III. Kitap
3.1Sevgili kardeşim Quintus, Antonius'un tartışmasından sonra Crassus'un yaptığı konuşmayı aktarıp bu üçüncü kitaba emanet etmeye girişince, acı bir hatıra gönlümdeki eski kaygıyı ve sıkıntıyı tazeledi. Çünkü Lucius Crassus'un ölümsüzlüğe layık o zekâsı, o inceliği, o fazileti, bu kitapta ve bir önceki kitapta anlatılan günden ancak on gün sonra ani bir ölümle söndü.
Instituenti mihi, Quinte frater, eum sermonem referre et mandare huic tertio libro, quem post Antoni disputationem Crassus habuisset, acerba sane recordatio veterem animi curam molestiamque renovavit. Nam illud immortalitate dignum ingenium, illa humanitas, illa virtus L. Crassi morte exstincta subita est vix diebus decem post eum diem, qui hoc et superiore libro continetur.
3.2Crassus tiyatro oyunlarının son günü Roma'ya döndüğünde, Philippus'un halk toplantısında yaptığı söylenen konuşmadan çok sarsılmıştı. Philippus'un, kendisinin başka bir çare araması gerektiğini, bu senatoyla devleti yönetemeyeceğini söylediği kesindi. Eylül'ün İdus'u günü sabah Drusus'un çağrısıyla hem Crassus hem kalabalık bir senato meclis binasına geldi. Orada Drusus Philippus'tan pek çok yakındıktan sonra, bir konsülün halk toplantısında bu zümreye bu kadar ağır bir biçimde saldırmasını senatonun gündemine getirdi.
Ut enim Romam rediit extremo ludorum scaenicorum die, vehementer commotus oratione ea, quae ferebatur habita esse in contione a Philippo, quem dixisse constabat videndum sibi esse aliud consilium; illo senatu se rem publicam gerere non posse, mane Idibus Septembribus et ille et senatus frequens vocatu Drusi in curiam venit; ibi cum Drusus multa de Philippo questus esset, rettulit ad senatum de illo ipso, quod in eum ordinem consul tam graviter in contione esset invectus.
3.3Burada, en bilge insanlar arasında sık sık üzerinde birleşildiğini gördüğüm gibi, Crassus her özenli konuşmasından sonra hemen her zaman daha iyi konuşmadığı düşünülen biri olsa da, o gün herkesin oybirliğiyle şuna hükmedilmişti: Crassus ötekileri hep geçmişti; ama o gün kendini de geçmişti. Senatonun talihsizliğine ve öksüzlüğüne ağıt yaktı: İyi bir baba ya da güvenilir bir vasi gibi davranması gereken konsül, bu zümrenin itibar mirasını alçak bir haydut gibi yağmalıyordu. Kendi tedbirleriyle devleti mahvettikten sonra senatonun tedbirini devletten uzaklaştırmasına da şaşmamak gerektiğini söyledi.
Hic, ut saepe inter homines sapientissimos constare vidi, quamquam hoc Crasso, cum aliquid accuratius dixisset, semper fere contigisset, ut numquam dixisse melius putaretur, tamen omnium consensu sic esse tum iudicatum ceteros a Crasso semper omnis, illo autem die etiam ipsum a se superatum. Deploravit enim casum atque orbitatem senatus, cuius ordinis a consule, qui quasi parens bonus aut tutor fidelis esse deberet, tamquam ab aliquo nefario praedone diriperetur patrimonium dignitatis; neque vero esse mirandum, si, cum suis consiliis rem publicam profligasset, consilium senatus a re publica repudiaret.
3.4Crassus hem şiddetli, hem belagatli, hem de direnmekte son derece cesur bir adam olan Philippus'a âdeta kelimelerden meşaleler yaklaştırınca, Philippus buna katlanamadı, şiddetle öfkelendi ve rehin aldırarak Crassus'u cezalandırmaya kalkıştı. Anlatıldığına göre Crassus tam bu noktada ilahi sözler söyledi. Kendisinin senatör sayılmadığı bir adamı konsül saymadığını söyledi: "Sen bütün zümrenin otoritesini bir rehin sayıp onu Roma halkının gözü önünde parçaladıktan sonra beni bu rehinlerle mi korkutacağını sanıyorsun? Lucius Crassus'u cezalandırmak istiyorsan parçalaman gereken bunlar değil; kesip koparman gereken bu dildir; o koparılsa bile benim hürriyetim nefesimin kendisiyle senin keyfine karşı koyacaktır."
Hic cum homini et vehementi et diserto et in primis forti ad resistendum Philippo quasi quasdam verborum faces admovisset, non tulit ille et graviter exarsit pigneribusque ablatis Crassum instituit coercere. Quo quidem ipso in loco multa a Crasso divinitus dicta esse ferebantur, cum sibi illum consulem esse negaret, cui senator ipse non esset. An tu, cum omnem auctoritatem universi ordinis pro pignere putaris eamque in conspectu populi Romani concideris, me his existimas pigneribus terreri? Non tibi illa sunt caedenda, si L. Crassum vis coercere: haec tibi est incidenda lingua, qua vel evulsa spiritu ipso libidinem tuam libertas mea refutabit.
3.5O sırada ruhunun, zekâsının ve gücünün en şiddetli gerginliğiyle pek çok şey söylediği kesindi. Kalabalık senatonun benimsediği karar önerisini de en süslü ve en ağırbaşlı kelimelerle o dile getirmişti: Roma halkı müsterih olsun; senato devlete hiçbir zaman ne tedbirini ne de sadakatini esirgemiştir. Yazılı senato kararlarında görüldüğü gibi, kararın yazımında da hazır bulunmuştu.
Permulta tum vehementissima contentione animi, ingeni, virium ab eo dicta esse constabat sententiamque eam, quam senatus frequens secutus est ornatissimis et gravissimis verbis, ut populo Romano satis fieret, numquam senatus neque consilium rei publicae neque fidem defuisse ab eo dictam et eundem, id quod in auctoritatibus perscriptis exstat, scribendo adfuisse.
3.6Bu, ilahi adamın âdeta kuğu ötüşü, son sesi ve son konuşmasıydı. Onun ölümünden sonra meclis binasına sanki onu bekliyormuş gibi gidip son kez durduğu o yerin izine bakardık. Çünkü işittiğimize göre konuşurken böğrüne bir ağrı girmiş, ardından da çok terlemişti. Bundan sonra titremeye başlamış, ateşle eve dönmüş ve yedinci gün böğür ağrısıyla tükenip gitmişti.
Illa tamquam cycnea fuit divini hominis vox et oratio, quam quasi exspectantes post eius interitum veniebamus in curiam, ut vestigium illud ipsum, in quo ille postremum institisset, contueremur: namque tum latus ei dicenti condoluisse sudoremque multum consecutum esse audiebamus; ex quo cum cohorruisset, cum febri domum rediit dieque septimo lateris dolore consumptus est.
3.7Ey insanların aldatıcı umudu, kırılgan talihi ve boş çabalarımız! Bunlar çoğu zaman yolun ortasında kırılıp çöker ya da daha limanı göremeden yolda batar. Crassus'un hayatı makam peşinde koşmanın zahmetiyle meşgul olduğu sürece, makamın meyvesinden ve devlet içindeki itibardan çok özel hizmetleriyle ve zekâsının şanıyla parlamıştı. Makam basamaklarını tamamladıktan sonra herkesin onayıyla ona en yüksek otoriteye giden yolu açan ilk yıl ise ölümle bütün umudunu ve hayatının bütün tasarılarını alt üst etti.
O fallacem hominum spem fragilemque fortunam et inanis nostras contentiones, quae medio in spatio saepe franguntur et corruunt aut ante in ipso cursu obruuntur, quam portum conspicere potuerunt! Nam quam diu Crassi fuit ambitionis labore vita districta, tam diu privatis magis officiis et ingeni laude floruit quam fructu amplitudinis aut rei publicae dignitate; qui autem annus ei primus ab honorum perfunctione aditum omnium concessu ad summam auctoritatem dabat, is eius omnem spem atque omnia vitae consilia morte pervertit.
3.8Bu yakınları için yas, vatanı için acı, bütün iyi insanlar için ağır bir kayıptı. Ama devletin başına sonradan gelen felaketler öyleydi ki bana ölümsüz tanrılar Lucius Crassus'tan hayatı almamış, ona ölümü bağışlamış gibi geliyor. Savaşla tutuşmuş İtalya'yı, nefretle yanan senatoyu, alçakça bir suçla yargılanan devletin önde gelenlerini, kızının yasını, damadının sürgününü, Gaius Marius'un en acı kaçışını, onun dönüşünden sonraki o en zalim katliamı, kısacası kendisinin en parlak döneminde herkesi açık ara geçtiği o devletin her bakımdan çirkinleştirilmesini görmedi.
Fuit hoc luctuosum suis, acerbum patriae, grave bonis omnibus; sed ei tamen rem publicam casus secuti sunt, ut mihi non erepta L. Crasso a dis immortalibus vita, sed donata mors esse videatur. Non vidit flagrantem bello Italiam, non ardentem invidia senatum, non sceleris nefarii principes civitatis reos, non luctum filiae, non exsilium generi, non acerbissimam C. Mari fugam, non illam post reditum eius caedem omnium crudelissimam, non denique in omni genere deformatam eam civitatem, in qua ipse florentissima multum omnibus praestitisset.
3.9Madem düşüncemde talihin gücüne ve değişkenliğine dokundum, konuşmam daha uzağa savrulmayacak, hemen hemen aktarmaya giriştiğimiz bu konuşmada yer alan adamlarla sınırlı kalacak. Çünkü o zaman onunla neredeyse son kez konuşmuş olan bu adamların akıbetini hatırlayan kim, pek çok kişinin sık sık ağladığı Lucius Crassus'un ölümüne haklı olarak mesut bir ölüm demez? Her türlü övgüde üstün bir adam olan Quintus Catulus'un, kendisi için esenlik değil sürgün ve kaçış dilediği hâlde kendi canına kıymaya zorlandığını hatırlıyoruz.
Et quoniam attigi cogitatione vim varietatemque fortunae, non vagabitur oratio mea longius atque eis fere ipsis definietur viris, qui hoc sermone, quem referre suscepimus, continentur. Quis enim non iure beatam L. Crassi mortem illam, quae est a multis saepe defleta, dixerit, cum horum ipsorum sit, qui tum cum illo postremum fere conlocuti sunt, eventum recordatus? Tenemus enim memoria Q. Catulum, virum omni laude praestantem, cum sibi non incolumem fortunam, sed exsilium et fugam deprecaretur, esse coactum, ut vita se ipse privaret.
3.10Marcus Antonius'un, pek çok kişinin başını kurtarmış olan o başı, konsülken devleti en büyük kararlılıkla savunduğu, sansörken komutan ganimetleriyle süslediği o kürsünün tam üzerine kondu. Ondan pek uzak olmayan bir yerde, Etrüsklü konuk dostunun alçaklığıyla ele verilen Gaius Iulius'un başı, kardeşi Lucius Iulius'un başıyla birlikte yatıyordu. Öyle ki bunları görmeyen Crassus hem devletle birlikte yaşamış hem de onunla birlikte sönmüş gibi görünür. Çünkü yakını, büyük ruhlu Publius Crassus'un kendi eliyle öldüğünü de, meslektaşı başrahibin kanının Vesta heykelinin üzerine sıçradığını da görmedi. Onun vatanına beslediği duygular düşünülürse, en büyük düşmanı Gaius Carbo'nun aynı gün uğradığı alçakça ölüm bile onu kedere boğardı.
Iam M. Antoni in eis ipsis rostris, in quibus ille rem publicam constantissime consul defenderat quaeque censor imperatoriis manubiis ornarat, positum caput illud fuit, a quo erant multorum capita servata; neque vero longe ab eo C. Iuli caput hospitis Etrusci scelere proditum cum L. Iuli fratris capite iacuit, ut ille, qui haec non vidit, et vixisse cum re publica pariter et cum illa simul exstinctus esse videatur. Neque enim propinquum suum, maximi animi virum, P. Crassum, suapte interfectum manu neque conlegae sui, pontificis maximi, sanguine simulacrum Vestae respersum esse vidit; cui maerori, qua mente ille in patriam fuit, etiam C. Carbonis, inimicissimi hominis, eodem illo die mors fuisset nefaria;
3.11O zaman genç olup kendilerini Crassus'a adamış olanların korkunç ve acıklı akıbetlerini de görmedi. Bunlardan Cotta'yı Crassus parlak bir durumda bırakmıştı; ama Crassus'un ölümünden birkaç gün sonra nefret yüzünden tribünlükten uzaklaştırıldı ve ondan birkaç ay sonra şehirden kovuldu. Aynı nefretin alevi içinde bulunmuş olan Sulpicius ise tribünlüğü sırasında, özel bir kişiyken en yakın ilişkiler içinde yaşadığı insanları her türlü itibardan yoksun bırakmaya kalkıştı. Belagatin en yüksek şanına doğru çiçeklenirken kılıçla canı alındı ve düşüncesizliğinin cezası devlete büyük bir kötülük vermeden ödetilmedi.
non vidit eorum ipsorum, qui tum adulescentes Crasso se dicarant, horribilis miserosque casus; ex quibus Cotta, quem ille florentem reliquerat, paucis diebus post mortem Crassi depulsus per invidiam tribunatu non multis ab eo tempore mensibus eiectus est e civitate; Sulpicius autem, qui in eadem invidiae flamma fuisset, quibuscum privatus coniunctissime vixerat, hos in tribunatu spoliare instituit omni dignitate; cui quidem ad summam gloriam eloquentiae efflorescenti ferro erepta vita est et poena temeritatis non sine magno rei publicae malo constituta.
3.12Crassus, ben senin hem hayatının çiçeği hem ölümünün yerinde zamanlaması bakımından ilahi bir takdirle hem süslendiğini hem de söndürüldüğünü düşünüyorum. Çünkü ruhunun faziletine ve kararlılığına göre ya iç savaşta kılıcın zalimliğine katlanman gerekecekti; ya da bir talih seni ölümün dehşetinden kurtarsaydı, aynı talih seni vatanın cenazelerini seyretmeye zorlayacaktı. Yalnız kötülerin tahakkümü değil, vatandaş katliamıyla karıştığı için iyilerin zaferi de seni kedere boğacaktı.
Ego vero te, Crasse, cum vitae flore tum mortis opportunitate divino consilio et ornatum et exstinctum esse arbitror; nam tibi aut pro virtute animi constantiaque tua civilis ferri subeunda fuit crudelitas aut, si qua te fortuna ab atrocitate mortis vindicasset, eadem esse te funerum patriae spectatorem coegisset; neque solum tibi improborum dominatus, sed etiam propter admixtam civium caedem bonorum victoria maerori fuisset.
3.13Sevgili kardeşim Quintus, hem daha önce sözünü ettiğim kişilerin akıbetlerini hem de devlete beslediğimiz inanılmaz ve eşsiz sevgi yüzünden kendimizin katlandığı ve yaşadığı şeyleri düşündükçe, senin görüşün bana sık sık doğru ve bilgece görünür. Çünkü en ünlü ve en iyi adamların bu kadar çok, bu kadar büyük ve bu kadar ani felaketleri yüzünden beni hep her türlü çekişmeden ve kavgadan geri çevirmeye çalıştın.
Mihi quidem, Quinte frater, et eorum casus, de quibus ante dixi, et ea, quae nosmet ipsi ob amorem in rem publicam incredibilem et singularem pertulimus ac sensimus, cogitanti sententia saepe tua vera ac sapiens videri solet, qui propter tot tantos tam praecipitisque casus clarissimorum hominum atque optimorum virorum me semper ab omni contentione ac dimicatione revocasti.
3.14Ama artık bunlar elimizde değil, en büyük emeklerimiz de büyük bir şanla telafi edilerek hafifliyor. Öyleyse sıkıntılar yatıştığında yalnız hoş değil, hâlâ üzerimize yapışıkken de bize şifa verebilecek tesellilere yönelelim. Lucius Crassus'un geri kalan, neredeyse son konuşmasını hatıraya geçirelim ve ona, zekâsına hiç denk olmasa da hiç değilse kendi gayretimize uygun, hak ettiği ve borçlu olduğumuz şükranı ödeyelim.
Sed quoniam haec iam neque in integro nobis esse possunt et summi labores nostri magna compensati gloria mitigantur, pergamus ad ea solacia, quae non modo sedatis molestiis iucunda, sed etiam haerentibus salutaria nobis esse possint, sermonemque L. Crassi reliquum ac paene postremum memoriae prodamus, atque ei, si nequaquam parem illius ingenio, at pro nostro tamen studio meritam gratiam debitamque referamus.
3.15Hiçbirimiz, neredeyse hepsinde Sokrates'in canlandırıldığı Platon'un harika yazılmış kitaplarını okurken, onlar ilahi bir biçimde yazılmış olsa da hakkında yazıldıkları kişi için daha büyük bir şey sezmeden edemez. Biz de aynı şeyi, bize her konuda en yüksek değeri veren senden değil, bu kitapları eline alacak başkalarından istiyoruz: Lucius Crassus hakkında bizim canlandırabileceğimizden daha büyük bir şey sezsinler.
Neque enim quisquam nostrum, cum libros Platonis mirabiliter scriptos legit, in quibus omnibus fere Socrates exprimitur, non, quamquam illa scripta sunt divinitus, tamen maius quiddam de illo, de quo scripta sunt, suspicatur; quod item nos postulamus non a te quidem, qui nobis omnia summa tribuis, sed a ceteris, qui haec in manus sument, maius ut quiddam de L. Crasso, quam quantum a nobis exprimetur, suspicentur.
3.16Çünkü biz bu konuşmada kendimiz bulunmadık; Gaius Cotta bize bu tartışmanın yalnız ana konularını ve görüşlerini aktarmıştı. Biz de her iki hatibi hangi konuşma türünde tanıdıysak, onların konuşmasında tam da onu taslak hâlinde çizmeye çalıştık. Eğer biri halkın kanaatine kapılıp Antonius'un bizim onu canlandırdığımızdan daha kuru, Crassus'un daha bol konuştuğunu düşünürse, o kişi ya onları dinlememiş ya da hüküm veremeyen biridir. Çünkü daha önce açıkladığım gibi ikisi de hem gayret, zekâ ve öğrenim bakımından herkesten üstündü, hem de kendi türünde kusursuzdu; öyle ki ne Antonius'ta bu konuşma süsü eksikti ne de Crassus'ta taşkındı.
Nos enim, qui ipsi sermoni non interfuissemus et quibus C. Cotta tantum modo locos ac sententias huius disputationis tradidisset, quo in genere orationis utrumque oratorem cognoveramus, id ipsum sumus in eorum sermone adumbrare conati: quod si quis erit, qui ductus opinione vulgi aut Antonium ieiuniorem aut Crassum pleniorem fuisse putet, quam quo modo a nobis uterque inductus est, is erit ex eis, qui aut illos non audierit aut iudicare non possit; nam fuit uterque, ut exposui antea, cum studio atque ingenio et doctrina praestans omnibus, tum in suo genere perfectus, ut neque in Antonio deesset hic ornatus orationis neque in Crasso redundaret.
3.17Cotta'nın anlattığına göre öğleden önce dağılıp biraz dinlendiklerinde özellikle şunu fark etmiş: Crassus bütün öğle vaktini en keskin ve en yoğun düşünceye vermiş. Cotta, Crassus'un konuşması gerektiğinde yüzünün nasıl olduğunu, düşünürken gözlerini nasıl diktiğini iyi bildiği ve en büyük davalarda sık sık gördüğü için, ötekiler dinlenirken bile bile Crassus'un bir divan koydurup uzandığı oturma salonuna gitmiş. Onu düşünceye dalmış görünce hemen geri çekilmiş; o sessizlik içinde yaklaşık iki saat geçmiş. Sonra gün öğleden sonraya dönerken hepsi Crassus'un yanına gelmişler.
Caesar: Ne dersin Crassus, gidip oturalım mı? Gerçi seni sıkıştırmaya değil, yalnız hatırlatmaya geldik.
Ut igitur ante meridiem discesserunt paulumque requierunt, in primis hoc a se Cotta animadversum esse dicebat, omne illud tempus meridianum Crassum in acerrima atque attentissima cogitatione posuisse seseque, qui vultum eius, cum ei dicendum esset, obtutumque oculorum in cogitando probe nosset atque in maximis causis saepe vidisset, tum dedita opera quiescentibus aliis in eam exedram venisse, in qua Crassus posito lectulo recubuisset, cumque eum defixum in cogitatione esse sensisset, statim recessisse atque in eo silentio duas horas fere esse consumptas. Deinde cum omnes inclinato iam in posmeridianum tempus die venissent ad Crassum, quid est, Crasse, inquit Iulius imusne sessum? Etsi admonitum venimus te, non flagitatum.
3.18Crassus: Beni, hele size karşı bu borcu daha uzun süre ödemeden bırakabileceğimi düşünecek kadar yüzsüz mü sanıyorsunuz?
Caesar: Peki, hangi yer olsun? Korunun ortası hoşuna gider mi? Orası çok gölgeli ve serin.
Crassus: Olur; orada bu konuşmamıza hiç de uygunsuz olmayan bir oturacak yer var.
Ötekiler de bunu uygun bulunca koruya gidilmiş ve orada dinleme beklentisi büyük bir heyecanla oturulmuş.
Tum Crassus an me tam impudentem esse existimatis, ut vobis hoc praesertim munus putem me diutius posse debere? Quinam igitur inquit ille locus? An in media silva placet? Est enim is maxime et opacus et frigidus. Sane, inquit Crassus etenim est in eo loco sedes huic nostro non importuna sermoni. Cum placuisset idem ceteris, in silvam venitur et ibi magna cum audiendi exspectatione considitur.
3.19Crassus: Sizin otoriteniz ve dostluğunuz, bir de Antonius'un uysallığı, en sağlam davamda bile reddetme özgürlüğümü elimden aldı. Gerçi Antonius tartışmamızı bölüşürken hatibin söylemesi gereken şeyleri kendine aldı, bunların nasıl süsleneceğini açıklamayı da bana bıraktı; ama böylece birbirinden ayrılamayacak şeyleri ayırdı. Çünkü her konuşma konudan ve kelimelerden oluştuğuna göre, konuyu çekip alırsan kelimelerin dayanacak yeri kalmaz, kelimeleri kaldırırsan da konunun ışığı kalmaz.
Tum Crassus cum auctoritas atque amicitia vestra tum Antoni facilitas eripuit inquit mihi in optima mea causa libertatem recusandi: quamquam in partienda disputatione nostra, cum sibi de eis, quae dici ab oratore oporteret, sumeret, mihi autem relinqueret, ut explicarem, quem ad modum illa ornari oporteret, ea divisit, quae seiuncta esse non possunt. Nam cum omnis ex re atque verbis constet oratio, neque verba sedem habere possunt, si rem subtraxeris, neque res lumen, si verba semoveris.
3.20Bana kalırsa o eskiler zihinleriyle daha büyük bir şeyi kucaklayıp bizim zekâlarımızın keskinliğinin görebileceğinden çok daha fazlasını görmüşlerdir. Onlar yukarıda ve aşağıda olan bütün bu şeylerin bir olduğunu, tabiatın tek bir gücü ve uyumuyla birbirine bağlandığını söylemişlerdir. Çünkü ötekilerden koparılıp kendi başına var olabilecek ya da ötekiler ondan yoksun kaldığında güçlerini ve sonsuzluklarını koruyabilecekleri hiçbir varlık türü yoktur.
Ac mihi quidem veteres illi maius quiddam animo complexi plus multo etiam vidisse videntur, quam quantum nostrorum ingeniorum acies intueri potest, qui omnia haec, quae supra et subter, unum esse et una vi atque consensione naturae constricta esse dixerunt; nullum est enim genus rerum, quod aut avulsum a ceteris per se ipsum constare aut quo cetera si careant, vim suam atque aeternitatem conservare possint.
3.21Ama bu düşünce insanların hissiyle ya da düşüncesiyle kavranamayacak kadar büyük görünüyorsa, Platon'un şu doğru sözü de vardır ki Catulus, sen bunu elbette duymuşsundur: Hür insana yaraşan ve insanı insan eden bu sanatların bütün öğretisi tek bir ortaklık bağıyla bir arada tutulur. Çünkü şeylerin sebeplerinin ve sonuçlarının bilindiği o düşünme yolunun gücü bir kez kavrandığında, bütün öğretiler arasında âdeta şaşırtıcı bir uyum ve ahenk bulunur.
Sed si haec maior esse ratio videtur, quam ut hominum possit sensu aut cogitatione comprehendi, est etiam illa Platonis vera et tibi, Catule, certe non inaudita vox, omnem doctrinam harum ingenuarum et humanarum artium uno quodam societatis vinculo contineri; ubi enim perspecta vis est rationis eius, qua causae rerum atque exitus cognoscuntur, mirus quidam omnium quasi consensus doctrinarum concentusque reperitur.
3.22Ama bu da yere serilmiş bizlerin başımızı kaldırıp bakabileceğimizden daha yüksek görünüyorsa, hiç değilse benimsediğimiz, mesleğimiz olarak ilan ettiğimiz, üstlendiğimiz şeyi bilmeli ve elde tutmalıyız. Çünkü dün benim de söylediğim, Antonius'un da öğleden önceki konuşmasında birkaç yerde işaret ettiği gibi belagat tektir; tartışmanın hangi kıyısına ya da hangi bölgesine götürülürse götürülsün.
Sed si hoc quoque videtur esse altius, quam ut id nos humi strati suspicere possimus, illud certe tamen, quod amplexi sumus, quod profitemur, quod suscepimus, nosse et tenere debemus. Una est enim, quod et ego hesterno die dixi et aliquot locis antemeridiano sermone significavit Antonius, eloquentia, quascumque in oras disputationis regionesve delata est;
3.23Çünkü ister göğün ister yerin tabiatından söz etsin, ister ilahi ister insani güçten; ister aşağıdan, ister eşit düzeyden, ister yukarıdan konuşsun; ister insanları harekete geçirmek, ister öğretmek, ister caydırmak, ister kışkırtmak, ister geri çevirmek, ister alevlendirmek, ister yatıştırmak için olsun; ister az kişiye ister çok kişiye, ister yabancılar arasında ister kendi yakınlarıyla ister kendi kendine konuşsun—konuşma kaynaklardan değil, derelerden ayrılır; nereye girerse girsin aynı donanım ve süs ona eşlik eder.
nam sive de caeli natura loquitur sive de terrae, sive de divina vi sive de humana, sive ex inferiore loco sive ex aequo sive ex superiore, sive ut impellat homines sive ut doceat sive ut deterreat sive ut concitet sive ut reflectat sive ut incendat sive ut leniat, sive ad paucos sive ad multos sive inter alienos sive cum suis sive secum, rivis est diducta oratio, non fontibus, et, quocumque ingreditur, eodem est instructu ornatuque comitata.
3.24Ama artık yalnız halkın değil, yarım yamalak eğitim görmüş insanların da kanaatleri altında eziliyoruz. Bunlar bütünüyle kavrayamadıkları şeyleri parçalara ayırıp âdeta didikleyerek daha kolay ele alırlar; bedeni ruhtan ayırır gibi kelimeleri düşüncelerden ayırırlar; oysa bunların hiçbiri ötekini öldürmeden olamaz. Bu yüzden konuşmamda bana yüklenenden fazlasını üstlenmeyeceğim. Yalnız kısaca şunu belirteceğim: Kelimelerin süsü, düşünceler üretilip açık seçik ifade edilmeden bulunamaz; kelimelerin ışığı olmadan da parlak bir düşünce olamaz.
Sed quoniam oppressi iam sumus opinionibus non modo vulgi, verum etiam hominum leviter eruditorum, qui, quae complecti tota nequeunt, haec facilius divulsa et quasi discerpta contrectant, et qui tamquam ab animo corpus, sic a sententiis verba seiungunt, quorum sine interitu fieri neutrum potest, non suscipiam oratione mea plus quam mihi imponitur; tantum significabo brevi neque verborum ornatum inveniri posse non partis expressisque sententiis, neque esse ullam sententiam inlustrem sine luce verborum.
3.25Ama konuşmanın neyle süslenip aydınlatıldığını düşündüğüme dokunmaya çalışmadan önce, konuşma türünün bütünü hakkında ne düşündüğümü kısaca ortaya koyacağım.
Bana kalırsa kendi türü içinde birbirine benzemeyen, yine de benzer övgüye layık görülen birçok şeyi barındırmayan hiçbir tabiat yoktur. Kulaklarımızla pek çok şey algılarız; bunlar bizi seslerle hoşnut etse de çoğu zaman o kadar çeşitlidir ki en son duyduğun şey en hoşu gibi görünür. Gözlerimizle neredeyse sayısız haz toplarız; bunlar bizi öyle sarar ki tek bir hissi farklı türlerde hoşnut ederler. Öteki hisleri de birbirine benzemeyen hazlar eğlendirir; öyle ki en üstün tatlılığa hükmetmek zordur.
Sed prius quam illa conor attingere, quibus orationem ornari atque inluminari putem, proponam breviter quid sentiam de universo genere dicendi. Natura nulla est, ut mihi videtur, quae non habeat in suo genere res compluris dissimilis inter se, quae tamen consimili laude dignentur; nam et auribus multa percipimus, quae etsi nos vocibus delectant, tamen ita sunt varia saepe, ut id, quod proximum audias, iucundissimum esse videatur; et oculis conliguntur paene innumerabiles voluptates, quae nos ita capiunt, ut unum sensum in dissimili genere delectent; et reliquos sensus voluptates oblectant dispares, ut sit difficile iudicium excellentis maxime suavitatis.
3.26Şeylerin tabiatında bulunan bu durum sanatlara da aktarılabilir. Heykel sanatı tektir; Myron, Polykleitos ve Lysippos bu sanatta üstün olmuşlardır. Hepsi birbirine benzemez; ama öyle ki hiçbirinin kendisinden başka biri olmasını istemezsin. Resim sanatı ve yolu tektir; yine de Zeuksis, Aglaophon, Apelles birbirine hiç benzemez ve hiçbirinin kendi sanatında bir eksiği varmış gibi görünmez. Bu âdeta dilsiz sanatlarda bile bu şaşırtıcı ama doğruysa, konuşmada ve dilde ne kadar daha şaşırtıcıdır! Konuşma aynı düşüncelerle ve kelimelerle uğraştığı hâlde en büyük farklılıkları taşır; ama bazıları kınanacak biçimde değil, övülmeye layık oldukları kesin olanlar farklı türlerde övülecek biçimde.
Atque hoc idem, quod est in naturis rerum, transferri potest etiam ad artis; una fingendi est ars, in qua praestantes fuerunt Myro, Polyclitus, Lysippus, qui omnes inter se dissimiles fuerunt, sed ita tamen, ut neminem sui velis esse dissimilem; una est ars ratioque picturae, dissimillimique tamen inter se Zeuxis, Aglaophon, Apelles, neque eorum quisquam est, cui quicquam in arte sua deesse videatur. Et si hoc in his quasi mutis artibus est mirandum et tamen verum, quanto admirabilius in oratione atque in lingua? Quae cum in eisdem sententiis verbisque versetur, summas habet dissimilitudines; non sic, ut alii vituperandi sint, sed ut ei, quos constet esse laudandos, in dispari tamen genere laudentur.
3.27Bunu önce hatiplerle en yakın akrabalığı olan şairlerde görebiliriz. Ennius, Pacuvius ve Accius birbirine ne kadar benzemez; Yunanlarda da Aiskhylos, Sophokles, Euripides! Yine de hepsine, yazdıkları tür farklı olsa da, neredeyse eşit bir övgü verilir.
Atque id primum in poetis cerni licet, quibus est proxima cognatio cum oratoribus: quam sunt inter sese Ennius, Pacuvius Acciusque dissimiles, quam apud Graecos Aeschylus, Sophocles, Euripides, quamquam omnibus par paene laus in dissimili scribendi genere tribuitur!
3.28Şimdi yeteneklerini incelediğimiz o adamlara bakın, dikkatle inceleyin: İsokrates'te tatlılık, Lysias'ta incelik, Hypereides'te keskinlik, Aiskhines'te gürlük, Demosthenes'te güç vardı. Hangisi seçkin değildi ki? Yine de hangisi kendisinden başkasına benziyordu? Africanus'ta ağırbaşlılık, Laelius'ta yumuşaklık, Galba'da sertlik vardı; Carbo'nun ise akıcı ve ahenkli bir konuşması vardı. Bunlardan hangisi kendi zamanında önde gelen bir hatip değildi? Yine de her biri kendi türünde önde geliyordu.
Aspicite nunc eos homines atque intuemini, quorum de facultate quaerimus : suavitatem Isocrates, subtilitatem Lysias, acumen Hyperides, sonitum Aeschines, vim Demosthenes habuit. Quis eorum non egregius? tamen quis cuiusquam nisi sui similis? Gravitatem Africanus, lenitatem Laelius, asperitatem Galba, profluens quiddam habuit Carbo et canorum. Quis horum non princeps temporibus illis fuit? et suo tamen quisque in genere princeps.
3.29Ama madem elimde yaşayan, hazır örnekler var, neden eskileri araştırayım? Şu Catulus'un konuşmasından daha hoş ne geldi kulaklarımıza? O kadar saftır ki Latinceyi neredeyse yalnız o konuşuyormuş gibi görünür; öte yandan o kadar ağırbaşlıdır ki eşsiz itibarın içinde bütün incelik ve zarafet de bulunur. Uzatmayayım: Onu dinlerken şu hükme varırım: Ne eklesen, ne değiştirsen ya da ne çıkarsan daha kusurlu ve daha kötü olacaktır.
Sed quid ego vetera conquiram, cum mihi liceat uti praesentibus exemplis atque vivis? Quid iucundius auribus nostris umquam accidit huius oratione Catuli? quae est pura sic, ut Latine loqui paene solus videatur, sic autem gravis, ut in singulari dignitate omnis tamen adsit humanitas ac lepos. Quid multa? istum audiens equidem sic iudicare soleo, quicquid aut addideris aut mutaris aut detraxeris, vitiosius et deterius futurum.
