitatem ex laude nasci defendet semperque eam cum dignitate esse coniunctam.
2.336Ama her iki durumda da en çok sorulması gereken, neyin yapılıp neyin yapılamayacağı, neyin zorunlu olup neyin olmadığıdır. Çünkü bir şeyin yapılamayacağı anlaşılırsa ya da bir zorunluluk ileri sürülürse bütün müzakere kesilir. Başkaları görmezken bunu gösteren kişi en çok şeyi görmüş olur.
Sed quid fieri possit aut non possit quidque etiam sit necesse aut non sit, in utraque re maxime est quaerendum; inciditur enim omnis deliberatio, si intellegitur non posse fieri aut si necessitas adfertur; et qui id docuit non videntibus aliis, is plurimum vidit.
2.337Devlet hakkında öğüt vermenin başı devleti tanımaktır; inandırıcı konuşmanın başı ise devletin âdetlerini tanımaktır. Bunlar sık sık değiştiği için konuşmanın türü de sık sık değiştirilmelidir. Belagatin gücü hemen hemen tek olsa da halkın itibarı en yüksek, devletin davası en ağır, kalabalığın heyecanları en büyük olduğu için daha görkemli, daha parlak bir konuşma türü kullanmak gerekiyor gibi görünür. Konuşmanın en büyük kısmı gönülleri harekete geçirmeye ayrılmalıdır: Bazen bir teşvikle ya da bir hatırlatmayla onları umuda veya korkuya, arzuya veya şana yöneltmek; çoğu zaman da düşüncesizlikten, öfkeden, umuttan, haksızlıktan, kıskançlıktan, zalimlikten geri çevirmek gerekir.
Ad consilium autem de re publica dandum caput est nosse rem publicam; ad dicendum vero probabiliter nosse mores civitatis, qui quia crebro mutantur, genus quoque orationis est saepe mutandum; et quamquam una fere vis est eloquentiae, tamen quia summa dignitas est populi, gravissima causa rei publicae, maximi motus multitudinis, genus quoque dicendi grandius quoddam et inlustrius esse adhibendum videtur; maximaque pars orationis admovenda est ad animorum motus non numquam aut cohortatione aut commemoratione aliqua aut in spem aut in metum aut ad cupiditatem aut ad gloriam concitandos, saepe etiam a temeritate, iracundia, spe, iniuria, invidia, crudelitate revocandos.
2.338Halk toplantısı hatibin âdeta en büyük sahnesi gibi göründüğü için, tabiatın kendisi bizi daha süslü bir konuşma türüne kışkırtır. Çünkü kalabalığın öyle bir gücü vardır ki flütçü flütsüz nasıl çalamazsa, hatip de kendisini dinleyen bir kalabalık olmadan belagatli olamaz.
Fit autem ut, quia maxima quasi oratoris scaena videatur contionis esse, natura ipsa ad ornatius dicendi genus excitemur; habet enim multitudo vim quandam talem, ut, quem ad modum tibicen sine tibiis canere, sic orator sine multitudine audiente eloquens esse non possit.
2.339Halkın önünde pek çok ve çeşitli sürçme olabileceği için, halkın aleyhte bağırışlarından kaçınmak gerekir. Bunlar ya konuşmadaki bir hatadan doğar—bir şey sert, kibirli, çirkin, bayağı ya da bir ruh kusurundan kaynaklanmış gibi söylendiğinde—ya kişilere duyulan kırgınlıktan veya kıskançlıktan doğar; bu da ya haklıdır ya da suçlamadan ve dedikodudan kaynaklanır; ya konu hoşa gitmediğinde, ya da kalabalık kendi arzusunun veya korkusunun bir heyecanı içindeyken. Bu dört sebebe karşı dört ilaç konur: otoritesi varsa azarlama; bir tür daha yumuşak azarlama olan uyarı; dinlerlerse onaylayacaklarına dair bir vaat; bir de yalvarma, ki zayıftır ama bazen faydalıdır.
Et cum sint populares multi variique lapsus, vitanda est acclamatio adversa populi, quae aut orationis peccato aliquo excitatur, si aspere, si arroganter, si turpiter, si sordide, si quo animi vitio dictum esse aliquid videtur, aut hominum offensione vel invidia, quae aut iusta est aut ex criminatione atque fama, aut res si displicet, aut si est in aliquo motu suae cupiditatis aut metus multitudo. His quattuor causis totidem medicinae opponuntur: tum obiurgatio, si est auctoritas; tum admonitio quasi lenior obiurgatio; tum promissio, si audierint, probaturos; tum deprecatio, quod est infirmum, sed non numquam utile.
2.340Nükte, çabukluk ve itibarsız olmayan, zarif kısa bir söz hiçbir yerde bundan daha faydalı değildir. Çünkü kalabalık yerinde, kısa, keskin ve neşeli bir sözle asık yüzlülükten, çoğu zaman da öfkeden bu kadar kolay uzaklaştırılır.
Her iki dava türünde neyi izlediğimi, neden kaçındığımı, neyi gözettiğimi ve davalarda genel olarak hangi yolu tuttuğumu elimden geldiğince size hemen hemen anlattım.
