İçeriğe geç
Brutus

Cicero · Brutus

Metin, 2. kısım

155"Bu yüzden, bana göre Crassus nasıl Scaevola'dan daha akıllıca davrandıysa — Scaevola Crassus'un kendisini yendiği davaları hevesle üstlenirdi, Crassus ise hiçbir konuda Scaevola'dan aşağı kalmamak için kendisine hukukî danışılmasını istemezdi —, Servius da pek akıllıca davrandı: medeni hayata ve foruma ait bu iki sanat en çok övgüyü ve en çok gönül kazandırırken, birinde herkesi geçmeyi başardı, ötekinden de hem medeni hukuku korumaya hem de konsüllük itibarına erişmeye yetecek kadarını aldı."

155

itaque ut Crassus mihi videtur sapientius fecisse quam Scaevola—hic enim causas studiose recipiebat, in quibus a Crasso superabatur; ille se consuli nolebat, ne qua in re inferior esset quam Scaevola—, sic Servius sapientissime, cum duae civiles artes ac forenses plurimum et laudis haberent et gratiae, perfecit ut altera praestaret omnibus, ex altera tantum assumeret quantum esset et ad tuendum ius civile et ad obtinendam consularem dignitatem satis.

156O zaman Brutus, "Daha önce de tam böyle düşünüyordum," dedi, "— çünkü geçenlerde Samos'ta, ondan pontifeks hukukumuzu medeni hukukla bağlantılı olduğu kadarıyla öğrenmek istediğim için onu hevesle ve sık sık dinledim —; şimdi ise senin tanıklığınla ve yargınla kanaatimi çok daha fazla pekiştiriyorum. Aynı zamanda şuna seviniyorum: yaşıt olmanız, makamlarda eşit basamaklardan geçmeniz, sanatlarınızın ve uğraşlarınızın adeta sınır komşusu olması, çoğu kimseyi didik didik eden kötüleme ve kıskançlıktan o kadar uzak ki, bunlar aranızdaki dostluğu yaralamak şöyle dursun, onu pekiştiriyor gibi görünüyor. Senin ona karşı nasıl bir gönül ve kanaat taşıdığını görüyorsam, onun da sana karşı aynı gönül ve kanaati taşıdığını bizzat gördüm."

156

tum Brutus: Ita prorsus, inquit, et antea putabam—audivi enim nuper eum studiose et frequenter Sami, cum ex eo ius nostrum pontificium, qua ex parte cum iure civili coniunctum esset, vellem cognoscere—et nunc meum iudicium multo magis confirmo testimonio et iudicio tuo; simul illud gaudeo, quod et aequalitas vestra et pares honorum gradus et artium studiorumque quasi finitima vicinitas tantum abest ab obtrectatione et invidia, quae solet lacerare plerosque, uti ea non modo non exulcerare vestram gratiam sed etiam conciliare videatur. Quali enim te erga illum perspicio, tali illum in te voluntate iudicioque cognovi.

157"Bu yüzden Roma halkının bu kadar uzun zamandır onun öğüdünden ve senin sesinden yoksun kalmasına üzülüyorum. Bu kendi başına üzülecek bir şey; ama bu görevlerin kimlere devredilmediğini, daha doğrusu nasıl olduysa kimlerin eline düştüğünü düşününce çok daha fazla üzülecek bir şey." Bunun üzerine Atticus, "Ben baştan söylemiştim," dedi, "devlet konusunda susalım diye; öyle yapalım. Her şeyin özlemini tek tek çekmeye kalkarsak yalnız yakınmanın değil, yas tutmanın bile sonunu bulamayız."

157

itaque doleo et illius consilio et tua voce populum Romanum carere tam diu; quod cum per se dolendum est tum multo magis consideranti ad quos ista non tralata sint, sed nescio quo pacto devenerint. Hic Atticus: Dixeram, inquit, a principio, de re publica ut sileremus; itaque faciamus. Nam si isto modo volumus singulas res desiderare, non modo querendi sed ne lugendi quidem finem reperiemus.

158"O hâlde," dedim, "geri kalanlara geçelim ve başladığımız sırayı izleyelim. Crassus hazırlıklı gelirdi; insanlar onu bekler, dinlerdi. Daha ilk sözlerinden, ki onda her zaman özenle hazırlanmış olurdu, beklenmeye değer biri olduğu anlaşılırdı. Gövdesini pek savurmaz, sesini birden düşürmez, bir aşağı bir yukarı dolaşmaz, sık sık ayağını yere vurmazdı. Konuşması şiddetli, bazen öfkeli ve haklı bir acıyla doluydu; ağırbaşlılığın yanında bol nükte vardı. İşin zor yanı, hem çok süslü hem çok kısaydı; karşılıklı atışmada ise hiç dengini bulmadı."

158

pergamus ergo, inquam, ad reliqua et institutum ordinem persequamur. Paratus igitur veniebat Crassus, exspectabatur, audiebatur; a principio statim, quod erat apud eum semper accuratum, exspectatione dignus videbatur. Non multa iactatio corporis, non inclinatio vocis, nulla inambulatio, non crebra supplosio pedis; vehemens et interdum irata et plena iusti doloris oratio, multae et cum gravitate facetiae; quodque difficile est, idem et perornatus et perbrevis; iam in altercando invenit parem neminem.

159"Hemen her türlü davada çalıştı; erkenden önde gelen hatipler arasına girdi. Daha pek gençken son derece belagatli bir adam olan Gaius Carbo'yu suçladı ve yeteneğiyle yalnız en büyük övgüyü değil, hayranlığı da kazandı."

159

versatus est in omni fere genere causarum; mature in locum principum oratorum venit. Accusavit C. Carbonem eloquentissimum hominem admodum adulescens; summam ingeni non laudem modo sed etiam admirationem est consecutus.

160"Sonra, yirmi yedi yaşındayken, Vesta rahibesi Licinia'yı savundu. Bu davada son derece belagatliydi ve konuşmasının bazı bölümlerini yazılı olarak bıraktı. Gençken halkçı bir davaya da el atmak, Narbo kolonisini bizzat kurmak istedi; nitekim kurdu da. Bu kanun lehine yaptığı, deyim yerindeyse yaşından olgun bir konuşma elimizdedir. Sonra birçok dava aldı; ama tribunusluğu öyle sessiz geçti ki, o makamdayken tellal Granius'un evinde yemek yemiş olmasaydı ve Lucilius bunu bize iki kez anlatmasaydı, halk tribunusu olduğunu bilmezdik."

160

defendit postea Liciniam virginem, cum annos xxvii natus esset. In ea ipsa causa fuit eloquentissimus orationisque eius scriptas quasdam partis reliquit. Voluit adulescens in colonia Narbonensi causae popularis aliquid adtingere eamque coloniam, ut fecit, ipse deducere; exstat in eam legem senior, ut ita dicam, quam aetas illa ferebat oratio. Multae deinde causae; sed ita tacitus tribunatus ut, nisi in eo magistratu cenavisset apud praeconem Granium idque nobis bis narravisset Lucilius, tribunum plebis nesciremus fuisse.

161"Tam öyle," dedi Brutus; "ama Scaevola'nın tribunusluğu hakkında da bir şey duymadım sanırım; onun Crassus'un meslektaşı olduğuna inanıyorum." "Öteki bütün makamlarda öyleydi," dedim, "ama tribunus bir yıl sonra oldu; Crassus da Servilius Kanunu'nu, o kürsüde otururken savundu. Censorluğu ise Scaevola olmadan yürüttü; çünkü Scaevolalardan hiçbiri o makama aday olmadı. Ama Crassus'un, senin sık sık okuduğunu iyi bildiğim bu konuşması yayımlandığında Crassus otuz dört yaşındaydı ve benden de bir o kadar yaşça büyüktü. O kanunu, benim doğduğum yılın konsülleri zamanında savundu; kendisi ise Quintus Caepio ile Gaius Laelius'un konsüllüğünde doğmuştu, Antonius'tan tam üç yaş küçüktü. Bunu şunun için belirttim: Latince konuşma sanatının ilk olgunluğa hangi çağda eriştiği görülebilsin ve bu sanatın artık neredeyse en yükseğe çıkarıldığı anlaşılsın; öyle ki felsefeyle, medeni hukukla, tarihle daha iyi donanmış biri dışında hiç kimse ona pek bir şey ekleyemezdi."

161

ita prorsus, inquit Brutus; sed ne de Scaevolae quidem tribunatu quicquam audivisse videor et eum conlegam Crassi credo fuisse. Omnibus quidem aliis, inquam, in magistratibus, sed tribunus anno post fuit eoque in Rostris sedente suasit Serviliam legem Crassus; nam censuram sine Scaevola gessit: eum enim magistratum nemo umquam Scaevolarum petivit. Sed haec Crassi cum edita oratio est, quam te saepe legisse certo scio, quattuor et triginta tum habebat annos totidemque annis mihi aetate praestabat. His enim consulibus eam legem suasit quibus nati sumus, cum ipse esset Q. Caepione consule natus et C. Laelio, triennio ipso minor quam Antonius. Quod idcirco posui ut dicendi Latine prima maturitas in qua aetate exstitisset posset notari et intellegeretur iam ad summum paene esse perductam, ut eo nihil ferme quisquam addere posset, nisi qui a philosophia, a iure civili, ab historia fuisset instructior.

162"Beklediğin o adam," dedi Brutus, "gelecek mi, yoksa geldi mi?" "Bilmiyorum," dedim. "Ama Lucius Crassus'un konsüllüğünde Quintus Caepio'yu savunmak için yaptığı, övgü olarak kısa sayılmayacak, konuşma olarak ise kısa bir konuşma da vardır; en sonuncusu da censorken, kırk sekiz yaşında yaptığı konuşmadır. Bunların hepsinde hiçbir boyaya başvurmayan bir gerçeklik rengi vardır. Hatta kelimelerin o kucaklayıp dolanışı, Yunanca adıyla dönem (periodos) demek uygunsa, onda toplu ve kısaydı; konuşmasını da Yunanlıların kolon dediği birtakım üyelere bölmeyi severdi."

162

erit, inquit [M.] Brutus, aut iam est iste quem exspectas? Nescio, inquam. Sed est etiam L. Crassi in consulatu pro Q. Caepione† defensione iuncta† non brevis ut laudatio, ut oratio autem brevis; postrema censoris oratio, qua anno duodequinquagesimo usus est. In his omnibus inest quidam sine ullo fuco veritatis color; quin etiam comprehensio et ambitus ille verborum, si sic περίοδον appellari placet, erat apud illum contractus et brevis, et in membra quaedam, quae κῶλα Graeci vocant, dispertiebat orationem libentius.

163Bunun üzerine Brutus, "Bu hatipleri bu kadar övdüğüne göre," dedi, "keşke Antonius konuşma yöntemi üzerine o pek cılız kitapçığından başka bir şey, Crassus da daha çok şey yazmak isteseydi! O zaman herkese kendi hatıralarını, bize ise bir de konuşma terbiyesini bırakmış olurlardı. Scaevola'nın konuşma zarafetini ise bıraktığı konuşmalardan yeterince tanıyoruz."

163

hoc loco Brutus: Quando quidem tu istos oratores, inquit, tanto opere laudas, vellem aliquid Antonio praeter illum de ratione dicendi sane exilem libellum, plura Crasso libuisset scribere: cum enim omnibus memoriam sui tum etiam disciplinam dicendi nobis reliquissent. Nam Scaevolae dicendi elegantiam satis ex eis orationibus, quas reliquit, habemus cognitam.

164Ben de, "Caepio Kanunu hakkındaki o konuşma," dedim, "çocukluğumdan beri benim için adeta bir öğretmen oldu. Orada hem bu sözlerin lehine söylendiği zümrenin, senatonun otoritesi yüceltilir, hem de o zaman güçlerine karşı halkçı bir dille konuşmak gereken yargıçlar ve suçlayıcılar hizbine karşı öfke kışkırtılır. O konuşmada birçok şey ağırbaşlılıkla, birçok şey yumuşaklıkla, birçok şey sertlikle, birçok şey nükteyle söylenmiştir; yazılandan da fazlası söylenmiştir, bu da yalnız başlık olarak konup açılmamış bazı bölümlerden anlaşılabilir. Meslektaşı Gnaeus Domitius'a karşı censorken yaptığı konuşma ise gerçek bir konuşma değil, konuların başlıkları ve konuşmanın biraz daha dolgun bir taslağı gibidir. Çünkü hiçbir karşılıklı atışma bundan daha büyük alkışlarla karşılanmamıştır."

164

et ego: Mihi quidem a pueritia quasi magistra fuit, inquam, illa in legem Caepionis oratio; in qua et auctoritas ornatur senatus, quo pro ordine illa dicuntur, et invidia concitatur in iudicum et in accusatorum factionem, contra quorum potentiam populariter tum dicendum fuit. Multa in illa oratione graviter, multa leniter, multa aspere, multa facete dicta sunt; plura etiam dicta quam scripta, quod ex quibusdam capitibus expositis nec explicatis intellegi potest. Ipsa illa censoria contra Cn. Domitium conlegam non est oratio, sed quasi capita rerum et orationis commentarium paulo plenius. Nulla est enim altercatio clamoribus umquam habita maioribus.