3.30Peki, bizim şu Caesar konuşmaya yeni bir yol getirmedi mi, neredeyse eşsiz bir konuşma türü ortaya koymadı mı? Ondan başka kim trajik konuları neredeyse komedi gibi, hüzünlü konuları rahatça, ciddi konuları neşeyle, mahkeme konularını neredeyse sahneye yakışan bir zarafetle ele aldı, hem de öyle ki ne konuların büyüklüğü şakayı dışarıda bıraksın ne de nükteler ağırbaşlılığı azaltsın?
Quid, noster hic Caesar nonne novam quandam rationem attulit orationis et dicendi genus induxit prope singulare? Quis umquam res praeter hunc tragicas paene comice, tristis remisse, severas hilare, forensis scaenica prope venustate tractavit atque ita, ut neque iocus magnitudine rerum excluderetur nec gravitas facetiis minueretur?
3.31İşte burada neredeyse yaşıt iki kişi var: Sulpicius ile Cotta. Birbirine bu kadar benzemeyen ne olabilir? Kendi türünde bu kadar üstün olan ne olabilir? Biri cilalı ve incedir, konuyu yerinde ve uygun kelimelerle açıklar; her zaman davaya sıkıca bağlıdır, yargıca neyin kanıtlanması gerektiğini en keskin biçimde gördükten sonra öteki delilleri bırakıp zihnini ve konuşmasını ona diker. Sulpicius ise ruhunun çok güçlü bir atılımıyla, çok dolgun ve gür bir sesle, bedeninin en yüksek gerginliğiyle ve hareketlerinin itibarıyla, kelimelerinin ağırlığı ve bolluğuyla öyledir ki konuşmak için tabiat tarafından en iyi donatılmış tek kişi gibi görünür.
Ecce praesentes duo prope aequales Sulpicius et Cotta. Quid tam inter se dissimile? quid tam in suo genere praestans? Limatus alter et subtilis, rem explicans propriis aptisque verbis; haeret in causa semper et quid iudici probandum sit cum acutissime vidit, omissis ceteris argumentis in eo mentem orationemque defigit; Sulpicius autem fortissimo quodam animi impetu, plenissima et maxima voce, summa contentione corporis et dignitate motus, verborum quoque ea gravitate et copia est, ut unus ad dicendum instructissimus a natura esse videatur.
3.32Şimdi kendimize dönüyorum; çünkü insanların konuşmalarında hep âdeta bir yarışma yargısına çağrılacak biçimde karşılaştırıldık. Konuşmada benimle Antonius kadar birbirine benzemeyen ne olabilir? O öyle bir hatiptir ki ondan daha üstün bir şey olamaz; ben ise kendimden memnun olmasam da karşılaştırmada en çok onunla yan yana konuyorum. Antonius'un konuşma türünün nasıl olduğunu görüyor musunuz? Güçlü, şiddetli, davayı yürütürken heyecanlı; önceden tahkim edilmiş ve davanın her yanından çevrilmiş; keskin, sivri, açık seçik; her konuda üzerinde durur, onurlu bir biçimde geri çekilir, şiddetle kovalar; korkutur, yalvarır; konuşmasında en büyük çeşitlilik vardır ve kulaklarımızı hiç usandırmaz.
Ad nosmet ipsos iam revertor, quoniam sic fuimus semper comparati, ut hominum sermonibus quasi in aliquod contentionis iudicium vocaremur. Quid tam dissimile quam ego in dicendo et Antonius? cum ille is sit orator, ut nihil eo possit esse praestantius, ego autem, quamquam memet mei paenitet, cum hoc maxime tamen in comparatione coniungar. Videtisne, genus hoc quod sit Antoni? Forte, vehemens, commotum in agendo, praemunitum et ex omni parte causae saeptum, acre, acutum, enucleatum, in sua quaque re commorans, honeste cedens, acriter insequens, terrens, supplicans, summa orationis varietate, nulla nostrarum aurium satietate.
3.33Ben ise konuşmada nasıl biriysem—çünkü size bir sayıya giriyormuşum gibi görünüyorum—onun türünden kesinlikle çok uzağım. Bunun nasıl bir şey olduğunu söylemek bana düşmez; çünkü kimse kendini pek tanımaz ve herkes kendisi hakkında en zor hükmü verir. Yine de bu farklılık hareketlerimin ölçülülüğünden anlaşılabilir; bir de genellikle ilk adımı attığım izlerin üzerinde konuşmamı bitirmemden; bir de kelimeleri seçerken benden epey büyük bir emek ve özenin çekilmesinden: Çünkü konuşma biraz bayağı olursa beklentiye ve sessizliğe layık görünmeyeceğinden korkarım.
Nos autem, quicumque in dicendo sumus, quoniam esse aliquo in numero vobis videmur, certe tamen ab huius multum genere distamus; quod quale sit, non est meum dicere, propterea quod minime sibi quisque notus est et difficillime de se quisque sentit; sed tamen dissimilitudo intellegi potest et ex motus mei mediocritate et ex eo, quod, quibus vestigiis primum institi, in eis fere soleo perorare et quod aliquanto me maior in verbis eligendis labor et cura torquet verentem, ne, si paulo obsoletior fuerit oratio, non digna exspectatione et silentio fuisse videatur.
3.34Burada bulunan bizlerde bu kadar büyük farklılıklar varsa, her birine özgü şeyler bu kadar belirginse, bu çeşitlilik içinde daha iyi olan daha kötü olandan türüyle değil yeteneğiyle ayrılıyorsa ve kendi türünde kusursuz olan her şey övülüyorsa, her yerde bulunan ya da bulunmuş bütün hatipleri kucaklamak istersek ne olur sanırsınız? Neredeyse hatip sayısı kadar konuşma türü bulunmaz mı? Bu tartışmamdan belki şu itiraz akla gelir: Konuşmanın neredeyse sayısız biçimi ve şekli varsa, bunlar suretleri bakımından farklı, türleri bakımından övgüye layıksa, birbirinden ayrılan şeyler aynı kurallarla ve tek bir terbiyeyle biçimlendirilemez.
Quod si in nobis, qui adsumus, tantae dissimilitudines sunt, tam certae res cuiusque propriae et in ea varietate fere melius a deteriore facultate magis quam genere distinguitur atque omne laudatur, quod in suo genere perfectum est, quid censetis, si omnis, qui ubique sunt aut fuerunt oratores, amplecti voluerimus, nonne fore ut, quot oratores, totidem paene reperiantur genera dicendi? Ex qua mea disputatione forsitan occurrat illud, si paene innumerabiles sint quasi formae figuraeque dicendi, specie dispares, genere laudabiles, non posse ea, quae inter se discrepant, eisdem praeceptis atque una institutione formari.
3.35Durum öyle değildir; ama birilerini yetiştiren ve eğitenler her birinin tabiatının onu en çok nereye götürdüğüne büyük bir özenle bakmalıdır. Nitekim âdeta aynı okuldan birbirine benzemeyen ama hepsi övgüye layık öğrencilerin çıktığını görüyoruz; çünkü hocanın terbiyesi her birinin tabiatına uydurulmuştur.
Quod non est ita, diligentissimeque hoc est eis, qui instituunt aliquos atque erudiunt, videndum, quo sua quemque natura maxime ferre videatur. Etenim videmus ex eodem quasi ludo exisse discipulos dissimilis inter se ac tamen laudandos, cum ad cuiusque naturam institutio doctoris accommodaretur.
3.36Öteki sanatları bir yana bırakırsak, bunun en göze çarpan örneği eşsiz bir hoca olan İsokrates'in şu sözüdür: Ephoros'ta mahmuz, Theopompos'ta ise dizgin kullandığını söylerdi. Çünkü birini, kelimelerinin cüretiyle şahlandığı için dizginler, ötekini ise duraksayan ve âdeta utangaç olduğu için kışkırtırdı. Onları birbirine benzer kılmadı; birine yalnız bir şey ekledi, ötekinden de bir şey törpüledi; böylece ikisinde de her birinin tabiatının kaldırabileceği şeyi biçimlendirdi.
Cuius est vel maxime insigne illud exemplum, ut ceteras artis omittamus, quod dicebat Isocrates doctor singularis se calcaribus in Ephoro, contra autem in Theopompo frenis uti solere: alterum enim exsultantem verborum audacia reprimebat alterum cunctantem et quasi verecundantem incitabat. Neque eos similis effecit inter se, sed tantum alteri adfinxit, de altero limavit, ut id conformaret in utroque, quod utriusque natura pateretur.
3.37Bunları önceden söylemem gerekiyordu; öyle ki ortaya koyduğum her şey hepinizin hevesine ve her birinizin konuşmada benimsediği türe uymazsa, benim en çok kendi benimsediğim türü anlattığımı anlayasınız.
Demek ki hatip hem Antonius'un açıkladığı şeyleri işlemeli hem de onları belli bir biçimde söylemelidir. Peki, Latinceyi doğru, açık, süslü konuşmaktan ve ele alınan konu ne olursa olsun ona uygun ve yerinde konuşmaktan daha iyi bir konuşma biçimi hangisidir? Sunuşa ise sonra bakacağım.
Haec eo mihi praedicenda fuerunt, ut, si non omnia, quae proponerentur a me, ad omnium vestrum studium et ad genus id, quod quisque vestrum in dicendo probaret, adhaerescerent, id a me genus exprimi sentiretis, quod maxime mihi ipsi probaretur. Ergo haec et agenda sunt ab oratore, quae explicavit Antonius, et dicenda quodam modo. Quinam igitur dicendi est modus melior, nam de actione post videro, quam ut Latine, ut plane, ut ornate, ut ad id, quodcumque agetur, apte congruenterque dicamus?
3.38Söylediğim ilk iki şey hakkında, yani saf ve açık konuşma hakkında, benden bir yöntem beklendiğini sanmıyorum. Çünkü konuşmayı bilmeyene hitabet öğretmeye kalkışmıyoruz; Latinceyi doğru konuşamayanın süslü konuşacağını ummuyoruz; anlayabileceğimiz şeyi söylemeyenin hayran kalacağımız bir şey söyleyebileceğini de beklemiyoruz. Öyleyse bilinmesi kolay, kullanılması zorunlu olan bu şeyleri bırakalım. Çünkü birincisi okulda harflerle ve çocukluk öğretimiyle verilir; ikincisi ise herkesin ne söylediği anlaşılsın diye kullanılır. Bunun öyle zorunlu olduğunu görüyoruz ki ondan daha az bir şey olamaz.
Atque eorum quidem, quae duo prima dixi, rationem non arbitror exspectari a me puri dilucidique sermonis, neque enim conamur docere eum dicere, qui loqui nesciat; nec sperare, qui Latine non possit, hunc ornate esse dicturum; neque vero, qui non dicat quod intellegamus, hunc posse quod admiremur dicere. Linquamus igitur haec, quae cognitionem habent facilem, usum necessarium. Nam alterum traditur litteris doctrinaque puerili, alterum adhibetur ob eam causam, ut intellegatur quid quisque dicat, quod videmus ita esse necessarium, ut tamen eo minus nihil esse possit.
3.39Ama konuşmanın bütün zarafeti, dilbilgisiyle cilalansa da, hatipleri ve şairleri okumakla artar. Çünkü söylediklerini henüz süsleyemeyen o eskilerin hemen hepsi çok güzel konuşmuştur. Onların diline alışanlar, isteseler bile Latinceyi doğru konuşmaktan başka türlü konuşamazlar. Yine de artık bizim alışkanlığımızın kullanmadığı kelimeleri kullanmamak gerekir; meğer ki, birazdan göstereceğim gibi, süs için ve ölçülü olarak kullanılsın. Eski yazılara gayretle ve uzun süre gömülmüş kişi, alışılmış kelimeleri öyle kullanabilecektir ki en seçkinlerini kullanmış olur.
Sed omnis loquendi elegantia, quamquam expolitur scientia litterarum, tamen augetur legendis oratoribus et poetis; sunt enim illi veteres, qui ornare nondum poterant ea, quae dicebant, omnes prope praeclare locuti; quorum sermone adsuefacti qui erunt, ne cupientes quidem poterunt loqui nisi Latine. Neque tamen erit utendum verbis eis, quibus iam consuetudo nostra non utitur, nisi quando ornandi causa parce, quod ostendam; sed usitatis ita poterit uti, lectissimis ut utatur, is, qui in veteribus erit scriptis studiose et multum volutatus.
3.40Latinceyi doğru konuşmak için yalnız kimsenin haklı olarak kınayamayacağı kelimeleri kullanmaya ve bunları hâl, zaman, cins ve sayı bakımından hiçbir karışıklık, uyumsuzluk ya da yanlış sıralama olmayacak biçimde korumaya dikkat etmek yetmez; dili, soluğu ve sesin tınısını da ayarlamak gerekir.
Atque, ut Latine loquamur, non solum videndum est, ut et verba efferamus ea, quae nemo iure reprehendat, et ea sic et casibus et temporibus et genere et numero conservemus, ut ne quid perturbatum ac discrepans aut praeposterum sit, sed etiam lingua et spiritus et vocis sonus est ipse moderandus.
3.41Harflerin fazla özentili söylenmesini istemem; ihmalle karartılmasını da istemem. Kelimelerin cılız ve cansız çıkmasını istemem; şişirilmiş ve âdeta nefes nefese, fazla tok çıkmasını da istemem. Sesten söz ederken henüz sunuşa ait olan şeyleri değil, bana konuşmayla âdeta bitişik görünen şeyi söylüyorum. Çünkü herkesin kaçınmak istediği belli kusurlar vardır: yumuşak ya da kadınsı bir ses, ya da âdeta ölçüsünü kaçırmış, ahenksiz ve uyumsuz bir ses.
Nolo exprimi litteras putidius, nolo obscurari neglegentius; nolo verba exiliter exanimata exire, nolo inflata et quasi anhelata gravius. Nam de voce nondum ea dico, quae sunt actionis, sed hoc, quod mihi cum sermone quasi coniunctum videtur: sunt enim certa vitia, quae nemo est quin effugere cupiat; mollis vox aut muliebris aut quasi extra modum absona atque absurda.
3.42Bir de bazılarının bile bile peşine düştüğü bir kusur vardır: Kaba ve köylü bir ses bazılarının hoşuna gider; çünkü böyle tınlarsa konuşmalarının eskiliği daha çok koruduğu sanılır. Catulus, senin arkadaşın Lucius Cotta gibi: Bana dilinin ağırlığından ve sesinin köylü tınısından hoşlanıyor gibi geliyor; söylediği şeyin düpedüz köylüce olursa eski görüneceğini düşünüyor. Benim hoşuma gidense senin sesinin tınısı ve inceliğidir. Kelimelerin inceliğinden söz etmiyorum, gerçi bu başlıca şeydir; ama onu kurallar getirir, dilbilgisi öğretir, okuma ve konuşma alışkanlığı pekiştirir. Ben ağızdan çıkan şu tatlılığı kastediyorum; bu tatlılık Yunanlarda Atinalılara nasıl özgüyse, Latin dilinde de en çok bu şehre özgüdür.
Est autem vitium, quod non nulli de industria consectantur: rustica vox et agrestis quosdam delectat, quo magis antiquitatem, si ita sonet, eorum sermo retinere videatur; ut tuus, Catule, sodalis, L. Cotta, gaudere mihi videtur gravitate linguae sonoque vocis agresti et illud, quod loquitur, priscum visum iri putat, si plane fuerit rusticanum. Me autem tuus sonus et subtilitas ista delectat, omitto verborum, quamquam est caput; verum id adfert ratio, docent litterae, confirmat consuetudo et legendi et loquendi; sed hanc dico suavitatem, quae exit ex ore; quae quidem ut apud Graecos Atticorum, sic in Latino sermone huius est urbis maxime propria.
3.43Atina'da Atinalıların kendi öğrenimi çoktan söndü; o şehirde yalnız ilim uğraşlarının yurdu kaldı. Vatandaşları bunlarla ilgilenmez, şehrin adına ve otoritesine bir bakıma kapılmış yabancılar bunların tadını çıkarır. Yine de herhangi bir eğitimsiz Atinalı, en bilgili Asyalıları kelimeleriyle değil sesinin tınısıyla, iyi konuşmaktan çok tatlı konuşmakla kolayca geçer. Bizimkiler edebiyatla Latinlerden daha az ilgilenir; yine de tanıdığınız, edebiyattan en az nasibini almış şu şehirlilerden hiçbiri yoktur ki togalıların en edebiyatlısı Quintus Valerius Soranus'u sesinin yumuşaklığıyla, ağzının tutuluşu ve tınısıyla kolayca geçmesin.
Athenis iam diu doctrina ipsorum Atheniensium interiit, domicilium tantum in illa urbe remanet studiorum, quibus vacant cives, peregrini fruuntur capti quodam modo nomine urbis et auctoritate; tamen eruditissimos homines Asiaticos quivis Atheniensis indoctus non verbis, sed sono vocis nec tam bene quam suaviter loquendo facile superabit. Nostri minus student litteris quam Latini; tamen ex istis, quos nostis, urbanis, in quibus minimum est litterarum, nemo est quin litteratissimum togatorum omnium, Q. Valerium Soranum, lenitate vocis atque ipso oris pressu et sono facile vincat.
3.44Öyleyse Roma soyuna ve şehrine özgü, içinde hiçbir şeyin incitmediği, hoşa gitmediği, göze batmadığı, yabancı tınlamadığı ya da yabancı kokmadığı belirli bir ses olduğuna göre, onu izleyelim ve yalnız köylü sertliğinden değil, yabancı tuhaflığından da kaçınmayı öğrenelim.
Qua re cum sit quaedam certa vox Romani generis urbisque propria, in qua nihil offendi, nihil displicere, nihil animadverti possit, nihil sonare aut olere peregrinum, hanc sequamur neque solum rusticam asperitatem, sed etiam peregrinam insolentiam fugere discamus.
3.45Kayınvalidem Laelia'yı dinlediğimde—çünkü kadınlar bozulmamış eskiliği daha kolay korurlar; pek çok insanın konuşmasından habersiz oldukları için ilk öğrendiklerini hep korurlar—onu dinlerken Plautus'u ya da Naevius'u dinliyormuşum gibi gelir. Sesinin tınısı o kadar düzgün ve yalındır ki hiçbir gösteriş ya da özenti taşımıyor gibi görünür. Buradan babasının, atalarının da öyle konuştuğuna hükmediyorum: sözünü ettiğim adam gibi sert değil, kaba değil, köylüce değil, aralıklı değil; derli toplu, düzgün ve yumuşak.
Equidem cum audio socrum meam Laeliam—facilius enim mulieres incorruptam antiquitatem conservant, quod multorum sermonis expertes ea tenent semper, quae prima didicerunt—sed eam sic audio, ut Plautum mihi aut Naevium videar audire, sono ipso vocis ita recto et simplici est, ut nihil ostentationis aut imitationis adferre videatur; ex quo sic locutum esse eius patrem iudico, sic maiores; non aspere ut ille, quem dixi, non vaste, non rustice, non hiulce, sed presse et aequabiliter et leniter.
3.46Bu yüzden bizim Cotta, ki Sulpicius, sen onun o geniş seslerini bazen taklit ediyorsun—I harfini atıp E'yi iyice açık söylemeni kastediyorum—bana eski hatipleri değil orakçıları taklit ediyor gibi geliyor.
Bunun üzerine Sulpicius'un kendisi de gülümseyince Crassus şöyle demiş:
Crassus: Sizinle şöyle anlaşalım: Madem konuşmamı istediniz, kusurlarınız hakkında da bir şeyler duyacaksınız.
Sulpicius: Keşke! Biz zaten tam bunu istiyoruz; bunu yaparsan sanırım bugün burada pek çok kusurumuzu bırakacağız.
Qua re Cotta noster, cuius tu illa lata, Sulpici, non numquam imitaris, ut Iota litteram tollas et E plenissimum dicas, non mihi oratores antiquos, sed messores videtur imitari. Hic cum adrisisset ipse Sulpicius, sic agam vobiscum inquit Crassus ut quoniam me loqui voluistis, aliquid de vestris vitiis audiatis. Utinam quidem! inquit ille id enim ipsum volumus, idque si feceris, multa, ut arbitror, hic hodie vitia ponemus.
3.47Crassus: Ama Sulpicius, seni kınamam kendim için tehlikesiz değil; çünkü Antonius bana en çok benzeyenin sen olduğunu düşündüğünü söyledi.
Sulpicius: Ama yine o, her birimizde en büyük olan şeyleri taklit etmemizi öğütledi. Bu yüzden korkarım senden ayak yere vurmaktan, birkaç kelimeden ve belki bir hareketten başka bir şey taklit etmedim.
Crassus: O hâlde benden aldığın şeyleri, kendimle alay etmeyeyim diye kınamayacağım—ama bunlar dediğinden çok daha fazla ve çok daha büyüktür. Ama düpedüz sana ait olan ya da birinden taklit yoluyla aldığın şeyler hakkında, bir yer bana hatırlatırsa seni uyaracağım.
At enim non sine meo periculo Crassus inquit possum, Sulpici, te reprehendere, quoniam Antonius mihi te simillimum dixit sibi videri. Tum ille tu vero, quod monuit idem, ut ea, quae in quoque maxima essent, imitaremur; ex quo vereor ne nihil sim tui nisi supplosionem pedis imitatus et pauca quaedam verba et aliquem, si forte, motum. Ergo ista, inquit Crassus quae habes a me, non reprehendo, ne me ipsum inrideam—sunt autem ea multo et plura et maiora, quam dicis—quae autem sunt tua plane aut imitatione ex aliquo expressa, de his te, si qui me forte locus admonuerit, commonebo.
3.48Öyleyse çocukluk öğretiminin verdiği, dilbilgisinin daha ince bilgisinin ve kurallarının ya da günlük ve ev içi konuşma alışkanlığının beslediği, kitapların ve eski hatiplerle şairleri okumanın pekiştirdiği Latinceyi doğru konuşma kurallarını geçelim. Öteki konu üzerinde de, söylediklerimizin anlaşılmasını hangi yollarla sağlayabileceğimizi tartışmak için fazla oyalanmayalım.
Praetereamus igitur praecepta Latine loquendi quae puerilis doctrina tradit et subtilior cognitio ac ratio litterarum alit aut consuetudo sermonis cotidiani ac domestici, libri confirmant et lectio veterum oratorum et poetarum; neque vero in illo altero diutius commoremur, ut disputemus, quibus rebus adsequi possimus, ut ea, quae dicamus, intellegantur:
3.49Bu da elbette şöyle olur: Latinceyi doğru konuşarak; anlatmak ve açıklamak istediğimiz şeyleri yerinde gösteren alışılmış kelimeler kullanarak; çift anlamlı kelimeden ve ifadeden kaçınarak; kelimeleri fazla uzun bir zincirle sürdürmeyerek; benzerlik yüzünden başka şeylerden aktarılan mecazları fazla uzatmayarak; düşünceleri parçalamayarak; zamanları karıştırmayarak; kişileri birbirine katmayarak; sırayı bozmayarak. Uzatmayayım: Bütün iş o kadar kolaydır ki bir avukatın ne söylemek istediğinin, onu tutan kişinin kendi davası hakkında konuşmasından daha zor anlaşılmasına sık sık şaşıp kalırım.
Latine scilicet dicendo, verbis usitatis ac proprie demonstrantibus ea, quae significari ac declarari volemus, sine ambiguo verbo aut sermone, non nimis longa continuatione verborum, non valde productis eis, quae similitudinis causa ex aliis rebus transferuntur, non discerptis sententiis, non praeposteris temporibus, non confusis personis, non perturbato ordine. Quid multa? Tam facilis est tota res, ut mihi permirum saepe videatur, cum difficilius intellegatur, quid patronus velit dicere, quam si ipse ille, qui patronum adhibet, de re sua diceret.
3.50Çünkü bize davalarını getirenler bize çoğu zaman kendileri öyle anlatır ki daha açık konuşulmasını aramazsın. Ama aynı konuları Fufius ya da sizin yaşıtınız Pomponius işlemeye başlar başlamaz, çok dikkat etmezsem ne dediklerini aynı ölçüde anlayamam. Konuşmaları o kadar karışık, o kadar dağınıktır ki hiçbir şey ne birinci ne ikinci sıradadır; kelimelerde öyle bir tuhaflık ve kargaşa vardır ki konulara ışık tutması gereken konuşma karanlık ve zifiri getirir; öyle ki konuşurken bir bakıma kendi seslerini kendileri bastırıyor gibi görünürler.
Isti enim, qui ad nos causas deferunt, ita nos plerumque ipsi docent, ut non desideres planius dici; easdem res autem simul ac Fufius aut vester aequalis Pomponius agere coepit, non aeque quid dicant, nisi admodum attendi, intellego; ita confusa est oratio, ita perturbata, nihil ut sit primum, nihil ut secundum, tantaque insolentia ac turba verborum, ut oratio, quae lumen adhibere rebus debet, ea obscuritatem et tenebras adferat atque ut quodam modo ipsi sibi in dicendo obstrepere videantur.
3.51Ama umarım bunlar hiç değilse siz büyüklere sıkıcı ve bayat gelmiştir; isterseniz geri kalan, epey daha sevimsiz şeylere geçelim.
Antonius: Ama ne kadar başka şeylerle meşgul olduğumuzu görüyorsun—kendimden yola çıkarak tahmin ediyorum—her şeyi bırakıp senin peşinden gidecek kadar. Senin konuşman kaba konular üzerine parlak, kuru konular üzerine dolgun, herkesçe bilinen konular üzerine yeni.
Verum, si placet, quoniam haec satis spero vobis quidem certe maioribus molesta et putida videri, ad reliqua aliquanto odiosiora pergamus. Atqui vides inquit Antonius quam alias res agamus , qui adduci possimus— de me enim conicio—relictis ut rebus omnibus te sectemur; ita de horridis rebus nitida, de ieiunis plena, de pervulgatis nova quaedam est oratio tua.
3.52Crassus: Antonius, az önce koşarak geçtiğim, daha doğrusu neredeyse atladığım iki kısım, Latinceyi doğru konuşmak ve açık konuşmak kolaydı. Geri kalanlar büyük, girift, çeşitli ve ağırdır; zekâya duyulan bütün hayranlık, belagate verilen bütün övgü onlarda yatar. Çünkü hiç kimse bir hatibe Latinceyi doğru konuştuğu için hayran kalmamıştır; aksi olursa onunla alay ederler ve onu yalnız hatip değil, insan bile saymazlar. Hiç kimse orada bulunanların ne dediğini anlayacağı biçimde konuşan birini sözleriyle göklere çıkarmamış, ama bunu daha az yapabileni küçümsemiştir.
Faciles enim, inquit Antoni, partes eae fuerunt duae, quas modo percucurri vel potius paene praeterii, Latine loquendi planeque dicendi; reliquae sunt magnae, implicatae, variae, graves, quibus omnis admiratio ingeni, omnis laus eloquentiae continetur; nemo enim umquam est oratorem, quod Latine loqueretur, admiratus; si est aliter, inrident, neque eum oratorem tantum modo, sed hominem non putant; nemo extulit eum verbis, qui ita dixisset, ut, qui adessent, intellegerent quid diceret, sed contempsit eum, qui minus id facere potuisset.
3.53Öyleyse insanlar neyle ürperir? Kimi konuşurken hayretle seyrederler? Neye bağırırlar? Deyim yerindeyse kimi insanlar arasında bir tanrı sayarlar? Ayrıntılı, açık, bol, hem konular hem kelimeler bakımından parlak konuşanları; konuşmanın kendisinde âdeta bir ritim ve dize kuranları; yani benim süslü dediğim biçimde konuşanları. Konuşmalarını konuların ve kişilerin itibarının gerektirdiği gibi ayarlayanlar da benim yerinde ve uygun dediğim o övgü türünde övülmeye layıktır.
In quo igitur homines exhorrescunt? Quem stupefacti dicentem intuentur? In quo exclamant? Quem deum, ut ita dicam, inter homines putant? Qui distincte, qui explicate, qui abundanter, qui inluminate et rebus et verbis dicunt et in ipsa oratione quasi quendam numerum versumque conficiunt, id est, quod dico, ornate. Qui idem ita moderantur, ut rerum, ut personarum dignitates ferunt, ei sunt in eo genere laudandi laudis, quod ego aptum et congruens nomino.
3.54Antonius böyle konuşanları henüz görmediğini ve belagat adının yalnız onlara verilmesi gerektiğini söyledi. Bu yüzden benim sözüme uyup şu insanların hepsiyle alay edin, onları küçümseyin: Bunlar şimdi retorikçi denen adamların kurallarıyla hitabetin bütün gücünü kavradıklarını sanırlar, ama hangi rolü üstlendiklerini, neyi meslek olarak ilan ettiklerini henüz anlayamamışlardır. Çünkü gerçek hatip insan hayatında bulunan her şeyi araştırmış, dinlemiş, okumuş, tartışmış, ele almış ve evirip çevirmiş olmalıdır; çünkü hatip bu hayatın içinde döner ve onun malzemesi budur.
Qui ita dicerent, eos negavit adhuc se vidisse Antonius et eis hoc nomen dixit eloquentiae solis esse tribuendum. Qua re omnis istos me auctore deridete atque contemnite, qui se horum, qui nunc ita appellantur, rhetorum praeceptis omnem oratoriam vim complexos esse arbitrantur neque adhuc quam personam teneant aut quid profiteantur intellegere potuerunt. Vero enim oratori, quae sunt in hominum vita, quandoquidem in ea versatur orator atque ea est ei subiecta materies, omnia quaesita, audita, lecta, disputata, tractata, agitata esse debent.
3.55Çünkü belagat en yüce faziletlerden biridir. Gerçi bütün faziletler eşit ve denktir; yine de görünüşleri bakımından biri ötekinden daha güzel ve daha parlaktır. Tıpkı konuların bilgisini kucaklayıp zihnin duygularını ve düşüncelerini kelimelerle öyle açıklayan bu güç gibi ki dinleyenleri nereye yönelirse oraya itebilir. Bu güç ne kadar büyükse dürüstlükle ve en yüksek basiretle o kadar sıkı birleştirilmelidir. Bu faziletlerden yoksun olanlara konuşma bolluğunu verirsek onları hatip yapmış olmayız, delilerin eline silah vermiş oluruz.
Est enim eloquentia una quaedam de summis virtutibus; quamquam sunt omnes virtutes aequales et pares, sed tamen est specie alia magis alia formosa et inlustris, sicut haec vis, quae scientiam complexa rerum sensa mentis et consilia sic verbis explicat, ut eos, qui audiant, quocumque incubuerit, possit impellere; quae quo maior est vis, hoc est magis probitate iungenda summaque prudentia; quarum virtutum expertibus si dicendi copiam tradiderimus, non eos quidem oratores effecerimus, sed furentibus quaedam arma dederimus.
3.56Eski Yunanlılar, diyorum, düşünmenin ve düşündüğünü dile getirmenin bu yoluna, bu konuşma gücüne bilgelik derlerdi. O Lykurgoslar, o Pittakoslar, o Solonlar buradan çıktı; bizim Coruncaniuslarımız, Fabriciuslarımız, Catolarımız, Scipiolarımız da onlara benzeyerek böyle oldular: Belki o kadar bilgili değillerdi, ama zihinlerinin atılımı ve iradeleri aynıydı. Başkaları ise aynı basirete sahip oldukları hâlde hayatta neyle uğraşılacağı konusunda başka bir karara vardılar ve huzuru, boş zamanı seçtiler; Pythagoras, Demokritos, Anaksagoras gibi, devlet yönetimini bütünüyle bırakıp kendilerini eşyayı tanımaya verdiler. Bu hayat, sükûneti yüzünden ve insan için hiçbir şeyin daha tatlı olmadığı bilginin kendi lezzeti yüzünden, devletlerin işine yarayacak olandan daha çok kişiyi kendine çekti.
Hanc, inquam, cogitandi pronuntiandique rationem vimque dicendi veteres Graeci sapientiam nominabant; hinc illi Lycurgi, hinc Pittaci, hinc Solones atque ab hac similitudine Coruncanii nostri, Fabricii, Catones, Scipiones fuerunt, non tam fortasse docti, sed impetu mentis simili et voluntate. Eadem autem alii prudentia, sed consilio ad vitae studia dispari quietem atque otium secuti, ut Pythagoras, Democritus, Anaxagoras, a regendis civitatibus totos se ad cognitionem rerum transtulerunt; quae vita propter tranquillitatem et propter ipsius scientiae suavitatem, qua nihil est hominibus iucundius, pluris, quam utile fuit rebus publicis, delectavit.
3.57Böylece en seçkin yaradılışlı insanlar kendilerini bu uğraşa verince, boş ve serbest zamanın o bol imkânı içinde, aşırı boş vakte ve pek verimli zekâlara sahip bu çok bilgili insanlar, gerekenden çok daha fazla şeyi uğraşılması, sorulması ve araştırılması gereken şeyler saydılar. Oysa o eski öğreti hem doğru davranmanın hem iyi konuşmanın öğretmeni gibi görünür; öğretmenler ayrı ayrı değildi, yaşamayı da konuşmayı da aynı kişiler öğretirdi. Homeros'taki Phoiniks gibi: Babası Peleus'un onu genç Akhilleus'a savaşta yoldaş olarak verdiğini, onu hem sözde hatip hem işte eylem adamı yapsın diye verdiğini söyler.
Itaque, ut ei studio se excellentissimis ingeniis homines dediderunt, ex ea summa facultate vacui ac liberi temporis multo plura, quam erat necesse, doctissimi homines otio nimio et ingeniis uberrimis adfluentes curanda sibi esse ac quaerenda et investiganda duxerunt. Nam vetus quidem illa doctrina eadem videtur et recte faciendi et bene dicendi magistra; neque disiuncti doctores, sed eidem erant vivendi praeceptores atque dicendi, ut ille apud Homerum Phoenix, qui se a Peleo patre Achilli iuveni comitem esse datum dicit ad bellum, ut efficeret oratorem verborum actoremque rerum.
3.58Ama nasıl ki her gün durmadan çalışmaya alışmış insanlar hava yüzünden işten alıkonduklarında topa, aşık kemiklerine ya da zarlara yönelir, hatta boş kaldıklarında kendilerine yeni bir oyun bile icat ederlerse, o adamlar da öyle yaptı. Kamu işlerinden, âdeta işten alıkonur gibi, kimi şartlar yüzünden dışlanmış, kimi de kendi isteğiyle tatile çıkmıştı; kimi kendini bütünüyle şairlere, kimi geometricilere, kimi musikicilere verdi; kimileri de, diyalektikçiler gibi, kendilerine yeni bir uğraş ve oyun çıkardılar. Çocukların zihnini insanlığa ve fazilete göre biçimlendirmek için bulunmuş bu sanatlarda bütün vakitlerini, bütün ömürlerini tükettiler.