Nullo autem loco plus facetiae prosunt et celeritas et breve aliquod dictum nec sine dignitate et cum lepore; nihil enim tam facile quam multitudo a tristitia et saepe ab acerbitate commode et breviter et acute et hilare dicto deducitur. Exposui fere, ut potui, vobis in utroque genere causarum quae sequi solerem, quae fugere, quae spectare quaque omnino in causis ratione versari.
2.341Başta âdeta kurallarımızdan ayırdığım üçüncü tür, övgü konuşmaları da zor değildir. Ama hem çok daha ağır ve daha bol, hakkında kimsenin neredeyse kural vermediği pek çok konuşma türü olduğu için, hem de biz övgü konuşmalarını pek fazla kullanmadığımız için bu konunun tamamını ayırıyordum. Yunanlar da övgü konuşmalarını forumdaki bu fayda için değil, daha çok okunmak, zevk vermek ya da bir adamı yüceltmek için yazmışlardır; Themistokles'in, Aristeides'in, Agesilaos'un, Epameinondas'ın, Philippos'un, İskender'in ve başkalarının övüldüğü kitapları vardır. Bizim forumda kullandığımız övgü konuşmalarımız ise ya bir tanıklığın çıplak ve süssüz kısalığını taşır ya da cenaze toplantısı için yazılır; bu da konuşmanın övgüsüne hiç elverişli değildir. Yine de bazen kullanmak, hatta bazen yazmak gerektiği için—mesela Gaius Laelius'un, dayısı Africanus'u öven Quintus Tubero için yazdığı gibi, ya da bizim de Yunan âdetine göre birini yüceltmek için istediğimiz kişileri övebilmemiz için—bu konu bizim tarafımızdan da işlensin.
Nec illud tertium laudationum genus est difficile, quod ego initio quasi a praeceptis nostris secreveram; sed et quia multa sunt orationum genera et graviora et maioris copiae, de quibus nemo fere praeciperet, et quod nos laudationibus non ita multum uti soleremus, totum hunc segregabam locum; ipsi enim Graeci magis legendi et delectationis aut hominis alicuius ornandi quam utilitatis huius forensis causa laudationes scriptitaverunt; quorum sunt libri, quibus Themistocles, Aristides, Agesilaus, Epaminondas, Philippus, Alexander aliique laudantur; nostrae laudationes, quibus in foro utimur, aut testimoni brevitatem habent nudam atque inornatam aut scribuntur ad funebrem contionem, quae ad orationis laudem minime accommodata est. Sed tamen, quoniam est utendum aliquando, non numquam etiam scribendum, vel ut Q. Tuberoni Africanum avunculum laudanti scripsit C. Laelius, vel ut nosmet ipsi ornandi causa Graecorum more, si quos velimus, laudare possimus, sit a nobis quoque tractatus hic locus.
2.342Öyleyse açıktır ki bir insanda bazı şeyler dilenecek, bazı şeyler övülecek şeylerdir. Soy, güzellik, güç, kudret, zenginlik ve talihin dışarıdan ya da bedene verdiği öteki şeyler gerçek övgüyü kendilerinde taşımaz; gerçek övgünün yalnız fazilete borçlu olduğu düşünülür. Ama fazilet en çok bu şeylerin kullanılmasında ve ölçülü tutulmasında görüldüğü için, tabiatın ve talihin bu nimetleri de övgü konuşmalarında işlenmelidir. Bunlarda en büyük övgü şudur: iktidardayken kendini yükseltmemiş olmak, para karşısında küstahlaşmamış olmak, talihin bolluğu yüzünden kendini başkalarından üstün tutmamış olmak; öyle ki kudret ve servet kibre ve şehvete değil, iyiliğe ve ölçülülüğe imkân ve malzeme vermiş görünsün.
Perspicuum est igitur alia esse in homine optanda, alia laudanda: genus, forma, vires, opes, divitiae cetera, quae fortuna dat aut extrinsecus aut corpori, non habent in se veram laudem, quae deberi virtuti uni putatur; sed tamen, quod ipsa virtus in earum rerum usu et moderatione maxime cernitur, tractanda in laudationibus etiam haec sunt naturae et fortunae bona; in quibus est summa laus non extulisse se in potestate, non fuisse insolentem in pecunia, non se praetulisse aliis propter abundantiam fortunae, ut opes et copiae non superbiae videantur ac libidini, sed bonitati ac moderationi facultatem et materiam dedisse.
2.343Fazilet ise kendi başına övgüye layık olduğu, onsuz hiçbir şey övülemeyeceği hâlde, birkaç kısma ayrılır ve bunların bazısı övgüye ötekinden daha elverişlidir. Bazı faziletler insanların huylarında, bir tür yumuşaklıkta ve iyilikseverlikte bulunuyor gibi görünür; bazıları ise bir zekâ yeteneğinde ya da ruhun büyüklüğünde ve gücünde. Merhamet, adalet, cömertlik, sadakat, ortak tehlikeler karşısında cesaret övgü konuşmalarında dinlenmesi hoş şeylerdir.