165"Gerçekten de onda halk önünde konuşmanın da üstün bir yolu vardı; Antonius'un konuşma tarzı ise halk toplantılarından çok mahkemelere uygundu."

"Burada Domitius'un kendisini de bırakmıyorum. Hatipler arasında sayılmasa da, onda hem bir magistratın rolünü hem de konsüllük itibarını korumaya yetecek kadar konuşma gücü ve yetenek bulunduğunu kabul ediyorum. Aynı şeyi Gaius Caelius için de söyleyebilirim: onda son derece büyük bir çalışkanlık ve son derece büyük faziletler vardı; belagati ise özel işlerde dostlarına, devlet işlerinde kendi itibarına yetecek kadardı."

165

et vero fuit in hoc etiam popularis dictio excellens; Antoni genus dicendi multo aptius iudiciis quam contionibus. Hoc loco ipsum Domitium non relinquo. Nam etsi non fuit in oratorum numero, tamen pono satis in eo fuisse orationis atque ingeni, quo et magistratus personam et consularem dignitatem tueretur; quod idem de C. Caelio dixerim, industriam in eo summam fuisse summasque virtutes, eloquentiae tantum, quod esset in rebus privatis amicis eius, in re publica ipsius dignitati satis.

166"Aynı zamanda Marcus Herennius, Latinceyi doğru ve özenle konuşan orta hallı hatipler arasında sayılırdı; yine de konsüllük adaylığında son derece soylu, akrabalık, kardeşlik ve rahiplik kurulu bağlarıyla güçlü, ayrıca son derece belagatli bir adam olan Lucius Philippus'u yendi. Aynı zamanda Gaius Claudius da son derece soylu olduğu ve eşsiz bir güce sahip bulunduğu için büyük bir adamdı; ama belagat bakımından da bir ölçüde orta halli bir şey getirirdi."

166

Eodem tempore M. Herennius in mediocribus oratoribus Latine et diligenter loquentibus numeratus est; qui tamen summa nobilitate hominem, cognatione sodalitate conlegio, summa etiam eloquentia, L. Philippum in consulatus petitione superavit. Eodem tempore C. Claudius, etsi propter summam nobilitatem et singularem potentiam magnus erat, tamen etiam eloquentiae quandam mediocritatem adferebat.

167"Aşağı yukarı aynı zamanda Roma şövalyesi Gaius Titius vardı; bana göre bir Latin hatip, Yunan edebiyatı olmadan ve çok tecrübe edinmeden ne kadar ileri gidebilirse o kadar ileri gitmiş görünür. Konuşmalarında o kadar çok incelik, o kadar çok örnek, o kadar çok zarafet vardır ki neredeyse Attika üslubuyla yazılmış gibidir. Aynı incelikleri tragedyalarına da aktardı; yeterince ustaca ama pek az tragedyaya yakışır biçimde. Onu taklit etmeye çalışan şair Lucius Afranius da çok keskin zekâlı bir adamdı; bildiğiniz gibi, oyunlarında da konuşmasını bilirdi."

167

Eiusdem fere temporis fuit eques Romanus C. Titius, qui meo iudicio eo pervenisse videtur quo potuit fere Latinus orator sine Graecis litteris et sine multo usu pervenire. Huius orationes tantum argutiarum, tantum exemplorum, tantum urbanitatis habent, ut paene Attico stilo scriptae esse videantur. Easdem argutias in tragoedias satis ille quidem acute, sed parum tragice transtulit. Quem studebat imitari L. Afranius poeta, homo perargutus, in fabulis quidem etiam, ut scitis, disertus.

168"Gaius Marius'la birlikte senato tarafından devlet düşmanı ilan edilen Quintus Rubrius Varro da vardı; sert ve şiddetli bir suçlayıcıydı, bu türde gerçekten kabul görürdü. Yunan edebiyatını bilen ve konuşmak için yaratılmış olan akrabamız Marcus Gratidius da vardı; Marcus Antonius'un pek yakın dostuydu ve Kilikya'da onun komutan yardımcısıyken öldürüldü. Gaius Fimbria'yı suçlayan da odur; Marcus Marius Gratidianus'un babasıdır."

168

fuit etiam Q. Rubrius Varro, qui a senatu hostis cum C. Mario iudicatus est, acer et vehemens accusator, in eo genere sane probabilis. Doctus autem Graecis litteris propinquus noster, factus ad dicendum, M. Gratidius M. Antoni perfamiliaris, cuius praefectus cum esset in Cilicia est interfectus; isqui accusavit C. Fimbriam, M. Mari Gratidiani pater.

169"Müttefikler ve Latinler arasında da hatip sayılanlar vardı: bizzat tanıdığım, Marsus kökenli Quintus Vettius Vettianus, basiretli ve kısa konuşan bir adam; komşularım ve dostlarım, Soralı Quintus ve Decimus Valerius, konuşmada hayranlık uyandıracak kadar değil ama hem Yunan hem Latin edebiyatında bilgili; Bononialı Gaius Rusticelius, tecrübeli ve tabiatça akıcı biri; bu şehrin dışındakilerin en belagatlisi ise Asculumlu Titus Betucius Barrus'tur. Onun Asculum'da yapılmış birkaç konuşması, Roma'da da Caepio'ya karşı pek ünlü bir konuşması vardır. Bu konuşmaya Caepio'nun ağzından Aelius cevap verdi; birçok kişiye konuşma yazdı, ama kendisi hiçbir zaman hatip olmadı."

169

atque etiam apud socios et Latinos oratores habiti sunt Q. Vettius Vettianus e Marsis, quem ipse cognovi, prudens vir et in dicendo brevis; Q. D. Valerii Sorani, vicini et familiares mei, non tam in dicendo admirabiles quam docti et Graecis litteris et Latinis; C. Rusticelius Bononiensis, is quidem et exercitatus et natura volubilis; omnium autem eloquentissimus extra hanc urbem T. Betucius Barrus Asculanus, cuius sunt aliquot orationes Asculi habitae; una Romae contra Caepionem nobilis sane, quoi orationi Caepionis ore respondit Aelius, qui scriptitavit orationes multis, orator ipse numquam fuit.

170"Atalarımız zamanında ise Latium'dan en belagatli adam olarak, aşağı yukarı Publius oğlu Tiberius Gracchus'un çağında yaşamış Fregellaelı Lucius Papirius'un sayıldığını görüyorum. Onun da Fregellaeliler ve Latin kolonileri adına senatoda yaptığı bir konuşma vardır." O zaman Brutus, "Peki," dedi, "bu yabancı, deyim yerindeyse hatiplere sen ne değer biçiyorsun?" "Ne düşünebilirim," dedim, "şehirlilere biçtiğim değerden başka? Yalnız bir farkla: konuşmaları bir şehirlilik rengine boyanmış değildir." Brutus da sordu:

170

apud maiores autem nostros video disertissimum habitum ex Latio L. Papirium Fregellanum Ti. Gracchi P. F. fere aetate; eius etiam oratio est pro Fregellanis colonisque Latinis habita in senatu. Tum Brutus: Quid tu igitur, inquit, tribuis istis externis quasi oratoribus? Quid censes, inquam, nisi idem quod urbanis? praeter unum, quod non est eorum urbanitate quadam quasi colorata oratio. Et Brutus:

171"Nedir peki bu şehirlilik rengi?" "Bilmiyorum," dedim; "yalnız böyle bir şey olduğunu biliyorum. Bunu, Brutus, Gallia'ya gidince sen de anlayacaksın. O zaman Roma'da kullanılmayan bazı kelimeler de duyacaksın; ama bunlar değiştirilebilir, unutulabilir. Asıl önemlisi şudur: bizim hatiplerimizin seslerinde daha şehirli bir şey çınlar ve yankılanır. Bu da yalnız hatiplerde değil, başkalarında da görülür."

171

qui est, inquit, iste tandem urbanitatis color? Nescio, inquam; tantum esse quendam scio. Id tu, Brute, iam intelleges, cum in Galliam veneris; audies tum quidem etiam verba quaedam non trita Romae, sed haec mutari dediscique possunt; illud est maius, quod in vocibus nostrorum oratorum retinnit quiddam et resonat urbanius. Nec hoc in oratoribus modo apparet sed etiam in ceteris.

172"Hatırlarım, Placentialı Titus Tinca, son derece nükteci bir adamdı, dostumuz tellal Quintus Granius'la hazırcevaplıkta yarışırdı." "Lucilius'un hakkında çok şey söylediği adamla mı?" dedi Brutus. "Ta kendisiyle. Ama Tinca ondan aşağı kalmayacak kadar çok gülünç söz söylese de Granius onu, nasıl tarif edeceğimi bilmediğim yerli bir tatla bastırırdı. Bu yüzden artık Theophrastos'un başına geldiği anlatılan şeye şaşmıyorum: yaşlı bir kadına bir şeyi kaça sattığını sormuş, kadın da cevap verip 'Yabancı, daha aşağıya olmaz' diye eklemiş. Theophrastos ömrünü Atina'da geçirdiği ve herkesten güzel konuştuğu hâlde yabancı görünmekten kurtulamadığına üzülmüş. Bana kalırsa, orada Attikalıların nasıl kendine özgü bir sesi varsa, bizde de şehirlilerin öyle bir sesi vardır. Ama evimize dönelim, yani kendi hatiplerimize geri gelelim."

172

ego memini T. Tincam Placentinum hominem facetissimum cum familiari nostro Q. Granio praecone dicacitate certare. Eon’, inquit Brutus, de quo multa Lucilius? Isto ipso; sed Tincam non minus multa ridicule dicentem Granius obruebat nescio quo sapore vernaculo; ut ego iam non mirer illud Theophrasto accidisse, quod dicitur, cum percontaretur ex anicula quadam quanti aliquid venderet et respondisset illa atque addidisset hospes, non pote minoris, tulisse eum moleste se non effugere hospitis speciem, cum aetatem ageret Athenis optimeque loqueretur omnium. Sic, ut opinor, in nostris est quidam urbanorum, sicut illic Atticorum sonus. Sed domum redeamus, id est ad nostros revertamur.

173"En büyük iki hatibe, Crassus'a ve Antonius'a en yakın olan Lucius Philippus'tu; ama aradaki mesafe büyüktü, en yakın olsa da. Bu yüzden araya kendisini ondan üstün tutan kimse girmese de onu ne ikinci ne üçüncü sayarım. Çünkü dört atlı araba yarışında, birincisi zafer palmiyesini çoktan almışken başlama kapısından ancak çıkabilmiş olanı ikinci ya da üçüncü saymam; hatipler arasında da, birinciden aynı yarış yolunda bile görünmeyecek kadar uzak olanı saymam. Yine de Philippus'ta öyle meziyetler vardı ki, o ikisiyle karşılaştırmadan bakan biri bunları yeterince büyük bulurdu: konuşmasında son derece büyük bir serbestlik, bol nükte vardı; fikir bulmakta oldukça verimli, onları açmakta rahattı. O zamana göre Yunan bilgileriyle de önde gelenler arasında yetişmişti; karşılıklı atışmada da iğneli ve sövgülü bir nükteye sahipti."

173

Duobus igitur summis, Crasso et Antonio, L. Philippus proximus accedebat, sed longo intervallo tamen proximus. Itaque eum, etsi nemo intercedebat qui se illi anteferret, neque secundum tamen neque tertium dixerim. Nec enim in quadrigis eum secundum numeraverim aut tertium, qui vix e carceribus exierit, cum palmam iam primus acceperit, nec in oratoribus, qui tantum absit a primo, vix ut in eodem curriculo esse videatur. Sed tamen erant ea in Philippo, quae qui sine comparatione illorum spectaret, satis magna diceret: summa libertas in oratione, multae facetiae; satis creber in reperiendis, solutus in explicandis sententiis; erat etiam in primis, ut temporibus illis, Graecis doctrinis institutus, in altercando cum aliquo aculeo et maledicto facetus.

174"Bunların çağına yakın Lucius Gellius pek beğenilen bir hatip değildi; gerçi neyinin eksik olduğunu bilemezdin. Çünkü ne bilgisizdi, ne bir şey bulup çıkarmakta yavaştı, ne Roma tarihine yabancıydı; kelimeleri de oldukça akıcıydı. Ama yaşamı büyük hatiplerin çağına denk gelmişti. Yine de dostlarına çok ve faydalı hizmet etti; o kadar uzun yaşadı ki birçok kuşağın hatipleriyle iç içe oldu."

174

horum aetati prope coniunctus L. Gellius non tam vendibilis orator, quamvis nescires quid ei deesset; nec enim erat indoctus nec tardus ad excogitandum nec Romanarum rerum immemor et verbis solutus satis; sed in magnos oratores inciderat eius aetas; multam tamen operam amicis et utilem praebuit, atque ita diu vixit ut multarum aetatum oratoribus implicaretur.