Sed ut homines labore adsiduo et cotidiano adsueti, cum tempestatis causa opere prohibentur, ad pilam se aut ad talos aut ad tesseras conferunt aut etiam novum sibi ipsi aliquem excogitant in otio ludum, sic illi a negotiis publicis tamquam ab opere aut temporibus exclusi aut voluntate sua feriati totos se alii ad poetas, alii ad geometras, alii ad musicos contulerunt, alii etiam, ut dialectici, novum sibi ipsi studium ludumque pepererunt atque in eis artibus, quae repertae sunt, ut puerorum mentes ad humanitatem fingerentur atque virtutem, omne tempus atque aetates suas consumpserunt.
3.59Bazı kimseler vardı, hem de pek çok: Kimileri devlet işlerinde, birbirinden ayrılamayan o çift yönlü bilgelik, yani hem iş görme hem konuşma bilgeliği sayesinde parlamıştı, Themistokles, Perikles, Theramenes gibi; kimileri de devlet işlerine kendileri pek karışmasalar da aynı bilgeliğin öğretmeniydi, Gorgias, Thrasymakhos, İsokrates gibi. Derken öyle kimseler çıktı ki bilgi ve zekâ bakımından zengin oldukları hâlde siyasî hayattan ve işlerden zihinlerinin verdiği bir yargıyla uzak duruyor, bu konuşma alıştırmasını yerden yere vuruyor ve küçümsüyorlardı.
Sed quod erant quidam eique multi, qui aut in re publica propter ancipitem, quae non potest esse seiuncta, faciendi dicendique sapientiam florerent, ut Themistocles, ut Pericles, ut Theramenes, aut, qui minus ipsi in re publica versarentur, sed huius tamen eiusdem sapientiae doctores essent, ut Gorgias, Thrasymachus, Isocrates, inventi sunt, qui, cum ipsi doctrina et ingeniis abundarent, a re autem civili et a negotiis animi quodam iudicio abhorrerent, hanc dicendi exercitationem exagitarent atque contemnerent;
3.60Bunların başı Sokrates'ti. Bütün bilginlerin tanıklığına ve bütün Yunanistan'ın yargısına göre o, basiret, keskinlik, zarafet ve incelik bakımından olduğu kadar belagat, çeşitlilik ve söz bolluğu bakımından da, hangi yöne dönerse dönsün, herkesin açık ara önündeydi. Şimdi bizim araştırdığımız konuları ele alan, uygulayan ve öğreten kişiler o zamana dek tek bir adla anılıyordu, çünkü en yüce şeylerin bütün bilgisine ve onlarla uğraşmaya felsefe deniyordu. Sokrates bu ortak adı onların elinden aldı ve gerçekte birbirine bağlı olan iki şeyi, bilgece düşünme ilmiyle süslü konuşma ilmini, tartışmalarında birbirinden ayırdı. Sokrates tek satır yazı bırakmamıştı; onun dehasını ve çeşit çeşit konuşmalarını Platon yazılarıyla ölümsüzlüğe teslim etti.
quorum princeps Socrates fuit, is qui omnium eruditorum testimonio totiusque iudicio Graeciae cum prudentia et acumine et venustate et subtilitate tum vero eloquentia, varietate, copia, quam se cumque in partem dedisset omnium fuit facile princeps, eisque, qui haec, quae nunc nos quaerimus, tractarent, agerent, docerent, cum nomine appellarentur uno, quod omnis rerum optimarum cognitio atque in eis exercitatio philosophia nominaretur, hoc commune nomen eripuit sapienterque sentiendi et ornate dicendi scientiam re cohaerentis disputationibus suis separavit; cuius ingenium variosque sermones immortalitati scriptis suis Plato tradidit, cum ipse litteram Socrates nullam reliquisset.
3.61Dil ile yüreğin, deyim yerindeyse, o ayrılığı buradan doğdu: Düpedüz saçma, faydasız ve kınanacak bir ayrılık; öyle ki artık bize kimileri bilge olmayı, kimileri konuşmayı öğretir oldu. Aşağı yukarı hepsi Sokrates'ten çıkmış pek çok filozof vardı; onun çeşitli, birbirinden farklı, her yöne yayılan tartışmalarından her biri başka bir şey kapmıştı. Böylece birbiriyle anlaşamayan, birbirinden epey ayrı ve farklı, âdeta aileler türedi; oysa bütün filozoflar hem Sokratesçi diye anılmak istiyor hem de Sokratesçi olduklarını düşünüyordu.
Hinc discidium illud exstitit quasi linguae atque cordis, absurdum sane et inutile et reprehendendum, ut alii nos sapere, alii dicere docerent. Nam cum essent plures orti fere a Socrate, quod ex illius variis et diversis et in omnem partem diffusis disputationibus alius aliud apprehenderat, proseminatae sunt quasi familiae dissentientes inter se et multum disiunctae et dispares, cum tamen omnes se philosophi Socraticos et dici vellent et esse arbitrarentur.
3.62Önce doğrudan Platon'dan Aristoteles ile Ksenokrates çıktı; biri Peripatetikler, öteki Akademi adını aldı. Sonra Sokrates'in konuşmalarında en çok dayanıklılığı ve sertliği sevmiş olan Antisthenes'ten önce Kinikler, ardından Stoacılar çıktı. Hazza daha yatkın tartışmalardan hoşlanmış olan Aristippos'tan da Kyrene felsefesi doğdu. Aristippos ile ardılları bu felsefeyi açık açık savundular; bugün her şeyi hazla ölçenler ise bunu daha utangaçça yaptıklarından ne küçümsemedikleri ahlâkî değere hakkını verebiliyorlar ne de sarılmak istedikleri hazzı savunabiliyorlar. Kendilerine hemen hepsi Sokratesçi diyen başka filozof türleri de vardı: Eretrialılar, Herillosçular, Megaralılar, Pyrrhoncular; ama bunlar ötekilerin gücü ve tartışmaları karşısında çoktan kırılıp söndü.
Ac primo ab ipso Platone Aristoteles et Xenocrates, quorum alter Peripateticorum, alter Academiae nomen obtinuit, deinde ab Antisthene, qui patientiam et duritiam in Socratico sermone maxime adamarat, Cynici primum, deinde Stoici, tum ab Aristippo, quem illae magis voluptariae disputationes delectarant, Cyrenaica philosophia manavit, quam ille et eius posteri simpliciter defenderunt, hi, qui nunc voluptate omnia metiuntur, dum verecundius id agunt, nec dignitati satis faciunt, quam non aspernantur, nec voluptatem tuentur, quam amplexari volunt. Fuerunt etiam alia genera philosophorum, qui se omnes fere Socraticos esse dicebant, Eretricorum, Erilliorum, Megaricorum, Pyrrhoneorum; sed ea horum vi et disputationibus sunt iam diu fracta et exstincta.
3.63Kalanlar içinde hazzın savunuculuğunu üstlenen felsefe, birine doğru görünse bile, aradığımız adamdan çok uzaktır. Biz bu adamın senatoda, halkın önünde, kamu davalarında devletin yol göstericisi, şehrin yöneticisi, görüşte ve belagatte önder olmasını istiyoruz. Yine de bu felsefeye bizden hiçbir haksızlık gelmeyecek: Girmek istediği yerden kovulmayacak, dilediği gibi kendi küçük bahçelerinde dinlenecek. Orada yumuşacık, nazlı nazlı uzanmış, bizi hatip kürsüsünden, mahkemelerden, senatodan uzaklaşmaya çağırıyor; belki de bilgece, hele devletin şimdiki hâli düşünülürse.
Ex illis autem quae remanent, ea philosophia, quae suscepit patrocinium voluptatis, etsi cui vera videatur, procul abest tamen ab eo viro, quem quaerimus et quem auctorem publici consili et regendae civitatis ducem et sententiae atque eloquentiae principem in senatu, in populo, in causis publicis esse volumus. Nec ulla tamen ei philosophiae fiet iniuria a nobis; non enim repelletur inde, quo adgredi cupiet, sed in hortulis quiescet suis, ubi vult, ubi etiam recubans molliter et delicate nos avocat a Rostris, a iudiciis, a curia, fortasse sapienter, hac praesertim re publica.
3.64Ama ben şimdi hangi felsefenin en doğru olduğunu değil, hatibe en yakın olanın hangisi olduğunu soruyorum. Bu yüzden onları hiç hakaret etmeden uğurlayalım; çünkü hem iyi adamlardır hem de kendilerine öyle göründüğüne göre mesutturlar. Onlara yalnız şunu hatırlatalım: Bilgenin devlet işlerine karışmaması gerektiği sözünü, en doğru söz bile olsa, bir sır gibi içlerinde saklasınlar. Çünkü bunu bize ve en iyi insanlara kabul ettirirlerse en çok istedikleri şeye, rahat ve boş kalmaya, kendileri de kavuşamayacaklar.
Verum ego non quaero nunc, quae sit philosophia verissima, sed quae oratori coniuncta maxime; qua re istos sine ulla contumelia dimittamus; sunt enim et boni viri et, quoniam sibi ita videntur, beati; tantumque eos admoneamus, ut illud, etiam si est verissimum, tacitum tamen tamquam mysterium teneant, quod negant versari in re publica esse sapientis; nam si hoc nobis atque optimo cuique persuaserint, non poterunt ipsi esse, id quod maxime cupiunt, otiosi.
3.65Hiç de kınamadığım Stoacıları da yine uğurluyorum; öfkelenmelerinden de korkmam, çünkü öfkelenmeyi hiç bilmezler. Üstelik onlara bir minnetim de var: Bütün filozoflar içinde belagatin bir fazilet ve bilgelik olduğunu yalnız onlar söyledi. Ama elbette onlarda, yetiştirdiğimiz bu hatibe hiç uymayan bir yan var: Bilge olmayan herkesin köle, haydut, düşman ve deli olduğunu söylerler; ama hiç kimsenin bilge olmadığını da söylerler. Orada bulunanlardan hiçbirini aklı başında, hiçbirini vatandaş, hiçbirini hür saymayan birine bir halk toplantısını, senatoyu ya da herhangi bir insan topluluğunu emanet etmek pek saçma olur.
Stoicos autem, quos minime improbo, dimitto tamen nec eos iratos vereor, quoniam omnino irasci nesciunt; atque hanc eis habeo gratiam, quod soli ex omnibus eloquentiam virtutem ac sapientiam esse dixerunt. Sed nimirum est in his, quod ab hoc, quem instruimus oratore, valde abhorreat; vel quod omnis, qui sapientes non sint, servos, latrones, hostis, insanos esse dicunt, neque tamen quemquam esse sapientem: valde autem est absurdum ei contionem aut senatum aut ullum coetum hominum committere, cui nemo illorum, qui adsint, sanus, nemo civis, nemo liber esse videatur.
3.66Üstelik konuşma tarzları da belki incelikli, kesinlikle keskindir; ama hatipten beklenenle ölçülünce cılız, alışılmadık, halkın kulağına yabancı, karanlık, boş ve kuru bir tarzdır; hem de halkın önünde hiçbir şekilde kullanılamayacak türden. Çünkü iyi ve kötü Stoacılara başka, öteki vatandaşlara, daha doğrusu öteki milletlere başka görünür; şerefin, rezaletin, ödülün, cezanın anlamı da onlarda başkadır. Doğru mu değil mi, şimdi bunun önemi yok; ama onların ardından gidersek konuşarak hiçbir işi asla halledemeyiz.
Accedit quod orationis etiam genus habent fortasse subtile et certe acutum, sed, ut in oratore, exile, inusitatum, abhorrens ab auribus vulgi, obscurum, inane, ieiunum, ac tamen eius modi, quo uti ad vulgus nullo modo possit: alia enim et bona et mala videntur Stoicis et ceteris civibus vel potius gentibus; alia vis honoris, ignominiae, praemi, supplici; vere an secus nihil ad hoc tempus; sed ea si sequamur, nullam umquam rem dicendo expedire possimus.
3.67Geriye Peripatetikler ile Akademikler kalıyor. Gerçi Akademiklerin adı bir, görüşleri ikidir. Platon'un kız kardeşinin oğlu Speusippos, Platon'u dinlemiş olan Ksenokrates, Ksenokrates'i dinlemiş olan Polemon ve Krantor, Platon'u kendileriyle birlikte dinlemiş olan Aristoteles'ten pek ayrılmadılar; belki konuşmanın bolluğu ve çeşitliliği bakımından onunla boy ölçüşemezlerdi. Polemon'u dinlemiş olan Arkesilaos ise Platon'un çeşitli kitaplarından ve Sokrates'in konuşmalarından en çok şunu kaptı: Ne hislerle ne zihinle kavranabilecek kesin hiçbir şey yoktur. Anlatıldığına göre konuşmada olağanüstü bir zarafeti olan bu adam zihnin ve hislerin bütün yargılarını reddetmiş ve şu yolu ilk o tutmuştur (gerçi bu, en çok Sokrates'e özgü bir yoldu): Kendi görüşünü ortaya koymamak, herkesin kendi görüşü diye söylediği şeye karşı tartışmak.
Reliqui sunt Peripatetici et Academici; quamquam Academicorum nomen est unum, sententiae duae; nam Speusippus Platonis sororis filius et Xenocrates, qui Platonem audierat, et qui Xenocratem Polemo et Crantor, nihil ab Aristotele, qui una audierat Platonem, magno opere dissensit; copia fortasse et varietate dicendi pares non fuerunt: Arcesilas primum, qui Polemonem audierat, ex variis Platonis libris sermonibusque Socraticis hoc maxime adripuit, nihil esse certi quod aut sensibus aut animo percipi possit; quem ferunt eximio quodam usum lepore dicendi aspernatum esse omne animi sensusque iudicium primumque instituisse—quamquam id fuit Socraticum maxime—non quid ipse sentiret ostendere, sed contra id, quod quisque se sentire dixisset, disputare.
3.68Bu daha yeni Akademi buradan doğdu; orada ilahî denebilecek bir zekâ çabukluğu ve söz bolluğuyla Karneades yükseldi. Onun pek çok öğrencisini Atina'da tanıdım; ama en güvenilir tanık olarak şu ikisini anabilirim: Biri, Karneades'i gençken Roma'da dinlemiş olan kayınpederim Scaevola; öteki, dostum, pek ünlü bir adam olan Lucius oğlu Quintus Metellus. Metellus, gençliğinde Atina'da, artık yaşlılıktan yıpranmış olan Karneades'i günlerce dinlediğini anlatırdı.
Hinc haec recentior Academia manavit, in qua exstitit divina quadam celeritate ingeni dicendique copia Carneades; cuius ego etsi multos auditores cognovi Athenis, tamen auctores certissimos laudare possum et socerum meum Scaevolam, qui eum Romae audivit adulescens, et Q. Metellum L. F. familiarem meum, clarissimum virum, qui illum a se adulescente Athenis iam adfectum senectute multos dies auditum esse dicebat.
3.69Nasıl ırmaklar Apenninler'de birbirinden ayrılırsa, öğretiler de bilgeliğin ortak sırtında öyle ayrıldı. Filozoflar âdeta yukarı denize, Yunanlıların denizine, limanı bol Adriyatik'e doğru akıp gitti; hatipler ise bu aşağı denize, Odysseus'un bile yolunu şaşıracağı Etrüsk ve barbar, kayalık ve tehlikeli denize kaydı.
Haec autem, ut ex Appennino fluminum, sic ex communi sapientiae iugo sunt doctrinarum facta divortia, ut philosophi tamquam in superum mare defluerent Graecum quoddam et portuosum, oratores autem in inferum hoc, Tuscum et barbarum, scopulosum atque infestum laberentur, in quo etiam ipse Ulixes errasset.
3.70Şimdi şöyle bir belagatle, şöyle bir hatiple yetiniyor olabiliriz: Hatip, suçlandığın şeyi inkâr etmen gerektiğini bilir; bunu yapamazsan, suçlananın yaptığının ya doğru olduğunu ya da başkasının kusuru ya da haksızlığı yüzünden yapıldığını, ya kanuna uygun ya da kanuna aykırı olmadığını, ya bilmeden ya da zorunlulukla yapıldığını, ya suçlamadaki adla anılmaması gerektiğini ya da davanın gerektiği ve caiz olduğu gibi yürütülmediğini göstermeyi bilir. Sanat kitabı yazan şu adamların öğrettiklerini öğrenmeyi de yeterli sayıyor olabilirsiniz; gerçi Antonius bunları onların anlattığından çok daha süslü ve bol bir şekilde açıkladı. Evet, bunlarla ve benim söylememi istediğiniz şeylerle yetiniyorsanız, hatibi uçsuz bucaksız, sınırsız bir alandan pek dar bir halkaya sıkıştırıyorsunuz demektir.
Qua re, si hac eloquentia atque hoc oratore contenti sumus, qui sciat aut negare oportere, quod arguare, aut, si id non possis, tum ostendere, quod is fecerit, qui insimuletur, aut recte factum aut alterius culpa aut iniuria aut ex lege aut non contra legem aut imprudentia aut necessario, aut non eo nomine usurpandum, quo arguatur, aut non ita agi, ut debuerit ac licuerit; et, si satis esse putatis ea, quae isti scriptores artis docent, discere, quae multo tamen ornatius, quam ab illis dicuntur, et uberius explicavit Antonius—sed, si his contenti estis atque eis etiam, quae dici voluistis a me, ex ingenti quodam oratorem immensoque campo in exiguum sane gyrum compellitis.
3.71Ama eski Perikles'in ya da yazdıklarının çokluğu yüzünden bize daha tanıdık olan Demosthenes'in izinden gitmek istiyorsanız, kusursuz hatibin o parlak ve seçkin görünüşüne, güzelliğine gönül verdiyseniz, ya Karneades'in şu gücünü ya da Aristoteles'in o gücünü kavramanız gerekir.
Sin veterem illum Periclem aut hunc etiam, qui familiarior nobis propter scriptorum multitudinem est, Demosthenem sequi vultis et si illam praeclaram et eximiam speciem oratoris perfecti et pulcritudinem adamastis, aut vobis haec Carneadia aut illa Aristotelia vis comprehendenda est.
3.72Çünkü daha önce söylediğim gibi, Sokrates'e kadar o eskiler insanların ahlâkına, hayata, fazilete, devlete dair her şeyin bütün bilgisini ve ilmini konuşma sanatıyla birleştiriyordu. Sonra, anlattığım gibi, Sokrates ve ardından bütün Sokratesçiler onları ayırınca filozoflar belagati, hatipler bilgeliği küçümsedi; biri ötekinin alanına, ondan ödünç aldığı kadarı dışında hiç dokunmadı. Oysa eski ortaklıklarını sürdürmek isteselerdi, şimdi ödünç aldıkları şeyden ikisi de dilediği gibi içebilirdi.
Namque, ut ante dixi, veteres illi usque ad Socratem omnem omnium rerum, quae ad mores hominum, quae ad vitam, quae ad virtutem, quae ad rem publicam pertinebant, cognitionem et scientiam cum dicendi ratione iungebant; postea dissociati, ut exposui, a Socrate et deinceps a Socraticis item omnibus philosophi eloquentiam despexerunt, oratores sapientiam, neque quicquam ex alterius parte tetigerunt, nisi quod illi ab his aut ab illis hi mutuarentur; ex quo promisce haurirent, si manere in pristina communione voluissent.
3.73Eski pontifexler, kurbanların çokluğu yüzünden şölen kurbanları için üç kişilik bir kurul (epulones) kurulmasını istemişti; oysa oyunlardaki şölen kurbanını sunmak da Numa tarafından onlara verilmiş bir görevdi. Sokratesçiler de tıpkı böyle, dava vekillerini kendilerinden ve felsefenin ortak adından ayırdılar; oysa eskiler konuşmakla anlamak arasında harikulade bir ortaklık bulunmasını istemişlerdi.
Sed ut pontifices veteres propter sacrificiorum multitudinem tris viros epulones esse voluerunt, cum essent ipsi a Numa, ut etiam illud ludorum epulare sacrificium facerent, instituti, sic Socratici a se causarum actores et a communi philosophiae nomine separaverunt, cum veteres dicendi et intellegendi mirificam societatem esse voluissent.
3.74Durum böyle olunca, kendim için biraz hoşgörü dileyeceğim ve söyleyeceklerimi kendim hakkında değil, hatip hakkında söylediğimi düşünmenizi isteyeceğim. Çünkü ben çocukluğumda babamın büyük özeniyle eğitilmiş, foruma da kendi hissettiğim kadar, belki size göründüğüm kadar değil, bir yetenek getirmiş biriyim; ama şimdi kucakladığım bu şeyleri, öğrenilmesi gerektiğini söylediğim biçimde öğrendiğimi söyleyemem. Kamu davalarına herkesten erken başladım; yirmi bir yaşında pek soylu ve pek belagatli bir adamı mahkemeye çağırdım. Benim okulum forum oldu; öğretmenlerim de tecrübe, kanunlar, Roma halkının kurumları ve atalarımızın âdetleri.
Quae cum ita sint, paululum equidem de me deprecabor et petam a vobis, ut ea, quae dicam, non de memet ipso, sed de oratore dicere putetis. Ego enim sum is, qui cum summo studio patris in pueritia doctus essem et in forum ingeni tantum, quantum ipse sentio, non tantum, quantum forsitan vobis videar, detulissem, non possim dicere me haec, quae nunc complector, perinde, ut dicam discenda esse, didicisse; quippe qui omnium maturrime ad publicas causas accesserim annosque natus unum et viginti nobilissimum hominem et eloquentissimum in iudicium vocarim; cui disciplina fuerit forum, magister usus et leges et instituta populi Romani mosque maiorum.
3.75Sözünü ettiğim bu sanatları susamışken ancak biraz tadabildim: Asya'da kaestorken, aşağı yukarı yaşıtım olan Akademi'den gelme bir retorikçi buldum, Antonius'un andığı o Metrodoros'u; oradan dönerken de Atina'da biraz tattım. İki gün geç kaldığım Mysteria törenlerini benim için yinelemedikleri için Atinalılara kızmasaydım orada daha uzun kalırdım. Bu yüzden bu kadar geniş bir ilmi ve öğretinin bu kadar büyük gücünü kucaklamam benim lehime değil, aksine aleyhimedir (çünkü benim değil, hatibin neler yapabileceğini tartışıyorum); retorik sanatlarını anlatan bütün o adamlar ise pek gülünçtür. Onlar dava türleri, girişler ve olayların anlatımı hakkında yazarlar;
Paulum sitiens istarum artium, de quibus loquor, gustavi, quaestor in Asia cum essem, aequalem fere meum ex Academia rhetorem nactus, Metrodorum illum, de cuius memoria commemoravit Antonius; et inde decedens Athenis, ubi ego diutius essem moratus, nisi Atheniensibus, quod mysteria non referrent, ad quae biduo serius veneram, suscensuissem; qua re hoc, quod complector tantam scientiam vimque doctrinae, non modo non pro me, sed contra me est potius—non enim quid ego, sed quid orator possit disputo—atque hos omnis, qui artis rhetoricas exponunt, perridiculos; scribunt enim de litium genere et de principiis et de narrationibus;
3.76oysa belagatin gücü o kadar büyüktür ki her şeyin, faziletlerin, vazifelerin, insanların ahlâkını, ruhlarını ve hayatını kuşatan bütün tabiatın kökenini, gücünü ve değişmelerini kavrar; ahlâkı, kanunları, hakları belirleyen, devleti yöneten ve hangi konuya dair olursa olsun her şeyi süslü ve bol bir şekilde söyleyen de odur.
illa vis autem eloquentiae tanta est, ut omnium rerum, virtutum, officiorum omnisque naturae, quae mores hominum, quae animos, quae vitam continet, originem, vim mutationesque teneat, eadem mores, leges, iura describat, rem publicam regat, omniaque, ad quamcumque rem pertineant, ornate copioseque dicat.
3.77Ben bu alanda ancak gücümün, zekâmın, vasat bilgimin, tecrübemin elverdiği kadar dolaşıyorum; yine de hayatlarının çadırını âdeta tek bir felsefenin içine kurmuş olan şu adamlara tartışmada pek de geri kalmayız.
In quo genere nos quidem versamur tantum quantum possumus, quantum ingenio, quantum mediocri doctrina, quantum usu valemus; neque tamen istis, qui in una philosophia quasi tabernaculum vitae suae conlocarunt, multum sane in disputatione concedimus.
3.78Dostum Gaius Velleius hazzın neden en yüksek iyi olduğuna dair ne ileri sürebilir ki ben onu, istersem Antonius'un anlattığı o konu başlıklarından yararlanarak daha bol bir şekilde savunamayayım ya da çürütemeyeyim? Hem de Velleius'un acemi, her birimizin ise usta olduğu bu konuşma alıştırmasıyla. Sextus Pompeius, iki Balbus ya da Panaitios'la birlikte yaşamış dostum Marcus Vigellius, Stoacılar olarak insanın fazileti hakkında ne söyleyebilir ki bu tartışmada benim ya da herhangi birinizin onlara boyun eğmesi gereksin?
Quid enim meus familiaris C. Velleius adferre potest, quam ob rem voluptas sit summum bonum, quod ego non copiosius possim vel tutari, si velim, vel refellere ex illis locis, quos exposuit Antonius, hac dicendi exercitatione, in qua Velleius est rudis, unus quisque nostrum versatus? Quid est, quod aut Sex. Pompeius aut duo Balbi aut meus amicus, qui cum Panaetio vixit, M. Vigellius de virtute hominum Stoici possint dicere, qua in disputatione ego his debeam aut vestrum quisquam concedere?
3.79Çünkü felsefe öteki sanatlara benzemez. Geometriyi öğrenmemiş biri geometride ne yapacak? Musikide ne yapacak? Ya susması gerekecek ya da aklı başında bile sayılmayacak. Felsefedeki konular ise her birindeki akla yatkın olanı çekip çıkarmak için keskin ve sivri zekâlarla gün ışığına çıkarılır, alıştırma görmüş bir konuşmayla da cilalanır. Bizim şu sıradan hatibimiz pek bilgili olmasa bile konuşmada alıştırmalıysa, herkesin edinebileceği bu alıştırmanın kendisiyle onları döver; onların kendisini küçümsemesine, hor görmesine izin vermez.
Non est enim philosophia similis artium reliquarum: nam quid faciet in geometria qui non didicerit? quid in musicis? Aut taceat oportebit aut ne sanus quidem iudicetur. Haec vero, quae sunt in philosophia, ingeniis eruuntur ad id, quod in quoque veri simile est, eliciendum acutis atque acribus eaque exercitata oratione poliuntur. Hic noster vulgaris orator, si minus erit doctus, at tamen in dicendo exercitatus, hac ipsa exercitatione communi istos quidem verberabit neque se ab eis contemni ac despici sinet;
3.80Ama günün birinde öyle biri çıkarsa ki Aristoteles usulüyle her konuda iki taraftan da konuşabilsin ve onun kurallarını öğrenerek her davada birbirine zıt iki konuşma ortaya koyabilsin, ya da Arkesilaos ve Karneades usulüyle öne sürülen her şeye karşı tartışabilsin, üstelik bu yönteme konuşmadaki bu pratiği ve alıştırmayı da eklesin, işte gerçek, kusursuz, biricik hatip o olur. Çünkü hatip forumun sinirleri olmadan yeterince sert ve ağırbaşlı, öğretinin çeşitliliği olmadan da yeterince ince ve bilge olamaz.
sin aliquis exstiterit aliquando, qui Aristotelio more de omnibus rebus in utramque partem possit dicere et in omni causa duas contrarias orationes, praeceptis illius cognitis, explicare aut hoc Arcesilae modo et Carneadi contra omne, quod propositum sit, disserat, quique ad eam rationem adiungat hunc usum exercitationemque dicendi, is sit verus, is perfectus, is solus orator. Nam neque sine forensibus nervis satis vehemens et gravis nec sine varietate doctrinae satis politus et sapiens esse orator potest.
3.81Bu yüzden şu eski Korax'a (adı "karga" demektir) bırakalım da yavrularını yuvasında çıkarsın; yavrular da uçup gitsin, sevimsiz ve can sıkıcı yaygaracılar olarak. Şu Pamphilos mu nedir, o adamın da böyle büyük bir konuyu çocuk eğlencesi gibi kurdelelere resmetmesine ses çıkarmayalım. Biz ise dünün ve bugünün bu kısacık tartışmasında hatibin bütün görevini açıklayalım; yeter ki bu görevin, şu adamların hiçbirinin elini sürmediği filozofların bütün kitaplarını kucaklayacak kadar büyük olduğu görülsün.
Qua re Coracem istum veterem patiamur nos quidem pullos suos excludere in nido, qui evolent clamatores odiosi ac molesti, Pamphilumque nescio quem sinamus in infulis tantam rem tamquam puerilis delicias aliquas depingere; nosque ipsi hac tam exigua disputatione hesterni et hodierni diei totum oratoris munus explicemus, dum modo illa res tanta sit, ut omnibus philosophorum libris, quos nemo istorum umquam attigit, comprehensa esse videatur.
3.82Bunun üzerine Catulus: Herkül adına, Crassus, dedi, sende bu kadar büyük bir konuşma gücü, tadı ve bolluğu bulunmasına hiç şaşmamalı. Daha önce senin tabiattan gelen bir yetenekle öyle konuştuğunu sanıyordum ki bana yalnız en büyük hatip değil, en bilge insan da görünüyordun. Şimdi anlıyorum ki sen bilgeliğe yönelen şeyleri her zaman daha önemli saymışsın ve bu söz bolluğu onlardan akmış. Ama yine de ömrünün bütün basamaklarını hatırlayıp hayatını ve uğraşlarını düşündüğümde bunları ne zaman öğrendiğini göremiyorum; kendini bu uğraşlara, bu adamlara, bu kitaplara pek verdiğini de fark etmiş değilim. Hangisine daha çok şaşacağıma da karar veremiyorum: Bana en büyük yardımcılar olduğuna inandırdığın şeyleri bu kadar meşgale arasında baştan sona öğrenebilmiş olmana mı, yoksa öğrenemediysen böyle konuşabilmene mi?
Tum Catulus haudquaquam hercule inquit Crasse, mirandum est esse in te tantam dicendi vel vim vel suavitatem vel copiam; quem quidem antea natura rebar ita dicere, ut mihi non solum orator summus, sed etiam sapientissimus homo viderere; nunc intellego illa te semper etiam potiora duxisse, quae ad sapientiam spectarent, atque ex his hanc dicendi copiam fluxisse. Sed tamen cum omnis gradus aetatis recordor tuae cumque vitam tuam ac studia considero, neque, quo tempore ista didiceris, video, nec magno opere te istis studiis, hominibus, libris intellego deditum. Neque tamen possum statuere, utrum magis mirer te illa, quae mihi persuades maxima esse adiumenta, potuisse in tantis tuis occupationibus perdiscere, an, si non potueris, posse isto modo dicere.
3.83Crassus: Catulus, dedi, önce şuna inanmanı isterim: Hatip hakkında tartışırken, bir oyuncu hakkında konuşmam gerekseydi yapacağımdan pek farklı bir şey yapmıyorum. Güreş okuluna gitmemiş, dans etmeyi öğrenmemişse oyuncunun hareketlerde başarılı olamayacağını söylerdim. Bunu söylerken oyuncu olmam gerekmezdi; başkasının sanatını belki de pek aptalca olmayan bir şekilde değerlendiren biri olmam yeterdi.
Hic Crassus hoc tibi inquit Catule, primum persuadeas velim, me non multo secus facere, cum de oratore disputem, ac facerem, si esset mihi de histrione dicendum. Negarem enim posse eum satis facere in gestu, nisi palaestram, nisi saltare didicisset; neque, ea cum dicerem, me esse histrionem necesse esset, sed fortasse non stultum alieni artifici existimatorem.
3.84Şimdi de sizin zorlamanızla hatip hakkında, elbette en yüksek hatip hakkında konuşuyorum; çünkü hangi sanat ya da yetenek araştırılırsa araştırılsın, her zaman onun tam ve kusursuz olanı araştırılır. Bu yüzden beni artık bir hatip, hatta oldukça iyi, hatta düpedüz iyi bir hatip saymak istiyorsanız karşı çıkmayacağım; şimdi ne diye yersiz bir tevazu takınayım? Hakkımda böyle düşünüldüğünü biliyorum. Ama öyle bile olsa en yüksek hatip kesinlikle değilim; çünkü insanlar arasında bundan daha zor, daha büyük, öğretinin daha çok yardımına muhtaç hiçbir iş yoktur.
Similiter nunc de oratore vestro impulsu loquor, summo scilicet; semper enim, quacumque de arte aut facultate quaeritur, de absoluta et perfecta quaeri solet. Qua re si iam me vultis esse oratorem, si etiam sat bonum, si bonum denique, non repugnabo; quid enim nunc sim ineptus? Ita me existimari scio: quod si ita est, summus tamen certe non sum; neque enim apud homines res est ulla difficilior neque maior neque quae plura adiumenta doctrinae desideret.
3.85Yine de hatip hakkında tartışmamız gerektiğine göre en yüksek hatipten söz etmem şarttır; çünkü bir şeyin gücü ve tabiatı, kusursuz hâliyle göz önüne konmazsa ne türden ve ne büyüklükte olduğu anlaşılamaz. Ama Catulus, itiraf ediyorum: Bugün o kitapların arasında ve o adamlarla yaşamıyorum. Senin de doğru hatırladığın gibi, öğrenmeye ayrılmış bir vaktim hiç olmadı; öğretiye ancak çocukluğumun ve forum tatillerinin bana bıraktığı kadar vakit ayırdım.
Ac tamen, quoniam de oratore nobis disputandum est, de summo oratore dicam necesse est; vis enim et natura rei, nisi perfecta ante oculos ponitur, qualis et quanta sit intellegi non potest. Me autem, Catule, fateor neque hodie in istis libris et cum istis hominibus vivere nec vero, id quod tu recte commeministi, ullum umquam habuisse sepositum tempus ad discendum ac tantum tribuisse doctrinae temporis, quantum mihi puerilis aetas, forenses feriae concesserint.