Virtus autem, quae est per se ipsa laudabilis et sine qua nihil laudari potest, tamen habet pluris partis, quarum alia est alia ad laudationem aptior; sunt enim aliae virtutes, quae videntur in moribus hominum et quadam comitate ac beneficentia positae; aliae, quae in ingeni aliqua facultate aut animi magnitudine ac robore; nam clementia, iustitia, benignitas, fides, fortitudo in periculis communibus iucunda est auditu in laudationibus;
2.344Çünkü bütün bu faziletlerin, onlara sahip olanlardan çok insan soyuna yararlı olduğu düşünülür. Bilgelik, bütün insan işlerini önemsiz ve hiç sayan ruh büyüklüğü, bir şeyler bulup tasarlamadaki zekâ gücü ve belagatin kendisi daha az hayranlık uyandırmaz ama daha az hoşnutluk verir; çünkü bunlar önünde övgü yaptığımız kişilerden çok övdüğümüz kişileri süslüyor ve koruyor gibi görünür. Yine de övgüde bu fazilet türleri de birleştirilmelidir; çünkü insanların kulakları faziletteki hoş ve sevimli şeylerin yanında hayranlık uyandıran şeylerin de övülmesine katlanır.
omnes enim hae virtutes non tam ipsis, qui eas habent, quam generi hominum fructuosae putantur. Sapientia et magnitudo animi, qua omnes res humanae tenues ac pro nihilo putantur, et in excogitando vis quaedam ingeni et ipsa eloquentia admirationis habet non minus, iucunditatis minus: ipsos enim magis videntur, quos laudamus, quam illos, apud quos laudamus, ornare ac tueri. Sed tamen in laudando iungenda sunt etiam haec genera virtutum; ferunt enim aures hominum cum illa, quae iucunda et grata, tum etiam illa, quae mirabilia sunt in virtute, laudari.
2.345Her faziletin belirli bir vazifesi ve görevi olduğu, her birine de kendine özgü bir övgü borçlu olunduğu için, adaleti överken övülen kişinin sadakatle, hakkaniyetle ya da bu türden bir vazifeyle ne yaptığı açıklanmalıdır. Aynı şekilde öteki faziletlerde de yapılan işler her faziletin türüne, gücüne ve adına uydurulacaktır.
Et quoniam singularum virtutum sunt certa quaedam officia ac munera et sua cuique virtuti laus propria debetur, erit explicandum in laude iustitiae, quid cum fide, quid cum aequabilitate, quid cum eius modi aliquo officio is, qui laudabitur, fecerit; itemque in ceteris res gestae ad cuiusque virtutis genus et vim et nomen accommodabuntur.
2.346Cesur adamların hiçbir çıkar ve ödül gözetmeden giriştiği anlaşılan işlerin övgüsü en hoş karşılanandır. Kendi emekleri ve tehlikeleri pahasına girişilenler ise övgü için en bol malzemeyi verir; çünkü hem en süslü biçimde anlatılabilir hem de en kolay dinlenir. Zira üstün bir adamın fazileti nihayet başkalarına yararlı, kendisine ise ya zahmetli ya tehlikeli ya da en azından karşılıksız olan fazilet gibi görünür. Talihin darbelerine bilgece katlanmak, talih karşısında yıkılmamak, zor durumlarda itibarını korumak da genellikle büyük ve hayranlık uyandırıcı bir övgü sayılır.
Gratissima autem laus eorum factorum habetur, quae suscepta videntur a viris fortibus sine emolumento ac praemio; quae vero etiam cum labore ac periculo ipsorum, haec habent uberrimam copiam ad laudandum, quod et dici ornatissime possunt et audiri facillime; ea enim denique virtus esse videtur praestantis viri, quae est fructuosa aliis, ipsi aut laboriosa aut periculosa aut certe gratuita. Magna etiam illa laus et admirabilis videri solet tulisse casus sapienter adversos, non fractum esse fortuna, retinuisse in rebus asperis dignitatem;
2.347Bununla birlikte elde edilen makamlar, faziletin ödülü olarak verilen kararlar, insanların hükmüyle onaylanmış işler de övgüyü süsler. Bunlarda saadetin kendisini bile ölümsüz tanrıların hükmüne bağlamak övgü konuşmasına yakışır. Seçilecek işler ya büyüklükleriyle üstün, ya yenilikleriyle ilk, ya da türleri bakımından eşsiz olmalıdır; çünkü küçük, alışılmış, bayağı işler genellikle hayranlığa, hatta hiçbir övgüye layık görülmez.
neque tamen illa non ornant, habiti honores, decreta virtutis praemia, res gestae iudiciis hominum comprobatae; in quibus etiam felicitatem ipsam deorum immortalium iudicio tribui laudationis est. Sumendae autem res erunt aut magnitudine praestabiles aut novitate primae aut genere ipso singulares; neque enim parvae neque usitatae neque vulgares admiratione aut omnino laude dignae videri solent.
2.348Övgü konuşmasında öteki üstün adamlarla karşılaştırma da çok parlaktır. Bu tür hakkında söyleyeceğimi belirttiğimden biraz fazlasını söylemek istedim. Bu konuşmanın tamamında ele aldığım forum kullanımı yüzünden değil, daha çok şunu görmeniz için: Övgü konuşmaları hatibin vazifesine giriyorsa—ki bunu kimse inkâr etmez—hatibin, onsuz övgü yapılamayacak olan bütün faziletlerin bilgisine sahip olması zorunludur.