175"Aşağı yukarı aynı zamanlarda, Mamercus'la birlikte konsüllük yapmış olan Decimus Brutus da davalarda çok bulunurdu; hem Yunan hem Latin edebiyatını bilen bir adamdı. Lucius Scipio da beceriksizce konuşmazdı; Sextus oğlu Gnaeus Pompeius da belli bir yer tutardı. Çünkü kardeşi Sextus, üstün yeteneğini medeni hukukun en iyi bilgisine, geometrinin ve Stoa öğretisinin kusursuz bilgisine vermişti. Hukukta bunlardan önce Marcus Brutus, ondan biraz sonra da kendi başına büyük bir adam olan Gaius Billienus aşağı yukarı aynı yoldan en üst dereceye çıkmıştı. Marius'un konsüllüklerine ve adaylığın o daralmış imkânlarına denk gelmeseydi konsül olurdu."

175

multum etiam in causis versabatur isdem fere temporibus D. Brutus, is qui consul cum Mamerco fuit, homo et Graecis doctus litteris et Latinis. Dicebat etiam L. Scipio non imperite Gnaeusque Pompeius Sex. F. aliquem numerum obtinebat. Nam Sex. frater eius praestantissimum ingenium contulerat ad summam iuris civilis et ad perfectam geometriae et rerum Stoicarum scientiam. †Item in iure et ante hos M. Brutus et paulo post eum C. Billienus homo per se magnus prope simili ratione summus evaserat; qui consul factus esset, nisi in Marianos consulatus et in eas petitionis angustias incidisset.

176"Gnaeus Octavius'un belagati ise konsüllüğünden önce bilinmezken, konsüllüğü sırasında birçok halk toplantısında büyük beğeni topladı. Ama artık yalnız konuşanlar arasında yer almış, hatipler arasında yer almamış olanlardan hatiplere dönelim." "Bence de öyle yapalım," dedi Atticus; "çünkü çalışkanları değil belagatlileri aramak istiyor gibiydin."

176

cn. autem Octavi eloquentia, quae fuerat ante consulatum ignorata, in consulatu multis contionibus est vehementer probata. Sed ab eis, qui tantum in dicentium numero, non in oratorum fuerunt, iam ad oratores revertamur. Censeo, inquit Atticus; eloquentis enim videbare, non sedulos velle conquirere.

177"Neşe ve nükte bakımından," dedim, "Lucius oğlu Gaius Iulius hem kendinden öncekileri hem de bütün yaşıtlarını geçti. Hiç de şiddetli bir hatip değildi, ama incelik, zarafet ve tatlılık bakımından ondan daha lezzetli konuşan olmadı. Birkaç konuşması vardır; onlardan da, tragedyalarından olduğu gibi, yumuşaklığının gücünden yoksun olmadığı görülebilir."

177

festivitate igitur et facetiis, inquam, C. Iulius L.F. et superioribus et aequalibus suis omnibus praestitit oratorque fuit minime ille quidem vehemens, sed nemo umquam urbanitate, nemo lepore, nemo suavitate conditior. Sunt eius aliquot orationes, ex quibus sicut ex eiusdem tragoediis lenitas eius non sine nervis perspici potest.

178"Yaşıtı Publius Cethegus devlet işleri hakkında yeterince konuşabilirdi — çünkü bu işleri o kadar iyi kavramış, iç yüzüne kadar o kadar iyi öğrenmişti; bu yüzden senatoda eski konsüllerin otoritesine erişiyordu —; ama kamu davalarında hiçbir şey değildi, özel davalarda ise oldukça kurnaz bir eski kurt gibi görünürdü. Özel davalarda Quintus Lucretius Vispillo da hem keskin hem de hukuk bilgini bir adamdı; Ofella ise mahkemelerden çok halk toplantılarına uygundu. Titus Annius Velina da basiretli bir adamdı ve bu türden davalarda oldukça katlanılabilir bir hatipti. Aynı tür davalarda Titus Iuventius da çok bulunurdu; konuşmada fazla ağır ve neredeyse soğuktu, ama hem açıkgöz hem rakibini yakalamakta hilekârdı; üstelik bilgisiz de değildi ve medeni hukuku derinden kavramıştı."

178

eius aequalis P. Cethegus, cui de re publica satis suppeditabat oratio—tam enim tenebat eam penitusque cognoverat; itaque in senatu consularium auctoritatem adsequebatur—; sed in causis publicis nihil, in privatis satis veterator videbatur. Erat in privatis causis Q. Lucretius Vispillo et acutus et iuris peritus; nam Ofella contionibus aptior quam iudiciis. Prudens etiam T. Annius Velina et in eius generis causis orator sane tolerabilis. In eodem genere causarum multum erat T. Iuventius nimis ille quidem lentus in dicendo et paene frigidus, sed et callidus et in capiendo adversario versutus et praeterea nec indoctus et magna cum iuris civilis intellegentia.

179"Onun öğrencisi, aşağı yukarı yaşıtım olan Publius Orbius konuşmada pek alıştırmalı değildi, ama medeni hukukta hocasından aşağı kalmazdı. Çok ileri bir yaşlılığa kadar yaşayan Titus Aufidius bunlara benzemek isterdi; iyi ve dürüst bir adamdı, ama az konuşurdu. Halk tribunusuyken komutan Lucius Sulla'ya dava açan kardeşi Marcus Vergilius da ondan pek fazla konuşmazdı. Meslektaşı Publius Magius ise konuşmada yine de biraz daha zengindi."

179

cuius auditor P. Orbius meus fere aequalis in dicendo non nimis exercitatus, in iure autem civili non inferior quam magister fuit. Nam T. Aufidius, qui vixit ad summam senectutem, volebat esse similis horum eratque et bonus vir et innocens, sed dicebat parum; nec sane plus frater eius M. Vergilius, qui tribunus plebis L. Sullae imperatori diem dixit. Eius conlega P. Magius in dicendo paulo tamen copiosior.

180"Ama tamamen bilgisiz ve kaba, hatta köylü olan hatiplerin ya da laf ebelerinin, en azından benim tanıdıklarımın arasında, konuşmada en rahat ve en keskin olanlar bence bizim zümremizden Quintus Sertorius, şövalyelerden de Gaius Gargonius'tur. Lucius oğlu, eski tribunus Titus Iunius da konuşmakta kolay ve rahattı; hayatı da pek parlak, yeteneği de oldukça beğenilecek kadardı. Onun suçlamasıyla, praetor seçilmiş olan Publius Sextius seçimlere hile karıştırmaktan mahkûm oldu. Sağlığı hep zayıf, hatta hastalıklı olmasaydı makamlarda daha ileri giderdi."

180

sed omnium oratorum sive rabularum, qui et plane indocti et inurbani aut rustici etiam fuerunt, quos quidem ego cognoverim, solutissimum in dicendo et acutissimum iudico nostri ordinis Q. Sertorium, equestris C. Gargonium. Fuit etiam facilis et expeditus ad dicendum et vitae splendore multo et ingenio sane probabili T. Iunius L. F. tribunicius, quo accusante P. Sextius praetor designatus damnatus est ambitus; is processisset honoribus longius, nisi semper infirma atque etiam aegra valetudine fuisset.

181"Hatip sayılmamış ve hatip olmamış kimseleri andığımın, eskilerden de anılmaya ya da övülmeye değer birkaç kişiyi atladığımın pekâlâ farkındayım. Ama bunu bilmediğim için yapıyorum. Çünkü ne başkalarının ne de kendilerinin bıraktığı hiçbir belgenin anlatmadığı eski çağ insanları hakkında ne yazılabilir? Kendi gözümüzle gördüklerimizden ise neredeyse hiç kimseyi atlamayacağız."

181

atque ego praeclare intellego me in eorum commemoratione versari qui nec habiti sint oratores neque fuerint, praeteririque a me aliquot ex veteribus commemoratione aut laude dignos. Sed hoc quidem ignoratione; quid enim est superioris aetatis quod scribi possit de eis, de quibus nulla monumenta loquuntur nec aliorum nec ipsorum? de his autem, quos ipsi vidimus, neminem fere praetermittemus [eorum quos aliquando dicentis vidimus].

182"Çünkü şu bilinsin istiyorum: bu kadar büyük ve bu kadar eski bir devlette, belagate en büyük ödüller konmuşken, herkes konuşmayı arzulamış, pek çoğu buna cesaret etmemiş, pek azı da bunu başarabilmiştir. Yine de her biri hakkında öyle konuşacağım ki kimi bağırgan, kimi hatip saydığım anlaşılabilsin. Aşağı yukarı aynı zamanlarda, Iulius'tan biraz küçük ama birbirlerine neredeyse yaşıt olarak Gaius Cotta, Publius Sulpicius, Quintus Varius, Gnaeus Pomponius, Gaius Curio, Lucius Fufius, Marcus Drusus, Publius Antistius vardı; hiçbir çağda hatiplerin bu kadar bereketli bir ürünü olmadı."

182

volo enim sciri in tanta et tam vetere re publica maximis praemiis eloquentiae propositis omnis cupisse dicere, non plurimos ausos esse, potuisse paucos. Ego tamen ita de uno quoque dicam ut intellegi possit quem existimem clamatorem, quem oratorem fuisse. Isdem fere temporibus aetate inferiores paulo quam Iulius, sed aequales propemodum fuerunt C. Cotta P. Sulpicius Q. Varius Cn. Pomponius C. Curio L. Fufius M. Drusus P. Antistius; nec ulla aetate uberior oratorum fetus fuit.

183"Bunlar arasında Cotta ile Sulpicius hem benim yargıma hem de herkesinkine göre kolayca birinciliği aldılar." Bunun üzerine Atticus, "'Hem benim yargıma hem de herkesinkine göre' derken ne demek istiyorsun?" dedi. "Bir hatibi beğenmekte ya da beğenmemekte halkın yargısı her zaman anlayanların yargısıyla örtüşür mü? Yoksa bazılarını kalabalık, bazılarını da işten anlayanlar mı beğenir?" "Doğru bir soru soruyorsun, Atticus," dedim; "ama benden belki herkesin onaylamayacağı bir şey duyacaksın."

183

ex his Cotta et Sulpicius cum meo iudicio tum omnium facile primas tulerunt. Hic Atticus: Quo modo istuc dicis, inquit, cum tuo iudicio tum omnium? Semperne in oratore probando aut improbando vulgi iudicium cum intellegentium iudicio congruit? An alii probantur a multitudine, alii autem ab eis qui intellegunt? Recte requiris, inquam, Attice; sed audies ex me fortasse quod non omnes probent.

184"Yalnız şu Brutus'u ikna edeceksen," dedi, "bunu dert eder misin?" "Elbette, Atticus," dedim; "bir hatibi beğenmek ya da beğenmemek üzerine bu tartışmanın senin ve Brutus'un hoşuna gitmesini çok daha çok isterim, ama kendi belagatimin halk tarafından beğenilmesini isterim. Çünkü kalabalığın beğeneceği biçimde konuşan biri zorunlu olarak bilginlerin de beğenisini kazanır. Konuşmada neyin doğru, neyin çarpık olduğuna ben karar veririm, yeter ki buna karar verebilecek ya da karar vermeyi bilecek biri olayım; ama bir hatibin nasıl biri olduğu, konuşmasıyla ne elde ettiğinden anlaşılabilir."

184

an tu, inquit, id laboras, si huic modo Bruto probaturus es? Plane, inquam, Attice, disputationem hanc de oratore probando aut improbando multo malim tibi et Bruto placere, eloquentiam autem meam populo probari velim. Etenim necesse est, qui ita dicat, ut a multitudine probetur, eundem doctis probari. Nam quid in dicendo rectum sit aut pravum ego iudicabo, si modo is sum qui id possim aut sciam iudicare; qualis vero sit orator ex eo quod is dicendo efficiet poterit intellegi.

185"Çünkü bana göre konuşmayla elde edilmesi gereken üç şey vardır: önünde konuşulan kişiye bilgi vermek, onu hoşnut etmek, onu güçlü bir biçimde harekete geçirmek. Bunların her birinin hatibin hangi meziyetleriyle elde edildiğine, ya da hatibin hangi kusurları yüzünden bunlara erişemediğine, hatta bunlarda sendeleyip düştüğüne bir sanat erbabı karar verir. Ama dinleyenlerin hatibin istediği gibi etkilenip etkilenmediğine, hatibin bunu başarıp başaramadığına genellikle halkın onayıyla ve kalabalığın beğenisiyle karar verilir. Bu yüzden iyi bir hatip ya da iyi olmayan bir hatip konusunda bilginlerle halk arasında hiçbir zaman anlaşmazlık olmadı."

185

tria sunt enim, ut quidem ego sentio, quae sint efficienda dicendo: ut doceatur is apud quem dicetur, ut delectetur, ut moveatur vehementius. Quibus virtutibus oratoris horum quidque efficiatur aut quibus vitiis orator aut non adsequatur haec aut etiam in his labatur et cadat, artifex aliquis iudicabit. Efficiatur autem ab oratore necne, ut ei qui audiunt ita afficiantur ut orator velit, vulgi adsensu et populari adprobatione iudicari solet. Itaque numquam de bono oratore aut non bono doctis hominibus cum populo dissensio fuit.