3.86Catulus, bu öğreti hakkında ne düşündüğümü soruyorsan söyleyeyim: Yetenekli bir adamın, hele forumu, senatoyu, davaları, devleti gözeten birinin, öğrenirken ömrü tükenmiş olanların kendilerine ayırdığı kadar vakte ihtiyacı olduğunu sanmıyorum. Çünkü her sanat, onu pratiğe aktaranlar tarafından başka türlü, sanatla uğraşmanın kendisinden zevk alıp hayatta başka hiçbir şey yapmayacak olanlar tarafından başka türlü ele alınır. Şu Samnit gladyatörlerinin hocası artık iyice yaşlanmıştır, yine de her gün alıştırma yapar; çünkü başka hiçbir şeyle ilgilenmez. Oysa Quintus Velocius bu işi çocukken öğrenmişti; yatkın olduğu ve işi bütünüyle kavradığı için de, Lucilius'un dediği gibi,
kendisi okulda iyi bir Samnit, tahta kılıçlarla kime karşı olsa yeterince sertti;
ama emeğini daha çok foruma, dostlarına, ev işlerine verirdi. Valerius her gün şarkı söylerdi; sahne adamıydı, başka ne yapacaktı?
Ac, si quaeris, Catule, de doctrina ista quid ego sentiam, non tantum ingenioso homini et ei, qui forum, qui curiam, qui causas, qui rem publicam spectet, opus esse arbitror temporis, quantum sibi ei sumpserunt, quos discentis vita defecit: omnes enim artes aliter ab eis tractantur, qui eas ad usum transferunt, aliter ab eis, qui ipsarum artium tractatu delectati nihil in vita sunt aliud acturi. Magister hic Samnitium summa iam senectute est et cotidie commentatur, nihil enim curat aliud: at Q. Velocius puer addidicerat, sed quod erat aptus ad illud totumque cognorat, fuit, ut est apud Lucilium, / quamvis bonus ipse / Samnis in ludo ac rudibus cuivis satis asper; / sed plus operae foro tribuebat, amicis, rei familiari. Valerius cotidie cantabat; erat enim scaenicus: quid faceret aliud?
3.87Dostumuz Numerius Furius ise canı istediğinde şarkı söyler; çünkü bir aile babasıdır, Roma şövalyesidir; öğrenilmesi gerekeni çocukken öğrenmiştir. En yüce sanatlarda da durum aynıdır. Fazileti ve basireti pek yüksek bir adam olan Quintus Tubero'yu bir filozofun derslerine devam ederken gece gündüz görürdük; oysa dayısı Africanus'un bu işle uğraştığını, uğraştığı hâlde, neredeyse fark etmezdin. Bu şeyler kolay öğrenilir; yeter ki ancak gerektiği kadarını al, onu sadakatle öğretebilecek birini bul ve kendin de öğrenmesini bil.
At Numerius Furius, noster familiaris, cum est commodum, cantat; est enim paterfamilias, est eques Romanus; puer didicit quod discendum fuit. Eadem ratio est harum artium maximarum; dies et noctis virum summa virtute et prudentia videbamus, philosopho cum operam daret, Q. Tuberonem; at eius avunculum vix intellegeres id agere, cum ageret tamen, Africanum. Ista discuntur facile, si et tantum sumas, quantum opus sit, et habeas qui docere fideliter possit et scias etiam ipse discere,
3.88Ama bütün hayatın boyunca başka hiçbir şey yapmak istemiyorsan, uğraşın ve araştırmanın kendisi her gün kendinden yeni bir şey doğurur, sen de onun peşine tembel bir zevkle düşersin. Böylece konuları evirip çevirmek sonsuz, onları öğrenmek ise kolay olur; yeter ki pratik öğrenileni pekiştirsin, ölçülü bir emek harcansın, hafıza ve istek sürsün. Gerçi öğrenmek her zaman hoştur: Mesela ben aşık kemikleriyle en iyi şekilde oynamak istesem ya da kendimi topa kaptırsam, belki ustalaşamasam bile bundan hoşlanırdım. Başkaları ise bu işleri parlak bir şekilde yaptıkları için gereğinden fazla zevk alırlar: Titius toptan, Brulla aşık kemiklerinden.
sed si tota vita nihil velis aliud agere, ipsa tractatio et quaestio cotidie ex se gignit aliquid, quod cum desidiosa delectatione vestiges. Ita fit, ut agitatio rerum sit infinita, cognitio facilis, si usus doctrinam confirmet, mediocris opera tribuatur, memoria studiumque permaneat. Libet autem semper discere; ut si velim ego talis optime ludere aut pilae studio tenear, etiam fortasse, si adsequi non possim; at alii, quia praeclare faciunt, vehementius, quam causa postulat, delectantur, ut Titius pila, Brulla talis.
3.89Bu yüzden kimse, yaşlıların da öğreniyor olmasına bakıp bu sanatların büyüklüğünden korkmasın. Çünkü yaşlılar ya bu sanatlara yaşlıyken başlamışlardır, ya yaşlılığa kadar bu uğraşlarda oyalanmışlardır, ya da kavrayışları pek ağırdır. Bana kalırsa durum şudur: İnsan bir şeyi çabucak öğrenemediyse onu hiçbir zaman tam öğrenemez.
Qua re nihil est quod quisquam magnitudinem artium ex eo, quod senes discunt, pertimescat, namque aut senes ad eas accesserunt aut usque ad senectutem in studiis detinentur aut sunt tardissimi; res quidem se mea sententia sic habet, ut, nisi quod quisque cito potuerit, numquam omnino possit perdiscere.
3.90Catulus: Anladım, Crassus, ne demek istediğini artık anladım, dedi; Herkül adına, katılıyorum da. Öğrenmede senin kadar keskin bir adamın, söylediğin şeyleri öğrenmeye yetecek vakti olduğunu açıkça görüyorum.
Crassus: Söylediklerimi konu hakkında değil de kendim hakkında söylediğimi düşünmekte ısrar mı ediyorsun? dedi. Ama artık izin verirseniz konumuza dönelim.
Catulus: Bence de olur, dedi.
Iam, iam, inquit Catulus intellego, Crasse, quid dicas; et hercule adsentior; satis video tibi homini ad perdiscendum acerrimo ad ea cognoscenda, quae dicis, fuisse temporis. Pergisne inquit Crassus me, quae dicam, de me, non de re putare dicere? Sed iam, si placet, ad instituta redeamus. Mihi vero Catulus inquit placet.
3.91Crassus: Peki bu kadar uzun ve bu kadar derinden başlatılan konuşma nereye varıyor? dedi. Bana kalan şu iki kısım, yani konuşmayı aydınlatan ve bütün belagati doruğa çıkaran iki kısım (biri süslü, öteki yerinde konuşmayı gerektirir), konuşmanın olabildiğince hoş olmasını, dinleyenlerin hislerine olabildiğince işlemesini ve olabildiğince çok konuyla donanmış olmasını sağlar;
Tum Crassus quorsum igitur haec spectat inquit tam longa et tam alte repetita oratio? Hae duae partes, quae mihi supersunt, inlustrandae orationis ac totius eloquentiae cumulandae, quarum altera dici postulat ornate, altera apte, hanc habent vim, ut sit quam maxime iucunda, quam maxime in sensus eorum, qui audiunt, influat et quam plurimis sit rebus instructa;
3.92oysa forumun bu kavgacı, sert, halkın kanaatlerinden derlenmiş donanımı cılız ve düpedüz yoksuldur. Kendilerini konuşma öğretmeni ilan eden şu adamların öğrettikleri de forumdaki o sıradan donanımdan pek büyük değildir. Bize gereken bir hazırlıktır; her yerden toplanmış, getirtilmiş, taşınmış seçkin malzemedir. Tıpkı senin, Caesar, gelecek yıl yapman gerektiği gibi; tıpkı benim aedilliğim sırasında uğraştığım gibi, çünkü gündelik ve yerli şeylerle bu halkı memnun edebileceğimi düşünmüyordum.
instrumentum autem hoc forense, litigiosum, acre, tractum ex vulgi opinionibus exiguum saneque mendicum est; illud rursus ipsum, quod tradunt isti, qui profitentur se dicendi magistros, non multum est maius quam illud vulgare ac forense: apparatu nobis opus est et rebus exquisitis, undique conlectis, arcessitis, comportatis, ut tibi, Caesar, faciendum est ad annum; ut ego in aedilitate laboravi, quod cotidianis et vernaculis rebus satis facere me posse huic populo non putabam.
3.93Kelimeleri seçmenin, yerleştirmenin ve cümleyi bağlamanın kolay bir yöntemi vardır; yöntem olmasa da alıştırmanın kendisi bunu kolayca kazandırır. Ama konular koca bir ormandır. Yunanlılar artık bu ormana hâkim olamayınca ve bu yüzden gençlerimiz öğrendikçe âdeta öğrendiklerini unutur olunca, tanrılar razı olsun, son iki yılda Latin konuşma öğretmenleri de türedi. Ben sansörken onları bir bildiriyle kaldırmıştım; bazılarının dediği gibi gençlerin zekâlarının bilenmesini istemediğim için değil, tersine zekâlarının körelmesini ve yüzsüzlüklerinin güçlenmesini istemediğim için.
Verborum eligendorum et conlocandorum et concludendorum facilis est vel ratio vel sine ratione ipsa exercitatio; rerum est silva magna, quam cum Graeci iam non tenerent ob eamque causam iuventus nostra dedisceret paene discendo, etiam Latini, si dis placet, hoc biennio magistri dicendi exstiterunt; quos ego censor edicto meo sustuleram, non quo, ut nescio quos dicere aiebant, acui ingenia adulescentium nollem, sed contra ingenia obtundi nolui, conroborari impudentiam.
3.94Çünkü Yunanlılarda, ne türden olurlarsa olsunlar, bu dil alıştırmasının yanında bir öğreti ve insanlığa yaraşır bir ilim de bulunduğunu görüyordum. Bu yeni öğretmenlerin ise cüret etmekten başka bir şey öğretemeyeceklerini anlıyordum; cüret ise iyi şeylerle birleştiğinde bile kendi başına uzak durulması gereken bir şeydir. Öğretilen tek şey bu olunca, okul da bir yüzsüzlük okuluna dönünce, bunun daha fazla yayılmasının önüne geçmeyi sansörün görevi saydım.
Nam apud Graecos, cuicuimodi essent, videbam tamen esse praeter hanc exercitationem linguae doctrinam aliquam et humanitate dignam scientiam, hos vero novos magistros nihil intellegebam posse docere, nisi ut auderent; quod etiam cum bonis rebus coniunctum per se ipsum est magno opere fugiendum: hoc cum unum traderetur et cum impudentiae ludus esset, putavi esse censoris, ne longius id serperet, providere.
3.95Gerçi bunu, tartıştığımız konuların Latince öğretilip iyice işlenebileceğinden umut kesecek kadar kesin bir hükme bağlamıyorum. Çünkü hem dilimiz hem de işin tabiatı, Yunanlıların o eski ve seçkin basiretini kendi kullanımımıza ve âdetlerimize aktarmamıza imkân verir. Ama bunun için bilgili insanlar gerekir; bu alanda bizden şimdiye kadar öyle biri çıkmadı. Çıkarlarsa bir gün, Yunanlılardan da üstün tutulmaları gerekecek.
Quamquam non haec ita statuo atque decerno, ut desperem Latine ea, de quibus disputavimus, tradi ac perpoliri posse, patitur enim et lingua nostra et natura rerum veterem illam excellentemque prudentiam Graecorum ad nostrum usum moremque transferri, sed hominibus opus est eruditis, qui adhuc in hoc quidem genere nostri nulli fuerunt; sin quando exstiterint, etiam Graecis erunt anteponendi.
3.96Konuşma, önce genel karakteriyle, deyim yerindeyse kendine özgü bir rengi ve özsuyuyla süslenir. Konuşmanın ağırbaşlı, tatlı, bilgili, soylu, hayranlık uyandırıcı, cilalı olması, gerektiği kadar duygu ve acı taşıması tek tek eklemlere ait değildir; bunlar bütün bedende görülür. Konuşmanın üstüne âdeta kelimelerden ve düşüncelerden çiçekler serpilmesine gelince, bunlar bütün konuşmaya eşit olarak dağıtılmamalı, belirli yerlere öyle yerleştirilmelidir ki bir süsün içine konmuş nişanlar ve ışıklar gibi dursun.
Ornatur igitur oratio genere primum et quasi colore quodam et suco suo; nam ut gravis, ut suavis, ut erudita sit, ut liberalis, ut admirabilis, ut polita, ut sensus, ut doloris habeat quantum opus sit, non est singulorum articulorum; in toto spectantur haec corpore. Ut porro conspersa sit quasi verborum sententiarumque floribus, id non debet esse fusum aequabiliter per omnem orationem, sed ita distinctum, ut sint quasi in ornatu disposita quaedam insignia et lumina.
3.97Öyleyse dinleyenleri en çok kendine bağlayan, yalnız zevk vermekle kalmayıp bıktırmadan zevk veren bir konuşma tarzı seçilmelidir. Konuşmanızın cılız, kaba, bayağı, eskimiş olmaması için dikkatli olmanızı tembihlememi artık benden beklemediğinizi sanıyorum; hem zekâlarınız hem yaşlarınız beni daha büyük bir şeyi söylemeye çağırıyor.
Genus igitur dicendi est eligendum, quod maxime teneat eos, qui audiant, et quod non solum delectet, sed etiam sine satietate delectet; non enim a me iam exspectari puto, ut moneam, ut caveatis, ne exilis, ne inculta sit vestra oratio, ne vulgaris, ne obsoleta; aliud quiddam maius et ingenia me hortantur vestra et aetates.
3.98Hislerimizi hazla en çok harekete geçiren, ilk görünüşleriyle bizi en keskin şekilde sarsan şeylerden neden en çabuk bir tür bıkkınlık ve doygunlukla uzaklaştığımızı söylemek zordur. Yeni tablolardaki şeylerin çoğu renklerin güzelliği ve çeşitliliği bakımından eskilerdekinden ne kadar daha canlıdır! Ama bunlar ilk bakışta bizi büyülese bile uzun süre zevk vermez; oysa eski tablolarda bizi tam o kabalık ve eskilik kendine bağlar. Şarkıda süslü kıvrımlar ve yapay ince sesler, sağlam ve sade seslerden ne kadar daha yumuşak ve zariftir! Ama bunlara yalnız ciddi insanlar değil, sık tekrarlanırlarsa kalabalığın kendisi de itiraz eder.
Difficile enim dictu est, quaenam causa sit, cur ea, quae maxime sensus nostros impellunt voluptate et specie prima acerrime commovent, ab eis celerrime fastidio quodam et satietate abalienemur. Quanto colorum pulcritudine et varietate floridiora sunt in picturis novis pleraque quam in veteribus! Quae tamen, etiam si primo aspectu nos ceperunt, diutius non delectant; cum eidem nos in antiquis tabulis illo ipso horrido obsoletoque teneamur. Quanto molliores sunt et delicatiores in cantu flexiones et falsae voculae quam certae et severae! Quibus tamen non modo austeri, sed, si saepius fiunt, multitudo ipsa reclamat.
3.99Aynı şey öteki hislerde de görülebilir: En yoğun ve en keskin kokuyla hazırlanmış güzel kokular, ölçülü olanlardan daha kısa süre hoşumuza gider; safran gibi değil de toprak gibi kokan şey daha çok övülür; dokunmanın kendisinde bile yumuşaklığın ve pürüzsüzlüğün bir ölçüsü vardır. Hatta bütün hisler içinde hazza en düşkün olan ve tatlılıktan ötekilerden daha çok etkilenen tat alma bile çok tatlı olanı ne kadar çabuk reddeder ve geri çevirir! Tatlı bir içeceği ya da yemeği kim uzun süre tüketebilir? Oysa her iki türde de hissi hafifçe hazla harekete geçiren şeyler doygunluktan en kolay kaçar.
Licet hoc videre in reliquis sensibus, unguentis minus diu nos delectari summa et acerrima suavitate conditis quam his moderatis, et magis laudari quod terram quam quod crocum olere videatur; in ipso tactu esse modum et mollitudinis et levitatis. Quin etiam gustatus, qui est sensus ex omnibus maxime voluptarius quique dulcitudine praeter ceteros sensus commovetur, quam cito id, quod valde dulce est, aspernatur ac respuit! Quis potione uti aut cibo dulci diutius potest? cum utroque in genere ea, quae leviter sensum voluptate moveant, facillime fugiant satietatem.
3.100Böylece her şeyde en büyük hazların hemen yanı başında bıkkınlık durur. Konuşmada da böyle olmasına o kadar şaşmayalım. Şairlerden ya da hatiplerden bunu yargılayabiliriz: Uyumlu, ayrıntılı, süslü, neşeli, ama ara vermeyen, dizgin tanımayan, çeşitlilik bilmeyen bir şiir ya da konuşma, ne kadar parlak renklerle boyanmış olursa olsun, uzun süre zevk veremez. Hatibin ya da şairin kıvırcık bukleleri ve boyası insanı daha da çabuk rahatsız eder; çünkü aşırı hazda hisler zihinle değil tabiatça doyar; yazılarda ve sözlerde ise boyasız kusurlar bile yalnız kulakların değil, daha çok zihnin yargısıyla fark edilir.
Sic omnibus in rebus voluptatibus maximis fastidium finitimum est; quo hoc minus in oratione miremur in qua vel ex poetis vel oratoribus possumus iudicare concinnam, distinctam, ornatam, festivam, sine intermissione, sine reprehensione, sine varietate, quamvis claris sit coloribus picta vel poesis vel oratio, non posse in delectatione esse diuturna. Atque eo citius in oratoris aut in poetae cincinnis ac fuco offenditur, quod sensus in nimia voluptate natura, non mente satiantur; in scriptis et in dictis non aurium solum, sed animi iudicio etiam magis infucata vitia noscuntur.
3.101Bu yüzden bize ne kadar sık "iyi" ve "harika" densin, isterim; ama "hoş" ve "zarif" denmesini fazla sık istemem. Gerçi "daha iyisi olamaz" ünleminin bile sık sık duyulmasını isterim; ama konuşmada hayranlık ve en yüksek övgü uyandıran o yerlerin de biraz gölgesi, biraz derinliği olmalı ki aydınlatılmış olan daha çok öne çıksın, daha çok göze batsın.
Qua re bene et praeclare quamvis nobis saepe dicatur; belle et festive nimium saepe nolo; quamquam illa ipsa exclamatio non potest melius sit velim crebra; sed habeat tamen illa in dicendo admiratio ac summa laus umbram aliquam et recessum, quo magis id, quod erit inluminatum, exstare atque eminere videatur.
3.102Roscius şu dizeyi asla yapabileceği bütün hareketlerle oynamaz:
çünkü bilge, faziletine ödül olarak şeref ister, ganimet değil;
tersine onu âdeta atar geçer, ardından gelen dizeye yüklenmek, onu görmek, ona hayran kalmak, onun karşısında donup kalmak için:
ama ne görüyorum? Silahlarla çevrilmiş, kutsal makamı ele geçirmiş.
Ya o öteki dize:
nereden yardım dileyeyim?
Ne kadar yumuşak, ne kadar gevşek, ne kadar hareketsiz söyler! Çünkü ardından şu gelir:
ey baba, ey yurt, ey Priamos'un evi!
Önceki dizede bütün coşku harcanıp tükenmiş olsaydı burada bu kadar büyük bir oyun ortaya konamazdı. Bunu oyunculardan önce şairlerin kendileri, hatta ezgileri besteleyenler görmüştü; ikisi de önce biraz kısar, sonra yükseltir, inceltir, şişirir, değiştirir, ayrıştırır.
Numquam agit hunc versum Roscius eo gestu, quo potest: / nam sapiens virtuti honorem praemium, haud praedam petit: / sed abicit prorsus, ut in proximo: / set quid video? Ferro saeptus possidet sedis sacras, / incidat, aspiciat, admiretur, stupescat. Quid, ille alter: / quid petam praesidi? / quam leniter, quam remisse, quam non actuose! instat enim / o pater, o patria, o Priami domus! / in quo tanta commoveri actio non posset, si esset consumpta superiore motu et exhausta. Neque id actores prius viderunt quam ipsi poetae, quam denique illi etiam, qui fecerunt modos, a quibus utrisque summittitur aliquid, deinde augetur, extenuatur, inflatur, variatur, distinguitur.
3.103Öyleyse hatibimiz süslü ve tatlı olsun (zaten başka türlü olamaz), ama tatlılığı sert ve sağlam olsun, şekerli ve fazla kaynatılmış olmasın. Çünkü süslemek için verilen kuralların kendisi öyledir ki en kusurlu hatip bile onları anlatabilir. Bu yüzden, daha önce söylediğim gibi, önce konuların ormanını edinmek gerekir; Antonius bu kısımdan söz etti. Bu malzemeye konuşmanın dokusu ve tarzıyla biçim verilmeli, kelimelerle ışık tutulmalı, düşüncelerle çeşitlilik kazandırılmalıdır.
Ita sit nobis igitur ornatus et suavis orator—nec tamen potest aliter esse—ut suavitatem habeat austeram et solidam, non dulcem atque decoctam. Nam ipsa ad ornandum praecepta, quae dantur, eius modi sunt, ut ea quivis vel vitiosissimus orator explicare possit; qua re, ut ante dixi, primum silva rerum comparanda est, qua de parte dixit Antonius; haec formanda filo ipso et genere orationis, inluminanda verbis, varianda sententiis.
3.104Belagatin en yüksek övgüsü ise konuyu süsleyerek büyütmektir. Bu, bir şeyi konuşarak artırmaya ve daha yükseğe çıkarmaya yaradığı kadar, onu küçültmeye ve alçaltmaya da yarar. Antonius'un konuşmayı inandırıcı kılmak için kullanıldığını söylediği bütün yerlerde buna ihtiyaç vardır: Bir şeyi açıklarken de, gönülleri kazanırken de, gönülleri coştururken de;
Summa autem laus eloquentiae est amplificare rem ornando, quod valet non solum ad augendum aliquid et tollendum altius dicendo, sed etiam ad extenuandum atque abiciendum. Id desideratur omnibus eis in locis, quos ad fidem orationis faciendam adhiberi dixit Antonius, vel cum explanamus aliquid vel cum conciliamus animos vel cum concitamus,
3.105ama en son söylediğimde, yani coşturmada, büyütme en çok işe yarar; hatibe en çok özgü övgü de budur. Antonius'un konuşmasının sonunda öğrettiği, başta ise reddettiği övme ve yerme alıştırması bundan da büyüktür; çünkü konuşmayı abartmak ve büyütmek için ikisini de en bol şekilde yapabilmekten daha elverişli bir şey yoktur.
sed in hoc, quod postremum dixi, amplificatio potest plurimum, eaque una laus oratoris est propria maxime. Etiam maior est illa exercitatio quam extremo sermone instruxit Antonius, primo reiciebat, laudandi et vituperandi; nihil est enim ad exaggerandam et amplificandam orationem accommodatius, quam utrumque horum cumulatissime facere posse.
3.106Ardından şu konu başlıkları gelir: Bunlar aslında davalara özgü olmalı ve onların sinirlerine sıkıca bağlı olmalıdır; ama genellikle bütün bir konu hakkında işlendikleri için eskiler onlara ortak yerler (loci communes) demiştir. Bunların bir kısmı kusurları ve suçları keskin bir şekilde, büyüterek suçlar ya da onlardan yakınır; buna karşı söylenecek bir şey olmaz, olamaz da: Devlet malını zimmetine geçirene, hainlere, baba katiline karşı söylenenler gibi. Bunları ancak suçlamalar kanıtlandıktan sonra kullanmak gerekir; yoksa kuru ve boş kalırlar.
Consequentur etiam illi loci, qui quamquam proprii causarum et inhaerentes in earum nervis esse debent, tamen quia de universa re tractari solent, communes a veteribus nominati sunt; quorum partim habent vitiorum et peccatorum acrem quandam cum amplificatione incusationem aut querelam, contra quam dici nihil solet nec potest, ut in depeculatorem, in proditorem, in parricidam; quibus uti confirmatis criminibus oportet, aliter enim ieiuni sunt atque inanes;
3.107Kimileri af dilemeyi ya da acındırmayı içerir; kimileri de iki yönlü tartışmalardır, bunlarda genel bir konu hakkında iki taraftan da bol bol konuşulabilir. Bugün bu alıştırma, daha önce söylediğim iki felsefeye özgü sayılır; oysa eskilerde, forum işleri hakkında konuşmanın bütün yöntemi ve bolluğu kendilerinden istenen kişilere aitti. Çünkü fazilet, vazife, hak ve hakkaniyet, itibar, fayda, şeref, rezalet, ödül, ceza ve benzeri konularda iki taraftan da konuşmanın gücüne ve sanatına biz de sahip olmalıyız.
alii autem habent deprecationem aut miserationem; alii vero ancipitis disputationes, in quibus de universo genere in utramque partem disseri copiose licet. Quae exercitatio nunc propria duarum philosophiarum, de quibus ante dixi, putatur, apud antiquos erat eorum, a quibus omnis de rebus forensibus dicendi ratio et copia petebatur; de virtute enim, de officio, de aequo et bono, de dignitate, utilitate, honore, ignominia, praemio, poena similibusque de rebus in utramque partem dicendi etiam nos et vim et artem habere debemus.
3.108Ama kendi mülkümüzden kovulup küçük ve üstelik ihtilaflı bir tarlacıkta kaldığımız, başkalarını savunurken kendi malımızı elde tutup koruyamadığımız için, ihtiyacımız olanı, en onur kırıcısı da bu, mirasımıza zorla giren o adamlardan ödünç alalım.
Sed quoniam de nostra possessione depulsi in parvo et eo litigioso praediolo relicti sumus et aliorum patroni nostra tenere tuerique non potuimus, ab eis, quod indignissimum est, qui in nostrum patrimonium inruperunt, quod opus est nobis mutuemur.
3.109Bugün şehrin küçücük bir parçasından ve bir yerden adını alıp Peripatetik ya da Akademik filozoflar diye anılan, ama bir zamanlar en büyük konulardaki seçkin ilimleri yüzünden Yunanlılarca siyaset filozofları diye adlandırılıp bütün devlet işleriyle anılan bu kişiler şunu söyler: Siyasî konuşmaların hepsi şu iki türden birine girer. Ya belirli zamanlara ve kişilere bağlı sınırlı bir ihtilaf söz konusudur; mesela, "Esirlerimizi, Kartacalıların esirlerini geri vererek kurtarmak doğru mu?" Ya da genel bir tür sınırsız olarak araştırılır: "Bir esir hakkında genel olarak ne karar vermeli, ne düşünmeli?" Bunlardan ilk türe dava ya da ihtilaf derler ve onu üç türle sınırlarlar: yargı, müzakere ve övgü. Öteki türe ise sınırsız soru, âdeta ortaya konmuş bir danışma (consultatio) denir.
Dicunt igitur nunc quidem illi, qui ex particula parva urbis ac loci nomen habent et Peripatetici philosophi aut Academici nominantur, olim autem propter eximiam rerum maximarum scientiam a Graecis politici philosophi appellati universarum rerum publicarum nomine vocabantur, omnem civilem orationem in horum alterutro genere versari: aut de finita controversia certis temporibus ac reis; hoc modo: placeatne a Karthaginiensibus captivos nostros redditis suis recuperari? aut infinite de universo genere quaerentis: quid omnino de captivo statuendum ac sentiendum sit? Atque horum superius illud genus causam aut controversiam appellant eamque tribus, lite aut deliberatione aut laudatione, definiunt; haec autem altera quaestio infinita et quasi proposita consultatio nominatur.
3.110Eğitimde de bu bölümlemeyi kullanırlar; ama kaybedilmiş mülkü hukukla, mahkemeyle ya da zorla geri almış gibi değil, bir dal koparıp sembolik olarak sahiplenmiş gibi. Çünkü zamanlarla, yerlerle, kişilerle sınırlı türe sahip çıkarlar, hem de ancak bir eteğinden tutarak (şimdi Akademi'de parladığını duyduğum Philon'un yanında bu davaların incelenmesi ve alıştırması da revaçtaymış); öteki türün ise yalnız sanatı ilk öğretirken adını anar ve onun hatibe ait olduğunu söylerler. Ama ne gücünü, ne tabiatını, ne kısımlarını, ne türlerini ortaya koyarlar; öyle ki ona dokunup sonra bırakmaktansa hiç değinmemek daha iyi olurdu. Çünkü şimdi yoksulluklarından sustukları anlaşılıyor; o zaman ise bilerek sustukları sanılırdı.
Atque etiam hac in instituendo divisione utuntur, sed ita, non ut iure aut iudicio, vi denique recuperare amissam possessionem, sed ut surculo defringendo usurpare videantur. Nam illud alterum genus, quod est temporibus, locis, reis definitum, obtinent, atque id ipsum lacinia—nunc enim apud Philonem, quem in Academia vigere audio, etiam harum iam causarum cognitio exercitatioque celebratur—alterum vero tantum modo in prima arte tradenda nominant et oratoris esse dicunt; sed neque vim neque naturam eius nec partis nec genera proponunt, ut praeteriri omnino fuerit satius quam attactum deseri; nunc enim inopia reticere intelleguntur, tum iudicio viderentur.
3.111Öyleyse sorulabilen ve tartışılabilen her konu, ister sınırsız danışmalarda tartışılsın, ister devlette ve forumdaki tartışmalarda dönen davalarda, aynı ihtilaf tabiatını taşır. Bilmenin ya da yapmanın gücüne ve yöntemine bağlanmayan hiçbir konu yoktur.
Omnis igitur res eandem habet naturam ambigendi, de qua quaeri et disceptari potest, sive in infinitis consultationibus disceptatur sive in eis causis, quae in civitate et forensi disceptatione versantur; neque est ulla, quae non aut ad cognoscendi aut ad agendi vim rationemque referatur;
3.112Çünkü ya bir şeyin bilgisinin ve ilminin kendisi araştırılır, mesela "Fazilet kendi değeri yüzünden mi, yoksa bir getirisi yüzünden mi istenir?"; ya da ne yapılacağı sorulur, mesela "Bilge devlet işlerine girmeli mi?"
nam aut ipsa cognitio rei scientiaque perquiritur, ut virtus suamne propter dignitatem an propter fructum aliquem expetatur; aut agendi consilium exquiritur, ut sitne sapienti capessenda res publica.
3.113Bilmenin üç yolu vardır: tahmin, tarif ve, deyim yerindeyse, sonuç çıkarma. Bir şeyde ne bulunduğunu tahmin araştırır, mesela "İnsan soyunda bilgelik var mı?"; her şeyin ne gücü olduğunu tarif açıklar, mesela "Bilgelik nedir?" diye sorulduğunda. Sonuç çıkarma ise her şeyin ardından neyin geldiği araştırıldığında işlenir, mesela "İyi bir adamın yalan söylemesi bazen caiz midir?"
Cognitionis autem tres modi, coniectura, definitio et, ut ita dicam, consecutio: nam quid in re sit, coniectura quaeritur, ut illud, sitne in humano genere sapientia, quam autem vim quaeque res habeat, definitio explicat, ut si quaeratur, quid sit sapientia; consecutio autem tractatur, cum quid quamque rem sequatur, anquiritur, ut illud, sitne aliquando mentiri boni viri.
3.114Sonra yeniden tahmine dönerler ve onu dört türe ayırırlar. Ya bir şeyin ne olduğu sorulur, mesela "Hak insanlar arasında tabiattan mı gelir, yoksa kanaatlerde mi bulunur?"; ya her şeyin kökeni sorulur, mesela "Kanunların ya da devletlerin başlangıcı nedir?"; ya sebep ve gerekçe sorulur, mesela "En bilgili insanlar en büyük konularda neden anlaşamıyor?"; ya da değişme hakkında sorulur, mesela "Fazilet insanda yok olabilir mi, ya da kusura dönüşebilir mi?"
Redeunt rursus ad coniecturam eamque in quattuor genera dispertiunt; nam aut quid sit quaeritur, hoc modo: naturane sit ius inter homines an in opinionibus; aut, quae sit origo cuiusque rei, ut quod sit initium legum aut rerum publicarum; aut causa et ratio, ut si quaeratur, cur doctissimi homines de maximis rebus dissentiant; aut de immutatione, ut, si disputetur, num interire virtus in homine aut num in vitium possit convertere.
3.115Tarif tartışmaları ise şunlardır: Ya ortak zihinde âdeta neyin damgalı olduğu sorulur, mesela "Çoğunluğa faydalı olan şey hak mıdır?"; ya her şeye neyin özgü olduğu araştırılır, mesela "Süslü konuşmak hatibe mi özgüdür, yoksa başkası da bunu yapabilir mi?"; ya bir şey kısımlarına ayrılır, mesela "İstenecek şeylerin kaç türü vardır; beden, ruh ve dış şeyler diye üç mü?"; ya da her şeyin sureti ve âdeta tabiî alameti betimlenir, mesela açgözlünün, fitnecinin, övüngenin görünüşü sorulduğunda.
Definitionis autem sunt disceptationes aut, cum quaeritur, quid in communi mente quasi impressum sit, ut si disseratur, idne sit ius, quod maximae parti sit utile; aut, cum quid cuiusque sit proprium exquiritur, ut ornate dicere propriumne sit oratoris an id etiam aliquis praeterea facere possit, aut, cum res distribuitur in partis, ut si quaeratur, quot sint genera rerum expetendarum, ut sintne tria, corporis, animi externarumque rerum, aut, cum, quae forma et quasi naturalis nota cuiusque sit, describitur, ut si quaeratur avari species, seditiosi, gloriosi.
3.116Sonuç çıkarmada önce iki soru türü konur. Ya tartışma yalındır, mesela "Şan peşinde koşulmalı mı?"; ya da karşılaştırmaya dayanır: "Övgü mü daha çok istenmeli, zenginlik mi?" Yalın soruların üç türü vardır: istenecek ya da kaçınılacak şeyler hakkında olanlar, mesela "Makamlar istenmeli mi, yoksulluktan kaçınılmalı mı?"; hak ya da haksızlık hakkında olanlar, mesela "Yakınlarımıza yapılan haksızlıkların bile öcünü almak hak mıdır?"; ahlâken güzel olan ya da çirkin olan hakkında olanlar, mesela "Şan uğruna ölmek ahlâken güzel midir?"