Est etiam cum ceteris praestantibus viris comparatio in laudatione praeclara. De quo genere libitum mihi est paulo plura quam ostenderam dicere, non tam propter usum forensem, qui est a me omni hoc sermone tractatus, quam ut hoc videretis, si laudationes essent in oratoris officio, quod nemo negat, oratori virtutum omnium cognitionem, sine qua laudatio effici non possit, esse necessariam.
2.349Kınamanın kurallarının da zıt kusurlardan alınacağı açıktır. Aynı zamanda şu da göz önündedir: İyi bir adam faziletlerin bilgisi olmadan yerinde ve bol bir biçimde övülemeyeceği gibi, kötü bir adam da kusurların bilgisi olmadan yeterince belirgin ve sert biçimde damgalanıp kınanamaz. Övmenin de kınamanın da bu kanıt yerlerini her dava türünde sık sık kullanmamız gerekir.
Iam vituperandi praecepta contrariis ex vitiis sumenda esse perspicuum est; simul est illud ante oculos, nec bonum virum proprie et copiose laudari sine virtutum nec improbum notari ac vituperari sine vitiorum cognitione satis insignite atque aspere posse. Atque his locis et laudandi et vituperandi saepe nobis est utendum in omni genere causarum.
2.350Konuları bulmak ve düzenlemek hakkında ne düşündüğümü öğrendiniz. Crassus'un yükünü hafifletmek ve ona bunları süsleyecek şeylerden başka tartışacak bir şey bırakmamak için hafıza hakkında da bir şeyler ekleyeceğim.
Crassus: Devam et; çünkü seni artık bir usta olarak tanımaktan, nihayet o gizleme örtülerinden sıyrılmış, çıplak hâlde görmekten memnunum. Bana hiçbir şey ya da pek az şey bırakman da çok iyi oluyor, hoşuma gidiyor.
Habetis de inveniendis rebus disponendisque quid sentiam; adiungam etiam de memoria, ut labore Crassum levem neque ei quicquam aliud, de quo disserat, relinquam nisi ea, quibus haec exornentur. Perge vero, inquit Crassus libenter enim te cognitum iam artificem aliquandoque evolutum illis integumentis dissimulationis tuae nudatumque perspicio; et quod mihi nihil aut non multum relinquis, percommode facis estque mihi gratum.
2.351Antonius: Sana ne kadar bıraktığım senin elinde olacak. Gerçekten davranmak istersen sana her şeyi bırakıyorum; bilmezden gelmek istersen bunları nasıl memnun edeceğine sen bakarsın. Ama konuya döneyim: Ben hafıza sanatı yerine unutma sanatını tercih edecek kadar Themistokles'in zekâsına sahip değilim. Hafıza sanatını ilk ortaya koyduğu söylenen Keoslu Simonides'e de minnettarım.
Iam istuc, quantum tibi ego reliquerim, inquit Antonius erit in tua potestate; si enim vere agere volueris, omnia tibi relinquo; sin dissimulare, tu quem ad modum his satis facias, videris. Sed, ut ad rem redeam, non sum tanto ego inquit ingenio, quanto Themistocles fuit, ut oblivionis artem quam memoriae malim; gratiamque habeo Simonidi illi Cio, quem primum ferunt artem memoriae protulisse.
2.352Anlatıldığına göre Simonides Thessalia'da Krannon'da varlıklı ve soylu bir adam olan Skopas'ın evinde yemekteymiş. Onun için yazdığı, şairlerin âdetine göre süs olsun diye içinde Kastor'la Polluks hakkında pek çok dize bulunan şiiri okuyunca Skopas çok cimri bir tavırla Simonides'e o şiir için anlaştıkları ücretin yarısını vereceğini söylemiş; geri kalanını, isterse, kendisi kadar övdüğü Tyndareos oğullarından istemesini söylemiş.
Dicunt enim, cum cenaret Crannone in Thessalia Simonides apud Scopam fortunatum hominem et nobilem cecinissetque id carmen, quod in eum scripsisset, in quo multa ornandi causa poetarum more in Castorem scripta et Pollucem fuissent, nimis illum sordide Simonidi dixisse se dimidium eius ei, quod pactus esset, pro illo carmine daturum; reliquum a suis Tyndaridis, quos aeque laudasset, peteret, si ei videretur.
2.353Anlatıldığına göre az sonra Simonides'e dışarı çıkması haber verilmiş: Kapıda iki genç duruyormuş ve onu ısrarla çağırıyorlarmış. Simonides kalkmış, dışarı çıkmış, kimseyi görmemiş. Bu arada Skopas'ın yemek yediği oda çökmüş; Skopas akrabalarıyla birlikte enkazın altında kalıp ölmüş. Yakınları onları gömmek istemişler, ama ezilmiş cesetleri hiçbir şekilde birbirinden ayıramamışlar. Simonides her birinin nerede uzandığını hatırladığı için, her birinin gömülmesi için kimin kim olduğunu göstermiş. O zaman bundan esinlenerek hafızaya en çok ışık tutanın düzen olduğunu bulduğu söylenir.