186"Yoksa demin andığım adamlar güçlerinin doruğundayken, halkın yargısında ve bilginlerin yargısında hatiplerin dereceleri aynı değil miydi sanıyorsun? Halktan birine 'Bu şehirde en belagatli kim?' diye sorsaydın, Antonius'la Crassus arasında ya kararsız kalırdı ya da biri bunu, öteki onu söylerdi. Bu kadar tatlı, bu kadar ağırbaşlı, bu kadar nükteli bir hatip olan Philippus'u, ki bunları bir sanatla tartmak isteyen biz bile onu o ikisinden hemen sonra saydık, kimse onlardan üstün tutar mıydı? Kesinlikle hayır. Çünkü en büyük hatibin işareti de budur: halka en büyük hatip olarak görünmek."

186

an censes, dum illi viguerunt quos ante dixi, non eosdem gradus oratorum vulgi iudicio et doctorum fuisse? De populo si quem ita rogavisses: Quis est in hac civitate eloquentissimus? in Antonio et Crasso aut dubitaret aut hunc alius, illum alius diceret. Nemone Philippum tam suavem oratorem, tam gravem, tam facetum his anteferret, quem nosmet ipsi, qui haec arte aliqua volumus expendere, proximum illis fuisse diximus? Nemo profecto; id enim ipsum est summi oratoris summum oratorem populo videri.

187"Bu yüzden flütçü Antigenidas halk önünde pek soğuk kalan bir öğrencisine 'Benim için ve Musalar için çal!' demiş olabilir; ama ben, kalabalık önünde her zamanki gibi konuşan şu Brutus'a 'Benim için ve halk için çal, Brutus'cuğum!' derim. Böylece dinleyenler ne elde edildiğini, ben de bunun neden elde edildiğini anlarım. Hatibi dinleyen kişi söylenenlere inanıyor, onları doğru sayıyor, onaylıyor, beğeniyorsa, konuşma inandırıyor demektir; sen, sanat erbabı, daha ne istiyorsun?"

187

qua re tibicen Antigenidas dixerit discipulo sane frigenti ad populum: Mihi cane et Musis; ego huic Bruto dicenti, ut solet, apud multitudinem, Mihi cane et populo, mi Brute, dixerim, ut qui audient quid efficiatur, ego etiam cur id efficiatur intellegam. Credit eis quae dicuntur qui audit oratorem, vera putat, adsentitur probat, fidem facit oratio: tu artifex quid quaeris amplius?

188"Dinleyen kalabalık hoşnut oluyor, konuşmaya kapılıp sürükleniyor, adeta bir hazza dalıp gidiyorsa, buna ne itirazın olabilir? Seviniyor, kederleniyor, gülüyor, ağlıyor, kayırıyor, nefret ediyor, küçümsüyor, haset ediyor; acımaya, utanmaya, pişmanlığa sürükleniyor; öfkeleniyor, yatışıyor, umuyor, korkuyor; bunlar orada bulunanların zihinleri kelimelerle, fikirlerle ve sunuşla nasıl işleniyorsa öyle oluyorsa, bir bilginin yargısını beklemeye ne gerek var? Kalabalığın beğendiğini bilginlerin de beğenmesi gerekir. Kısacası halkın yargısının örneği budur: bu konuda halkla bilginler ve işten anlayanlar arasında hiçbir zaman anlaşmazlık olmamıştır."

188

delectatur audiens multitudo et ducitur oratione et quasi voluptate quadam perfunditur: quid habes quod disputes? Gaudet dolet, ridet plorat, favet odit, contemnit invidet, ad misericordiam inducitur, ad pudendum, ad pigendum; irascitur mitigatur, sperat timet; haec perinde accidunt, ut eorum qui adsunt mentes verbis et sententiis et actione tractantur; quid est quod exspectetur docti alicuius sententia? Quod enim probat multitudo, hoc idem doctis probandum est. Denique hoc specimen est popularis iudici, in quo numquam fuit populo cum doctis intellegentibusque dissensio.

189"Çeşitli konuşma türlerinde birçok hatip varken, bunlardan hangisi halkın yargısına göre üstün sayılıp da bilginler tarafından aynı şekilde beğenilmemiştir? Babalarımız zamanında, avukat seçme imkânı verilen biri Antonius'u ya da Crassus'u seçmekte ne zaman tereddüt etmiş olurdu? Başka birçokları da vardı; yine de biri bu ikisinden hangisini seçeceğinde tereddüt edebilirdi, ama ikisinden birini seçeceğinde kimse tereddüt etmezdi. Ya biz gençken, Cotta ile Hortensius varken, seçme imkânı olan biri bunlardan önce başka birini tutar mıydı?"

189

cum multi essent oratores in vario genere dicendi, quis umquam ex his excellere iudicatus est vulgi iudicio qui non idem a doctis probaretur? Quando autem dubium fuisset apud patres nostros eligendi cui patroni daretur optio quin aut Antonium optaret aut Crassum? Aderant multi alii; tamen utrum de his potius dubitasset aliquis, quin alterum nemo. Quid, adulescentibus nobis cum esset Cotta et Hortensius, num quis, cui quidem eligendi potestas esset, quemquam his anteponebat?

190O zaman Brutus, "Neden başkalarını arıyorsun?" dedi. "Senin hakkında sanıkların ne istediğini, Hortensius'un kendisinin ne düşündüğünü görmüyor muyduk? Davaları seninle paylaştığında — sık sık orada bulundum — konuşmanın en etkili olduğu yeri, kapanış konuşmasını her zaman sana bırakırdı." "Öyle yapardı," dedim, "ve sanırım bana olan iyi niyetinden her şeyi bana bırakırdı. Ama halkın benim hakkımda ne kanaat taşıdığını bilmiyorum; ötekiler hakkında şunu kesinlikle söylerim: halkın kanaatine göre en belagatli sayılanlar, işten anlayanların yargısına göre de en çok beğenilenlerdi."

190

tum Brutus: Quid tu, inquit, quaeris alios? de te ipso nonne quid optarent rei, quid ipse Hortensius iudicaret videbamus? qui cum partiretur tecum causas,— saepe enim interfui—perorandi locum, ubi plurimum pollet oratio, semper tibi relinquebat. Faciebat ille quidem, inquam, et mihi benevolentia, credo, ductus tribuebat omnia. Sed ego quae de me populi sit opinio nescio; de reliquis hoc adfirmo, qui vulgi opinione disertissimi habiti sint, eosdem intellegentium quoque iudicio fuisse probatissimos.

191"Demosthenes, ünlü şair Antimakhos'un söylediği anlatılan şeyi söyleyemezdi. Antimakhos dinleyicileri toplayıp onlara bildiğiniz o büyük kitabını okurken, Platon dışında herkes onu bırakıp gitmiş; o da 'Yine de okuyacağım,' demiş, 'çünkü Platon tek başına benim için yüz bin kişiye bedeldir.' Haklıydı da. Çünkü kapalı bir şiir az kişinin beğenisini, halka hitap eden bir konuşma ise kalabalığın onayını harekete geçirmelidir. Ama Demosthenes'i ötekiler bırakıp gitse ve tek dinleyicisi bu aynı Platon olsa, tek kelime edemezdi."

191

nec enim posset idem Demosthenes dicere quod dixisse Antimachum clarum poetam ferunt: qui cum convocatis auditoribus legeret eis magnum illud quod novistis volumen suum et eum legentem omnes praeter Platonem reliquissent, Legam, inquit, nihilo minus: Plato enim mihi unus instar est centum millum. Et recte; poema enim reconditum paucorum adprobationem, oratio popularis adsensum vulgi debet movere. At si eundem hunc Platonem unum auditorem haberet Demosthenes, cum esset relictus a ceteris, verbum facere non posset.

192"Ya sen, Brutus, bir zamanlar Curio'yu bıraktığı gibi halk toplantısı seni bırakıp gitse ne yapabilirdin?" "Doğrusunu söyleyeyim," dedi, "bütün işimizin halkla değil yargıçlarla olduğu davalarda bile, etrafımızı saran dinleyiciler beni bırakıp gitse konuşamam." "İş böyledir," dedim. "Flütçü, üflediği flüt ses vermezse onu atması gerektiğini düşünür; hatip için de halkın kulakları adeta bir flüt gibidir. Bunlar üfleneni almazsa, ya da dinleyici, bir at gibi, hiç tepki vermezse, onu sürmekten vazgeçmek gerekir."

192

quid tu, Brute, posses, si te ut Curionem quondam contio reliquisset? Ego vero, inquit ille, ut me tibi indicem, in eis etiam causis, in quibus omnis res nobis cum iudicibus est, non cum populo, tamen si a corona relictus sim, non queam dicere. Ita se, inquam, res habet. Vt, si tibiae inflatae non referant sonum, abiciendas eas sibi tibicen putet, sic oratori populi aures tamquam tibiae sunt; eae si inflatum non recipiunt—aut si auditor omnino tamquam equus non facit, agitandi finis faciendus est.

193"Yine de şu fark vardır: halk bazen beğenilmeyecek bir hatibi beğenir, ama karşılaştırmadan beğenir. Orta hallı, hatta kötü bir hatipten hoşlandığında onunla yetinir; daha iyisinin olabileceğini fark etmez, var olanı, nasıl olursa olsun, beğenir. Çünkü orta hallı bir hatip de, yeter ki onda bir şey olsun, kulakları tutar; insanların ruhları üzerinde de konuşmanın düzeninden ve süsünden daha etkili bir şey yoktur."

193

hoc tamen interest, quod vulgus interdum non probandum oratorem probat, sed probat sine comparatione; cum a mediocri aut etiam a malo delectatur, eo est contentus; esse melius non sentit, illud quod est, qualecumque est, probat. Tenet enim auris vel mediocris orator, sit modo aliquid in eo; nec res ulla plus apud animos hominum quam ordo et ornatus orationis valet.

194"Bu yüzden halktan biri, daha önce andığım o davada Quintus Scaevola'yı Marcus Coponius adına konuşurken dinlediğinde, daha cilalı, daha zarif, kısacası daha iyi bir şey bekler miydi ya da bunun mümkün olduğunu düşünür müydü?"

194

qua re quis ex populo, cum Q. Scaevolam pro M. Coponio dicentem audiret in ea causa, de qua ante dixi, quicquam politius aut elegantius aut omnino melius aut exspectaret aut posse fieri putaret?

195"Scaevola şunu ispat etmek istiyordu: Manius Curius, vesayet altındaki çocuk vesayetten kurtulmadan ölürse mirasçı olacak biçimde mirasçı tayin edildiğine göre, çocuk hiç doğmamışsa mirasçı olamazdı. Bunun için vasiyet hukuku hakkında, eski hukukî formüller hakkında, doğmamış bir oğulun yerine de mirasçı tayin edilecek olsaydı vasiyetin nasıl yazılması gerektiği hakkında söylemediği ne kaldı?"

195

cum is hoc probare vellet, M’. Curium, cum ita heres institutus esset, si pupillus ante mortuus esset quam in suam tutelam venisset, pupillo non nato heredem esse non posse: quid ille non dixit de testamentorum iure? de antiquis formulis? quem ad modum scribi oportuisset, si etiam filio non nato heres institueretur?

196"Yazılı olanın göz ardı edilmesinin, iradelerin tahminle araştırılmasının, sade insanların yazdıklarının belagatlilerin yorumuyla çarpıtılmasının halk için ne büyük bir tuzak olduğu hakkında da?"

196

quam captiosum esse populo, quod scriptum esset neglegi et opinione quaeri voluntates et interpretatione disertorum scripta simplicium hominum pervertere?

197"Bu hukuku her zaman savunmuş olan babasının otoritesi hakkında ne çok şey söyledi! Medeni hukukun korunması hakkında da genel olarak ne çok şey söyledi! Bütün bunları ustalıkla ve bilgiyle, aynı zamanda kısa ve sıkı, oldukça süslü ve son derece zarif bir biçimde söylediğinde, halktan kim daha iyi bir şey bekler ya da bunun mümkün olduğunu düşünürdü? Ama karşı tarafta Crassus söze, kıyıda dolaşırken bir kürek tahtası bulan ve bu yüzden bir gemi yapmaya heveslenen nazlı bir delikanlının hikâyesiyle başladı: Scaevola da tek bir tuzak kürek tahtasından Yüzler Mahkemesi önünde koca bir miras davası çıkarmıştı. Bu başlangıçla, ardından da aynı türden birçok fikirle orada bulunan herkesi hoşnut etti ve ruhlarını ağırbaşlılıktan neşeye geçirdi; bu da hatibin elde etmesi gerektiğini söylediğim üç şeyden biridir. Sonra vasiyeti yapanın şunu istediğini, şunu kastettiğini söyledi: vesayetten kurtulma çağına erişecek bir oğul herhangi bir biçimde olmazsa, ister hiç doğmamış ister daha önce ölmüş olsun, Curius mirasçı olmalıydı; çoğu kişi böyle yazardı, bu geçerliydi ve her zaman geçerli olmuştu. Bunları ve bunun gibi birçok şeyi söyleyerek inandırıyordu; bu da hatibin üç vazifesinden ikincisidir."