Consecutionis autem duo prima quaestionum genera ponuntur; nam aut simplex est disceptatio, ut si disseratur, expetendane sit gloria, aut ex comparatione, laus an divitiae magis expetendae sint; simplicium autem sunt tres modi: de expetendis fugiendisve rebus, ut expetendine honores sint, num fugienda paupertas; de aequo aut iniquo, ut aequumne sit ulcisci iniurias etiam propinquorum; de honesto aut turpi, ut hoc, sitne honestum gloriae causa mortem obire.
3.117Karşılaştırmanın ise iki türü vardır. Biri, iki şeyin aynı mı olduğu, yoksa aralarında bir fark mı bulunduğu sorulduğunda: korkmak ile çekinmek, kral ile tiran, dalkavuk ile dost gibi. Öteki, bir şeyin ötekinden üstün olup olmadığı sorulduğunda; mesela "Bilgeler en iyi insanların övgüsüyle mi, yoksa halkın övgüsüyle mi yönlenir?" Bilmeye bağlanan tartışmaları en bilgili insanlar aşağı yukarı böyle betimler.
Comparationis autem duo sunt modi: unus, cum idemne sit an aliquid intersit quaeritur; ut metuere et vereri, ut rex et tyrannus, ut adsentator et amicus; alter, cum quid praestet aliud alii quaeritur, ut illud, optimine cuiusque sapientes an populari laude ducantur. Atque eae quidem disceptationes, quae ad cognitionem referuntur, sic fere a doctissimis hominibus describuntur.
3.118Yapmaya bağlanan tartışmalar ise ya vazife tartışmasında döner (bu türde neyin doğru olduğu, neyin yapılması gerektiği sorulur; faziletlerin ve kusurların bütün ormanı bu başlığın altına girer), ya da ruhlarda bir hâl uyandırmak, onu yatıştırmak ya da gidermekle ilgilenir. Bu türün altına teşvikler, azarlamalar, teselliler, acındırmalar ve ruhun her hareketine yönelik her türlü kışkırtma ile, durum gerektirirse, yatıştırma girer.
Quae vero referuntur ad agendum, aut in offici disceptatione versantur, quo in genere quid rectum faciendumque sit quaeritur, cui loco omnis virtutum et vitiorum est silva subiecta, aut in animorum aliqua permotione aut gignenda aut sedanda tollendave tractantur. Huic generi subiectae sunt cohortationes, obiurgationes, consolationes, miserationes omnisque ad omnem animi motum et impulsio et, si ita res feret, mitigatio.
3.119Böylece bütün tartışmaların bu türlerini ve biçimlerini açıkladığıma göre, benim bölümlemem Antonius'unkinden bir yerde ayrılmışsa bunun hiç önemi yok: İkimizin tartışmasında da kısımlar aynıdır, yalnız benim tarafımdan biraz farklı bölünüp dağıtılmıştır. Şimdi geri kalanlara geçeyim ve kendimi asıl görevime, payıma düşen işe çevireyim. Antonius'un anlattığı konu başlıklarından her soru türü için bütün kanıtlar alınmalıdır; ama bazı başlıklar bazı türlere daha uygun olacaktır. Bu konuda bir şey söylemeye gerek yok; uzun olduğu için değil, apaçık olduğu için.
Explicatis igitur his generibus ac modis disceptationum omnium nihil sane ad rem pertinet, si qua in re discrepavit ab Antoni divisione nostra partitio: eadem sunt membra in utriusque disputatione, sed paulo secus a me atque ab illo partita ac tributa. Nunc ad reliqua progrediar meque ad meum munus pensumque revocabo. Nam ex illis locis, quos exposuit Antonius, omnia sunt ad quaeque genera quaestionum argumenta sumenda; sed aliis generibus alii loci magis erunt apti; de quo non tam quia longum est quam quia perspicuum est, dici nihil est necesse.
3.120Öyleyse en süslü konuşmalar, en geniş alanda dolaşan, özel bir ihtilaftan kalkıp bütün bir türün anlamını açıklamaya yönelen ve dönen konuşmalardır; böylece dinleyenler meselenin tabiatını, türünü ve bütününü kavrayınca tek tek sanıklar, suçlamalar ve davalar hakkında karar verebilirler.
Ornatissimae sunt igitur orationes eae, quae latissime vagantur et a privata controversia se ad universi generis vim explicandam conferunt et convertunt, ut ei, qui audiant, natura et genere et universa re cognita de singulis reis et criminibus et litibus statuere possint.
3.121Antonius sizi, gençler, bu tür bir alıştırmaya alışmaya teşvik etti ve sizi küçük, dar çekişmelerden tartışmanın bütün gücüne ve çeşitliliğine götürmek gerektiğini düşündü. Bu yüzden bu iş, konuşma sanatı üzerine yazanların sandığı gibi birkaç kitapçığın işi değildir; Tusculum'daki bu sabah gezintimizin ya da öğleden sonraki oturumumuzun işi de değildir. Çünkü yalnız dilimizi bileyip dövmemiz yetmez; gönlümüzü en büyük ve en çok şeyin tadıyla, bolluğuyla ve çeşitliliğiyle yükleyip doldurmamız gerekir.
Hanc ad consuetudinem exercitationis vos, adulescentes, est cohortatus Antonius atque a minutis angustisque concertationibus ad omnem vim varietatemque vos disserendi traducendos putavit; qua re non est paucorum libellorum hoc munus, ut ei, qui scripserunt de dicendi ratione, arbitrantur, neque Tusculani atque huius ambulationis antemeridianae aut nostrae posmeridianae sessionis; non enim solum acuenda nobis neque procudenda lingua est, sed onerandum complendumque pectus maximarum rerum et plurimarum suavitate, copia, varietate.
3.122Çünkü bizimdir, eğer hatipsek, eğer vatandaşların ihtilaflarında, tehlikelerde, kamu müzakerelerinde başvurulacak yol göstericiler ve önderler bizsek, bizimdir, diyorum, basiretin ve öğretinin bütün bu mülkü. Biz meşgulken, boş vakti bol adamlar bu mülke, sanki sahipsiz ve boş bir mirasmış gibi, üşüşüp el koydular. Üstelik ya hatiple alay edip onu iğnelerler, Gorgias'taki o Sokrates gibi; ya da hatiplik sanatı hakkında birkaç kitapçıkta biraz kural verip bunlara "retorik" adını koyarlar. Sanki adalet, vazife, devletlerin kurulması ve yönetilmesi, kısacası bütün hayat düzeni, hatta tabiatın düzeni hakkında aynı adamların söyledikleri retorikçilere özgü değilmiş gibi!
Nostra est enim—si modo nos oratores, si in civium disceptationibus, si in periculis, si in deliberationibus publicis adhibendi auctores et principes sumus—nostra est, inquam, omnis ista prudentiae doctrinaeque possessio, in quam homines quasi caducam atque vacuam abundantes otio, nobis occupatis, involaverunt atque etiam aut inridentes oratorem, ut ille in Gorgia Socrates, cavillantur aut aliquid de oratoris arte paucis praecipiunt libellis eosque rhetoricos inscribunt, quasi non illa sint propria rhetorum, quae ab eisdem de iustitia, de officio, de civitatibus instituendis et regendis, de omni vivendi denique etiam de naturae ratione dicuntur.
3.123Bunları artık başka bir yerden alamayacağımıza göre, bizi soyan o adamların kendilerinden almalıyız; yeter ki onları bağlı oldukları ve gözettikleri bu siyaset ilmine aktaralım ve, daha önce söylediğim gibi, bütün ömrümüzü bunları öğrenmekle tüketmeyelim. Kaynakları bir kez görünce (bunları çabucak tanımayan onları hiçbir zaman tanıyamaz), ne zaman gerekirse onlardan iş ne kadarını gerektiriyorsa o kadarını içeriz.
Quae quoniam iam aliunde non possumus, sumenda sunt nobis ab eis ipsis, a quibus expilati sumus; dum modo illa ad hanc civilem scientiam, quo pertinent et quam intuentur, transferamus, neque, ut ante dixi, omnem teramus in his discendis rebus aetatem; sed cum fontis viderimus, quos nisi qui celeriter cognorit, numquam cognoscet omnino, tum, quotienscumque opus erit, ex eis tantum, quantum res petet, hauriemus;
3.124Çünkü insanların tabiatında ve zekâsında bu kadar büyük şeyleri gösterilmeden görebilecek kadar keskin bir bakış yoktur; ama şeylerde de, keskin zekâlı bir adamın bir kez baktıktan sonra derinine kadar göremeyeceği kadar büyük bir karanlık yoktur. Öyleyse bu kadar büyük, bu kadar uçsuz bucaksız alanda hatip özgürce dolaşabildiğine ve nerede durursa kendi toprağında durduğuna göre, konuşmanın bütün donanımı ve süsü ona kolayca sağlanır.
nam neque tam est acris acies in naturis hominum et ingeniis, ut res tantas quisquam nisi monstratas possit videre, neque tanta tamen in rebus obscuritas, ut eas non penitus acri vir ingenio cernat, si modo aspexerit. In hoc igitur tanto tam immensoque campo cum liceat oratori vagari libere atque ubicumque constiterit, consistere in suo, facile suppeditat omnis apparatus ornatusque dicendi;
3.125Çünkü konuların bolluğu kelimelerin bolluğunu doğurur; konuşulan konuların kendisinde ahlâkî bir güzellik varsa, kelimelerde de konudan doğan tabiî bir parıltı belirir. Yeter ki konuşacak ya da yazacak kişi çocukluğunda hür bir insana yaraşır bir eğitim ve öğretimle yetişmiş olsun, şevkle yansın, tabiatın yardımını görsün, genel türler hakkındaki sınırsız tartışmalarda alıştırma yapmış olsun ve tanıyıp örnek almak için en süslü yazarları ve hatipleri seçmiş olsun. O zaman kelimeleri nasıl dizeceğini ve nasıl parlatacağını şu öğretmenlere sormasına hiç gerek kalmaz. Konular bol olunca, tabiatın kendisi, alıştırma görmüşse, bir rehber olmadan da konuşmanın süslerine kolayca kayar.
rerum enim copia verborum copiam gignit; et, si est honestas in rebus ipsis, de quibus dicitur, exsistit ex re naturalis quidam splendor in verbis. Sit modo is, qui dicet aut scribet, institutus liberaliter educatione doctrinaque puerili et flagret studio et a natura adiuvetur et in universorum generum infinitis disceptationibus exercitatus ornatissimos scriptores oratoresque ad cognoscendum imitandumque delegerit, ne ille haud sane, quem ad modum verba struat et inluminet, a magistris istis requiret; ita facile in rerum abundantia ad orationis ornamenta sine duce natura ipsa, si modo est exercitata, delabitur.
3.126Bunun üzerine Catulus: Ölümsüz tanrılar, dedi, Crassus, ne kadar büyük bir konu çeşitliliğini, ne kadar büyük bir gücü, ne kadar büyük bir bolluğu kucakladın! Hatibi ne darlıklardan çıkarıp atalarının krallığına yerleştirmeye cüret ettin! Çünkü işittiğimize göre o eski konuşma öğretmenleri ve önderleri hiçbir tartışma türünü kendilerine yabancı saymamış, her zaman konuşmanın her alanında dolaşmışlardır.
Hic Catulus di immortales, inquit quantam rerum varietatem, quantam vim, quantam copiam, Crasse, complexus es quantisque ex angustiis oratorem educere ausus es et in maiorum suorum regno conlocare! Namque illos veteres doctores auctoresque dicendi nullum genus disputationis a se alienum putasse accepimus semperque esse in omni orationis ratione versatos;
3.127Onlardan Elisli Hippias, dört yılda bir düzenlenen o pek büyük oyunlar şenliği için Olympia'ya geldiğinde, neredeyse bütün Yunanistan'ın dinlediği bir sırada, hiçbir sanatta kendisinin bilmediği hiçbir şey bulunmadığını söyleyerek övünmüştü. Hür insana yaraşır, soylu öğretileri kapsayan sanatları, yani geometriyi, musikiyi, edebiyatın ve şairlerin bilgisini, tabiat hakkında, insanların ahlâkı hakkında, devletler hakkında söylenenleri bildiğini söylemekle kalmamış, taktığı yüzüğü, sırtındaki pelerini, ayağındaki çarıkları da kendi eliyle yaptığını söylemişti.
ex quibus Elius Hippias, cum Olympiam venisset maxima illa quinquennali celebritate ludorum, gloriatus est cuncta paene audiente Graecia nihil esse ulla in arte rerum omnium quod ipse nesciret; nec solum has artis, quibus liberales doctrinae atque ingenuae continerentur, geometriam, musicam, litterarum cognitionem et poetarum atque illa, quae de naturis rerum, quae de hominum moribus, quae de rebus publicis dicerentur, se tenere sed anulum, quem haberet, pallium, quo amictus, soccos, quibus indutus esset, sua manu confecisse.
3.128Elbette bu adam fazla ileri gitmişti; ama tam da bundan, daha bayağı sanatları bile reddetmeyen o hatiplerin en parlak sanatlardan kendileri için ne kadarını istemiş olduklarını tahmin etmek kolaydır. Keos'lu Prodikos'tan, Kalkhedon'lu Thrasymakhos'tan, Abdera'lı Protagoras'tan ne söyleyeyim? Bunların her biri, o çağa göre, tabiat hakkında da pek çok tartışmış ve yazmıştır.
Scilicet nimis hic quidem est progressus, sed ex eo ipso est coniectura facilis, quantum sibi illi oratores de praeclarissimis artibus appetierint, qui ne sordidiores quidem repudiarint. Quid de Prodico Cio, de Thrasymacho Calchedonio, de Protagora Abderita loquar? quorum unus quisque plurimum ut temporibus illis etiam de natura rerum et disseruit et scripsit.
3.129Platon'un istediği gibi, savunuculuğunu yaptığı hatipliğin filozof karşısında yenik düştüğü o Leontinoi'li Gorgias'ın kendisi de öyleydi. Ya Gorgias Sokrates'e hiç yenilmedi ve Platon'un o konuşması gerçeği yansıtmıyor; ya da yenildiyse, demek ki Sokrates daha belagatli, daha usta, senin deyişinle daha bol sözlü ve daha iyi bir hatipti. Ama Gorgias, Platon'un o kitabının kendisinde, tartışmaya ve soruya konu olan her şey hakkında son derece bol bir şekilde konuşacağını ilan eder. Toplantılarda herkesin hangi konuda dinlemek istediğini sormaya hepsinden önce o cüret etmişti. Yunanistan ona öyle büyük bir şeref gösterdi ki bütün insanlar içinde yalnız onun için Delphoi'de yaldızlı değil, som altından bir heykel dikildi.
Ipse ille Leontinus Gorgias, quo patrono, ut Plato voluit, philosopho succubuit orator, qui aut non est victus umquam a Socrate neque sermo ille Platonis verus est; aut, si est victus, eloquentior videlicet fuit et disertior Socrates et, ut tu appellas, copiosior et melior orator—sed hic in illo ipso Platonis libro de omni re, quaecumque in disceptationem quaestionemque vocetur, se copiosissime dicturum esse profitetur; isque princeps ex omnibus ausus est in conventu poscere qua de re quisque vellet audire; cui tantus honos habitus est a Graecia, soli ut ex omnibus Delphis non inaurata statua, sed aurea statueretur.
3.130Saydığım bu kişiler ve başka pek çok büyük konuşma öğretmeni aynı çağda yaşadı. Bundan anlaşılır ki durum senin dediğin gibidir, Crassus: Eski Yunanistan'da hatip adı daha büyük bir bolluk ve şanla parlamıştı.
Sed hi, quos nominavi, multique praeterea summique dicendi doctores uno tempore fuerunt; ex quibus intellegi potest ita se rem habere, ut tu, Crasse, dicis, oratorisque nomen apud antiquos in Graecia maiore quadam vel copia vel gloria floruisse.
3.131Bu yüzden sana daha çok övgü mü, Yunanlılara daha çok yergi mi düşer, karar vermekte tereddüt ediyorum. Sen başka bir dilde ve başka âdetler içinde doğdun; pek meşgul bir şehirde ya hemen bütün özel kişilerin işleriyle ya da dünyanın yönetimi ve en büyük imparatorluğun idaresiyle uğraştın; yine de konuların bu kadar büyük bir yığınını ve bilgisini kavradın, hepsini de şehirde aklıyla ve sözüyle güçlü olan birinin ilmi ve pratiğiyle birleştirdin. Onlar ise edebiyatın içinde doğmuş, bu uğraşlarla yanıp tutuşmuş, ama boş vakit içinde dağılıp gitmiş insanlar olarak hiçbir şey kazanmamakla kalmadılar, kendilerine bırakılmış, devredilmiş, kendilerine ait olanı bile koruyamadılar.
Quo quidem magis dubito tibine plus laudis an Graecis vituperationis statuam esse tribuendum: cum tu in alia lingua ac moribus natus occupatissima in civitate vel privatorum negotiis paene omnibus vel orbis terrae procuratione ac summi imperi gubernatione destrictus tantam vim rerum cognitionemque comprehenderis eamque omnem cum eius, qui consilio et oratione in civitate valeat, scientia atque exercitatione sociaris; illi nati in litteris ardentesque his studiis, otio vero diffluentes, non modo nihil acquisierint, sed ne relictum quidem et traditum et suum conservarint.
3.132Crassus: Catulus, dedi, yalnız bu alanda değil, başka pek çok alanda da kısımların bölüşülüp ayrılmasıyla sanatların büyüklüğü küçüldü. Koslu o Hippokrates yaşarken kimi hekimlerin hastalıkları, kimilerinin yaraları, kimilerinin gözleri tedavi ettiğini mi sanıyorsun? Euklides ya da Arkhimedes geometriyle, Damon ya da Aristoksenos musikiyle, Aristophanes ya da Kallimakhos edebiyatın kendisiyle uğraşırken bu alanların, kimse türün bütününü kucaklamayacak, herkes çalışacağı bir parçayı kendine ayıracak kadar parçalandığını mı sanıyorsun?
Tum Crassus non in hac inquit una, Catule, re, sed in aliis etiam compluribus distributione partium ac separatione magnitudines sunt artium deminutae. An tu existimas, cum esset Hippocrates ille Cous, fuisse tum alios medicos, qui morbis, alios, qui vulneribus, alios, qui oculis mederentur? Num geometriam Euclide aut Archimede, num musicam Damone aut Aristoxeno, num ipsas litteras Aristophane aut Callimacho tractante tam discerptas fuisse, ut nemo genus universum complecteretur atque ut alius aliam sibi partem in qua elaboraret seponeret?
3.133Ben babamdan ve kayınpederimden sık sık şunu işittim: Bizim insanlarımız da, bilgelik şanıyla öne çıkmak isteyenler, bu şehrin o zamanlar bildiği her şeyi kucaklarlardı. Onlar Sextus Aelius'u hatırlarlardı; Manius Manilius'u ise biz de forumu bir uçtan bir uca yürürken gördük. Böyle yürümek, yürüyenin bütün vatandaşlarına danışmanlığını sunduğunun bir işaretiydi. Bir zamanlar insanlar onlara, ister böyle yürürken ister evlerinde koltuklarında otururken, yalnız medeni hukuka dair danışmak için değil, kızını evlendirmek, bir arazi satın almak, tarlasını işlemek, kısacası her türlü vazife ya da iş için danışmaya giderdi.
Equidem saepe hoc audivi de patre et de socero meo, nostros quoque homines, qui excellere sapientiae gloria vellent, omnia, quae quidem tum haec civitas nosset, solitos esse complecti. Meminerant illi Sex. Aelium; M’. vero Manilium nos etiam vidimus transverso ambulantem foro; quod erat insigne eum, qui id faceret, facere civibus suis omnibus consili sui copiam; ad quos olim et ita ambulantis et in solio sedentis domi sic adibatur, non solum ut de iure civili ad eos, verum etiam de filia conlocanda, de fundo emendo, de agro colendo, de omni denique aut officio aut negotio referretur.
3.134Eski Publius Crassus'un, Tiberius Coruncanius'un, damadımın büyük dedesi, çok basiretli bir adam olan Scipio'nun bilgeliği buydu. Hepsi baş pontifexti; bu yüzden bütün ilahî ve insanî işlerde onlara danışılırdı. Aynı kişiler senatoda, halkın önünde, dostlarının davalarında, barışta ve savaşta öğütlerini ve güvenilirliklerini esirgemezlerdi.
Haec fuit P. Crassi illius veteris, haec Ti. Coruncani, haec proavi generi mei Scipionis prudentissimi hominis sapientia, qui omnes pontifices maximi fuerunt, ut ad eos de omnibus divinis atque humanis rebus referretur; eidemque in senatu et apud populum et in causis amicorum et domi et militiae consilium suum fidemque praestabant.
3.135Marcus Cato'nun, denizaşırı ülkelerden gelme bu pek cilalı öğreti dışında neyi eksikti? Medeni hukuku öğrenmiş olduğu için dava savunmaz mıydı? Ya da konuşabildiği için hukuk ilmini ihmal mi ederdi? İki alanda da hem emek verdi hem de öne çıktı. Özel kişilerin işlerinden derlediği bu itibar yüzünden devlet işlerine girmekte gecikti mi? Halkın önünde ondan daha gözü pek, senatoda ondan daha iyi kimse yoktu; aynı adam açık ara en iyi komutandı. Kısacası o çağda bu şehirde bilinebilecek, öğrenilebilecek hiçbir şey yoktu ki onu araştırıp öğrenmemiş, üstüne bir de yazıya geçirmemiş olsun.
Quid enim M. Catoni praeter hanc politissimam doctrinam transmarinam atque adventiciam defuit? Num, quia ius civile didicerat, causas non dicebat? aut quia poterat dicere, iuris scientiam neglegebat? Utroque in genere et elaboravit et praestitit. Num propter hanc ex privatorum negotiis conlectam gratiam tardior in re publica capessenda fuit? Nemo apud populum fortior, nemo melior senator; et idem facile optimus imperator; denique nihil in hac civitate temporibus illis sciri discive potuit, quod ille non cum investigarit et scierit tum etiam conscripserit.
3.136Şimdi ise tersine, çoğu kişi makam elde etmeye ve devleti yönetmeye çıplak ve silahsız geliyor; hiçbir bilgiyle, hiçbir ilimle süslenmiş değiller. İçlerinden biri sivrilirse, tek bir şey getirdiği için kendini büyük görür: ya savaş yiğitliği ya da biraz askerlik tecrübesi (bunlar da artık eskidi gitti); ya da hukuk ilmi, onun da tamamı değil, çünkü ona bağlı olan pontifex hukukunu kimse öğrenmiyor; ya da bağırıp çağırmaktan ve kelimeleri akıtmaktan ibaret sandıkları belagat. Bütün güzel sanatların, hatta faziletlerin kendisinin birbiriyle ortaklığını ve akrabalığını ise bilmezler.
Nunc contra plerique ad honores adipiscendos et ad rem publicam gerendam nudi veniunt atque inermes, nulla cognitione rerum, nulla scientia ornati. Sin aliquis excellit unus e multis, effert se, si unum aliquid adfert, aut bellicam virtutem aut usum aliquem militarem; quae sane nunc quidem obsoleverunt; aut iuris scientiam, ne eius quidem universi; nam pontificium, quod est coniunctum, nemo discit; aut eloquentiam, quam in clamore et in verborum cursu positam putant; omnium vero bonarum artium, denique virtutum ipsarum societatem cognationemque non norunt.
3.137Ama sözü Yunanlılara getireyim; bu tür bir konuşmada onlarsız edemeyiz, çünkü fazilet örneklerini kendi insanlarımızdan, öğreti örneklerini onlardan almalıyız. Söylendiğine göre aynı çağda hem bilge sayılan hem de bilge diye anılan yedi kişi yaşamış; Miletoslu Thales dışında hepsi kendi şehirlerinin başında bulunmuş. O çağda Peisistratos'tan daha bilgili ya da belagati edebiyatla daha donanmış kim olduğu rivayet edilir? Söylendiğine göre Homeros'un daha önce karmakarışık olan kitaplarını ilk o, şimdi elimizde bulunduğu biçimde düzenlemiş. Vatandaşlarına faydalı bir adam değildi, ama belagatte öyle parladı ki edebiyatta ve öğretide de öne geçti.
Sed ut ad Graecos referam orationem, quibus carere hoc quidem in sermonis genere non possumus —nam ut virtutis a nostris, sic doctrinae sunt ab illis exempla petenda—septem fuisse dicuntur uno tempore, qui sapientes et haberentur et vocarentur: hi omnes praeter Milesium Thalen civitatibus suis praefuerunt. Quis doctior eisdem temporibus illis aut cuius eloquentia litteris instructior fuisse traditur quam Pisistrati? qui primus Homeri libros confusos antea sic disposuisse dicitur, ut nunc habemus. Non fuit ille quidem civibus suis utilis, sed ita eloquentia floruit, ut litteris doctrinaque praestaret.
3.138Ya Perikles? Konuşma gücü hakkında şunu işittik: Atinalıların isteğine karşı, vatanın selameti için sert sert konuştuğunda bile, halkın sevdiği adamlara karşı söylediği şey herkese halkın sevdiği ve hoşa giden bir şey gibi görünürdü. Eski komedi şairleri ona sövdüklerinde bile (o zamanlar Atina'da buna izin vardı) dudaklarında zarafetin oturduğunu ve onda öyle bir güç bulunduğunu söylediler ki dinleyenlerin zihninde âdeta iğneler bırakırmış. Ama ona su saatine karşı havlamayı bir nutuk ustası öğretmemişti; işittiğimize göre öğretmeni, en büyük konuların ilminde pek yüce bir adam olan Klazomenaili Anaksagoras'tı. Bu yüzden öğretisiyle, aklıyla ve belagatiyle öne çıkan Perikles kırk yıl boyunca Atina'nın başında kaldı; aynı zamanda hem şehrin işlerini hem savaş işlerini yönetti.
Quid Pericles? de cuius vi dicendi sic accepimus, ut, cum contra voluntatem Atheniensium loqueretur pro salute patriae severius, tamen id ipsum, quod ille contra popularis homines diceret, populare omnibus et iucundum videretur; cuius in labris veteres comici, etiam cum illi male dicerent (quod tum Athenis fieri licebat), leporem habitasse dixerunt tantamque in eodem vim fuisse, ut in eorum mentibus, qui audissent, quasi aculeos quosdam relinqueret. At hunc non declamator aliqui ad clepsydram latrare docuerat, sed, ut accepimus, Clazomenius ille Anaxagoras vir summus in maximarum rerum scientia: itaque hic doctrina, consilio, eloquentia excellens quadraginta annis praefuit Athenis et urbanis eodem tempore et bellicis rebus.
3.139Ya Kritias? Ya Alkibiades? Şehirlerine iyilikleri dokunmadı, ama kuşkusuz bilgili ve belagatliydiler; ikisi de Sokrates'in tartışmalarıyla yetişmemiş miydi? Syrakusalı Dion'u bütün öğretilerle kim cilaladı? Platon değil mi? Aynı Platon, yalnız dilin değil ruhun ve faziletin de öğretmeni olarak, onu vatanını kurtarmaya itti, donattı, silahlandırdı. Platon bu Dion'u başka sanatlarla, İsokrates ise en büyük komutan Konon'un oğlu, pek ünlü bir adam, kendisi de yüce bir komutan ve çok bilgili bir insan olan Timotheos'u başka sanatlarla mı yetiştirdi? Ya da Pythagorasçı o Lysis, belki de bütün Yunanistan'ın tek en büyük adamı olan Thebaili Epameinondas'ı başka sanatlarla mı yetiştirdi? Ksenophon Agesilaos'u, Philolaos Tarentumlu Arkhytas'ı, Pythagoras'ın kendisi de bir zamanlar Büyük Yunanistan diye anılan İtalya'daki o eski Yunan dünyasının tamamını başka sanatlarla mı yetiştirdi?
Quid Critias? quid Alcibiades? civitatibus quidem suis non boni, sed certe docti atque eloquentes, nonne Socraticis erant disputationibus eruditi? Quis Dionem Syracosium doctrinis omnibus expolivit? Non Plato? Atque eum idem ille non linguae solum, verum etiam animi ac virtutis magister ad liberandam patriam impulit, instruxit, armavit. Aliisne igitur artibus hunc Dionem instituit Plato, aliis Isocrates clarissimum virum Timotheum Cononis praestantissimi imperatoris filium, summum ipsum imperatorem hominemque doctissimum? aut aliis Pythagorius ille Lysis Thebanum Epaminondam, haud scio an summum virum unum omnis Graeciae? aut Xenophon Agesilaum? aut Philolaus Archytam Tarentinum? aut ipse Pythagoras totam illam veterem Italiae Graeciam, quae quondam magna vocitata est?
3.140Ben öyle düşünmüyorum. Gördüğüm şu: Bilgili bir insana ve devlette öne çıkmak isteyen birine yaraşan her şeyi kapsayan tek bir öğreti vardı. Bu öğretiyi almış olanlar, zekâlarıyla aynı zamanda düşüncelerini dile getirmeye de güçleri yettiyse ve tabiatları karşı koymadığı için kendilerini konuşmaya da verdiyseler, belagatte de öne geçtiler.
Equidem non arbitror; sic enim video, unam quandam omnium rerum, quae essent homine erudito dignae atque eo, qui in re publica vellet excellere, fuisse doctrinam; quam qui accepissent, si eidem ingenio ad pronuntiandum valuissent et se ad dicendum quoque non repugnante natura dedissent, eloquentia praestitisse.
3.141Bu yüzden Aristoteles'in kendisi, İsokrates'in öğrencilerinin ünüyle parladığını görünce (İsokrates tartışmalarını forum ve devlet davalarından konuşmanın boş zarafetine çevirmişti), birden öğretisinin neredeyse bütün biçimini değiştirdi ve Philoktetes'in bir dizesini biraz değiştirerek söyledi: Philoktetes barbarların konuşmasına izin verip susmanın kendisi için utanç olduğunu söyler; Aristoteles ise İsokrates'in konuşmasına izin verip susmanın. Böylece bütün o öğretisini süsleyip parlattı, eşyanın bilgisini konuşma alıştırmasıyla birleştirdi. Bu, pek bilge kral Philippos'un da gözünden kaçmadı: Oğlu İskender'e onu öğretmen olarak getirtti ki oğlu aynı kişiden hem iş görmenin hem konuşmanın kurallarını alsın.
Itaque ipse Aristoteles cum florere Isocratem nobilitate discipulorum videret, quod suas disputationes a causis forensibus et civilibus ad inanem sermonis elegantiam transtulisset, mutavit repente totam formam prope disciplinae suae versumque quendam Philoctetae paulo secus dixit: ille enim turpe sibi ait esse tacere, cum barbaros, hic autem, cum Isocratem pateretur dicere; itaque ornavit et inlustravit doctrinam illam omnem rerumque cognitionem cum orationis exercitatione coniunxit. Neque vero hoc fugit sapientissimum regem Philippum, qui hunc Alexandro filio doctorem accierit, a quo eodem ille et agendi acciperet praecepta et eloquendi.
3.142Şimdi isteyen, bize hem konu hem söz bolluğu kazandıran filozofa, benden yana bir sakınca yok, hatip diyebilir. Bilgeliği belagatle birleştirdiğini söylediğim bu hatibe filozof demeyi tercih ederse de engel olmam. Yeter ki şurada anlaşalım: Konuyu bildiği hâlde onu konuşarak açıklayamayan birinin dilsizliği de, konuya hâkim olmadığı hâlde kelimesi eksik olmayan birinin bilgisizliği de övülecek bir şey değildir. Bunlardan birini seçmek gerekseydi, ben dilsiz basireti geveze akılsızlığa tercih ederdim. Ama hepsinden üstün olan tek şeyi arıyorsak, zafer bilgili hatibe verilmelidir.
Nunc sive qui volet, eum philosophum, qui copiam nobis rerum orationisque tradat, per me appellet oratorem licet; sive hunc oratorem, quem ego dico sapientiam iunctam habere eloquentiae, philosophum appellare malet, non impediam; dum modo hoc constet, neque infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam illius, cui res non suppetat, verba non desint, esse laudandam; quorum si alterum sit optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultitiam loquacem; sin quaerimus quid unum excellat ex omnibus, docto oratori palma danda est;
3.143Onun aynı zamanda filozof olmasına razı olurlarsa tartışma ortadan kalkar. İkisini ayırırlarsa, filozoflar şu bakımdan aşağıda kalırlar: Kusursuz hatipte onların bütün ilmi bulunur, ama filozofların bilgisinde belagat kendiliğinden bulunmaz. Belagati ne kadar küçümserlerse küçümsesinler, onların sanatlarına bir taç eklediği kabul edilmek zorundadır. Crassus bunları söyleyince kendisi bir süre sustu, ötekiler de sessiz kaldı.
quem si patiuntur eundem esse philosophum, sublata controversia est; sin eos diiungent, hoc erunt inferiores, quod in oratore perfecto inest illorum omnis scientia, in philosophorum autem cognitione non continuo inest eloquentia; quae quamvis contemnatur ab eis, necesse est tamen aliquem cumulum illorum artibus adferre videatur. Haec cum Crassus dixisset, parumper et ipse conticuit et a ceteris silentium fuit.
3.144Sonra Cotta: Crassus, dedi, bana üstlenmediğin başka bir şeyi tartışmış gibi göründüğünden yakınamam; çünkü sana bizim verdiğimiz ve bildirdiğimiz görevden epey fazlasını getirdin. Ama elbette senin payın konuşmanın nasıl parlatılacağını anlatmaktı; buna başlamış, konuşmanın bütün övgüsünü dört kısma ayırmıştın. İlk ikisi hakkında, bizim için yeterli ama senin deyişinle hızlı ve kısa konuştuktan sonra, geri kalan ikisini kendine ayırmıştın: Önce nasıl süslü, sonra nasıl yerinde konuşacağımızı.