Paulo post esse ferunt nuntiatum Simonidi, ut prodiret; iuvenis stare ad ianuam duo quosdam, qui eum magno opere evocarent; surrexisse illum, prodisse, vidisse neminem: hoc interim spatio conclave illud, ubi epularetur Scopas, concidisse; ea ruina ipsum cum cognatis oppressum suis interisse: quos cum humare vellent sui neque possent obtritos internoscere ullo modo, Simonides dicitur ex eo, quod meminisset quo eorum loco quisque cubuisset, demonstrator unius cuiusque sepeliendi fuisse; hac tum re admonitus invenisse fertur ordinem esse maxime, qui memoriae lumen adferret.
2.354Bu yüzden zekânın bu yanını çalıştıranların yerler seçmesi, hafızada tutmak istedikleri şeyleri zihinde suretlendirip bu yerlere yerleştirmesi gerekir. Böylece yerlerin sırası şeylerin sırasını koruyacak, şeylerin suretleri de şeylerin kendisini gösterecek; yerleri balmumu tablet yerine, suretleri de harfler yerine kullanmış olacağız.
Itaque eis, qui hanc partem ingeni exercerent, locos esse capiendos et ea, quae memoria tenere vellent effingenda animo atque in eis locis conlocanda; sic fore, ut ordinem rerum locorum ordo conservaret, res autem ipsas rerum effigies notaret atque ut locis pro cera, simulacris pro litteris uteremur.
2.355Hafızanın hatibe ne kazandırdığını, ne kadar faydası, ne kadar gücü olduğunu söylememe ne gerek var? Davayı üstlenirken öğrendiklerini, kendi düşündüklerini akılda tutmak mı? Bütün düşüncelerin zihne çakılmış olması mı? Bütün kelime donanımının düzene konmuş olması mı? Bilgi aldığın kişiyi ya da cevap vermen gereken kişiyi öyle dinlemek ki konuşmayı kulaklarına dökmüyor, zihnine yazıyorlarmış gibi görünsünler mi? Bu yüzden yalnız hafızası güçlü olanlar neyi, ne ölçüde, nasıl söyleyeceklerini, neye cevap verdiklerini, geriye ne kaldığını bilirler. Bunlar bir zamanlar kendi yürüttükleri başka davalardan pek çok şeyi, başkalarından duydukları pek çok şeyi de hatırlarlar.
Qui sit autem oratori memoriae fructus, quanta utilitas, quanta vis, quid me attinet dicere? tenere, quae didiceris in accipienda causa, quae ipse cogitaris? omnis fixas esse in animo sententias? omnem descriptum verborum apparatum? ita audire vel eum, unde discas, vel eum, cui respondendum sit, ut illi non infundere in auris tuas orationem, sed in animo videantur inscribere? Itaque soli qui memoria vigent, sciunt quid et quatenus et quo modo dicturi sint, quid responderint, quid supersit: eidemque multa ex aliis causis aliquando a se acta, multa ab aliis audita meminerunt.
2.356Bu yüzden itiraf ediyorum ki daha önce sözünü ettiğim bütün şeylerde olduğu gibi bu nimette de başlıca etken tabiattır. Ama bütün bu konuşma sanatı—ya da bir sanatın sureti ve benzeri—zekâmızda hiçbir parçası bulunmayan bir şeyi bütünüyle doğurup yaratmaz; içimizde zaten doğmuş ve yaratılmış olan şeyleri büyütüp güçlendirir.
Qua re confiteor equidem huius boni naturam esse principem, sicut earum rerum, de quibus ante locutus sum, omnium; sed haec ars tota dicendi, sive artis imago quaedam et similitudo est, habet hanc vim, non ut totum aliquid, cuius in ingeniis nostris pars nulla sit, pariat et procreet, verum ut ea, quae sunt orta iam in nobis et procreata, educet atque confirmet;
2.357Yine de hemen hiç kimsenin hafızası, konular düzenlenip işaretlenmeden bütün kelimelerin ya da düşüncelerin sırasını kavrayacak kadar keskin değildir; hiç kimseninki de bu alışkanlıktan ve alıştırmadan hiç yardım görmeyecek kadar kör değildir. Bunu ister Simonides ister başka biri bulmuş olsun, şunu akıllıca görmüştür: Zihnimizde en çok his yoluyla aktarılıp basılmış şeyler suretlenir; bütün hislerimiz içinde en keskini de görme hissidir. Bu yüzden kulakla ya da düşünceyle algılanan şeyler gözlerin aracılığıyla da zihne emanet edilirse en kolay akılda tutulabilir. Böylece kör ve görmenin hükmünden uzak şeyleri bir tür biçim, suret ve şekil öyle işaretler ki düşünerek güçlükle kavrayabildiğimiz şeyleri bakarak âdeta elimizde tutarız.
verum tamen neque tam acri memoria fere quisquam est, ut, non dispositis notatisque rebus, ordinem verborum omnium aut sententiarum complectatur, neque vero tam hebeti, ut nihil hac consuetudine et exercitatione adiuvetur. Vidit enim hoc prudenter sive Simonides sive alius quis invenit, ea maxime animis effingi nostris, quae essent a sensu tradita atque impressa; acerrimum autem ex omnibus nostris sensibus esse sensum videndi; qua re facillime animo teneri posse ea, quae perciperentur auribus aut cogitatione, si etiam commendatione oculorum animis traderentur; ut res caecas et ab aspectus iudicio remotas conformatio quaedam et imago et figura ita notaret, ut ea, quae cogitando complecti vix possemus, intuendo quasi teneremus.