197

quam ille multa de auctoritate patris sui, qui semper ius illud esse defenderat? quam omnino multa de conservando iure civili? Quae quidem omnia cum perite et scienter item breviter et presse et satis ornate et pereleganter diceret, quis esset in populo qui aut exspectaret aut fieri posse quicquam melius putaret? at vero, ut contra Crassus ab adulescente delicato, qui in litore ambulans scalmum repperisset ob eamque rem aedificare navem concupivisset, exorsus est, similiter Scaevolam ex uno scalmo captionis centumvirale iudicium hereditatis effecisse: hoc ille initio, consecutis multis eiusdem generis sententiis, delectavit animosque omnium qui aderant in hilaritatem a severitate traduxit; quod est unum ex tribus quae dixi ab oratore effici debere. Deinde hoc voluisse eum, qui testamentum fecisset, hoc sensisse, quoquo modo filius non esset, qui in suam tutelam veniret, sive non natus sive ante mortuus, Curius heres ut esset; ita scribere plerosque et id valere et valuisse semper. Haec et multa eius modi dicens fidem faciebat; quod est ex tribus oratoris officiis alterum.

198"Sonra hakkaniyeti ve iyiliği, vasiyetlerin anlamını ve iradesini savundu: iradeler göz ardı edilirse hem başka işlerde hem de vasiyetlerde kelimelerde ne büyük bir tuzak bulunacağını; bundan sonra kimse onun görüşünü almadan vasiyet yapmaya cesaret edemezse Scaevola'nın kendine ne büyük bir güç edineceğini anlattı. Bunları hem ağırbaşlılıkla, hem örneklerle bol bol, hem çeşitli biçimlerde, hem de gülünç ve nükteli bir dille açarak öyle bir hayranlık ve onay uyandırdı ki sanki karşı tarafta kimse konuşmamış gibi oldu. Bu, hatibin vazifelerinin sırada üçüncüsü, önemde ise en büyüğüdür. Burada halktan o yargıç, birini ayrı dinlediğinde hayran kalmışken, ötekini dinleyince kendi yargısını hor görürdü. Oysa işten anlayan bilgili bir dinleyici Scaevola'yı dinlerken bile daha zengin ve daha süslü bir konuşma türü olduğunu sezerdi. Ama iki taraf da konuşmasını bitirdikten sonra hangisinin daha üstün hatip olduğu sorulsaydı, bilgenin yargısı halkın yargısından kesinlikle ayrılmazdı."

198

deinde aequum bonum testamentorum sententias voluntatesque tutatus est: quanta esset in verbis captio cum in ceteris rebus tum in testamentis, si neglegerentur voluntates; quantam sibi potentiam Scaevola adsumeret, si nemo auderet testamentum facere postea nisi de illius sententia. Haec cum graviter tum ab exemplis copiose, tum varie, tum etiam ridicule et facete explicans eam admirationem adsensionemque commovit, dixisse ut contra nemo videretur;—hoc erat oratoris officium partitione tertium, genere maximum. Hic ille de populo iudex, qui separatim alterum admiratus esset, idem audito altero iudicium suum contemneret; at vero intellegens et doctus audiens Scaevolam sentiret esse quoddam uberius dicendi genus et ornatius. Ab utroque autem causa perorata si quaereretur, uter praestaret orator, numquam profecto sapientis iudicium a iudicio vulgi discreparet.

199"Peki, işten anlayan biri bilmeyenden ne bakımdan üstündür? Büyük ve zor bir şey bakımından: çünkü konuşmayla elde edilmesi ya da kaybedilmemesi gereken şey her neyse, bunun konuşmada hangi yollarla elde edildiğini ya da kaybedildiğini bilmek büyük bir iştir. Bilgili dinleyici bilgisizden şu bakımdan da üstündür: çoğu zaman iki ya da daha fazla hatip halkın yargısıyla beğenildiğinde, hangi konuşma türünün en iyi olduğunu o anlar. Çünkü halkın beğenmediği şey işten anlayan bir dinleyicinin de beğenisini kazanamaz. Nasıl telli bir çalgıda tellerin sesinden onlara ne kadar ustaca dokunulduğu anlaşılırsa, ruhların hareketinden de hatibin onları işlerken ne başardığı görülür."

199

qui praestat igitur intellegens imperito? Magna re et difficili; si quidem magnum est scire, quibus rebus efficiatur amittaturve dicendo illud quidquid est quod aut effici dicendo oportet aut amitti non oportet. Praestat etiam illo doctus auditor indocto, quod saepe, cum oratores duo aut plures populi iudicio probantur, quod dicendi genus optimum sit intellegit. Nam illud quod populo non probatur ne intellegenti quidem auditori probari potest. Vt enim ex nervorum sono in fidibus quam scienter ei pulsi sint intellegi solet: sic ex animorum motu cernitur quid tractandis his perficiat orator.

200"Bu yüzden konuşmayı değerlendirmesini bilen biri, oturup dikkatle dinlemeden, tek bir bakışla, yanından geçerken bile bir hatip hakkında çoğu zaman yargıya varır. Esneyen, yanındakiyle konuşan, hatta bazen kalkıp öbek öbek sohbet eden, saati sormak için adam yollayan, mahkeme başkanından oturumu kapatmasını isteyen bir yargıç görürse, o davada yargıçların ruhlarına, ele tellere dokunur gibi konuşmasını değdirebilecek bir hatibin bulunmadığını anlar. Aynı kişi yanından geçerken, yargıçların dikkat kesilmiş ve gözlerini konuşana dikmiş olduklarını görürse; ya konu hakkında bilgi alıyor ve bunu yüzleriyle de onaylıyor gibi göründüklerini, ya da kuşu bir ötüşle büyüleyip tutar gibi konuşmanın onları adeta havada tuttuğunu, ya da, en çok gereken şey olarak, acımayla, nefretle, ruhun herhangi bir hareketiyle şiddetle sarsıldıklarını görürse; dediğim gibi, yanından geçerken bunları görürse, hiçbir şey duymamış olsa bile o mahkemede bir hatibin bulunduğunu ve hatiplik işinin yapılmakta ya da artık tamamlanmış olduğunu kesinlikle anlar."

200

itaque intellegens dicendi existimator, non adsidens et adtente audiens, sed uno aspectu et praeteriens de oratore saepe iudicat. Videt oscitantem iudicem, loquentem cum altero, non numquam etiam circulantem, mittentem ad horas, quaesitorem ut dimittat rogantem: intellegit oratorem in ea causa non adesse, qui possit animis iudicum admovere orationem tamquam fidibus manum. Idem si praeteriens aspexerit erectos intuentis iudices, ut aut doceri de re idque etiam vultu probare videantur, aut ut avem cantu aliquo sic illos viderit oratione quasi suspensos teneri aut, id quod maxime opus est, misericordia odio motu animi aliquo perturbatos esse vehementius: ea si praeteriens, ut dixi, aspexerit, si nihil audiverit, tamen oratorem versari in illo iudicio et opus oratorium fieri aut perfectum iam esse profecto intelleget.

201Bunları anlattıktan sonra ikisi de onayladı; ben de adeta yeniden başlayarak, "Bütün bu konuşma Cotta ile Sulpicius'tan çıktığına göre," dedim, "ve bunların o adamların ve o çağın yargısında en çok beğenilenler olduğunu söylediğime göre, yine onlara döneceğim; sonra da başladığım gibi ötekileri sırasıyla ele alacağım. İyi hatiplerin — çünkü biz iyileri arıyoruz — iki türü vardır: biri ince ve sıkı, öteki yüksek ve geniş konuşanlar. Daha parlak ve daha görkemli olan daha iyi olsa da, iyiler arasında en üstün olan her şey haklı olarak övülür."

201

cum haec disseruissem, uterque adsensus est; et ego tamquam de integro ordiens: Quando igitur, inquam, a Cotta et Sulpicio haec omnis fluxit oratio, cum hos maxime iudicio illorum hominum et illius aetatis dixissem probatos, revertar ad eos ipsos; tum reliquos, ut institui, deinceps persequar. Quoniam ergo oratorum bonorum—hos enim quaerimus—duo genera sunt, unum attenuate presseque, alterum sublate ampleque dicentium; etsi id melius est quod splendidius et magnificentius, tamen in bonis omnia quae summa sunt iure laudantur.

202"Ama sıkı konuşan hatip yoksulluktan ve kuruluktan, geniş konuşan ise şişkin ve bozuk bir konuşma türünden sakınmalıdır. Cotta keskin bir zekâyla bulur, saf ve rahat konuşurdu; ciğerlerinin zayıflığı yüzünden her türlü zorlamayı pek bilinçli olarak bırakmış olduğu gibi, konuşma tarzını da gücünün zayıflığına uydurmuştu. Konuşmasında saf olmayan hiçbir şey yoktu; kuru ve sağlam olmayan hiçbir şey yoktu. En büyüğü de şuydu: yargıçların ruhlarını zorlu bir konuşmayla eğmeye pek gücü yetmediği ve hiç de o türde konuşmadığı hâlde, konuyu işleyişiyle onları, Sulpicius'un coşturduğunda yaptıklarını kendisi etkilediğinde de yapmaya itiyordu."

202

sed cavenda est presso illi oratori inopia et ieiunitas, amplo autem inflatum et corruptum orationis genus. Inveniebat igitur acute Cotta, dicebat pure ac solute; et ut ad infirmitatem laterum perscienter contentionem omnem remiserat, sic ad virium imbecillitatem dicendi accommodabat genus. Nihil erat in eius oratione nisi sincerum, nihil nisi siccum atque sanum; illudque maximum, quod cum contentione orationis flectere animos iudicum vix posset nec omnino eo genere diceret, tractando tamen impellebat ut idem facerent a se commoti quod a Sulpicio concitati.

203"Çünkü Sulpicius, en azından benim dinlediklerim arasında, belki herkesten çok görkemli ve deyim yerindeyse tragedyaya yaraşır bir hatipti. Sesi hem güçlü hem tatlı ve parlaktı; jesti ve gövde hareketi o kadar zarifti ki, yine de sahne için değil forum için yetiştirilmiş görünürdü; konuşması hızlı ve akıcıydı, ama taşkın ve dağınık değildi. Crassus'u taklit etmek isterdi; Cotta ise Antonius'u yeğlerdi. Ama birinde Antonius'un gücü, ötekinde Crassus'un zarafeti yoktu."

203

fuit enim Sulpicius vel maxime omnium, quos quidem ego audiverim, grandis et, ut ita dicam, tragicus orator. Vox cum magna tum suavis et splendida; gestus et motus corporis ita venustus ut tamen ad forum, non ad scaenam institutus videretur; incitata et volubilis nec ea redundans tamen nec circumfluens oratio. Crassum hic volebat imitari; Cotta malebat Antonium; sed ab hoc vis aberat Antoni, Crassi ab illo lepos.

204"Ne büyük bir sanat!" dedi Brutus; "en büyük hatipler oldukları hâlde bu ikisinin her birinde iki en büyük meziyetten biri eksikti." "Bu hatiplerde şuna da dikkat etmek gerekir," dedim: "birbirine benzemeyen insanlar da en üstün olabilir. Çünkü hiçbir şey Cotta'nın Sulpicius'a benzemediği kadar benzemez değildir; yine de ikisi de yaşıtlarını çok geride bıraktı. Bu yüzden anlayışlı bir öğretmenin işi, her birinin tabiatının onu nereye götürdüğünü görmek ve onu, tabiatını kılavuz edinmiş olarak, öyle yetiştirmektir: Isokrates'in, Theopompos'un pek ateşli ve Ephoros'un pek yumuşak yetenekleri hakkında, birine mahmuz, ötekine dizgin kullandığını söylediği anlatılır."

204

O magnam, inquit Brutus, artem! si quidem istis, cum summi essent oratores, duae res maximae altera alteri defuit. atque in his oratoribus illud animadvertendum est, posse esse summos, qui inter se sint dissimiles. Nihil enim tam dissimile quam Cotta Sulpicio, et uterque aequalibus suis plurimum praestitit. Qua re hoc doctoris intellegentis est videre, quo ferat natura sua quemque, et ea duce utentem sic instituere, ut Isocratem in acerrimo ingenio Theopompi et lenissimo Ephori dixisse traditum est, alteri se calcaria adhibere alteri frenos.