Tum Cotta equidem, inquit Crasse, non possum queri, quod mihi videare aliud quiddam, id quod non susceperis, disputasse; plus enim aliquanto attulisti, quam tibi erat tributum a nobis ac denuntiatum; sed certe ut eae partes fuerunt tuae, de inlustranda oratione ut diceres, et eras ipse iam ingressus atque in quattuor partis omnem orationis laudem discripseras, cum de duabus primis nobis quidem satis, sed, ut ipse dicebas, celeriter exigueque dixisses, duas tibi reliquas feceras, quem ad modum primum ornate, deinde etiam apte diceremus:
3.145Ama buna girdiğin anda zekânın bir tür med dalgası seni birden karadan uzağa sürükledi ve neredeyse herkesin gözünden uzaklaştırıp açık denize çekti. Eşyanın bütün ilmini kucakladın, ama onu bize öğretmedin; zaten bu kadar kısa bir zamanın işi değildi. Bunlara ne kadar faydan dokundu bilmiyorum; beni ise bütünüyle Akademi'ye sürdün. Keşke orada sık sık ileri sürdüğün şey doğru çıksa: Ömrü tüketmek gerekmesin, yalnız bir kez bakan bütün o şeyleri görebilsin. Ama iş bazen daha ağır gitse ya da ben daha yavaş kavrasam bile, onların iki yönlü yollarını, her şeyin lehine ve her şeyin aleyhine tartışma yöntemlerini öğrenmeden kesinlikle ne dinleneceğim ne yorulacağım.
quo cum ingressus esses, repente te quasi quidam aestus ingeni tui procul a terra abripuit atque in altum a conspectu paene omnium abstraxit; omnem enim rerum scientiam complexus non tu quidem eam nobis tradidisti; neque enim fuit tam exigui temporis; sed apud hos quid profeceris nescio, me quidem in Academiam totum compulisti. In qua velim sit illud, quod saepe posuisti, ut non necesse sit consumere aetatem atque ut possit is illa omnia cernere, qui tantum modo aspexerit; sed etiam si est aliquando spissius aut si ego sum tardior, profecto numquam conquiescam neque defatigabor ante, quam illorum ancipitis vias rationesque et pro omnibus et contra omnia disputandi percepero.
3.146Bunun üzerine Caesar: Crassus, dedi, konuşmanda beni en çok etkileyen tek şey, bir şeyi çabucak öğrenemeyenin onu hiçbir zaman tam öğrenemeyeceğini söylemen oldu. Böylece denemek benim için zor değil: Ya senin sözlerinle göklere çıkardığın şeyleri hemen kavrarım, ya da kavrayamazsam vakit kaybetmem, çünkü yine de bu bizimkilerle yetinebilirim.
Tum Caesar unum inquit me ex tuo sermone maxime, Crasse, commovit, quod eum negasti, qui non cito quid didicisset, umquam omnino posse perdiscere; ut mihi non sit difficile periclitari et aut statim percipere ista, quae tu verbis ad caelum extulisti, aut, si non potuerim, tempus non perdere, cum tamen his nostris possim esse contentus.
3.147Burada Sulpicius: Crassus, dedi, ben ne şu Aristoteles'i, ne Karneades'i, ne de filozoflardan herhangi birini arıyorum. İster bunları öğrenebileceğimden umudu kestiğimi düşün, ister, ki yaptığım budur, onları küçümsediğimi. Forum işlerinin ve gündelik işlerin bu sıradan bilgisi, hedeflediğim belagat için bana yeterince büyüktür; gerçi bunun da pek çok şeyini bilmiyorum ve ancak savunmam gereken bir dava gerektirdiğinde araştırıyorum. Bu yüzden yorulmadıysan ve sana ağır gelmiyorsak, konuşmanın kendi övgüsüne ve parlaklığına ilişkin konulara dön. Bunları senden, belagate erişebileceğimden umudu kesmek için değil, bir şeyler daha öğrenmek için dinlemek istedim.
Hic Sulpicius ego vero, inquit Crasse, neque Aristotelem istum neque Carneadem nec philosophorum quemquam desidero. Vel me licet existimes desperare ista posse perdiscere vel, id quod facio, contemnere; mihi rerum forensium et communium vulgaris haec cognitio satis magna est ad eam, quam specto, eloquentiam; ex qua ipsa tamen permulta nescio; quae tum denique, cum causa aliqua, quae a me dicenda est, desiderat, quaero. Quam ob rem, nisi forte es iam defessus et si tibi non graves sumus, refer ad illa te, quae ad ipsius orationis laudem splendoremque pertinent; quae ego ex te audire volui, non ut desperarem me eloquentiam consequi posse, sed ut aliquid addiscerem.
3.148Crassus: Herkesçe bilinen ve senin de bilmediğin şeyler değil istediğin, Sulpicius, dedi; bu konuyu kim öğretmedi, kim ders vermedi, hatta kim yazıya geçirmedi ki? Ama sözünü dinleyeceğim ve yalnız bildiğim kadarını sana kısaca anlatacağım; yine de bu pek ufak şeylerin öncülerine ve bulucularına dönmek gerektiği kanaatindeyim.
Tum Crassus pervulgatas res requiris inquit et tibi non incognitas, Sulpici: quis enim de isto genere non docuit, non instituit, non scriptum etiam reliquit? Sed geram morem et ea dumtaxat, quae mihi nota sunt, breviter exponam tibi; censebo tamen ad eos, qui auctores et inventores sunt harum sane minutarum rerum, revertendum.
3.149Her konuşma kelimelerden kurulur; önce kelimelerin tek tek, sonra birleşik olarak nasıl kullanılacağına bakmalıyız. Çünkü konuşmanın tek tek kelimelerden gelen bir süsü vardır, birbirine bağlanmış kelimelerden gelen başka bir süsü vardır. Öyleyse ya şeylerin kendine özgü ve belirli, âdeta şeylerle birlikte doğmuş adları olan kelimeleri kullanırız; ya mecaz olarak aktarılan, âdeta başkasının yerine konan kelimeleri; ya da kendimiz yenileyip yaptığımız kelimeleri.
Omnis igitur oratio conficitur ex verbis; quorum primum nobis ratio simpliciter videnda est, deinde coniuncte. Nam est quidam ornatus orationis, qui ex singulis verbis est; alius, qui ex continuatis constat. Ergo utimur verbis aut eis, quae propria sunt et certa quasi vocabula rerum, paene una nata cum rebus ipsis; aut eis, quae transferuntur et quasi alieno in loco conlocantur; aut eis, quae novamus et facimus ipsi.
3.150Kendine özgü kelimelerde hatibin övgüsü bayağı ve eskimiş olanlardan kaçınıp seçkin ve parlak, dolgun ve tınılı görünen kelimeleri kullanmasıdır. Ama bu tür kendine özgü kelimelerde bir seçim yapmak, bu seçimi de kulakların bir tür yargısıyla tartmak gerekir; bunda iyi konuşma alışkanlığı da pek önemlidir.
In propriis igitur est illa laus oratoris, ut abiecta atque obsoleta fugiat, lectis atque inlustribus utatur, in quibus plenum quiddam et sonans inesse videatur. Sed in hoc verborum genere propriorum dilectus est habendus quidam atque is aurium quodam iudicio ponderandus est; in quo consuetudo etiam bene loquendi valet plurimum.
3.151Bu yüzden bilgisiz kimselerin hatipler için sık sık söylediği "Bu adam iyi kelimeler kullanıyor" ya da "Falanca iyi kelimeler kullanmıyor" sözü bir sanatla tartılmaz, âdeta tabiî bir hisle yargılanır. Burada kusurdan kaçınmak büyük bir övgü değildir, gerçi önemlidir; ama iyi kelimeleri kullanmak ve onlara bolca sahip olmak âdeta bir zemin ve temeldir.
Itaque hoc, quod vulgo de oratoribus ab imperitis dici solet bonis hic verbis, aut aliquis non bonis utitur, non arte aliqua perpenditur, sed quodam quasi naturali sensu iudicatur: in quo non magna laus est vitare vitium, quamquam est magnum, verum tamen hoc quasi solum quoddam atque fundamentum est, verborum usus et copia bonorum.
3.152Bizim araştırmamız gereken ise hatibin kendisinin ne inşa ettiği ve sanatı nerede eklediğidir. Hatibin konuşmayı parlatmak ve süslemek için tek kelimede başvurabileceği üç şey vardır: alışılmamış kelime, yeni yapılmış kelime ya da mecaz kelime.
Sed quid ipse aedificet orator et in quo adiungat artem, id esse nobis quaerendum videtur. Tria sunt igitur in verbo simplici, quae orator adferat ad inlustrandam atque exornandam orationem: aut inusitatum verbum aut novatum aut translatum.
3.153Alışılmamış kelimeler çoğunlukla eskiliği yüzünden gündelik konuşmanın kullanımından çoktan düşmüş eski kelimelerdir. Bunları kullanmak şairlerin serbestliğine bizimkinden daha açıktır; ama yine de ara sıra şiirsel bir kelime konuşmada da ağırbaşlılık kazandırır. Ben de Caelius gibi "qua tempestate Poenus in Italiam venit" (Kartacalı İtalya'ya geldiği çağda) demekten kaçınmam; ne "proles" ya da "suboles" (döl, zürriyet), ne "effari" ya da "nuncupare" (söz söylemek, adlandırmak), ne de senin sık kullandığın gibi, Catulus, "non rebar" ya da "opinabar" (sanmazdım, zannederdim) demekten. Daha başka pek çok kelime de vardır ki yerinde kullanılınca konuşma çoğu zaman daha yüce ve daha köklü görünür.
Inusitata sunt prisca fere ac vetustate ab usu cotidiani sermonis iam diu intermissa, quae sunt poetarum licentiae liberiora quam nostrae; sed tamen raro habet etiam in oratione poeticum aliquod verbum dignitatem. Neque enim illud fugerim dicere, ut Caelius qua tempestate Poenus in Italiam venit, nec prolem aut subolem aut effari aut nuncupare aut, ut tu soles, Catule, non rebar aut opinabar; aut alia multa, quibus loco positis grandior atque antiquior oratio saepe videri solet.
3.154Yeni kelimeler ise konuşanın kendisi tarafından doğurulup yapılan kelimelerdir; ya kelimeleri birleştirerek, şunlarda olduğu gibi:
o zaman korku, aklı başından gitmiş bende bütün bilgeliği göğsümden söküp atar (expectorat);
yoksa beni bu adamın dil dolandıran (versutiloquas) kötülüklerinden...
Görüyorsunuz ya, "versutiloquas" da "expectorat" da birleştirmeyle yapılmış kelimelerdir, kendiliğinden doğmuş değildir. Ama çoğu zaman birleştirme olmadan da kelimeler yenilenir: "senius desertus" (kimsesiz yaşlılık), "di genitales" (doğurtan tanrılar), "bacarum ubertate incurvescere" (meyvelerin bolluğundan bükülmek) gibi.
Novantur autem verba, quae ab eo, qui dicit, ipso gignuntur ac fiunt, vel coniungendis verbis, ut haec: / tum pavor sapientiam omnem mi exanimato expectorat. / num non vis huius me versutiloquas malitias / videtis enim et versutiloquas et expectorat ex coniunctione facta esse verba, non nata; sed saepe vel sine coniunctione verba novantur ut ille senius desertus, ut di genitales, ut bacarum ubertate incurvescere.
3.155Üçüncü yol olan mecaz geniş bir alana yayılır. Onu yoksulluk ve darlığın zorladığı ihtiyaç doğurdu, sonra hoşluk ve zevk yaygınlaştırdı. Nasıl elbise önce soğuktan korunmak için bulunduysa, sonra bedeni süslemek ve ona itibar kazandırmak için de kullanılmaya başlandıysa, kelimenin mecazî kullanımı da yoksulluk yüzünden başladı, zevk yüzünden sıklaştı. Asmaların "mücevherlendiğini" (gemmare), otlarda "şımarıklık" (luxuries) bulunduğunu, ekinlerin "neşeli" (laetas) olduğunu köylüler bile söyler. Çünkü kendine özgü kelimeyle güçlükle anlatılabilen bir şey mecazla söylenince, yabancı bir kelimeyle anlattığımız şeyin benzerliği, anlaşılmasını istediğimiz şeyi aydınlatır.
Tertius ille modus transferendi verbi late patet, quem necessitas genuit inopia coacta et angustiis, post autem iucunditas delectatioque celebravit. Nam ut vestis frigoris depellendi causa reperta primo, post adhiberi coepta est ad ornatum etiam corporis et dignitatem, sic verbi translatio instituta est inopiae causa, frequentata delectationis. Nam gemmare vitis, luxuriem esse in herbis, laetas segetes etiam rustici dicunt. Quod enim declarari vix verbo proprio potest, id translato cum est dictum, inlustrat id, quod intellegi volumus, eius rei, quam alieno verbo posuimus, similitudo.
3.156Öyleyse bu mecazlar âdeta ödünç almalardır: Sende olmayanı başka yerden alırsın. Bir de biraz daha cüretkâr mecazlar vardır; bunlar yoksulluğu göstermez, konuşmaya bir parıltı getirir. Bunları bulma yolunu ya da türlerini size ne diye anlatayım?
Ergo haec translationes quasi mutuationes sunt, cum quod non habeas aliunde sumas, illae paulo audaciores, quae non inopiam indicant, sed orationi splendoris aliquid arcessunt; quarum ego quid vobis aut inveniendi rationem aut genera ponam?
3.157Ama aktarılması gereken kelimeler ya konuyu daha canlı kılanlardır; şu dizelerin hepsinde olduğu gibi:
deniz ürperir, karanlık katmerlenir, gecenin ve bulutların karası gözleri kör eder, bulutlar arasında alev çakar, gök gürültüyle titrer, bol yağmura karışmış dolu ansızın boşanıp iner, her yandan bütün rüzgârlar patlar, azgın kasırgalar kopar, engin dalgalarla kaynar.
Burada hemen her şey, daha canlı olsun diye, benzetmeyle aktarılmış kelimelerle söylenmiştir;
; sed ea transferri oportet, quae aut clariorem faciunt rem, ut illa omnia: / inhorrescit mare, / tenebrae conduplicantur, noctisque et nimbum occaecat nigror, / flamma inter nubis coruscat, caelum tonitru contremit, / grando mixta imbri largifico subita praecipitans cadit, / undique omnes venti erumpunt, saevi exsistunt turbines, / fervit aestu pelagus: / omnia fere, quo essent clariora, translatis per similitudinem verbis dicta sunt;
3.158ya da bir işin ya da bir niyetin bütününü daha iyi anlatanlardır. Mesela şair, ne yapıldığı anlaşılmasın diye bile bile gizlenen birini, aktarılmış iki kelimeyle, benzerliğin kendisiyle anlatır:
çünkü o kendini sözlerle sarıp sarmalıyor, hileyle çitliyor.
Bazen mecazla kısalık da sağlanır; mesela "mızrak elden kaçtıysa" sözünde. Mızrağın istemeden atılmış olduğu, kendine özgü kelimelerle, tek bir mecaz kelimeyle anlatıldığından daha kısa anlatılamazdı.
aut quo significatur magis res tota sive facti alicuius sive consili, ut ille, qui occultantem consulto, ne id, quod ageretur, intellegi posset, duobus translatis verbis similitudine ipsa indicat: / quandoquidem is se circum vestit dictis, saepit se dolo. / Non numquam etiam brevitas translatione conficitur, ut illud si telum manu fugit: imprudentia teli missi brevius propriis verbis exponi non potuit, quam est uno significata translato.
3.159Bu türde çoğu zaman şuna şaşarım: Neden herkes kendine özgü ve kendi kelimelerinden çok, aktarılmış ve yabancı kelimelerden hoşlanır? Bir şeyin kendi adı, kendine özgü bir kelimesi yoksa, mesela geminin "ayağı" denen halat, terazi ile yapılan borç bağı (nexum), karıdan "yol ayrılığı" (divortium), yani boşanma gibi, o zaman ihtiyaç insanı kendinde olmayanı başka yerden almaya zorlar. Ama kendi kelimelerimiz pek bol olduğu hâlde, yine de yabancı kelimeler, akla uygun aktarılmışlarsa, insanlara çok daha fazla zevk verir.
Hoc in genere persaepe mihi admirandum videtur quid sit, quod omnes translatis et alienis magis delectentur verbis quam propriis et suis. Nam si res suum nomen et vocabulum proprium non habet, ut pes in navi, ut nexum, quod per libram agitur, ut in uxore divortium, necessitas cogit, quod non habeas, aliunde sumere; sed in suorum verborum maxima copia tamen homines aliena multo magis, si sunt ratione translata, delectant.
3.160Bence bunun sebebi ya önündekinin üstünden atlayıp uzaktan getirilmiş başka şeyler almanın bir zekâ göstergesi olmasıdır; ya dinleyenin düşüncesinin başka bir yere götürülmesi, ama yine de yolunu şaşırmamasıdır ki bu en büyük zevktir; ya tek tek kelimelerde bir konunun ve bütün bir benzetmenin kurulmasıdır; ya da akla uygun alınmış her mecazın doğrudan hislere, en çok da en keskin his olan göze hitap etmesidir.
Id accidere credo, vel quod ingeni specimen est quoddam transilire ante pedes posita et alia longe repetita sumere; vel quod is, qui audit, alio ducitur cogitatione neque tamen aberrat, quae maxima est delectatio; vel quod in singulis verbis res ac totum simile conficitur; vel quod omnis translatio, quae quidem sumpta ratione est, ad sensus ipsos admovetur, maxime oculorum, qui est sensus acerrimus.
3.161Çünkü "inceliğin kokusu", "insanlığın yumuşaklığı", "denizin mırıltısı", "sözün tatlılığı" öteki hislerden alınmıştır; ama göze ait olan mecazlar çok daha keskindir, çünkü göremediğimiz ve seçemediğimiz şeyleri âdeta zihnin gözü önüne koyarlar. Tabiatta adını ve kelimesini başka şeyler için kullanamayacağımız hiçbir şey yoktur. Bir benzetme nereden alınabiliyorsa (ki her şeyden alınabilir), oradan alınan ve benzerliği içeren tek bir kelime aktarılınca konuşmaya ışık katar.
Nam et odor urbanitatis et mollitudo humanitatis et murmur maris et dulcitudo orationis sunt ducta a ceteris sensibus; illa vero oculorum multo acriora, quae paene ponunt in conspectu animi, quae cernere et videre non possumus. Nihil est enim in rerum natura, cuius nos non in aliis rebus possimus uti vocabulo et nomine. Unde enim simile duci potest, potest autem ex omnibus, indidem verbum unum, quod similitudinem continet, translatum lumen adferet orationi.
3.162Bu türde önce benzemezlikten kaçınmak gerekir: "göğün devasa kemerleri" gibi. Ennius, dedikleri gibi, sahneye bir küre getirmiş olsa da kürede kemer benzerliği bulunamaz.
Yaşa, Odysseus, fırsatın varken; gözlerinle son ışıklı ışığı kap!
"Ara" demedi, "al" demedi (bunlar daha uzun yaşamayı uman birinin ağırlığını taşırdı), "kap" dedi. Bu kelime daha önce söylediği "fırsatın varken" sözüne uydurulmuştur.
Quo in genere primum est fugienda dissimilitudo: caeli ingentes fornices; quamvis sphaeram in scaenam, ut dicitur, attulerit Ennius, tamen in sphaera fornicis similitudo inesse non potest. / Vive, Ulixes; dum licet: / oculis postremum lumen radiatum rape! / non dixit pete non cape,—haberet enim moram sperantis diutius esse victurum—sed rape: est hoc verbum ad id aptatum, quod ante dixerat, dum licet.
3.163Sonra benzetmenin fazla uzaktan getirilmemesine dikkat etmek gerekir. "Mirasın Syrtis'i" demektense "mirasın kayalığı" demeyi tercih ederim; "malların Kharybdis'i" demektense "malların girdabı" demeyi. Çünkü zihnin gözleri işitilen şeylerden çok görülen şeylere kolayca yönelir. Mecazda en büyük övgü aktarılan şeyin hisse dokunması olduğuna göre, benzetmenin dinleyenlerin zihnini çekeceği şeylerdeki her türlü çirkinlikten de kaçınmak gerekir.
Deinde videndum est ne longe simile sit ductum: Syrtim patrimoni, scopulum libentius dixerim; Charybdim bonorum, voraginem potius; facilius enim ad ea, quae visa, quam ad illa, quae audita sunt, mentis oculi feruntur; et quoniam haec vel summa laus est in verbis transferendis, ut sensum feriat id, quod translatum sit, fugienda est omnis turpitudo earum rerum, ad quas eorum animos, qui audient, trahet similitudo.
3.164Africanus'un ölümüyle devletin "hadım edildiğini" söylemelerini istemem; Glaucia'ya "senatonun gübresi" denmesini istemem. Benzerlik ne kadar yerinde olursa olsun, ikisinde de benzetmenin düşündürdüğü şey çirkindir. Mecazın konunun gerektirdiğinden büyük olmasını da istemem, "eğlence fırtınası" gibi; küçük olmasını da, "fırtına eğlencesi" gibi. Aktarılan kelimenin, kendine özgü kelimeden daha dar olmasını da istemem:
Nedir bu, yalvarırım? Neden yanına yaklaşmamı başınla geri çeviriyorsun?
Burada "yasaklıyorsun", "engelliyorsun", "korkutup uzaklaştırıyorsun" demek daha iyi olurdu; çünkü öteki şöyle demişti:
Orada, olduğun yerde dur; bulaşığım ya da gölgem iyi insanlara dokunmasın.
3.164Nolo dici morte Africani castratam esse rem publicam, nolo stercus curiae dici Glauciam; quamvis sit simile, tamen est in utroque deformis cogitatio similitudinis; nolo esse aut maius, quam res postulet: tempestas comissationis; aut minus: comissatio tempestatis; nolo esse verbum angustius id, quod translatum sit, quam fuisset illud proprium ac suum: / quidnam est, obsecro? Quid te adirier abnutas? / melius esset vetas, prohibes, absterres; quoniam ille dixerat: / ilico istic, / ne contagio mea bonis umbrave obsit
3.165Bir de mecazın biraz sert görüneceğinden çekinirsen, önüne çoğu zaman bir kelime koyarak onu yumuşatmalısın. Mesela bir zamanlar Marcus Cato ölünce biri senatonun "yetim" kaldığını söyleseydi, biraz sert olurdu; ama "deyim yerindeyse yetim" deseydi epey daha yumuşak olurdu. Çünkü mecaz utangaç olmalı; başkasının yerine zorla dalmış değil, oraya götürülmüş, zorla değil rica ile gelmiş gibi görünmeli.
Atque etiam, si vereare, ne paulo durior translatio esse videatur, mollienda est praeposito saepe verbo; ut si olim, M. Catone mortuo, pupillum senatum quis relictum diceret, paulo durius; sin, ut ita dicam, pupillum, aliquanto mitius: etenim verecunda debet esse translatio, ut deducta esse in alienum locum, non inrupisse, atque ut precario, non vi, venisse videatur.
3.166Tek tek kelimelerde bundan daha süslü, konuşmaya bundan daha çok ışık katan bir yol yoktur. Çünkü bu türden akıp gelen şey, tek bir mecaz kelimede değil, birbirine bağlanmış birçok kelimeden örülür; öyle ki bir şey söylenir, başka bir şey anlaşılmalıdır:
bir zamanlar Akhaların donanması gibi aynı kayaya bir daha çarpmama izin vermeyeceğim.
Ve şu:
yanılıyorsun, yanılıyorsun; çünkü şaha kalkan, kendine fazla güvenen seni kanunların sağlam dizginleri durduracak, iktidarın boyunduruğu üstüne binecek.
3.166Modus autem nullus est florentior in singulis verbis neque qui plus luminis adferat orationi; nam illud, quod ex hoc genere profluit, non est in uno verbo translato, sed ex pluribus continuatis conectitur, ut aliud dicatur, aliud intellegendum sit: / neque me patiar / iterum ad unum scopulum ut olim classem Achivom offendere. / atque illud, / erras, erras; nam exsultantem te et praefidentem tibi / repriment validae legum habenae atque imperi insistent iugo.
3.167Benzer bir şey alınır ve dediğim gibi o şeye özgü kelimeler art arda başka bir şeye aktarılır. Bu, konuşmanın büyük bir süsüdür; ama burada karanlıktan kaçınmak gerekir, çünkü bilmece denen şeyler aşağı yukarı bu yolla yapılır. Bu yol tek kelimede değil, konuşmada, yani kelimelerin birbirine bağlanmasındadır. Kelimeyi başka bir kelimeyle değiştirmek ve yerine koymak da kelimede bir tür imalat sayılmaz:
Afrika, o sert toprak, korkunç bir kargaşayla titrer.
Burada ne "kaya kıran dalgalarla deniz" gibi yeni bir kelime yapılmıştır, ne de "deniz yumuşar" gibi bir kelime aktarılmıştır; süslemek için kendine özgü bir kelime başka bir kendine özgü kelimeyle değiştirilmiştir:
bırak, Roma, düşmanlarını...
ve
büyük ovalar tanıktır...
Bu yol konuşmayı süslemede ağırbaşlı bir yoldur ve sık sık kullanılmalıdır. Savaşın Mars'ının ortak olduğu, ekinler yerine Ceres, şarap yerine Liber, deniz yerine Neptunus, senato yerine senato binası (curia), halk meclisi yerine Mars Ovası (campus), barış yerine toga, savaş yerine silahlar ve mızraklar demek bu türdendir;
Sumpta re simili verba illius rei propria deinceps in rem aliam, ut dixi, transferuntur. Est hoc magnum ornamentum orationis, in quo obscuritas fugienda est; etenim hoc fere genere fiunt ea, quae dicuntur aenigmata; non est autem in verbo modus hic, sed in oratione, id est, in continuatione verborum. Ne illa quidem traductio atque immutatio in verbo quandam fabricationem habet : / Africa terribili tremit horrida terra tumultu; / neque factum est verbum, ut mare saxifragis undis; neque translatum, ut mollitur mare; sed ornandi causa proprium proprio commutatum: / desine, Roma, tuos hostis / et / testes sunt campi magni / Gravis est modus in ornatu orationis et saepe sumendus; ex quo genere haec sunt, Martem belli esse communem, Cererem pro frugibus, Liberum appellare pro vino, Neptunum pro mari, curiam pro senatu, campum pro comitiis, togam pro pace, arma ac tela pro bello;
3.168yine bu türde faziletler ve kusurlar, içinde bulundukları kişiler yerine anılır: "sefahatin daldığı ev", "açgözlülüğün sızdığı yer", "sadakat galip geldi", "adalet bitirdi". Kelime bükülüp değiştirilerek aynı şeyin daha süslü söylendiği bu türün tamamını elbette görüyorsunuz. Buna komşu olan, daha az süslü, ama yine de bilinmesi gereken başka yollar da vardır: Parçadan bütünü anlatmak isteriz, binalar yerine "duvarlar" ya da "çatılar" dediğimizde olduğu gibi; ya da bütünden parçayı, tek bir süvari bölüğüne "Roma halkının süvarileri" dediğimizde olduğu gibi; ya da birden çoğu:
ama Romalı adam, iş iyi gitse bile, yüreğinde titrer;
ya da çoktan bir anlaşılır:
biz Romalıyız, eskiden Rudiaelı olan;
ya da bu türde, nasıl olursa olsun, söylendiği gibi değil, kastedildiği gibi anlaşılan her şey.
quo item in genere et virtutes et vitia pro ipsis, in quibus illa sunt, appellantur: luxuries quam in domum inrupit, et quo avaritia penetravit; aut fides valuit, iustitia confecit. Videtis profecto genus hoc totum, cum inflexo immutatoque verbo res eadem enuntiatur ornatius; cui sunt finitima illa minus ornata, sed tamen non ignoranda, cum intellegi volumus aliquid aut ex parte totum, ut pro aedificiis cum parietes aut tecta dicimus; aut ex toto partem, ut cum unam turmam equitatum populi Romani dicimus; aut ex uno pluris: / at Romanus homo, tamenetsi res bene gesta est / corde suo trepidat; / aut cum ex pluribus intellegitur unum: / nos sumus Romani, qui fuimus ante Rudini; / aut quocumque modo, non ut dictum est, in eo genere intellegitur, sed ut sensum est.
3.169Bir kelimeyi çoğu zaman yerinde olmayan bir anlamda da kullanırız; mecazdaki kadar zarif değildir, ama daha serbest olsa da bazen utanmazca değildir: Uzun bir konuşma için "iri" konuşma, küçük bir ruh için "ufak" ruh dediğimizde olduğu gibi. Ama görüyor musunuz, açıkladığım gibi birçok mecazdan örülen şeyler kelimeye değil konuşmaya aittir. Değiştirildiğini ya da söylendiğinden başka türlü anlaşılması gerektiğini söylediğim bu yollar ise bir bakıma mecazdır.
Abutimur saepe etiam verbo non tam eleganter quam in transferendo, sed etiam si licentius, tamen interdum non impudenter; ut cum grandem orationem pro longa, minutum animum pro parvo dicimus. Verum illa videtisne esse non verbi, sed orationis, quae ex pluribus, ut exposui, translationibus conexa sunt? haec autem, quae aut immutata esse dixi aut aliter intellegenda ac dicerentur, sunt translata quodam modo.
3.170Böylece tek tek kelimelerin bütün meziyeti ve övgüsü üç şeyden doğar: Kelime ya eskidir, ama yine de alışkanlığın kaldırabileceği bir eskiliktedir; ya birleştirmeyle ya da yenilikle yapılmıştır, burada da kulaklar ve alışkanlık gözetilmelidir; ya da mecazdır ki konuşmayı en çok bu, âdeta yıldızlarla işaretler ve aydınlatır.
Ita fit, ut omnis singulorum verborum virtus atque laus tribus exsistat ex rebus: si aut vetustum verbum sit, quod tamen consuetudo ferre possit; aut factum vel coniunctione vel novitate, in quo item est auribus consuetudinique parcendum; aut translatum, quod maxime tamquam stellis quibusdam notat et illuminat orationem.
3.171Sırada kelimelerin birbirine bağlanması var; bu en çok iki şey ister: önce dizilişi, sonra bir ritmi ve biçimi. Diziliş, kelimeleri öyle bir araya getirip kurmaktır ki birbirlerine çarpışları ne sert ne de aralıklı olsun, âdeta birbirine kenetlenmiş ve pürüzsüz olsun. Bu konuda, bunu en zarif şekilde yapabilen Lucilius, kayınpederimin ağzından hoş bir şaka yapmıştır:
ne hoş dizilmiş sözler (lexeis)! Hepsi küçük mozaik taşları gibi, ustaca döşenmiş, kıvrım kıvrım bir süsle.
Bunları Albucius'la alay ederek söyledikten sonra beni de rahat bırakmadı:
Damadım Crassus var; sen fazla retorikçilik taslama.
Ne olmuş yani? Adını böyle kullandığına göre şu Crassus ne yapabiliyor? Şunu işte: Elbette, onun istediği ve benim de isteyeceğim gibi, Albucius'tan epey daha iyisini. Ama Lucilius âdeti olduğu üzere benimle şakalaştı.
Sequitur continuatio verborum, quae duas res maxime, conlocationem primum, deinde modum quendam formamque desiderat. Conlocationis est componere et struere verba sic, ut neve asper eorum concursus neve hiulcus sit, sed quodam modo coagmentatus et levis; in quo lepide soceri mei persona lusit is, qui elegantissime id facere potuit, Lucilius: / quam lepide λέξεις compostae! ut tesserulae omnes / arte pavimento atque emblemate vermiculato. / Quae cum dixisset in Albucium inludens, ne a me quidem abstinuit: / Crassum habeo generum, ne rhetoricoterus tu sis. / Quid ergo? Iste Crassus, quoniam eius abuteris nomine, quid efficit? Illud quidem; scilicet, ut ille vult et ego vellem, melius aliquanto quam Albucius: verum in me quidem lusit ille, ut solet.
3.172Yine de sözünü ettiğim bu kelime dizilişine dikkat edilmelidir. Konuşmayı bağlı, tutarlı, pürüzsüz ve düzgün akan bir konuşma yapan budur. Bunu, son kelimeleri sonrakilerin ilk kelimeleriyle öyle birleştirirseniz elde edersiniz ki ne sertçe çarpışsınlar ne de aralarında fazla boşluk kalsın.
Sed est tamen haec conlocatio conservanda verborum, de qua loquor; quae vinctam orationem efficit, quae cohaerentem, quae levem, quae aequabiliter fluentem; id adsequemini, si verba extrema cum consequentibus primis ita iungentur, ut neve aspere concurrant neve vastius diducantur.
3.173Bu özenin ardından kelimelerin ritmi ve biçimi gelir; korkarım şimdi bu, Catulus'a çocukça görünecek. Çünkü o eskiler bu serbest konuşmada da âdeta dizeler, yani bazı ritimler kullanmamız gerektiğini düşündüler. Konuşmalarda cümle sonlarının, nefesimizin tükenmesine ya da kâtiplerin işaretlerine göre değil, kelimelerin ve düşüncelerin ritmine göre bölünmesini, nefes alma yerleri olmasını istediler. Rivayete göre bunu ilk başlatan İsokrates'tir; öğrencisi Naukrates'in yazdığına göre eskilerin düzensiz konuşma alışkanlığını, zevk vermek ve kulakları okşamak için ritimlere bağladı.
Hanc diligentiam subsequitur modus etiam et forma verborum, quod iam vereor ne huic Catulo videatur esse puerile; versus enim veteres illi in hac soluta oratione propemodum, hoc est, numeros quosdam nobis esse adhibendos putaverunt: interspirationis enim, non defetigationis nostrae neque librariorum notis, sed verborum et sententiarum modo interpunctas clausulas in orationibus esse voluerunt; idque princeps Isocrates instituisse fertur, ut inconditam antiquorum dicendi consuetudinem delectationis atque aurium causa, quem ad modum scribit discipulus eius Naucrates, numeris astringeret.
3.174Çünkü bir zamanlar aynı zamanda şair olan musikiciler haz vermek için şu iki şeyi icat ettiler: dize ve ezgi. Böylece hem kelimelerin ritmiyle hem seslerin ölçüsüyle zevk vererek kulakların doygunluğunu yenmek istediler. Bu iki şeyi, yani sesin ayarlanmasını ve kelimelerin ritimli bağlanmasını, konuşmanın ciddiyeti kaldırdığı ölçüde, şiirden belagate aktarmak gerektiğini düşündüler.
Namque haec duo musici, qui erant quondam idem poetae, machinati ad voluptatem sunt, versum atque cantum, ut et verborum numero et vocum modo delectatione vincerent aurium satietatem. Haec igitur duo, vocis dico moderationem et verborum conclusionem, quoad orationis severitas pati posset, a poetica ad eloquentiam traducenda duxerunt.