2.358Görülebilen her şey gibi bu biçimlerin ve cisimlerin de bir yere ihtiyacı vardır; çünkü cisim yer olmadan düşünülemez. Bilinen ve herkesçe yaygın bir konuda uzun ve alışılmadık konuşmamak için kısaca söyleyeyim: Çok sayıda, aydınlık, açık seçik, aralarında ölçülü mesafeler bulunan yerler kullanmak gerekir; suretlerse hareketli, keskin, göze çarpan, akla hemen gelip zihni çabucak çarpabilecek suretler olmalıdır. Bu yeteneği alıştırma verecektir; alışkanlık da ondan doğar. Ayrıca benzer kelimeleri hâllerini değiştirerek ya da parçadan türe aktararak işaretlemek, tek bir kelimenin suretiyle bütün bir düşünceyi canlandırmak da bu yeteneği verir; usta bir ressam gibi yerleri biçimlerin çeşitliliğiyle birbirinden ayırarak.
His autem formis atque corporibus, sicut omnibus, quae sub aspectum veniunt, sede opus est, etenim corpus intellegi sine loco non potest. Qua re ne in re nota et pervulgata multus et insolens sim, locis est utendum multis, inlustribus, explicatis, modicis intervallis; imaginibus autem agentibus, acribus, insignitis, quae occurrere celeriterque percutere animum possint; quam facultatem et exercitatio dabit, ex qua consuetudo gignitur, et similium verborum conversa et immutata casibus aut traducta ex parte ad genus notatio et unius verbi imagine totius sententiae informatio pictoris cuiusdam summi ratione et modo formarum varietate locos distinguentis.
2.359Bizim için daha az gerekli olan kelimelerin hafızası ise daha büyük bir suret çeşitliliğiyle ayırt edilir. Çünkü konuşmanın uzuvlarını eklemler gibi birbirine bağlayan, hiçbir benzetmeyle biçimlendirilemeyen pek çok kelime vardır; bunların her zaman kullanacağımız suretlerini uydurmamız gerekir. Konuların hafızası ise hatibe özgüdür. Bunu iyi yerleştirilmiş tek tek kişilerle işaretleyebiliriz; böylece düşünceleri suretlerle, sırayı yerlerle kavrarız.
Sed verborum memoria, quae minus est nobis necessaria, maiore imaginum varietate distinguitur; multa enim sunt verba, quae quasi articuli conectunt membra orationis, quae formari similitudine nulla possunt; eorum fingendae sunt nobis imagines, quibus semper utamur; rerum memoria propria est oratoris; eam singulis personis bene positis notare possumus, ut sententias imaginibus, ordinem locis comprehendamus.
2.360Tembellerin söylediği gibi, hafızanın suretlerin ağırlığı altında ezildiği, tabiatın kendi başına tutabileceği şeyi bile karanlığa gömdüğü doğru değildir. Çünkü ben son derece üstün, neredeyse ilahi hafızalı adamlar gördüm: Atina'da Kharmadas'ı, Asya'da bugün hâlâ yaşadığı söylenen Skepsisli Metrodoros'u. İkisi de, hatırlamak istedikleri şeyleri, sahip oldukları yerlere suretlerle, balmumuna harflerle yazar gibi yazdıklarını söylerdi. Bu yüzden tabiatta hiç hafıza yoksa bu alıştırmayla hafıza kazılıp çıkarılamaz; ama gizli duruyorsa elbette dışarı çağrılmalıdır.
Neque verum est, quod ab inertibus dicitur, opprimi memoriam imaginum pondere et obscurari etiam id, quod per se natura tenere potuisset: vidi enim ego summos homines et divina prope memoria, Athenis Charmadam, in Asia, quem vivere hodie aiunt, Scepsium Metrodorum, quorum uterque tamquam litteris in cera, sic se aiebat imaginibus in eis locis, quos haberet, quae meminisse vellet, perscribere. Qua re hac exercitatione non eruenda memoria est, si est nulla naturalis; sed certe, si latet, evocanda est.
2.361İşte size epey uzun bir konuşma; keşke küstah bir adamın konuşması olmasaydı! Ama hiç değilse pek de utangaç olmayan bir adamın konuşmasıdır; çünkü Catulus, sen ve Lucius Crassus dinlerken konuşma yolu hakkında bu kadar çok şey söyledim. Şu gençlerin yaşı beni belki daha az kaygılandırmalıydı. Ama beni şimdi alışık olmadığım bu geveze tavra hangi sebebin ittiğini öğrenirseniz beni elbette bağışlarsınız.