205"Sulpicius'a ait diye dolaşan konuşmaları, onun ölümünden sonra, yaşıtım ve bence bizim zümremizin dışındaki en belagatli adam olan Publius Cannutius'un yazdığı sanılır. Sulpicius'un kendisine ait hiçbir konuşma yoktur; ondan sık sık, yazmaya ne alışık olduğunu ne de bunu yapabildiğini söylediğini duydum. Cotta'nın Varius Kanunu'na göre kendini savunması diye bilinen konuşmayı ise Lucius Aelius, Cotta'nın ricası üzerine yazdı. Aelius gerçekten seçkin bir adam, en onurlu Roma şövalyelerinden biriydi; aynı zamanda hem Yunan hem Latin edebiyatında son derece bilgiliydi; tarihimizi, gerek buluşlarda gerek yapılan işlerde, eski yazarları da bir edebiyatçı gibi iyi bilirdi. Bizim Varro'muz, yeteneğiyle ve her türlü bilgisiyle üstün bir adam, bu ilmi ondan alıp kendi başına geliştirerek daha çok ve daha parlak eserlerle açıkladı."

205

sulpici orationes quae feruntur, eas post mortem eius scripsisse P. Cannutius putatur aequalis meus, homo extra nostrum ordinem meo iudicio disertissimus. Ipsius Sulpici nulla oratio est, saepeque ex eo audivi, cum se scribere neque consuesse neque posse diceret. Cottae pro se lege Varia quae inscribitur, eam L. Aelius scripsit Cottae rogatu. Fuit is omnino vir egregius et eques Romanus cum primis honestus idemque eruditissimus et Graecis litteris et Latinis, antiquitatisque nostrae et in inventis rebus et in actis scriptorumque veterum litterate peritus. Quam scientiam Varro noster acceptam ab illo auctamque per sese, vir ingenio praestans omnique doctrina, pluribus et inlustrioribus litteris explicavit.

206"Ama aynı Aelius Stoacı olmak istedi; hatipliğe ise ne heves etti ne de hatip oldu. Yine de başkalarının söyleyeceği konuşmalar yazardı: Quintus Metellus'a, Quintus Caepio'ya, Quintus Pompeius Rufus'a olduğu gibi. Gerçi Pompeius kendini savunurken kullandığı konuşmaları kendisi de yazdı, ama Aelius'suz değil."

206

sed idem Aelius Stoicus esse voluit, orator autem nec studuit umquam nec fuit. Scribebat tamen orationes, quas alii dicerent; ut Q. Metello †F., ut Q. Caepioni, ut Q. Pompeio Rufo, quamquam is etiam ipse scripsit eas, quibus pro se est usus, sed non sine Aelio.

207"Bu yazılara bizzat ben de tanık oldum; çünkü gençken Aelius'un yanındaydım ve onu büyük bir hevesle dinlerdim. Ama Cotta'nın, kendisi en büyük hatip ve hiç de beceriksiz olmayan bir adamken, Aelius'un o hafif söylevciklerinin kendisine ait sanılmasını istemesine şaşıyorum. Aynı çağın bu iki hatibine üçüncü biri eklenmezdi; ama ben en çok Pomponius'u beğenirdim, ya da diyeyim ki en az onu beğenmezdim. En büyük davalarda, yukarıda andıklarım dışında kimseye hiç yer yoktu; çünkü en çok aranan Antonius davaları kolayca üstlenirdi; Crassus daha nazlıydı, ama yine de üstlenirdi. Bu ikisinden hiçbirini tutamayan, çoğunlukla Philippus'a ya da Caesar'a sığınırdı; Cotta ile Sulpicius da aranırdı. Böylece ünlü davaları bu altı avukat yürütürdü. Bizim zamanımızdaki kadar çok dava görülmezdi; şimdiki gibi tek bir davanın birçok kişi tarafından savunulması da olmazdı; bundan daha kusurlu bir şey yoktur."

207

his enim scriptis etiam ipse interfui, cum essem apud Aelium adulescens eumque audire perstudiose solerem. Cottam autem miror summum ipsum oratorem minimeque ineptum Aelianas levis oratiunculas voluisse existimari suas. his duobus eiusdem aetatis adnumerabatur nemo tertius, sed mihi placebat Pomponius maxime, vel dicam, minime displicebat. Locus erat omnino in maximis causis praeter eos de quibus supra dixi nemini, propterea quod Antonius, qui maxime expetebatur, facilis in causis recipiendis erat; fastidiosior Crassus, sed tamen recipiebat. Horum qui neutrum habebat, confugiebat ad Philippum fere aut ad Caesarem; †Cotta† Sulpicius expetebantur. Ita ab his sex patronis causae inlustres agebantur; neque tam multa quam nostra aetate iudicia fiebant, neque hoc quod nunc fit, ut causae singulae defenderentur a pluribus, quo nihil est vitiosius.

208"Dinlemediğimiz kişilere cevap veriyoruz. Bunda önce çoğu zaman söylenen bir türlü, bize aktarılan başka türlüdür; sonra karşı tarafın her konuda neyi nasıl ileri sürdüğünü, özellikle de her şeyin nasıl karşılandığını yüz yüze görmem çok önemlidir. Ama savunmanın tek bir bütün olması gerekirken, biri konuşmasını bitirdikten sonra davanın yeniden başlamasından daha kusurlu bir şey yoktur."

208

Respondemus eis quos non audivimus: in quo primum saepe aliter est dictum aliter ad nos relatum; deinde magni interest coram videre me, quem ad modum adversarius de quaque re adseveret, maxime autem, quem ad modum quaeque res audiatur. Sed nil vitiosius quam, cum unum corpus debeat esse defensionis, nasci de integro causam, cum sit ab altero perorata.

209"Çünkü bütün davaların tabiatça tek bir başlangıcı, tek bir kapanışı vardır; öteki bölümler, her biri kendi yerine yerleştirilmiş üyeler gibi, kendi güçlerini ve değerlerini korurlar. Uzun bir konuşmada ara sıra kendinle çelişen bir şey söylememek zorken, senden önce konuşanın konuşmasıyla çelişen bir şey söylemekten sakınmak ne kadar daha zordur? Ama bütün davayı konuşmak bir bölümünü konuşmaktan çok daha yorucu olduğu için, bir de aynı anda birçok kişi adına konuşursan daha çok kişinin gönlünü kazandığın için, bu alışkanlığı seve seve benimsedik."

209

omnium enim causarum unum est naturale principium, una peroratio; reliquae partes quasi membra suo quaeque loco locata suam et vim et dignitatem tenent. Cum autem difficile sit in longa oratione non aliquando aliquid ita dicere ut sibi ipse non conveniat, quanto difficilius cavere, ne quid dicas quod non conveniat eius orationi qui ante te dixerit? Sed quia et labor multo maior est totam causam quam partem dicere et quia plures ineuntur gratiae si uno tempore dicas pro pluribus, idcirco hanc consuetudinem libenter adscivimus.

210"Yine de bazılarına göre o çağın üçüncüsü Curio'ydu; çünkü belki daha parlak kelimeler kullanıyordu, bir de sanırım evdeki bir alışkanlık sayesinde Latinceyi hiç de kötü konuşmuyordu. Çünkü edebiyattan neredeyse hiçbir şey bilmezdi; ama herkesin evde her gün kimleri dinlediği, çocukluğundan beri kimlerle konuştuğu, babaların, lalaların, hatta annelerin nasıl konuştuğu çok önemlidir."

210

erant tamen quibus videretur illius aetatis tertius Curio, quia splendidioribus fortasse verbis utebatur et quia Latine non pessime loquebatur, usu, credo, aliquo domestico. Nam litterarum admodum nihil sciebat; sed magni interest quos quisque audiat cotidie domi, quibuscum loquatur a puero, quem ad modum patres, paedagogi, matres etiam loquantur.

211"Gracchusların annesi Cornelia'nın mektuplarını okuduk: oğullarının annelerinin kucağında olmaktan çok onun konuşmasıyla büyüdükleri anlaşılıyor. Gaius kızı Laelia'nın konuşmasını da sık sık dinledik: onun babasının zarafetine boyanmış olduğunu gördük; konuşmalarını bildiğim iki kızının, iki Mucia'nın, ve iki torunu Licinia'nın da öyle olduğunu gördük. Bu iki Licinia'yı ben de dinledim; Scipio'nun karısı olanı ise, Brutus, sanırım sen de bir zaman konuşurken dinlemişsindir." "Evet," dedi Brutus, "hem de seve seve; Lucius Crassus'un kızı olduğu için daha da seve seve."

211

Legimus epistulas Corneliae matris Gracchorum: apparet filios non tam in gremio educatos quam in sermone matris. Auditus est nobis Laeliae C. F. saepe sermo: ergo illam patris elegantia tinctam vidimus et filias eius Avis ambas, quarum sermo mihi fuit notus, et neptes Licinias, quas nos quidem ambas, hanc vero Scipionis etiam tu, Brute, credo, aliquando audisti loquentem. Ego vero ac libenter quidem, inquit Brutus; et eo libentius, quod L. Crassi erat filia.

212"Peki," dedim, "şu Licinia'nın oğlu olup Crassus'un vasiyetiyle evlat edinilen o Crassus hakkında ne düşünüyorsun?" "Onun son derece yetenekli olduğu söylenir," dedi; "meslektaşım olan şu Scipio da bana gerçekten hem iyi sohbet ediyor hem de iyi konuşuyor gibi geliyor." "Doğru yargılıyorsun, Brutus," dedim. "Çünkü onun soyu bilgeliğin ta kendisinin kökünden türemiştir. İki dedesinden, Scipio'dan ve Crassus'tan söz ettik; üç büyük dedesinden de: o dört oğlun babası Quintus Metellus'tan; özel bir vatandaş olduğu hâlde devleti Tiberius Gracchus'un tahakkümünden kurtarıp özgürlüğüne kavuşturan Publius Scipio'dan; hukukun en iyi bileni ve aynı zamanda çok nazik bir adam sayılan augur Quintus Scaevola'dan. Ya iki büyük büyük dedesinin adı ne kadar parlaktır:"

212

Quid Crassum, inquam, illum censes, istius Liciniae fillum, Crassi testamento qui fuit adoptatus? Summo iste quidem dicitur ingenio fuisse, inquit; et vero hic Scipio, conlega meus, mihi sane bene et loqui videtur et dicere. Recte, inquam, iudicas, Brute. Etenim istius genus est ex ipsius sapientiae stirpe generatum. Nam et de duobus avis iam diximus, Scipione et Crasso, et de tribus proavis, Q. Metello, cuius quattuor illi filii, P. Scipione, qui ex dominatu Ti. Gracchi privatus in libertatem rem publicam vindicavit, Q. Scaevola augure, qui peritissimus iuris idemque percomis est habitus. Iam duorum abavorum quam est inlustre nomen,

213"iki kez konsül olan ve Corculum diye anılan Publius Scipio ile herkesin en bilgesi olan Gaius Laelius!" "Ne soylu bir kök!" dedi Brutus. "Tek bir ağaca birçok türün aşılandığı gibi, bu eve de birçok kişinin bilgeliği aşılanmış!" "Küçük şeyleri büyüklerle karşılaştırırsak, Curio'nun evinin de, kendisi küçükken yetim kalmış olsa da, babasının terbiyesiyle saf bir konuşmaya alışmış olduğunu benzer biçimde tahmin ediyorum. Buna şu yüzden daha çok inanıyorum: belli bir yeri olanlar arasında, güzel sanatların her türünde onun kadar bilgisiz, onun kadar ham birini tanımadım."

213

P. Scipionis, qui bis consul fuit, qui est Corculum dictus, alterius omnium sapientissimi, C. Laeli.—O generosam, inquit, stirpem et tamquam in unam arborem plura genera, sic in istam domum multorum insitam [atque inluminatam] sapientiam!— similiter igitur suspicor, ut conferamus parva magnis, Curionis, etsi pupillus relictus est, patrio fuisse instituto puro sermone adsuefactam domum; et eo magis hoc iudico quod neminem ex his quidem, qui aliquo in numero fuerunt, cognovi in omni genere honestarum artium tam indoctum, tam rudem.

214"Hiçbir şairi tanımazdı, hiçbir hatibi okumamıştı, eski tarihe dair hiçbir şey toplamamıştı; ne kamu hukukunu ne de özel ve medeni hukuku öğrenmişti. Gerçi bu başkalarında, hem de büyük hatiplerde de vardı; Sulpicius, Antonius gibi bu sanatlarla pek az donanmış hatipler gördük. Ama onlar yine de konuşma işini tek başına iyice işlemişlerdi; bu iş en bilinen beş bölümden oluştuğu için, hiçbiri bu bölümlerin herhangi birinde tamamen güçsüz değildi. Çünkü bunlardan herhangi birinde tamamen aksayan biri hatip olamazdı; yine de kimi birinde, kimi ötekinde daha çok üstündü."

214

nullum ille poetam noverat, nullum legerat oratorem, nullam memoriam antiquitatis conlegerat; non publicum ius, non privatum et civile cognoverat. Quamquam hoc quidem fuit etiam in aliis et magnis quidem oratoribus, quos parum his instructos artibus vidimus, ut Sulpicium, ut Antonium. Sed ei tamen unum illud habebant dicendi opus elaboratum; idque cum constaret ex quinque notissimis partibus, nemo in aliqua parte earum omnino nihil poterat: in quacumque enim una plane clauderet, orator esse non posset; sed tamen alius in alia excellebat magis.