3.175Bu konuda belki en önemli nokta şudur: Konuşmada kelimelerin birleşmesinden bir dize çıkarsa bu bir kusurdur; ama yine de bu birleşmenin bir dize gibi ritimli düşmesini, oturmasını ve tamamlanmasını isteriz. Hatibi konuşmayı bilmeyen acemiden ayıran şeylerin içinde bundan daha belirgini yoktur: Acemi elinden geldiği kadar düzensizce döker ve söylediğini sanatla değil nefesiyle sınırlar; hatip ise düşünceyi kelimelere öyle bağlar ki onu hem sıkı hem serbest bir ritimle kuşatır.
In quo illud est vel maximum, quod versus in oratione si efficitur coniunctione verborum, vitium est, et tamen eam coniunctionem sicuti versum numerose cadere et quadrare et perfici volumus. Neque est ex multis res una, quae magis oratorem ab imperito dicendi ignaroque distinguat, quam quod ille rudis incondite fundit quantum potest et id, quod dicit, spiritu, non arte determinat, orator autem sic inligat sententiam verbis, ut eam numero quodam complectatur et astricto et soluto.
3.176Çünkü onu biçim ve ritimle bağladıktan sonra, sıralamayı değiştirerek gevşetir ve serbest bırakır; böylece kelimeler ne bir dizenin belirli bir kuralına bağlanmış gibi olur ne de başıboş dolaşacak kadar serbest kalır. Peki bu kadar büyük bir göreve nasıl girişeceğiz ki ritimli konuşmanın bu gücüne erişebileceğimizi düşünebilelim? Bu iş gerekli olduğu kadar zor değildir; çünkü hiçbir şey konuşma kadar yumuşak, esnek ve nereye götürürsen oraya kolayca giden değildir.
Nam cum vinxit forma et modis, relaxat et liberat immutatione ordinis, ut verba neque adligata sint quasi certa aliqua lege versus neque ita soluta, ut vagentur. Quonam igitur modo tantum munus insistemus ut arbitremur nos hanc vim numerose dicendi consequi posse? Non est res tam difficilis quam necessaria; nihil est enim tam tenerum neque tam flexibile neque quod tam facile sequatur quocumque ducas quam oratio.
3.177Dize de bundan, birbirine benzemeyen ritimler de yine bundan kurulur; çeşit çeşit ritimli ve pek çok türden bu serbest konuşma da bundan. Çünkü sohbetin kelimeleri başka, mücadelenin kelimeleri başka değildir; gündelik kullanım için bir türden, sahne ve tören için başka bir türden alınmazlar. Biz onları ortada yatarken yerden kaldırır, en yumuşak balmumu gibi dilediğimiz biçime sokar, şekillendiririz. Bu yüzden kimi zaman ağırbaşlı, kimi zaman sade oluruz, kimi zaman da ortada bir yer tutarız; konuşmanın tarzı da benimsediğimiz düşünceyi izler, kulakların her türlü hazzına ve gönüllerin her türlü hareketine göre değişir, döner.
Ex hac versus, ex hac eadem dispares numeri conficiuntur; ex hac haec etiam soluta variis modis multorumque generum oratio; non enim sunt alia sermonis, alia contentionis verba, neque ex alio genere ad usum cotidianum, alio ad scaenam pompamque sumuntur; sed ea nos cum iacentia sustulimus e medio, sicut mollissimam ceram ad nostrum arbitrium formamus et fingimus. Itaque ut tum graves sumus, tum subtiles, tum medium quiddam tenemus: sic institutam nostram sententiam sequitur orationis genus idque ad omnem aurium voluptatem et animorum motum mutatur et vertitur.
3.178Ama tabiat pek çok şeyde inanılmaz bir şekilde şunu yapmıştır: En büyük faydayı içeren şeyler aynı zamanda en çok itibarı, çoğu zaman da en çok güzelliği taşır. Konuşmada da böyledir. Görüyoruz ki bütün bu evrenin ve tabiatın düzeni her şeyin esenliği ve selameti için böyledir: Gök yuvarlaktır, yer ortadadır ve kendi gücüyle, kendi ağırlığıyla yerinde durur; güneş onun çevresinde döner, kış dönencesine yaklaşır, oradan yavaş yavaş öbür yöne yükselir; ay güneşin yaklaşıp uzaklaşmasıyla ışığını alır; beş gezegen aynı mesafeleri farklı hareket ve yörüngelerle kateder.
Sed ut in plerisque rebus incredibiliter hoc natura est ipsa fabricata, sic in oratione, ut ea, quae maximam utilitatem in se continerent, plurimum eadem haberent vel dignitatis vel saepe etiam venustatis. Incolumitatis ac salutis omnium causa videmus hunc statum esse huius totius mundi atque naturae, rotundum ut caelum terraque ut media sit eaque sua vi nutuque teneatur, sol ut eam circum feratur, ut accedat ad brumale signum et inde sensim ascendat in diversam partem; ut luna accessu et recessu solis lumen accipiat; ut eadem spatia quinque stellae dispari motu cursuque conficiant.
3.179Bu düzen öyle bir güce sahiptir ki biraz değişse bir arada duramaz; öyle bir güzelliğe sahiptir ki bundan daha süslü bir görünüş düşünülemez bile. Şimdi zihninizi insanların, hatta öteki canlıların suretine ve biçimine çevirin. Bedenin hiçbir parçasının bir ihtiyaç olmadan eklenmediğini, bütün suretin âdeta tesadüfle değil sanatla tamamlandığını göreceksiniz. Ya ağaçlarda? Onlarda gövde, dallar, yapraklar kendi tabiatlarını korumak ve sürdürmek için vardır; yine de hiçbir yerde güzel olmayan bir parça yoktur.
Haec tantam habent vim, paulum ut immutata cohaerere non possint, tantam pulchritudinem, ut nulla species ne cogitari quidem possit ornatior. Referte nunc animum ad hominum vel etiam ceterarum animantium formam et figuram. Nullam partem corporis sine aliqua necessitate adfictam totamque formam quasi perfectam reperietis arte, non casu. Quid in eis arboribus? in quibus non truncus, non rami, non folia sunt denique nisi ad suam retinendam conservandamque naturam, nusquam tamen est ulla pars nisi venusta.
3.180Tabiatı bırakıp sanatlara bakalım. Bir gemide yanlar, ambarlar, pruva, kıç, seren, yelkenler, direkler kadar gerekli ne vardır? Yine de bunların görünüşünde öyle bir güzellik vardır ki yalnız selamet için değil, haz için de bulunmuş gibi görünürler. Sütunlar tapınakları ve revakları taşır; ama faydaları itibarlarından fazla değildir. Capitolium'un ve öteki tapınakların o alınlığını güzellik değil, ihtiyacın kendisi yapmıştır. Çünkü suyun çatının iki yanından nasıl akacağı hesaplanınca, alınlığın itibarı tapınağın faydasının ardından gelmiştir. Öyle ki Capitolium yağmurun yağamayacağı gökyüzüne kurulsaydı bile alınlıksız hiçbir itibarı olmayacakmış gibi görünür.
Linquamus naturam artisque videamus. Quid tam in navigio necessarium quam latera, quam cavernae, quam prora, quam puppis, quam antennae, quam vela, quam mali? quae tamen hanc habent in specie venustatem, ut non solum salutis, sed etiam voluptatis causa inventa esse videantur. Columnae templa et porticus sustinent; tamen habent non plus utilitatis quam dignitatis: Capitoli fastigium illud et ceterarum aedium non venustas, sed necessitas ipsa fabricata est; nam, cum esset habita ratio, quem ad modum ex utraque tecti parte aqua delaberetur, utilitatem templi fastigi dignitas consecuta est; ut, etiam si in caelo Capitolium statueretur, ubi imber esse non posset, nullam sine fastigio dignitatem habiturum fuisse videatur.
3.181Konuşmanın bütün kısımlarında da aynı şey olur: Faydanın, hatta neredeyse ihtiyacın ardından bir tatlılık ve zarafet gelir. Cümle sonlarını ve kelimeler arasındaki duraklamaları nefesin kesilmesi ve soluğun darlığı getirmiştir; ama bu buluş öyle tatlıdır ki birine sınırsız bir nefes verilse bile onun kelimeleri durmadan sürdürmesini istemeyiz. Çünkü insan ciğerlerinin yalnız dayanabileceği değil, kolayca yapabileceği şey kulaklarımıza hoş gelir.
Hoc in omnibus item partibus orationis evenit, ut utilitatem ac prope necessitatem suavitas quaedam et lepos consequatur; clausulas enim atque interpuncta verborum animae interclusio atque angustiae spiritus attulerunt: id inventum ita est suave, ut, si cui sit infinitus spiritus datus, tamen eum perpetuare verba nolimus; id enim auribus nostris gratum est , quod hominum lateribus non tolerabile solum, sed etiam facile esse posset.
3.182Öyleyse kelimelerin en uzun bileşimi, tek nefeste söylenebilendir; ama bu tabiatın ölçüsüdür, sanatın ölçüsü başkadır. Pek çok ritim vardır; ama sizin Aristoteles'iniz, Catulus, iambosun ve trokhaiosun sık kullanılmasını hatipten uzak tutar. Bunlar tabiatça kendiliğinden konuşmamıza ve sohbetimize düşer; ama bu ritimlerin vuruşları göze batar, ayakları da kısadır. Bu yüzden Aristoteles bizi önce kahramanlık ritmine çağırır; burada iki ayak, ya da biraz fazlası kadar, cezasız ilerleyebiliriz, yeter ki düpedüz bir dizeye ya da dizeye benzer bir şeye düşmeyelim: "altae sunt geminae quibus" gibi. Bu üç ayak, birbirine bağlanacak kelimelerin başına oldukça yakışır.
Longissima est igitur complexio verborum, quae volvi uno spiritu potest; sed hic naturae modus est, artis alius. Nam cum sint numeri plures, iambum et trochaeum frequentem segregat ab oratore Aristoteles, Catule, vester, qui natura tamen incurrunt ipsi in orationem sermonemque nostrum; sed sunt insignes percussiones eorum numerorum et minuti pedes. Qua re primum ad heroum nos invitat: in quo impune progredi licet duo dumtaxat pedes aut paulo plus, ne plane in versum aut similitudinem versus incidamus. Altae sunt geminae, quibus. Hi tres pedes in principia continuandorum verborum satis decore cadunt.
3.183Aynı filozof en çok paianı beğenir; bu da iki türlüdür. Ya bir uzun heceyle başlar, ardından üç kısa gelir; "desinite", "incipite", "comprimite" kelimelerinde olduğu gibi; ya da art arda üç kısa heceyle başlar, sonuncusu uzar; "domuerant", "sonipedes" gibi. O filozof birincisiyle başlamayı, ikincisiyle bitirmeyi uygun bulur. İkinci paian ise hece sayısıyla değil, daha keskin ve daha güvenilir bir yargı olan kulağın ölçüsüyle, uzun, kısa ve uzundan oluşan kretikosa aşağı yukarı eşittir:
Quid petam praesidi, aut exsequar? quove nunc...
Fannius da şu ritimle başlamıştır: "Si, Quirites, minas illius..." Aristoteles bu ritmi cümle sonlarına daha uygun bulur; cümle sonlarının da çoğu zaman uzun bir heceyle bitmesini ister.
Probatur autem ab eodem illo maxime paean, qui est duplex: nam aut a longa oritur, quam tres breves consequuntur, ut haec verba desinite, incipite, comprimite, aut a brevibus deinceps tribus, extrema producta atque longa, sicut illa sunt domuerant, sonipedes; atque illi philosopho ordiri placet a superiore paeane, posteriore finire; est autem paean hic posterior non syllabarum numero, sed aurium mensura, quod est acrius iudicium et certius, par fere cretico, qui est ex longa et brevi et longa: ut / Quid petam praesidi, aut exsequar? quove nunc / A quo numero exorsus est Fannius: si, Quirites, minas illius. Hunc ille clausulis aptiorem putat, quas vult longa plerumque syllaba terminari.
3.184Ama bunlar şairlerinki kadar keskin bir dikkat ve özen gerektirmez. Şairleri ihtiyaç, ritimler ve ölçüler kelimeleri dizeye öyle hapsetmeye zorlar ki hiçbir şey en küçük bir nefes kadar bile gerekenden kısa ya da uzun olmasın. Düzyazı daha serbesttir; dedikleri gibi gerçekten de çözülmüştür; ama kaçıp gitmek ya da yolunu şaşırmak için değil, bağsız olarak kendi kendini idare etmek için. Bu konuda Theophrastos'a katılıyorum: O, cilalanmış ve bir bakıma işlenmiş bir konuşmanın sıkı değil, daha gevşek bir şekilde ritimli olması gerektiğini düşünür.
Neque vero haec tam acrem curam diligentiamque desiderant, quam est illa poetarum; quos necessitas cogit et ipsi numeri ac modi sic verba versu includere, ut nihil sit ne spiritu quidem minimo brevius aut longius, quam necesse est. Liberior est oratio et plane, ut dicitur, sic est vere soluta, non ut fugiat tamen aut erret, sed ut sine vinculis sibi ipsa moderetur. Namque ego illud adsentior Theophrasto, qui putat orationem, quae quidem sit polita atque facta quodam modo, non astricte, sed remissius numerosam esse oportere.
3.185Gerçekten de onun tahmin ettiği gibi, bu yaygın dizenin kurulduğu ölçülerden sonra daha uzun bir ritim olan anapaistos çiçeklendi; ondan da daha serbest ve daha zengin olan dithyrambos aktı. Aynı filozofun dediğine göre onun parçaları ve ayakları her zengin konuşmaya yayılmıştır. Bütün seslerde ve ezgilerde belirli vuruşları olan ve eşit aralıklarla ölçebildiğimiz şey ritimliyse, bu tür ritimler de, yeter ki kesintisiz sürmesinler, haklı olarak konuşmanın övgüleri arasında sayılır. Çünkü aralıksız, durmadan akan o gevezelik kaba ve işlenmemiş sayılmalıysa, bunun reddedilmesinin sebebi, tabiatın kendisinin insanların kulakları için sesi bir ölçüye sokmasından başka ne olabilir? Bu da seste ritim yoksa olamaz.
Etenim, sicut ille suspicatur, et ex istis modis, quibus hic usitatus versus efficitur, post anapaestus, procerior quidam numerus, effloruit, inde ille licentior et divitior fluxit dithyrambus, cuius membra et pedes, ut ait idem, sunt in omni locupleti oratione diffusa; et, si numerosum est in omnibus sonis atque vocibus, quod habet quasdam impressiones et quod metiri possumus intervallis aequalibus, recte genus hoc numerorum, dum modo ne continui sint, in orationis laude ponitur. Nam si rudis et impolita putanda est illa sine intervallis loquacitas perennis et profluens, quid est aliud causae cur repudietur, nisi quod hominum auribus vocem natura modulatur ipsa? Quod fieri, nisi inest numerus in voce, non potest.
3.186Kesintisiz bir akışta ritim olmaz; ritmi, ayırma ve eşit ya da çoğu zaman farklı aralıklarla gelen vuruş kurar. Bunu düşen damlalarda, aralıklarla ayrıldıkları için fark edebiliriz; çağlayan bir ırmakta edemeyiz. Kelimelerin bu serbest bağlanışı, kesintisiz ve uzatılmış olmaktansa eklemlere ve kısımlara ayrılmış olunca çok daha uygun ve hoş olduğuna göre, bu kısımların ölçülü olması gerekir. Sondakiler daha kısa olursa, kelimelerin âdeta o çevrimi (Yunanlılar konuşmanın bu dönüşlerine böyle der) kırılır. Bu yüzden sonraki kısımlar öncekilere, sondakiler baştakilere ya eşit olmalı ya da, ki bu daha iyi ve daha hoştur, daha uzun olmalıdır.
Numerus autem in continuatione nullus est; distinctio et aequalium aut saepe variorum intervallorum percussio numerum conficit, quem in cadentibus guttis, quod intervallis distinguuntur, notare possumus, in amni praecipitante non possumus. Quod si continuatio verborum haec soluta multo est aptior atque iucundior, si est articulis membrisque distincta, quam si continuata ac producta, membra illa modificata esse debebunt; quae si in extremo breviora sunt, infringitur ille quasi verborum ambitus; sic enim has orationis conversiones Graeci nominant. Qua re aut paria esse debent posteriora superioribus, et extrema primis aut, quod etiam est melius et iucundius, longiora.
3.187Bunları, Catulus, en çok sevdiğin o filozoflar söylemiştir. Bunu sık sık vurgulamamın sebebi, önderlerimi anarak boş işlerle uğraştığım suçlamasından kurtulmaktır.
Catulus: Hangi boş işler? dedi. Bu tartışmadan daha zarif ne getirilebilir, ya da genel olarak daha incelikli ne söylenebilir?
Atque haec quidem ab eis philosophis, quos tu maxime diligis, Catule, dicta sunt; quod eo saepius testificor, ut auctoribus laudandis ineptiarum crimen effugiam. Quarum tandem? inquit Catulus aut quid disputatione ista adferri potest elegantius aut omnino dici subtilius.
3.188Crassus: Ama korkarım, dedi, ya bunlar şu gençlere izlenmesi fazla zor görünecek, ya da bu sıradan öğretimde verilmediği için, onları olduğundan büyük ve zor göstermek istiyormuşuz gibi görüneceğiz.
Catulus: Yanılıyorsun, Crassus, dedi, eğer benim ya da bunlardan herhangi birinin senden şu gündelik, herkesin bildiği işleri beklediğimizi sanıyorsan. Söylediğin şeylerin söylenmesini istiyoruz; hem de yalnız söylenmesini değil, senin söylediğin gibi söylenmesini. Bu cevabı yalnız kendi adıma değil, hiç tereddüt etmeden bunların hepsi adına veriyorum.
At enim vereor, inquit Crassus ne haec aut difficiliora istis ad persequendum esse videantur aut, quia non traduntur in vulgari ista disciplina, nos ea maiora ac difficiliora videri velle videamur. Tum Catulus erras, inquit Crasse, si aut me aut horum quemquam putas a te haec opera cotidiana et pervagata exspectare. Ista, quae dicis, dici volumus; neque tam dici quam isto dici modo; neque tibi hoc pro me solum, sed pro his omnibus sine ulla dubitatione respondeo.
3.189Antonius: Ben ise, dedi, yazdığım o kitapçıkta bulamadığımı söylediğim belagatli adamı sonunda buldum. Ama senin sözünü övmek için bile kesmedim; bu kadar kısa konuşma vaktinden tek bir kelimemle bile bir şey eksilmesin diye.
Ego vero inquit Antonius inveni iam, quem negaram in eo, quem scripsi, libello me invenisse eloquentem. Sed eo te ne laudandi quidem causa interpellavi, ne quid de hoc tam exiguo sermonis tui tempore verbo uno meo deminueretur.
3.190Crassus: Öyleyse konuşmamızı, dedi, hem alıştırmayla hem de başka şeyleri olduğu gibi bunu da en çok süsleyip cilalayan kalemle bu kurala göre biçimlendirmeliyiz. Yine de bu, göründüğü kadar emek isteyen bir iş değildir; bu konular ritim uzmanlarının ya da musikicilerin en katı kuralıyla da yönetilmemelidir. Bizim yapmamız gereken yalnız şudur: Konuşma dağılıp akmasın, başıboş dolaşmasın, vaktinden önce durmasın, fazla uzağa koşmasın; kısımlara ayrılsın, tamamlanmış dönüşleri olsun. Her zaman kesintisiz ve âdeta dönen bir kelime çevrimi kullanmamalı; çoğu zaman konuşmayı daha küçük kısımlara bölmeli, ama bu kısımları da ritimle bağlamalıdır.
Hanc igitur Crassus inquit ad legem cum exercitatione tum stilo, qui et alia et hoc maxime ornat ac limat, formanda nobis oratio est. Neque tamen hoc tanti laboris est, quanti videtur, nec sunt haec rhythmicorum aut musicorum acerrima norma dirigenda; efficiendum est illud modo nobis, ne fluat oratio, ne vagetur, ne insistat interius, ne excurrat longius, ut membris distinguatur, ut conversiones habeat absolutas. Neque semper utendum est perpetuitate et quasi conversione verborum, sed saepe carpenda membris minutioribus oratio est, quae tamen ipsa membra sunt numeris vincienda.
3.191Paian ya da o kahramanlık ritmi aklınızı karıştırmasın; onlar kendiliğinden konuşmanın karşısına çıkar; kendiliğinden, diyorum, kendilerini sunar, çağrılmadan cevap verirler. Yeter ki yazarken ve konuşurken şu alışkanlık edinilsin: Düşünceler kelimelerle bitsin, bu kelimelerin birleşmesi uzun ve serbest ritimlerden, en çok da kahramanlık ritminden, birinci paiandan ya da kretikostan doğsun, ama çeşitli ve ayrıntılı bir şekilde sona ersin. Çünkü benzerlik en çok duruşta fark edilir. İlk ve son ayaklar bu şekilde korunursa ortadakiler gizli kalabilir; yeter ki kelime çevriminin kendisi kulakların beklediğinden kısa ya da gücün ve nefesin kaldırabileceğinden uzun olmasın.
Neque vos paean aut herous ille conturbet: ipsi occurrent orationi; ipsi, inquam, se offerent et respondebunt non vocati. Consuetudo modo illa sit scribendi atque dicendi, ut sententiae verbis finiantur eorumque verborum iunctio nascatur ab proceris numeris ac liberis, maxime heroo aut paeane priore aut cretico, sed varie distincteque considat. Notatur enim maxime similitudo in conquiescendo. Et, si primi et postremi pedes sunt hac ratione servati, medii possunt latere, modo ne circuitus ipse verborum sit aut brevior, quam aures exspectent, aut longior, quam vires atque anima patiatur.
3.192Cümle sonlarına ise öncekilerden daha da büyük bir özen gösterilmesi gerektiğini düşünüyorum, çünkü bir şeyin kusursuz ve tamamlanmış olup olmadığı en çok onlarda yargılanır. Dizede baş, orta ve son eşit dikkatle dinlenir; hangi kısmında tökezlenirse dize zayıflar. Konuşmada ise başı pek az kişi fark eder, sonu ise çoğu kişi. Sonlar göründüğü ve anlaşıldığı için çeşitlendirilmelidir; yoksa ya zihnin yargısıyla ya da kulakların doygunluğuyla reddedilirler.
Clausulas autem diligentius etiam servandas esse arbitror quam superiora, quod in eis maxime perfectio atque absolutio iudicatur. Nam versus aeque prima et media et extrema pars attenditur, qui debilitatur, in quacumque est parte titubatum; in oratione autem pauci prima cernunt, postrema plerique: quae quoniam apparent et intelleguntur, varianda sunt, ne aut animorum iudiciis repudientur aut aurium satietate.
3.193Çünkü korunması ve dikkat edilmesi gereken genellikle son iki ya da üç ayaktır; yeter ki öncekiler daha kısa ve kesik olmasın. Bunların ya khoreios ya kahramanlık ayağı olması ya da birbirini izlemesi, ya Aristoteles'in beğendiği o ikinci paian ya da ona eşit olan kretikos olması gerekir. Bunların değişip durması, dinleyenlerin benzerlikten bıkıp usanmamasını, bizim de yaptığımız şeyi özellikle uğraşarak yapıyormuşuz gibi görünmememizi sağlar.
Duo enim aut tres fere sunt extremi servandi et notandi pedes, si modo non breviora et praecisa erunt superiora; quos aut chorios aut heroos aut alternos esse oportebit aut in paeane illo posteriore, quem Aristoteles probat, aut ei pari cretico. Horum vicissitudines efficient, ut neque ei satientur, qui audient, fastidio similitudinis, nec nos id, quod faciemus, opera dedita facere videamur.
3.194Senin de iyi hatırladığın, Catulus, o Sidonlu Antipatros hiç hazırlıksız altı ölçülü dizeler ve çeşitli ölçü ve ritimlerde başka dizeler dökerdi; zeki ve hafızası güçlü bu adamda alıştırma öyle bir güç kazanmıştı ki zihnini ve iradesini dizeye verdiğinde kelimeler ardından gelirdi. Öyleyse alıştırmayı ve alışkanlığı kullanarak bunu konuşmada ne kadar kolay başarırız!
Quod si Antipater ille Sidonius, quem tu probe, Catule, meministi, solitus est versus hexametros aliosque variis modis atque numeris fundere ex tempore tantumque hominis ingeniosi ac memoris valuit exercitatio, ut, cum se mente ac voluntate coniecisset in versum, verba sequerentur; quanto id facilius in oratione, exercitatione et consuetudine adhibita, consequemur!
3.195Bilgisiz halkın dinlerken bunları nasıl fark ettiğine kimse şaşmasın; her alanda olduğu gibi bu alanda da tabiatın büyük ve inanılmaz bir gücü vardır. Herkes sessiz bir hisle, hiçbir sanat ya da yöntem bilmeden, sanatlarda ve yöntemlerde neyin doğru, neyin eğri olduğunu ayırt eder. Bunu tablolarda, heykellerde ve anlamak için tabiattan daha az donanım aldıkları başka eserlerde yaptıkları gibi, kelimeleri, ritimleri ve sesleri yargılamada çok daha fazla gösterirler. Çünkü bunlar ortak hislerin içine yerleştirilmiştir ve tabiat hiç kimsenin bunlardan büsbütün yoksun olmasını istememiştir.
Illud autem ne quis admiretur, quonam modo haec vulgus imperitorum in audiendo notet, cum in omni genere tum in hoc ipso magna quaedam est vis incredibilisque naturae. Omnes enim tacito quodam sensu sine ulla arte aut ratione quae sint in artibus ac rationibus recta ac prava diiudicant; idque cum faciunt in picturis et in signis et in aliis operibus, ad quorum intellegentiam a natura minus habent instrumenti, tum multo ostendunt magis in verborum, numerorum vocumque iudicio; quod ea sunt in communibus infixa sensibus nec earum rerum quemquam funditus natura esse voluit expertem.
3.196Bu yüzden herkes yalnız sanatla yerleştirilmiş kelimelerden değil, ritimlerden ve seslerden de etkilenir. Ritimlerin ve ezgilerin sanatını bilen kaç kişi vardır? Ama bunlarda biraz hata yapılsa, bir hece kısaltılarak kısa ya da uzatılarak uzun söylense, bütün tiyatro itiraz eder. Seslerde de aynısı olmaz mı? Kalabalık ve halk, yalnız uyumsuz koroları ve toplulukları değil, kendi kendisiyle uyumsuz tek tek şarkıcıları da sahneden kovmaz mı?
Itaque non solum verbis arte positis moventur omnes, verum etiam numeris ac vocibus. Quotus enim quisque est qui teneat artem numerorum ac modorum? At in eis si paulum modo offensum est, ut aut contractione brevius fieret aut productione longius, theatra tota reclamant. Quid, hoc non idem fit in vocibus, ut a multitudine et populo non modo catervae atque concentus, sed etiam ipsi sibi singuli discrepantes eiciantur?
3.197Şaşılacak şeydir: Yapmada bilgili ile acemi arasında çok büyük fark varken yargılamada fark pek azdır. Çünkü sanat tabiattan çıktığına göre, tabiatı harekete geçirip ona zevk vermezse hiçbir şey yapmamış sayılır. Zihnimize ritimler ve sesler kadar akraba hiçbir şey yoktur; onlarla uyanırız, tutuşuruz, yatışırız, gevşeriz, çoğu zaman neşeye de kedere de sürükleniriz. Onların bu en büyük gücü şiirlere ve şarkılara daha uygundur. Bana kalırsa bu güç, pek bilgili kral Numa ve atalarımız tarafından da ihmal edilmemiştir; bayram şölenlerindeki lirler ve flütler, Salius rahiplerinin ilahileri bunu gösterir. Ama onu en çok eski Yunanistan yüceltmiştir. Keşke bu kelime mecazları gibi çocukça şeyler yerine bunlar ve benzeri konular üzerine tartışmayı tercih etseydiniz!
Mirabile est, cum plurimum in faciendo intersit inter doctum et rudem, quam non multum differat in iudicando. Ars enim cum a natura profecta sit, nisi natura moveat ac delectet, nihil sane egisse videatur; nihil est autem tam cognatum mentibus nostris quam numeri atque voces; quibus et excitamur et incendimur et lenimur et languescimus et ad hilaritatem et ad tristitiam saepe deducimur; quorum illa summa vis carminibus est aptior et cantibus, non neglecta, ut mihi videtur, a Numa rege doctissimo maioribusque nostris, ut epularum sollemnium fides ac tibiae Saliorumque versus indicant; maxime autem a Graecia vetere celebrata. Quibus utinam similibusque de rebus disputari quam de puerilibus his verborum translationibus maluissetis!
3.198Ama halk nasıl dizede bir hata varsa görürse, bizim konuşmamızda da bir şey aksarsa onu hisseder. Gerçi şaire göz yummaz, bize hoşgörü gösterir; yine de herkes sessizce söylediğimiz şeyin uygun ve kusursuz olmadığını fark eder. Bu yüzden o eskiler, bugün de bazılarında gördüğümüz gibi, kelimelerden bir çevrim, âdeta bir halka kuramadıklarında (bunu yapabilmeye ya da buna cüret etmeye ancak yakın zamanda başladık) üçer ya da ikişer kelime, kimileri tek tek kelimeler söylerdi. O dilsizlik içinde bile insanların kulaklarının istediği o tabiî şeyi korurlardı: Söyledikleri parçalar birbirine eşit olurdu, eşit nefes aralıkları kullanırlardı.
Verum ut in versu vulgus, si est peccatum, videt, sic, si quid in nostra oratione claudicat, sentit; sed poetae non ignoscit, nobis concedit: taciti tamen omnes non esse illud, quod diximus, aptum perfectumque cernunt. Itaque illi veteres, sicut hodie etiam non nullos videmus, cum circuitum et quasi orbem verborum conficere non possent, nam id quidem nuper vel posse vel audere coepimus, terna aut bina aut non nulli singula etiam verba dicebant; qui in illa infantia naturale illud, quod aures hominum flagitabant, tenebant tamen, ut et illa essent paria, quae dicerent, et aequalibus interspirationibus uterentur.
3.199Konuşmanın süsüne en çok ilişkin olduğunu düşündüğüm şeyleri elimden geldiğince aşağı yukarı anlattım. Tek tek kelimelerin övgüsünden, onların bağlanışından, ritimden ve biçimden söz ettim. Ama konuşmanın genel görünüşünü ve âdeta rengini de soruyorsanız: Dolgun ama yine de yuvarlak bir tarz vardır; sade ama sinirsiz ve güçsüz olmayan bir tarz vardır; bir de ikisinden de pay alan ve bir tür orta hâlliliğiyle övülen tarz vardır. Bu üç tarzın üzerinde, boya ile sürülmüş değil, kanla yayılmış bir güzellik rengi bulunmalıdır.
Exposui fere, ut potui, quae maxime ad ornatum orationis pertinere arbitrabar. Dixi enim de singulorum laude verborum, dixi de coniunctione eorum, dixi de numero atque forma; sed si habitum etiam orationis et quasi colorem aliquem requiritis, est et plena quaedam, sed tamen teres, et tenuis, non sine nervis ac viribus, et ea, quae particeps utriusque generis quadam mediocritate laudatur. His tribus figuris insidere quidam venustatis non fuco inlitus, sed sanguine diffusus debet color.
3.200Sonra da hatibimizi hem kelimeler hem düşünceler bakımından öyle biçimlendirmeliyiz ki, silah kullananlar ya da güreşenler gibi, yalnız kaçınmanın ya da vurmanın yolunu bilmekle yetinmesin, zarafetle hareket etmeyi de düşünsün; silah talimiyle uğraşanlar gibi [...]. Kelimeler de düşünceler de neredeyse sayısız biçimde şekillendirilir; bunu bildiğinizi iyi biliyorum. Ama kelime figürü ile düşünce figürü arasındaki fark şudur: Kelimeleri değiştirirsen kelime figürü ortadan kalkar; düşünce figürü ise hangi kelimeleri kullanmak istersen iste, yerinde kalır.
Tum denique hic nobis orator ita conformandus est et verbis et sententiis, ut, quem ad modum qui utuntur armis aut palaestra, non solum sibi vitandi aut feriendi rationem esse habendam putet, sed etiam, ut cum venustate moveatur, ut ei qui in armorum tractatione versantur, . Formantur autem et verba et sententiae paene innumerabiliter, quod satis scio notum esse vobis; sed inter conformationem verborum et sententiarum hoc interest, quod verborum tollitur, si verba mutaris, sententiarum permanet, quibuscumque verbis uti velis.
3.201Gerçi bunu zaten yapıyorsunuz, ama yine de sizi uyarmam gerektiğini düşünüyorum: Hatibe ait seçkin ve hayranlık uyandıran başka bir şey olduğunu sanmayın; tek tek kelimelerde şu üç şeyi gözetmekten başka: Mecaz kelimeleri sık, yeni yapılmış kelimeleri ara sıra, çok eski kelimeleri ise seyrek kullanmak. Kesintisiz konuşmada ise kelimelerin bağlanışındaki pürüzsüzlüğü ve söylediğim ritim düzenini gözettikten sonra, bütün konuşmayı düşüncelerin ve kelimelerin âdeta ışıklarıyla bezemeli ve sık sık donatmalıyız.
Quod quidem vos etsi facitis, tamen admonendos puto, ne quid esse aliud oratoris putetis, quod quidem sit egregium atque mirabile, nisi in singulis verbis illa tria tenere, ut translatis utamur frequenter, interdum factis, raro autem etiam pervetustis. In perpetua autem oratione, cum et coniunctionis levitatem et numerorum, quam dixi, rationem tenuerimus, tum est quasi luminibus distinguenda et frequentanda omnis oratio sententiarum atque verborum.