Habetis sermonem bene longum hominis, utinam non impudentis! Illud quidem certe, non nimis verecundi; qui quidem, cum te, Catule, tum etiam L. Crasso audiente, de dicendi ratione tam multa dixerim; nam istorum aetas minus me fortasse movere debuit. Sed mihi ignoscetis profecto, si modo, quae causa me nunc ad hanc insolitam mihi loquacitatem impulerit, acceperitis.
2.362Catulus: Biz—çünkü kendi adıma ve kardeşim adına cevap veriyorum—seni yalnız bağışlamakla kalmıyor, seviyor ve sana büyük bir minnet duyuyoruz. İnceliğini ve yumuşak huyluluğunu tanırken bu bilgine ve konuşma bolluğuna da hayran kalıyoruz. Ben bir şey daha kazandığımı düşünüyorum: Büyük bir yanılgıdan kurtuldum ve pek çok kişiyle birlikte hep duyduğum o hayretten, davalardaki o ilahi gücünün nereden geldiği hayretinden azat oldum. Çünkü senin bu konulara hiç dokunmadığını sanıyordum; oysa onları büyük bir özenle öğrendiğini, her yerden topladığını, tecrübeden öğrendiklerinle de bir kısmını düzeltip bir kısmını onayladığını görüyorum.
Nos vero, inquit Catulus etenim pro me hoc et pro meo fratre respondeo, non modo tibi ignoscimus, sed te diligimus magnamque tibi habemus gratiam; et cum humanitatem et facilitatem agnoscimus tuam, tum admiramur istam scientiam et copiam. Equidem etiam hoc me adsecutum puto, quod magno sum levatus errore et illa admiratione liberatus, quod multis cum aliis semper admirari solebam, unde esset illa tanta tua in causis divinitas; nec enim te ista attigisse arbitrabar, quae diligentissime cognosse et undique conlegisse usuque doctum partim correxisse video, partim comprobasse;
2.363Bu yüzden belagatine daha az değil, faziletine ve çalışkanlığına da çok daha fazla hayranım. Aynı zamanda zihnimin hükmünün doğrulanmasına seviniyorum; çünkü kimsenin en büyük çaba, emek ve öğrenim olmadan bilgelik ve belagat övgüsüne ulaşamayacağını hep düşünmüşümdür. Ama seni konuşmaya hangi sebebin ittiğini öğrenirsek seni bağışlayacağımızı söylemen ne demek? Bize ve seni büyük bir dikkatle dinleyen bu gençlerin hevesine uymak istemenden başka ne sebep olabilir ki?
neque eo minus eloquentiam tuam et multo magis virtutem et diligentiam admiror et simul gaudeo iudicium animi mei comprobari, quod semper statui neminem sapientiae laudem et eloquentiae sine summo studio et labore et doctrina consequi posse. Sed tamen quidnam est quod dixisti fore, ut tibi ignosceremus, si cognossemus, quae te causa in sermonem impulisset? Quae est enim alia causa, nisi quod nobis et horum adulescentium studio, qui te attentissime audierunt, morem gerere voluisti.
2.364Antonius: Crassus'un bütün bahanelerini elinden almak istedim. Çünkü az önce onun bu tür bir konuşmaya ya utangaçlıkla ya da isteksizce yaklaştığını biliyordum; bu kadar tatlı bir adam için "burun kıvırarak" demek istemiyorum. Ne diyebilir ki? Eski konsül ve eski sansör olduğunu mu? Bizim durumumuz da aynı. Yaşını mı ileri sürecek? Benden dört yaş küçük. Bunları bilmediğini mi? Benim geç, aceleyle, dedikleri gibi artakalan zamanlarda kaptığım şeyleri o çocukluğundan beri, en büyük hevesle, en büyük hocalardan öğrendi. Zekâsından hiç söz etmeyeceğim; onun bir eşi olmadı. Beni konuşurken dinleyen hiç kimse kendini o kadar küçük görmedi ki daha iyi ya da aynı biçimde konuşabileceğini ummasın; Crassus konuşurken ise hiç kimse onun gibi konuşabileceğine güvenecek kadar kibirli olmadı. Bu yüzden böyle değerli adamlar boşuna gelmiş olmasın; Crassus, nihayet seni dinleyelim.
Tum ille adimere inquit omnem recusationem Crasso volui, quem ego paulo ante sciebam vel pudentius vel invitius, nolo enim dicere de tam suavi homine fastidiosius, ad hoc genus sermonis accedere. Quid enim poterit dicere? Consularem se hominem et censorium? Eadem nostra causa est. An aetatem adferet? Quadriennio minor est. An se haec nescire? Quae ego sero, quae cursim arripui, quae subsicivis operis, ut aiunt, iste a puero, summo studio, summis doctoribus. Nihil dicam de ingenio, cui par nemo fuit: etenim me dicentem qui audiret, nemo umquam tam sui despiciens fuit quin speraret aut melius aut eodem modo se posse dicere; Crasso dicente nemo tam arrogans, qui similiter se umquam dicturum esse confideret. Quam ob rem ne frustra hi tales viri venerint, te aliquando, Crasse, audiamus.