215"Antonius neyin söylenmesi gerektiğini, nasıl hazırlanacağını ve nereye yerleştirileceğini bulur, bunları hafızasında tutardı; ama asıl sunuşta üstündü. Bunların bazılarında Crassus'la eşit, bazılarında ise ondan üstündü; ama Crassus'un konuşması daha parlaktı. Sulpicius için de, Cotta için de, herhangi bir iyi hatip için de bu beş bölümden birinin tamamen ve büsbütün eksik olduğunu söyleyemeyiz."

215

Reperiebat quid dici opus esset et quo modo praeparari et quo loco locari, memoriaque ea comprendebat Antonius, excellebat autem actione; erant[que] ei quaedam ex his paria cum Crasso, quaedam etiam superiora; at Crassi magis nitebat oratio. Nec vero Sulpicio neque Cottae dicere possumus neque cuiquam bono oratori rem ullam ex illis quinque partibus plane atque omnino defuisse.

216"Bu yüzden Curio örneğinde şu yargıya pek haklı olarak varılabilir: bir hatibi hiçbir şey kelimelerin parlaklığı ve bolluğu kadar övgüye değer kılmaz. Çünkü düşünmekte yavaş, konuşmayı kurmakta da dağınıktı. Geriye iki şey kalıyor: sunuş ve hafıza. İkisinde de alay edenlerin kahkahalarını koparırdı. Hareketleri öyleydi ki Gaius Iulius bunu ölümsüz bir nükteyle damgaladı: Curio bütün gövdesiyle bir o yana bir bu yana sallanırken, 'Kayıktan konuşan kim?' diye sordu. Ahlâksız ama pek gülünç bir adam olan Gnaeus Sicinius da onu damgaladı; onda bir hatibe benzeyen başka hiçbir şey yoktu."

216

itaque in Curione hoc verissime iudicari potest, nulla re una magis oratorem commendari quam verborum splendore et copia. Nam cum tardus in cogitando tum in struendo dissipatus fuit. Reliqua duo sunt, agere et meminisse: in utroque cachinnos inridentium commovebat. Motus erat is, quem et C. Iulius in perpetuum notavit, cum ex eo in utramque partem toto corpore vacillante quaesivit quis loqueretur e luntre, et Cn. Sicinius homo impurus, sed admodum ridiculus,—neque aliud in eo oratoris simile quicquam.

217"Sicinius halk tribunusuyken konsüller Curio'yu ve Octavius'u halkın önüne çıkarmıştı. Curio uzun uzun konuşurken, eklem ağrıları yüzünden sargılara sarılmış ve birçok merheme bulanmış olan meslektaşı Gnaeus Octavius oturuyordu. Sicinius ona, 'Octavius,' dedi, 'meslektaşına hiçbir zaman minnetini ödeyemeyeceksin; o kendi alışkanlığıyla sağa sola savrulmasaydı, bugün seni sinekler yiyip bitirirdi.' Hafızası ise o kadar yoktu ki, bazen üç şey sayacağını söyledikten sonra ya dördüncüsünü ekler ya da üçüncüyü arardı. Hatta pek büyük bir özel davada, ben Titinia adına Cotta'nın davasının kapanış konuşmasını yaptıktan sonra, o da benim karşımda Servius Naevius adına konuşurken birden bütün davayı unuttu ve bunun Titinia'nın büyüleri ve efsunları yüzünden olduğunu söyledi."

217

is cum tribunus plebis Curionem et Octavium consules produxisset Curioque multa dixisset sedente Cn. Octavio conlega, qui devinctus erat fasciis et multis medicamentis propter dolorem artuum delibutus, numquam, inquit, Octavi, conlegae tuo gratiam referes: qui nisi se suo more iactavisset, hodie te istic muscae comedissent. Memoria autem ita fuit nulla, ut aliquotiens, tria cum proposuisset, aut quartum adderet aut tertium quaereret; qui in iudicio privato vel maximo, cum ego pro Titinia Cottae peroravissem, ille contra me pro Ser. Naevio diceret, subito totam causam oblitus est idque veneficiis et cantionibus Titiniae factum esse dicebat.

218"Bunlar unutkan bir zihnin büyük işaretleridir; ama hiçbir şey, yazılarında bile biraz önce ne koyduğunu unutmasından daha utanç verici değildir. Örneğin senatodan çıkarken bizim Pansa'mızla ve oğlu Curio'yla konuştuğunu gösterdiği kitapta bütün sohbet oğlunun senatoda ne yapıldığını sormasından çıkar. Curio orada uzun uzun Caesar'a saldırır, aralarında diyaloglarda alışıldığı gibi bir tartışma geçer. Sohbet, konsül Caesar'ın topladığı senato dağıldıktan sonra başlamış olduğu hâlde, Curio aynı Caesar'ın bir yıl sonra ve ardından gelen yıllarda Gallia'da yaptığı işleri kınar."

218

Magna haec immemoris ingeni signa; sed nihil turpius quam quod etiam in scriptis obliviscebatur quid paulo ante posuisset, ut in eo libro, ubi se exeuntem e senatu et cum Pansa nostro et cum Curione filio conloquentem facit [cum senatum Caesar consul habuisset] omnisque ille sermo ductus est e percontatione fili quid in senatu esset actum. In quo multis verbis cum inveheretur in Caesarem Curio disputatioque esset inter eos, ut est consuetudo dialogorum, cum sermo esset institutus senatu misso, quem senatum Caesar consul habuisset, reprendit eas res quas idem Caesar anno post et deinceps reliquis annis administravisset in Gallia.

219O zaman Brutus şaşırarak, "Hele bir yazıda," dedi, "unutkanlık bu kadar büyük olabilir mi? Okurken bile ne büyük bir rezalet işlediğini hiç fark etmemiş mi?" "Ama Brutus," dedim, "kınadığı şeyleri kınamak istiyorduysa, sohbeti o işlerin zamanı geçtikten sonraki bir zamana yerleştirmemekten daha aptalca ne olabilir? Ama öyle büsbütün şaşırır ki aynı sohbette, Caesar konsülken senatoya gitmediğini söyler; bunu da Caesar'ın kendi konsüllüğü sırasında senatodan çıkarken söyler. Artık zihnin öteki bölümlerinin bekçisi olan bu bölümünde bu kadar zayıf olan, yazıda bile biraz önce ne koyduğunu hatırlamayan birinin, doğaçlama konuşurken aklının her zamanki gibi uçup gitmesi hiç şaşırtıcı değildir."

219

Tum Brutus admirans: Tantamne fuisse oblivionem, inquit, in scripto praesertim, ut ne legens quidem umquam senserit quantum flagiti commisisset? Quid autem, inquam, Brute, stultius quam, si ea vituperare volebat quae vituperavit, non eo tempore instituere sermonem, cum illarum rerum iam tempora praeterissent? Sed ita totus errat ut in eodem sermone dicat in senatum se Caesare consule non accedere et id dicat ipso consule exiens e senatu. Iam, qui hac parte animi, quae custos est ceterarum ingeni partium, tam debilis esset ut ne in scripto quidem meminisset quid paulo ante posuisset, huic minime mirum est ex tempore dicenti solitam effluere mentem.

220"Bu yüzden hizmete hazırlıkta kusuru olmadığı ve konuşma hevesiyle yanıp tutuştuğu hâlde ona pek az dava getirilirdi. Ama hatip olarak, kendi çağının hayattaki yaşıtları arasında, demin söylediğim gibi kelimelerinin iyiliği ve bir bakıma rahat ve akıcı hızı yüzünden en iyilere en yakın sayılırdı. Bu yüzden konuşmalarına yine de bakılmalı derim. Bunlar gerçi oldukça gevşektir, ama onda orta hallı bir ölçüde bulunduğunu kabul ettiğimiz o iyiliği artırıp adeta besleyebilirler. Bu iyiliğin öyle bir gücü vardır ki tek başına, başka hiçbir meziyet olmadan, Curio'ya bir hatip görünüşü kazandırmıştır. Ama başladığımız yere dönelim."

220

itaque cum ei nec officium deesset et flagraret studio dicendi, perpaucae ad eum causae deferebantur. Orator autem vivis eius aetatis aequalibus proximus optimis numerabatur propter verborum bonitatem, ut ante dixi, et expeditam ac profluentem quodam modo celeritatem. Itaque eius orationes aspiciendas tamen censeo. Sunt illae quidem languidiores, verum tamen possunt augere et quasi alere id bonum quod in illo mediocriter fuisse concedimus: quod habet tantam vim ut solum sine aliis in Curione speciem oratoris alicuius effecerit. Sed ad instituta redeamus.

221"Aynı çağın aynı sırasında o çok belagatli adamın oğlu Gaius Carbo da vardı. Pek keskin bir hatip değildi, ama yine de hatip sayıldı. Kelimelerinde ağırbaşlılık vardı, kolay konuşurdu, konuşmasının tabiatından gelen bir otoritesi vardı. Quintus Varius konu bulmakta daha keskin, kelimelerde de ondan aşağı kalmayacak kadar rahattı. Gnaeus Pomponius ise güçlü ve şiddetli bir sunucuydu; kelimelerde ne yoksul ne bayağıydı; ona rahatça hatip denebilirdi. Ciğerlerinin bütün gücüyle savaşır, ruhları coşturur; sert, acı ve suçlayıcıydı."

221

In eodem igitur numero eiusdem aetatis C. Carbo fuit illius eloquentissimi viri filius. Non satis acutus orator, sed tamen orator numeratus est. Erat in verbis gravitas et facile dicebat et auctoritatem naturalem quandam habebat oratio. Acutior Q. Varius rebus inveniendis nec minus verbis expeditus; fortis vero actor et vehemens et verbis nec inops nec abiectus et quem plane oratorem dicere auderes, Cn. Pomponius lateribus pugnans, incitans animos, acer acerbus criminosus.

222"Lucius Fufius bunlardan çok geriydi; yine de Manius Aquilius'u suçlamasıyla çalışkanlığının meyvesini toplamıştı. Senin büyük dayın, yalnız devlet işleri hakkında konuşurken ağırbaşlı bir hatip olan Marcus Drusus'u; keskin bir hatip de olan Lucius Lucullus'u; Brutus, kamu ve özel hukuku da pek iyi bilen babanı; Marcus Lucullus'u; Gnaeus oğlu Marcus Octavius'u, ki otoritesi ve konuşmasıyla o kadar güçlüydü ki Sempronius'un tahıl kanununu kalabalık bir halkın oylarıyla kaldırttı; Marcus oğlu Gnaeus Octavius'u, baba Marcus Cato'yu, oğul Quintus Catulus'u da savaş hattından, yani mahkemelerden çekelim ve onları, rahatça hizmet edebilecekleri devletin muhafız birliklerine yerleştirelim."

222

Multum ab his aberat L. Fufius, tamen ex accusatione M’. Aquili diligentiae fructum ceperat. Nam M. Drusum tuum magnum avunculum, gravem oratorem ita dumtaxat cum de re publica diceret, L. autem Lucullum etiam acutum, patremque tuum, Brute, iuris quoque et publici et privati sane peritum, M. Lucullum, M. Octavium Cn. F., qui tantum auctoritate dicendoque valuit ut legem Semproniam frumentariam populi frequentis suffragiis abrogaverit, Cn. Octavium M. F., M. Catonem patrem, Q. etiam Catulum fillum abducamus ex acie, id est a iudiciis, et in praesidiis rei publicae, cui facile satis facere possint, collocemus.

223"Quintus Caepio'yu da oraya koyardım, eğer şövalye zümresine fazla bağlanıp senatodan ayrılmasaydı. Gnaeus Carbo'yu, Marcus Marius'u ve aynı türden birçoklarını, seçkin bir topluluğun kulaklarına hiç layık olmayan, ama çalkantılı halk toplantılarına pek uygun kişiler olarak tanıdım. Bu türden, ki bunlarda çağların sırasını bozuyorum, yakın zamanda Lucius Quinctius vardı; Palicanus ise bilgisizlerin kulaklarına daha da uygundu."

223

Eodem Q. Caepionem referrem, nisi nimis equestri ordini deditus a senatu dissedisset. Cn. Carbonem M. Marium et ex eodem genere compluris minime dignos elegantis conventus auribus aptissimos cognovi turbulentis contionibus. Quo in genere, ut in his perturbem aetatum ordinem, nuper L. Quinctius fuit; aptior etiam Palicanus auribus imperitorum.

224"Bu türden söz açılmışken: Gracchuslardan sonra bütün kışkırtıcılar arasında en belagatlisi Lucius Appuleius Saturninus sayıldı. Ama insanları konuşmasının bolluğundan ya da orta hallı bir basiretten çok görünüşüyle, hareketleriyle, hatta giyinişiyle yakalardı. İnsanlar var olalı beri en ahlâksız adam ise Gaius Servilius Glaucia'ydı; ama son derece keskin, açıkgöz ve en başta gelen bir nükteciydi. Hem talihin hem de hayatın en aşağı batağından çıkıp praetorken konsül seçilecekti, eğer adaylığının kabul edilebileceğine karar verilseydi. Çünkü hem pleb halkını elinde tutuyordu hem de şövalye zümresini bir kanunun sağladığı lütufla kendine bağlamıştı. Praetorken, Marius ile Flaccus'un konsüllüğünde, halk tribunusu Saturninus'la aynı gün devlet eliyle öldürüldü. Eski Attika komedyalarının ahlâksızlığını damgaladığı Atinalı Hyperbolos'a çok benzeyen bir adamdı."