3.202Çünkü tek bir noktanın üzerinde durmak pek çok etki uyandırır; parlak bir açıklama, olayları âdeta oluyormuş gibi neredeyse göz önüne sermek de öyle. Bunlar hem bir olayı anlatırken hem anlatılanı aydınlatırken hem de büyütürken pek işe yarar; öyle ki büyüttüğümüz şey dinleyenlere, konuşmanın yapabileceği kadar büyük görünür. Bunun zıttı çoğu zaman hızla üstünden geçmektir; ayrıca söylediğinden fazlasını anlatan ima, ayrıntılı ama kesik kısalık, küçültme ve buna bağlı olarak Caesar'ın kurallarına pek uzak düşmeyen alay;
Nam et commoratio una in re permultum movet et inlustris explanatio rerumque, quasi gerantur, sub aspectum paene subiectio; quae et in exponenda re plurimum valent et ad inlustrandum id, quod exponitur, et ad amplificandum; ut eis, qui audient, illud, quod augebimus, quantum efficere oratio poterit, tantum esse videatur; et huic contraria saepe percursio est et plus ad intellegendum, quam dixeris, significatio et distincte concisa brevitas et extenuatio et huic adiuncta inlusio a praeceptis Caesaris non abhorrens;
3.203konudan sapma da öyledir; bu sapmada zevk verildikten sonra konuya dönüşün uygun ve yerinde olması gerekir. Ne söyleyeceğini önceden bildirmek, söylenmiş olandan ayrılmak, asıl konuya dönmek, tekrar etmek, kanıtı yerinde bir sonuca bağlamak; sonra büyütmek ya da küçültmek için gerçeği abartmak ve aşmak; soru ve ona komşu olan, âdeta sorgulama, ardından kendi görüşünü açıklama; sonra insanların zihnine en çok sızan şey, yani bir şey söyleyip başka bir şey anlatan ironi; bu, nutuk havasıyla değil sohbet havasıyla kullanıldığında pek hoştur; ardından tereddüt, sonra bölüştürme, sonra düzeltme, söylemeden önce ya da söyledikten sonra ya da bir şeyi kendinden uzaklaştırırken; ayrıca girişeceğin şey için önceden tedbir almak ve suçu başkasına aktarmak;
et ab re digressio, in qua cum fuerit delectatio, tum reditus ad rem aptus et concinnus esse debebit; propositioque quid sis dicturus et ab eo, quod est dictum, seiunctio et reditus ad propositum et iteratio et rationis apta conclusio; tum augendi minuendive causa veritatis supralatio atque traiectio; et rogatio atque huic finitima quasi percontatio expositioque sententiae suae; tum illa, quae maxime quasi inrepit in hominum mentis, alia dicentis ac significantis dissimulatio; quae est periucunda, cum orationis non contentione, sed sermone tractatur; deinde dubitatio, tum distributio, tum correctio vel ante vel postquam dixeris vel cum aliquid a te ipso reicias; praemunitio etiam est ad id, quod adgrediare, et traiectio in alium;
3.204dinleyicilerle âdeta birlikte müzakere etmek demek olan danışma; kişilerle ya da kişisiz olarak karakterleri ve hayatı taklit etmek; bu, konuşmanın büyük bir süsüdür, gönülleri kazanmaya pek uygundur, çoğu zaman da gönülleri coşturmaya;
communicatio, quae est quasi cum eis ipsis, apud quos dicas, deliberatio; morum ac vitae imitatio vel in personis vel sine illis, magnum quoddam ornamentum orationis et aptum ad animos conciliandos vel maxime, saepe autem etiam ad commovendos;
3.205kurmaca kişileri konuşturmak, belki de büyütmenin en etkili ışığı; betimleme, karşıdakini yanılgıya düşürme, güldürme, itirazı önceden karşılama; sonra en çok etkileyen şu iki şey: benzetme ve örnek; ayrıntılı sıralama, söz kesme, karşıtlık, susma, övgü; büyütmek için serbest, hatta dizginsiz konuşma; öfke, azarlama, vaat, af dileme, yalvarma, konudan kısa bir sapma (yukarıdaki sapma gibi değil), aklanma, gönül alma, incitme, dilek ve beddua. Düşünceler konuşmayı aşağı yukarı bu ışıklarla aydınlatır.
personarum ficta inductio vel gravissimum lumen augendi; descriptio, erroris inductio, ad hilaritatem impulsio, anteoccupatio; tum duo illa, quae maxime movent, similitudo et exemplum; digestio, interpellatio, contentio, reticentia, commendatio; vox quaedam libera atque etiam effrenatio augendi causa; iracundia, obiurgatio, promissio, deprecatio, obsecratio, declinatio brevis a proposito, non ut superior illa digressio, purgatio, conciliatio, laesio, optatio atque exsecratio. His fere luminibus inlustrant orationem sententiae.
3.206Kelime figürleri ise silahlara benzer: Kimi kullanım için, âdeta tehdit ve saldırı içindir; kimi yalnız zarafet için kullanılır. Çünkü kelimelerin ikilenmesi bazen güç, bazen zarafet katar; biraz değiştirilmiş, saptırılmış kelime de öyle; aynı kelimenin kâh başta sık sık tekrarlanması, kâh sonda yinelenmesi; aynı kelimelere hücum, onların çarpıştırılması, eklenmesi ve aşama aşama ilerletilmesi; sık kullanılan aynı kelimenin farklı anlamlarda ayrıştırılması; kelimenin geri çağrılması; benzer biçimde biten, benzer biçimde düşen, eşite eşitle karşılık veren ya da birbirine benzeyen kelimeler de öyle.
Orationis autem ipsius tamquam armorum est vel ad usum comminatio et quasi petitio vel ad venustatem ipsam tractatio. Nam et geminatio verborum habet interdum vim, leporem alias, et paulum immutatum verbum atque deflexum et eiusdem verbi crebra tum a primo repetitio, tum in extremum conversio et in eadem verba impetus et concursio et adiunctio et progressio et eiusdem verbi crebrius positi quaedam distinctio et revocatio verbi et illa, quae similiter desinunt aut quae cadunt similiter aut quae paribus paria referuntur aut quae sunt inter se similia.
3.207Bir de merdivenleme, ters çevirme, kelimelerin zarif bir yer değiştirmesi, karşıtlık, bağlaçsızlık, sapma, kendini düzeltme, ünlem, küçültme vardır; bir kelimeyi birçok halde kullanmak; tek tek ortaya konan şeylerden çıkarılanı tek tek onlara bağlamak; önerme için gerekçe eklemek, bölüştürülen şeylere de ayrı ayrı gerekçe eklemek; serbest bırakma; yine başka bir tür tereddüt; beklenmedik bir şey; sayıp dökme; başka bir tür düzeltme; dağıtma; kesintisiz ve kesintili söz; imge; kendi sorusuna kendi cevap verme; kelime değiştirme; ayırma; sıralama; geri gönderme; konudan sapma; dolaylı anlatım.
Est etiam gradatio quaedam et conversio et verborum concinna transgressio et contrarium et dissolutum et declinatio et reprehensio et exclamatio et imminutio et quod in multis casibus ponitur et quod de singulis rebus propositis ductum refertur ad singula et ad propositum subiecta ratio et item in distributis supposita ratio et permissio et rursum alia dubitatio et improvisum quiddam et dinumeratio et alia correctio et dissipatio et continuatum et interruptum et imago et sibi ipsi responsio et immutatio et diiunctio et ordo et relatio et digressio et circumscriptio.
3.208Konuşmayı düşünce ve kelime figürleriyle aydınlatan şeyler aşağı yukarı bunlar ve bunlara benzeyenlerdir; belki daha fazlası da olabilir.
Cotta: Görüyorum, Crassus, dedi, bunları bildiğimizi düşündüğün için tarifsiz ve örneksiz döküp geçtin.
Crassus: Aslında, dedi, yukarıda söylediklerimin de size yeni olduğunu sanmıyordum; ama hepinizin isteğine uydum.
Haec enim sunt fere atque horum similia vel plura etiam esse possunt, quae sententiis orationem verborumque conformationibus inluminent. Quae quidem te, Crasse, video, inquit Cotta quod nota esse nobis putes, sine definitionibus et sine exemplis effudisse. Ego vero inquit Crassus ne illa quidem, quae supra dixi, nova vobis esse arbitrabar, sed voluntati vestrum omnium parui.
3.209Bu konularda kısa kesmem gerektiğini bana şu güneş hatırlattı; kendisi artık hızla batarken beni de bunları neredeyse hızla sökmeye zorladı. Ama yine de bu türün gösterilmesi ve öğretilmesi sıradan bir iştir; uygulaması ise pek ağırdır ve bütün konuşma çalışmasında en zor olandır.
His autem de rebus sol me ille admonuit, ut brevior essem, qui ipse iam praecipitans me quoque haec praecipitem paene evolvere coegit. Sed tamen huius generis demonstratio est et doctrina ipsa vulgaris; usus autem gravissimus et in hoc toto dicendi studio difficillimus.
3.210Bu yüzden konuşmanın bütün süsü hakkında bütün konu başlıklarını, açıp göstermediysek de en azından işaret ettiğimize göre, şimdi neyin uygun olduğuna, yani konuşmada neyin en çok yakıştığına bakalım. Gerçi şurası açıktır: Tek bir konuşma tarzı her davaya, her dinleyiciye, her kişiye, her zamana uymaz. Ölüm kalım davaları başka bir kelime tınısı ister, özel ve küçük işler başka;
Quam ob rem quoniam de ornatu omni orationis sunt omnes, si non patefacti, at certe commonstrati loci, nunc quid aptum sit, hoc est, quid maxime deceat in oratione, videamus. Quamquam id quidem perspicuum est, non omni causae nec auditori neque personae neque tempori congruere orationis unum genus; nam et causae capitis alium quendam verborum sonum requirunt, alium rerum privatarum atque parvarum;
3.211müzakereler başka, övgüler başka, mahkemeler başka, sohbetler başka, teselli başka, azar başka, tartışma başka, tarih başka bir konuşma tarzı gerektirir. Dinleyenlerin kim olduğu da önemlidir: senato mu, halk mı, yargıçlar mı; kalabalık mı, az mı, tek tek kişiler mi, ve ne türden kişiler. Hatiplerin kendilerinin de hangi yaşta, hangi makamda, hangi itibarda olduğu göz önüne alınmalıdır; zaman da: barış mı, savaş mı; acele mi, rahatlık mı.
et aliud dicendi genus deliberationes, aliud laudationes, aliud iudicia, aliud sermones, aliud consolatio, aliud obiurgatio, aliud disputatio, aliud historia desiderat. Refert etiam qui audiant, senatus an populus an iudices: frequentes an pauci an singuli, et quales: ipsique oratores qua sint aetate, honore, auctoritate, debet videri; tempus, pacis an belli, festinationis an oti.
3.212Bu yüzden bu konuda öğretilebilecek hiçbir şey yok gibi görünüyor; yalnız şu: Dolgun, sade ya da orta tarzdan yapacağımız işe uyanı seçmeliyiz. Aynı süsleri kâh daha yoğun, kâh daha sakin kullanabiliriz. Her konuda yakışanı yapabilmek sanatın ve tabiatın işidir; neyin ne zaman yakıştığını bilmek ise basiretin işidir.
Itaque hoc loco nihil sane est quod praecipi posse videatur, nisi ut figuram orationis plenioris et tenuioris et item illius mediocris ad id, quod agemus, accommodatam deligamus. Ornamentis eisdem uti fere licebit alias contentius, alias summissius; omnique in re posse quod deceat facere artis et naturae est, scire quid quandoque deceat prudentiae.
3.213Ama bütün bunlar nasıl sunulduklarına bağlıdır. Konuşmada tek hâkim, diyorum, sunuştur (actio). Sunuş olmadan en yüksek hatip hiçbir şey sayılmaz; sunuşla donanmış orta hâlli bir hatip ise çoğu zaman en yüksekleri geçebilir. Rivayete göre Demosthenes'e konuşmada ilk sırada ne geldiği sorulduğunda birinciliği buna vermiş, ikinciliği buna, üçüncülüğü de buna. Bana Aiskhines'in sözü bundan da güzel gelir. Aiskhines mahkemede uğradığı yenilginin rezaleti yüzünden Atina'dan çekilip Rodos'a gidince, Rodosluların ricası üzerine Demosthenes'e karşı Ktesiphon aleyhine yaptığı o seçkin konuşmayı okumuş. Okuyup bitirince ertesi gün ondan Demosthenes'in Ktesiphon lehine buna karşı yaptığı konuşmayı da okuması istenmiş. Aiskhines onu da pek tatlı ve pek güçlü bir sesle okuyunca herkes hayran kalmış; o da şöyle demiş: "Ya onu kendi ağzından dinleseydiniz, ne kadar daha çok hayran kalırdınız!" Böylece aynı konuşmanın oyuncu değişince başka bir konuşma olacağını düşünerek sunuşun ne kadar önemli olduğunu yeterince göstermiş oldu.
Sed haec omnia perinde sunt, ut aguntur. Actio, inquam, in dicendo una dominatur; sine hac summus orator esse in numero nullo potest, mediocris hac instructus summos saepe superare. Huic primas dedisse Demosthenes dicitur, cum rogaretur, quid in dicendo esset primum; huic secundas, huic tertias; quo mihi melius etiam illud ab Aeschine dictum videri solet; qui cum propter ignominiam iudicii cessisset Athenis et se Rhodum contulisset, rogatus a Rhodiis legisse fertur orationem illam egregiam, quam in Ctesiphontem contra Demosthenem dixerat; qua perlecta petitum ab eo est postridie, ut legeret illam etiam, quae erat contra ab Demosthene pro Ctesiphonte dicta: quam cum suavissima et maxima voce legisset, admirantibus omnibus quanto inquit magis miraremini, si audissetis ipsum! ex quo satis significavit, quantum esset in actione, qui orationem eandem aliam fore putarit actore mutato.
3.214Senin daha iyi hatırladığın Gracchus'ta, Catulus, ben çocukken bu kadar çok konuşulan ne vardı? "Zavallı ben, nereye gideyim? Nereye döneyim? Capitolium'a mı? Ama orası kardeşimin kanıyla ıslak. Eve mi? Annemi zavallı, ağıt yakarken ve yıkılmış hâlde görmek için mi?" Herkesin bildiğine göre bunları gözleriyle, sesiyle, hareketleriyle öyle sunmuş ki düşmanları bile gözyaşlarını tutamamış. Bunu uzun uzun anlatmamın sebebi şu: Gerçeğin kendisinin sunucuları olan hatipler bu alanın tamamını bıraktılar; gerçeğin taklitçileri olan oyuncular ise ona el koydular.
Quid fuit in Graccho, quem tu melius, Catule, meministi, quod me puero tanto opere ferretur? Quo me miser conferam? Quo vertam? In Capitoliumne? At fratris sanguine madet. An domum? Matremne ut miseram lamentantem videam et abiectam? Quae sic ab illo esse acta constabat oculis, voce, gestu, inimici ut lacrimas tenere non possent. Haec ideo dico pluribus, quod genus hoc totum oratores, qui sunt veritatis ipsius actores, reliquerunt; imitatores autem veritatis, histriones, occupaverunt.
3.215Hiç kuşkusuz gerçek her konuda taklidi yener; ama gerçek sunuşta kendi başına yeterince etkili olsaydı, elbette sanata ihtiyacımız olmazdı. Ancak sunuşla en çok açığa vurulması ya da taklit edilmesi gereken ruh hâli çoğu zaman öyle karışıktır ki gölgede kalır, neredeyse gömülür. Bu yüzden onu gölgeleyen şeyleri dağıtmak, öne çıkan ve göze çarpan şeyleri almak gerekir.
Ac sine dubio in omni re vincit imitationem veritas, sed ea si satis in actione efficeret ipsa per sese, arte profecto non egeremus; verum quia animi permotio, quae maxime aut declaranda aut imitanda est actione, perturbata saepe ita est, ut obscuretur ac paene obruatur, discutienda sunt ea, quae obscurant, et ea, quae sunt eminentia et prompta, sumenda.
3.216Çünkü ruhun her hareketinin tabiattan gelen kendine özgü bir yüz ifadesi, bir sesi ve bir hareketi vardır. İnsanın bütün bedeni, bütün yüz ifadeleri ve bütün sesleri, lirin telleri gibi, ruhun hareketi onlara nasıl vurursa öyle tınlar. Çünkü sesler gerili teller gibidir, her dokunuşa karşılık verir: tiz ve pes, hızlı ve ağır, güçlü ve zayıf. Bunların hepsinin arasında her türde bir orta ses de vardır. Bunlardan başka türler de türemiştir: pürüzsüz ve pürüzlü, toplu ve yayvan, kesintisiz nefesle ve kesik kesik, kırık ve yırtık, sesin bükülmesiyle incelen ve şişen;
Omnis enim motus animi suum quendam a natura habet vultum et sonum et gestum; corpusque totum hominis et eius omnis vultus omnesque voces, ut nervi in fidibus, ita sonant, ut a motu animi quoque sunt pulsae. Nam voces ut chordae sunt intentae, quae ad quemque tactum respondeant, acuta gravis, cita tarda, magna parva; quas tamen inter omnis est suo quoque in genere mediocris, atque etiam illa sunt ab his delapsa plura genera, leve asperum, contractum diffusum, continenti spiritu intermisso, fractum scissum, flexo sono extenuatum inflatum;
3.217bu türlerin hiçbiri yoktur ki sanatla ve ölçüyle işlenmesin. Bunlar oyuncuya, ressama olduğu gibi, çeşitleme yapsın diye sunulmuş renklerdir. Öfke kendine başka bir ses türü almalıdır: tiz, coşkulu, sık sık kesilen:
kardeşimin kendisi beni kışkırtıyor, zavallı ben, kendi çocuklarımı çenelerime gömeyim diye...
ve senin az önce andığın, Antonius,
kendinden ayırmaya...
ve
bunu fark eden yok mu? Bağlayın onu!
ve hemen hemen bütün Atreus. Acıma ve keder başka bir ses ister: bükülgen, dolgun, kesik kesik, ağlamaklı:
şimdi nereye döneyim? Hangi yola koyulayım? Baba evine mi? Yoksa Pelias'ın kızlarına mı?
ve şu:
ey baba, ey yurt, ey Priamos'un evi!
ve ardından gelenler:
bütün bunların alevler içinde yandığını, Priamos'un canının zorla alındığını gördüm.
3.217nullum est enim horum generum, quod non arte ac moderatione tractetur. Hi sunt actori, ut pictori, expositi ad variandum colores. Aliud enim vocis genus iracundia sibi sumat, acutum, incitatum, crebro incidens: / ipsus hortatur me frater, ut meos malis miser / mandarem natos / et ea, quae tu dudum, Antoni, protulisti / segregare abs te / et / ecquis hoc animadvortet? vincite / et Atreus fere totus. Aliud miseratio ac maeror, flexibile, plenum, interruptum, flebili voce: / quo nunc me vortam? quod iter incipiam ingredi? / domum paternamne? anne ad Peliae filias? / et illa / o pater, o patria, o Priami domus! / et quae sequuntur / haec omnia videi inflammarei, / Priamo vi vitam evitarei.
3.218Korku başka bir ses ister: alçak, tereddütlü, yıkılmış:
pek çok yönden kuşatıldım: hastalıkla, sürgünle, yoksullukla; o zaman korku, aklı başından gitmiş bende bütün bilgeliği göğsümden söküp atar; annem hayatıma korkunç bir işkence ve ölümle tehdit ediyor; bunlar karşısında hiç kimse o kadar sağlam yaradılışlı, o kadar yürekli değildir ki ürkek korkuyla kanı çekilmesin, bembeyaz kesilmesin.
3.218aliud metus, demissum et haesitans et abiectum: / multis sum modis circumventus, morbo, exsilio atque inopia: / tum pavor sapientiam omnem mi exanimato expectorat; / mater terribilem minatur vitae cruciatum et necem, / quae nemo est tam firmo ingenio et tanta confidentia, / quin refugiat timido sanguen atque exalbescat metu.
3.219Güç başka bir ses ister: gergin, şiddetli, bir tür ağırbaşlı coşkuyla üstüne çullanan:
Thyestes yine gelip Atreus'a sataşıyor, yine bana saldırıyor, rahatımı kaçırıyor. Daha büyük bir yük, daha büyük bir kötülük karmalıyım, onun acı yüreğini ezip sıkmak için.
Haz başka bir ses ister: taşkın, yumuşak, narin, neşeli ve gevşek:
ama düğünü bağlamak için kendine bir çelenk getirdiğinde aslında sana getiriyordu; kendine neşeyle takıyormuş gibi yaparken sonra oyunbaz bir edayla, ustaca ve zarifçe sana uzattı.
Sıkıntı başka bir ses ister: acındırmadan ağır, tek bir baskı ve tek bir tonla örtülmüş:
Paris Helene'yi o kutsanmamış düğünle aldığı çağda, ben gebeydim, doğuracak aylarım dolmuştu; aynı zamanlarda Hekabe son doğumuyla Polydoros'u doğurdu.
3.219aliud vis, contentum, vehemens, imminens quadam incitatione gravitatis: / iterum Thyestes Atreum adtractatum advenit, / iterum iam adgreditur me et quietum exsuscitat. / maior mihi moles, maius miscendumst malum, / qui illius acerbum cor contundam et comprimam. / aliud voluptas, effusum, lene, tenerum, hilaratum ac remissum: / sed sibi cum tetulit coronam ob coligandas nuptias, / tibi ferebat, cum simulabat se sibi alacriter dare, / tum ad te ludibunda docte et delicate detulit. / aliud molestia, sine commiseratione grave quoddam et uno pressu ac sono obductum: / qua tempestate Helenam Paris innuptis iunxit nuptiis, / ego tum gravida, expletis iam fui ad pariendum mensibus; / per idem tempus Polydorum Hecuba partu postremo parit.
3.220Bütün bu hareketlerin ardından da beden hareketi gelmelidir; ama kelimeleri tek tek canlandıran sahne hareketi değil, bütün konuyu ve düşünceyi göstererek değil ima ederek anlatan bir hareket. Gövdenin şu güçlü ve erkekçe bükülüşü sahneden ve oyunculardan değil, silah talimlerinden ya da güreş okulundan alınmalı; el daha az kıpır kıpır olmalı, kelimeleri parmaklarla canlandırmamalı, yalnız izlemeli; kol âdeta konuşmanın bir mızrağı gibi ileri uzatılmalı; mücadeleyi başlatırken ya da bitirirken ayak yere vurulmalı.
Omnis autem hos motus subsequi debet gestus, non hic verba exprimens scaenicus, sed universam rem et sententiam non demonstratione, sed significatione declarans, laterum inflexione hac forti ac virili, non ab scaena et histrionibus, sed ab armis aut etiam a palaestra; manus autem minus arguta, digitis subsequens verba, non exprimens; bracchium procerius proiectum quasi quoddam telum orationis; supplosio pedis in contentionibus aut incipiendis aut finiendis.
3.221Ama her şey yüzdedir, yüzde de bütün hâkimiyet gözlerindir. Bizim o yaşlılarımız bu yüzden daha iyi yaparlardı: Maske takmış hâlde Roscius'u bile pek övmezlerdi. Çünkü bütün sunuş ruha aittir; yüz ruhun aynası, gözler de onun tanıklarıdır. Bedenin, ruhun ne kadar hareketi varsa o kadar anlam üretebilen tek parçası budur; gözlerini kısarak aynı şeyi yapabilen de kimse yoktur. Theophrastos da Tauriskos adında bir oyuncunun, oyunda bir yere dik dik bakarak konuşan birine "sırtını dönmüş konuşuyor" dediğini anlatır.
Sed in ore sunt omnia, in eo autem ipso dominatus est omnis oculorum; quo melius nostri illi senes, qui personatum ne Roscium quidem magno opere laudabant; animi est enim omnis actio et imago animi vultus, indices oculi: nam haec est una pars corporis, quae, quot animi motus sunt, tot significationes possit efficere; neque vero est quisquam qui eadem conivens efficiat. Theophrastus quidem Tauriscum quendam dicit actorem aversum solitum esse dicere, qui in agendo contuens aliquid pronuntiaret.
3.222Bu yüzden gözlerin ayarlanması pek önemlidir. Çünkü yüzün görünüşünü fazla değiştirmemeli, yoksa ya saçmalığa ya da bir tür çirkinliğe kayarız. Ruhların hareketlerini, konuşmanın türüne uygun biçimde, kâh gözlerimizi dikerek, kâh gevşeterek, kâh bir yere çevirerek, kâh neşeyle göstermeliyiz. Çünkü sunuş âdeta bedenin dilidir; bu yüzden zihne o kadar uygun olmalıdır. Tabiat ruhun hareketlerini göstermek için, ata ya da aslana yeleyi, kuyruğu, kulakları verdiği gibi, bize de gözleri vermiştir.
Qua re oculorum est magna moderatio; nam oris non est nimium mutanda species, ne aut ad ineptias aut ad pravitatem aliquam deferamur; oculi sunt, quorum tum intentione, tum remissione, tum coniectu, tum hilaritate motus animorum significemus apte cum genere ipso orationis; est enim actio quasi sermo corporis, quo magis menti congruens esse debet; oculos autem natura nobis, ut equo aut leoni saetas, caudam, auris, ad motus animorum declarandos dedit,
3.223Bu yüzden bizim bu sunuşumuzda sesten sonra en önemli şey yüz ifadesidir; yüz ifadesini de gözler yönetir. Sunuşa ait bütün bu şeylerde tabiatın verdiği bir güç vardır; bu yüzden bilgisizler, halk, hatta barbarlar en çok bununla etkilenir. Çünkü kelimeler yalnız aynı dili paylaşanları etkiler; keskin düşünceler de çoğu zaman keskin olmayan insanların hislerinin yanından uçup geçer. Ruhun hareketini ortaya koyan sunuş ise herkesi etkiler; çünkü herkesin ruhu aynı hareketlerle coşar ve bu hareketleri aynı işaretlerle hem başkalarında tanır hem kendinde gösterir.
qua re in hac nostra actione secundum vocem vultus valet; is autem oculis gubernatur. Atque in eis omnibus, quae sunt actionis, inest quaedam vis a natura data; qua re etiam hac imperiti, hac vulgus, hac denique barbari maxime commoventur: verba enim neminem movent nisi eum, qui eiusdem linguae societate coniunctus est, sententiaeque saepe acutae non acutorum hominum sensus praetervolant: actio, quae prae se motum animi fert, omnis movet; isdem enim omnium animi motibus concitantur et eos isdem notis et in aliis agnoscunt et in se ipsi indicant.
3.224Sunuşun kullanımında ve övgüsünde en büyük payı hiç kuşkusuz ses alır. Önce iyi bir ses dilemeli, sonra ses nasılsa onu korumalıyız. Sese nasıl bakılacağı ise bu tür öğretimin konusu değildir; gerçi ben sese çok iyi bakılması gerektiği kanaatindeyim. Ama şu, konuşmamızın görevine pek yabancı görünmüyor: Az önce söylediğim gibi, pek çok şeyde en faydalı olan, nasılsa en yakışan da olur. Sesi korumak için sık değişiklikten daha faydalı, durup dinlenmeden zorlamaktan daha zararlı bir şey yoktur.
Ad actionis autem usum atque laudem maximam sine dubio partem vox obtinet; quae primum est optanda nobis; deinde, quaecumque erit, ea tuenda; de quo illud iam nihil ad hoc praecipiendi genus, quem ad modum voci serviatur: equidem tamen magno opere censeo serviendum; sed illud videtur ab huius nostri sermonis officio non abhorrere, quod, ut dixi paulo ante, plurimis in rebus quod maxime est utile, id nescio quo pacto etiam decet maxime. Nam ad vocem obtinendam nihil est utilius quam crebra mutatio; nihil perniciosius quam effusa sine intermissione contentio.
3.225Peki kulaklarımız ve sunuşun tatlılığı için sırayla değişmekten, çeşitlilikten, farklılıktan daha uygun ne vardır? Bu yüzden aynı Gracchus, Catulus, bunu müvekkilin, edebiyat bilen bir adam olan Licinius'tan işitebilirsin, onu kâtip olarak yanında köle olarak tutardı, halka konuşurken arkasında gizlice duran ve fildişi küçük bir düdük taşıyan usta bir adam bulundururdu. Bu adam hemen öyle bir ses üflerdi ki onunla Gracchus'u ya gevşediğinde canlandırır ya da fazla zorladığında geri çekerdi.
Catulus: Herkül adına, işittim, dedi; o adamın hem titizliğine hem bilgisine ve ilmine çoğu zaman hayran kaldım.
Quid, ad auris nostras et actionis suavitatem quid est vicissitudine et varietate et commutatione aptius? Itaque idem Gracchus, quod potes audire, Catule, ex Licinio cliente tuo, litterato homine, quem servum sibi ille habuit ad manum, cum eburneola solitus est habere fistula qui staret occulte post ipsum, cum contionaretur, peritum hominem, qui inflaret celeriter eum sonum, quo illum aut remissum excitaret aut a contentione revocaret. Audivi me hercule, inquit Catulus et saepe sum admiratus hominis cum diligentiam tum etiam doctrinam et scientiam.
3.226Crassus: Ben de öyle, dedi; ve o adamların devlet işlerinde o felakete sürüklenmiş olmalarına üzülüyorum. Gerçi öyle bir dokuma dokunuyor, şehirde gelecek kuşaklara öyle bir yaşama biçimi gösteriliyor ki babalarımızın katlanmadığı o vatandaşlar gibilerini artık arar olduk.
Iulius: Yalvarırım, Crassus, dedi, bu sözü bırak da Gracchus'un düdüğüne dön; onun mantığını hâlâ tam anlamış değilim.
Ego vero, inquit Crassus ac doleo quidem illos viros in eam fraudem in re publica esse delapsos; quamquam ea tela texitur et ea in civitate ratio vivendi posteritati ostenditur, ut eorum civium, quos nostri patres non tulerunt, iam similis habere cupiamus. Mitte, obsecro, inquit Crasse, Iulius sermonem istum et te ad Gracchi fistulam refer; cuius ego nondum plane rationem intellego.
3.227Crassus: Her seste, dedi, bir orta nokta vardır, ama her sesin kendine özgü bir orta noktası. Oradan sesi yavaş yavaş yükseltmek hem hoştur (çünkü daha başta bağırmak kaba bir şeydir) hem de sesi güçlendirmek için faydalıdır. Sonra zorlamanın bir uç noktası vardır, ama bu en tiz çığlıktan daha aşağıdadır; düdük seni oraya gitmekten alıkoyar ve daha zorlamanın kendisinden seni geri çağırır. Tersine, gevşemede de en pes bir nokta vardır; oraya da sesin basamaklarıyla âdeta adım adım inilir. Bu çeşitlilik ve sesin bütün tonlarında bu dolaşma hem sesi korur hem de sunuşa tatlılık katar. Ama düdükçüyü evde bırakacak, bu alışkanlığın anlayışını ise yanınızda foruma götüreceksiniz.
In omni voce inquit Crassus est quiddam medium, sed suum cuique voci: hinc gradatim ascendere vocem et suave est (nam a principio clamare agreste quiddam est), et idem illud ad firmandam est vocem salutare; deinde est quiddam contentionis extremum, quod tamen interius est, quam acutissimus clamor, quo te fistula progredi non sinet, et iam ab ipsa contentione revocabit; est item contra quiddam in remissione gravissimum quoque tamquam sonorum gradibus descenditur. Haec varietas et hic per omnis sonos vocis cursus et se tuebitur et actioni adferet suavitatem. Sed fistulatorem domi relinquetis, sensum huius consuetudinis vobiscum ad forum deferetis.
3.228Elimden geleni anlattım; istediğim gibi değil, vaktin darlığının beni zorladığı gibi. Çünkü daha fazlasını, istesen de, getiremediğinde suçu zamana yüklemek akıllıcadır.
Catulus: Sen, dedi, benim yargılayabildiğim kadarıyla her şeyi öyle ilahî bir şekilde topladın ki bunları Yunanlılardan almış değil, onlara öğretebilecek biri gibi görünüyorsun. Bu konuşmaya katılmış olmaktan sevinç duyuyorum. Keşke damadım, senin dostun Hortensius da burada olsaydı; onun, konuşmanda kucakladığın bütün bu övgülerde öne çıkacağına güveniyorum.
Edidi, quae potui, non ut volui, sed ut me temporis angustiae coegerunt; scitum est enim causam conferre in tempus, cum adferre plura, si cupias, non queas. Tu vero inquit Catulus conlegisti omnia, quantum ego possum iudicare, ita divinitus, ut non a Graecis sumpsisse, sed eos ipsos haec docere posse videare; me quidem istius sermonis participem factum esse gaudeo; ac vellem ut meus gener, sodalis tuus, Hortensius, adfuisset; quem quidem ego confido omnibus istis laudibus, quas tu oratione complexus es, excellentem fore.
3.229Crassus: Öne çıkacak mı diyorsun? dedi. Ben onun zaten öne çıktığına hükmediyorum; buna, ben konsülken senatoda Afrika davasını savunduğunda hükmetmiştim, son zamanlarda Bithynia kralı adına konuştuğunda daha da çok. Bu yüzden doğru görüyorsun, Catulus; çünkü bu gence ne tabiattan ne öğretiden hiçbir şeyin eksik olmadığını hissediyorum.
Et Crassus fore dicis? inquit, ego vero esse iam iudico et tum iudicavi, cum me consule in senatu causam defendit Africae nuperque etiam magis, cum pro Bithyniae rege dixit. Quam ob rem recte vides, Catule; nihil enim isti adulescenti neque a natura neque a doctrina deesse sentio:
3.230Bu yüzden, Cotta, sen ve sen, Sulpicius, o kadar daha uyanık olmalı ve çalışmalısınız. Çünkü o, sizin yaşınıza doğru yetişen orta hâlli bir hatip değil; pek keskin bir zekâsı, yanıp tutuşan bir şevki, seçkin bir öğretimi ve eşsiz bir hafızası var. Ona yakınlık duysam da onun yaşıtlarını geçmesini isterim; ama sizden bu kadar küçük olduğu hâlde sizi geçmesi pek de onurlu bir şey olmaz. Ama artık kalkalım, dedi, kendimize bakalım ve sonunda bu tartışmanın gerginliğinden zihnimizi ve kaygımızı gevşetelim.
quo magis est tibi, Cotta, et tibi, Sulpici, vigilandum ac laborandum; non enim ille mediocris orator in vestram quasi succrescit aetatem, sed et ingenio peracri et studio flagranti et doctrina eximia et memoria singulari; cui quamquam faveo, tamen illum aetati suae praestare cupio, vobis vero illum tanto minorem praecurrere vix honestum est. Sed iam surgamus inquit nosque curemus et aliquando ab hac contentione disputationis animos nostros curamque laxemus.