2.365Crassus: Antonius, gerçek pek de öyle olmasa da bunların öyle olduğunu kabul etsem bile, bugün bana ya da herhangi birine söylenecek ne bıraktın? Çok sevgili dostlarım, ne düşündüğümü dürüstçe söyleyeceğim: Sık sık bilgili adamları—neden "sık sık" diyorum? Daha doğrusu bazen; çünkü çocukken foruma gelmiş, oradan kuestorluğum dışında hiç uzun süre ayrılmamış biri olarak nasıl sık sık dinleyebilirdim? Yine de, dün de söylediğim gibi, Atina'dayken en bilgili adamları, Asya'da da tam bu konuları tartışırken şu Skepsisli Metrodoros'u dinledim. Ama bu konuşma türünde hiç kimse bana bugün bu adamın konuştuğundan daha bol ve daha ince konuşmuş görünmedi. Durum başka olsaydı ve Antonius'un atladığı bir şey olduğunu görseydim, sizin istediğinizi sezdiğim bir şeyi yapmaktan kaçınacak kadar kaba ve neredeyse insanlıktan uzak olmazdım.
Tum ille ut ita ista esse concedam, inquit Antoni, quae sunt valde secus, quid mihi tandem hodie aut cuiquam homini quod dici possit reliquisti? Dicam enim vere, amicissimi homines, quod sentio: saepe ego doctos homines, quid dico saepe? immo non numquam; saepe enim qui potui, qui puer in forum venerim neque inde umquam diutius quam quaestor afuerim? Sed tamen audivi, ut heri dicebam, et Athenis cum essem, doctissimos viros et in Asia istum ipsum Scepsium Metrodorum, cum de his ipsis rebus disputaret; neque vero mihi quisquam copiosius umquam visus est neque subtilius in hoc genere dicendi quam iste hodie esse versatus: quod si esset aliter et aliquid intellegerem ab Antonio praetermissum, non essem tam inurbanus et paene inhumanus, ut in eo gravarer, quod vos cupere sentirem.
2.366Sulpicius: Crassus, yoksa Antonius'un seninle işi öyle böldüğünü unuttun mu? Kendisi hatibin donanımını anlatacak, ona düzen ve süs vermeyi sana bırakacaktı.
Crassus: Önce, kim Antonius'a hem kısımları ayırma hem de istediğini önce kendisi alma izni verdi? Sonra, eğer doğru anladıysam—çünkü onu çok seve seve dinliyordum—bana iki konuyu birlikte anlatmış gibi göründü.
Cotta: Ama konuşmanın süslerine ve belagatin adını aldığı o övgüye hiç dokunmadı.
Crassus: Demek Antonius kelimeleri bana bıraktı, konunun kendisini kendine aldı.
Tum Sulpicius an ergo inquit oblitus es, Crasse, Antonium ita partitum esse tecum, ut ipse instrumentum oratoris exponeret, tibi eius distinctionem atque ornatum relinqueret? Hic ille primum quis Antonio permisit, inquit ut et partis faceret et utram vellet prior ipse sumeret? Deinde, ego si recte intellexi, cum valde libenter audirem, mihi coniuncte est visus de utraque re dicere. Ille vero inquit Cotta ornamenta orationis non attigit neque eam laudem, ex qua eloquentia nomen suum invenit. Verba igitur inquit Crassus mihi reliquit Antonius, rem ipse sumpsit.
2.367Caesar: Sana daha zor olanı bıraktıysa seni dinlemek istememiz için bir sebebimiz var; daha kolay olanı bıraktıysa senin reddetmen için bir sebebin yok.
Catulus: Crassus, bugün yanında kalırsak isteğimize uyacağını söylemiştin; bunun sözünle hiç ilgisi olmadığını mı düşünüyorsun?
Bunun üzerine Cotta gülerek şöyle demiş:
Cotta: Crassus, sana hak verebilirdim; ama dikkat et, Catulus işe bir dinî vecibe de katmış olmasın. Bu, sansörün işidir; böyle bir şeye düşmenin eski bir sansöre ne kadar yakışacağını sen de görüyorsun.
Crassus: Peki, nasıl isterseniz. Ama şimdi, saat ilerlediğine göre, bence kalkıp dinlenelim; öğleden sonra, sizin için uygunsa, bir şeyler konuşuruz; yeter ki yarına ertelemeyi tercih etmeyin.
Hepsi onu ya hemen ya da kendisi öğleden sonrayı tercih ederse, yine de olabildiğince erken dinlemek istediklerini söylemişler.
Tum Caesar si, quod difficilius est, id tibi reliquit, est nobis inquit causa, cur te audire cupiamus; sin, quod facilius, tibi causa non est, cur recuses. Et Catulus quid, quod dixisti, inquit Crasse, si hodie apud te maneremus, te morem nobis esse gesturum, nihilne ad fidem tuam putas pertinere? Tum Cotta ridens possem tibi, inquit Crasse, concedere: sed vide ne quid Catulus attulerit religionis: opus hoc censorium est, id autem committere vides quam homini censorio conveniat. Agite vero inquit ut vultis. Sed nunc quidem, quoniam est id temporis, surgendum censeo et requiescendum; post meridiem, si ita vobis est commodum, loquemur aliquid, nisi forte in crastinum differre mavultis. Omnes se vel statim vel si ipse post meridiem mallet, quam primum tamen audire velle dixerunt.