224

Et quoniam huius generis facta mentio est, seditiosorum omnium post Gracchos L. Appuleius Saturninus eloquentissimus visus est; magis specie tamen et motu atque ipso amictu capiebat homines quam aut dicendi copia aut mediocritate prudentiae. Longe autem post natos homines improbissimus C. Servilius Glaucia, sed peracutus et callidus cum primisque ridiculus. Is ex summis et fortunae et vitae sordibus in praetura consul factus esset, si rationem eius haberi licere iudicatum esset. Nam et plebem tenebat et equestrem ordinem beneficio legis devinxerat. Is praetor eodem die quo Saturninus tribunus plebis Mario et Flacco consulibus publice est interfectus; homo simillimus Atheniensis Hyperboli, cuius improbitatem veteres Atticorum comoediae notaverunt.

225"Onları Sextus Titius izledi; oldukça geveze ve yeterince keskin bir adamdı, ama jestlerinde o kadar gevşek ve yumuşaktı ki adı 'Titius' olan bir dans ortaya çıktı. Bu yüzden sunuşta ya da konuşmada, taklidi alay konusu olacak hiçbir şey yapmamaya dikkat etmek gerekir. Ama biraz daha önceki bir çağa geri sürüklendik; şimdi hakkında epeyce konuştuğumuz çağa dönelim."

225

quos Sex. Titius consecutus est homo loquax sane et satis acutus, sed tam solutus et mollis in gestu ut saltatio quaedam nasceretur cui saltationi Titius nomen esset. Ita cavendum est ne quid in agendo dicendove facias, cuius imitatio rideatur. sed ad paulo superiorem aetatem revecti sumus; nunc ad eam de qua aliquantum sumus locuti revertamur.

226"Sulpicius'un çağına yakın Publius Antistius vardı; oldukça kabul gören bir laf ebesiydi. Uzun yıllar susmuş, yalnız küçümsenmekle kalmayıp alay konusu da olmaya alışmıştı; ilk kez tribunusluğunda Gaius Iulius'un o olağanüstü konsüllük adaylığına karşı haklı bir davayı savunarak beğeni topladı. Hele aynı davayı meslektaşı, o Sulpicius'un kendisi de savunurken, Antistius daha çok ve daha keskin şeyler söylediği için daha da beğenildi. Bu yüzden tribunusluğundan sonra ona önce birçok dava, sonra da ne kadar büyük dava varsa hepsi getirildi."

226

Coniunctus igitur Sulpici aetati P. Antistius fuit, rabula sane probabilis, qui multos cum tacuisset annos neque contemni solum sed inrideri etiam solitus esset, in tribunatu primum contra C. Iuli illam consulatus petitionem extraordinariam veram causam agens est probatus; et eo magis quod eandem causam cum ageret eius conlega ille ipse Sulpicius, hic plura et acutiora dicebat. Itaque post tribunatum primo multae ad eum causae, deinde omnes maximae quaecumque erant deferebantur.

227"Konuyu keskin bir gözle görür, özenle düzenler, hafızası güçlüydü. Kelimeleri gerçi süslü değil ama bayağı da değildi; konuşması rahat ve pek kolay akardı; bir tür kaba olmayan bir duruşu vardı. Sunuşu ise hem ses kusuru hem de bazı beceriksizlikler yüzünden biraz aksardı. Lucius Sulla'nın gidişiyle dönüşü arasında devletin kanunsuz ve hiçbir itibarı olmadan kaldığı zamanlarda parladı. Forumda hatipler açısından bir tür ıssızlık olduğu için daha da beğeniliyordu. Sulpicius ölmüştü, Cotta ve Curio uzaktaydı; o çağın öteki avukatlarından Carbo ve Pomponius dışında hayatta kimse yoktu; ikisini de kolayca geçerdi."

227

Rem videbat acute, componebat diligenter, memoria valebat; verbis non ille quidem ornatis utebatur sed tamen non abiectis; expedita autem erat et perfacile currens oratio; et erat eius quidam tamquam habitus non inurbanus; actio paulum cum vitio vocis tum etiam ineptiis claudicabat. Hic temporibus floruit eis quibus inter profectionem reditumque L. Sullae sine iure fuit et sine ulla dignitate res publica; hoc etiam magis probabatur, quod erat ab oratoribus quaedam in foro solitudo. Sulpicius occiderat, Cotta aberat et Curio, vivebat e reliquis patronis eius aetatis nemo praeter Carbonem et Pomponium, quorum utrumque facile superabat.

228"Daha genç kuşaktan ona en yakın olan Lucius Sisenna'ydı; bilgili, en iyi uğraşlara gönül vermiş, Latinceyi iyi konuşan, devlet işlerini bilen, nüktesiz olmayan bir adamdı; ama ne çok emek verirdi ne de davalarda yeterince tecrübeliydi. Hortensius'un ve Sulpicius'un iki çağı arasına sıkışmıştı; büyüğüne yetişemiyor, küçüğüne de boyun eğmek zorunda kalıyordu. Bütün gücü kendi tarih eserinden görülebilir: bu eser kendinden öncekilerin hepsini kolayca geçtiği gibi, yine de en yükseğe ne kadar uzak olduğunu ve bu yazı türünün Latin edebiyatında henüz ne kadar az parlatılmış olduğunu gösterir. Quintus Hortensius'un yeteneği ise daha pek gençken, Pheidias'ın bir heykeli gibi, görülür görülmez beğenildi."

228

Inferioris autem aetatis erat proximus L. Sisenna, doctus vir et studiis optimis deditus, bene Latine loquens, gnarus rei publicae, non sine facetiis sed neque laboris multi nec satis versatus in causis; interiectusque inter duas aetates Hortensi et Sulpici nec maiorem consequi poterat et minori necesse erat cedere. Huius omnis facultas ex historia ipsius perspici potest, quae cum facile omnis vincat superiores, tum indicat tamen quantum absit a summo quamque genus hoc scriptionis nondum sit satis Latinis litteris inlustratum. Nam Q. Hortensi admodum adulescentis ingenium ut Phidiae signum simul aspectum et probatum est.

229"Forumda ilk kez Lucius Crassus ile Quintus Scaevola'nın konsüllüğünde konuştu, hem de bu konsüllerin önünde; orada bulunanların ve özellikle anlayışta herkesi geride bırakan bu konsüllerin yargısıyla beğeni toplayarak ayrıldı. O zaman on dokuz yaşındaydı; Lucius Paullus ile Gaius Marcellus'un konsüllüğünde öldü. Buradan onun kırk dört yıl avukatlar arasında yer aldığını görüyoruz. Bu hatip hakkında biraz sonra daha çok şey söyleyeceğiz; burada onun çağını, kendisininkinden farklı hatiplerin çağları arasına yerleştirmek istedik. Gerçi biraz daha uzun bir ömre erişen herkesin başına zorunlu olarak şu gelir: hem kendilerinden çok daha yaşlılarla hem de kendilerinden epey gençlerle karşılaştırılırlar. Accius'un, aynı aedilisler zamanında Pacuvius'la birlikte oyun sahnelediğini, onun seksen, kendisinin otuz yaşında olduğunu söylemesi gibi:"

229

Is L. Crasso Q. Scaevola consulibus primum in foro dixit et apud hos ipsos quidem consules, et cum eorum qui adfuerunt, tum ipsorum consulum qui omnis intellegentia anteibant, iudicio discessit probatus. Vndeviginti annos natus erat eo tempore, est autem L. Paullo C. Marcello consulibus mortuus: ex quo videmus eum in patronorum numero annos quattuor et quadraginta fuisse. Hoc de oratore paulo post plura dicemus; hoc autem loco voluimus aetatem eius in disparem oratorum aetatem includere. Quamquam id quidem omnibus usu venire necesse fuit, quibus paulo longior vita contigit, ut et cum multo maioribus natu quam essent ipsi et cum aliquanto minoribus compararentur. Vt Accius isdem aedilibus ait se et Pacuvium docuisse fabulam, cum ille octoginta, ipse triginta annos natus esset:

230"Hortensius da yalnız yaşıtlarıyla değil, benim çağımla, Brutus, seninkiyle ve epey önceki bir çağla da birleşir. Çünkü Crassus hayattayken de konuşurdu; Antonius'la ve artık yaşlı olan Philippus'la birlikte Gnaeus Pompeius'un malları için konuştuğu o davada ise daha da güçlüydü ve henüz gençken o davada birinci oldu. Sulpicius'un çağına yerleştirdiklerimin arasına da kolayca girmişti; kendi yaşıtları Marcus Piso'yu, Marcus Crassus'u, Gnaeus Lentulus'u, Publius Lentulus Sura'yı çok geride bıraktı. Kendisinden sekiz yaş küçük olan beni genç bir delikanlı olarak bulunca, uzun yıllar aynı övgü için yarışarak beni alıştırdı. Ben birçok kişi için konuştuğum gibi, o da ölümünden biraz önce seninle birlikte Appius Claudius için konuştu."

230

sic Hortensius non cum suis aequalibus solum sed et mea cum aetate et cum tua, Brute, et cum aliquanto superiore coniungitur, si quidem et Crasso vivo dicere solebat et magis iam etiam vigebat cum Antonio et Philippo iam sene pro Cn. Pompei bonis dicente in illa causa, adulescens cum esset, princeps fuit et in eorum, quos in Sulpici aetate posui, numerum facile pervenerat et suos inter aequalis M. Pisonem M. Crassum Cn. Lentulum P. Lentulum Suram longe praestitit et me adulescentem nactus octo annis minorem quam erat ipse multos annos in studio eiusdem laudis exercuit et tecum simul, sicut ego pro multis, sic ille pro Appio Claudio dixit paulo ante mortem.

231"Görüyorsun ya, Brutus, benim ve senin konuşmaya başlayışın arasına bu kadar çok hatip girdikten sonra, hatip olarak sana vardık. Bunlardan, bu sohbetimizde hayatta olanların hiçbirini anmamaya karar verdiğim için — ki her biri hakkında ne düşündüğümü benden fazla merakla çekip çıkarmayasınız —, yalnız artık ölmüş olanları anacağım." O zaman Brutus, "Hayatta olanlar hakkında bir şey söylemek istememenin sebebi söylediğin bu değil," dedi. "Peki nedir?" dedim. "Bence," dedi, "bu sohbetin bizim aracılığımızla dışarı sızmasından, atladıklarının da sana gücenmesinden korkuyorsun." "Ne yani," dedim, "siz susamaz mısınız?" "Biz çok kolay susarız," dedi; "ama yine de bence bizim ağzı sıkılığımızı denemektense kendin susmayı yeğliyorsun."

231

vides igitur ut ad te oratorem, Brute, pervenerimus tam multis inter nostrum tuumque initium dicendi interpositis oratoribus; ex quibus, quoniam in hoc sermone nostro statui neminem eorum qui viverent nominare, ne vos curiosius eliceretis ex me quid de quoque iudicarem, eos qui iam sunt mortui nominabo. Tum Brutus: Non est, inquit, ista causa quam dicis, quam ob rem de eis qui vivunt nihil velis dicere. Quaenam igitur, inquam, est? Vereri te, inquit, arbitror ne per nos hic sermo tuus emanet et ei tibi suscenseant quos praeterieris. Quid? vos, inquam, tacere non poteritis? Nos quidem, inquit, facillime; sed tamen te arbitror malle ipsum tacere quam taciturnitatem nostram experiri.

232O zaman ben, "Sana doğrusunu söyleyeyim, Brutus," dedim. "Bu sohbette bu çağa kadar geleceğimi sanmamıştım; ama çağların sırası konuşmayı öyle sürükledi ki artık daha gençlere bile vardım." "O hâlde istediklerini araya kat," dedi; "sonra sana ve Hortensius'a dönelim." "Hayır," dedim, "Hortensius'a; benim hakkımda isteyen başkaları konuşur." "Asla," dedi. "Çünkü bütün konuşmanla beni kolayca tuttuğun hâlde, senin hakkında dinlemek için acele ettiğimden bana daha uzun geliyor. Konuşmadaki meziyetlerini de o kadar merak etmiyorum, bunlar herkesçe, hele benim tarafımdan çok iyi biliniyor; asıl konuşmada geçtiğin basamakları ve adeta ilerleyişini öğrenmeye can atıyorum."

232

tum ego: Vere tibi, inquam, Brute, dicam. Non me existimavi in hoc sermone usque ad hanc aetatem esse venturum; sed ita traxit ordo aetatum orationem ut iam ad minores etiam pervenerim. Interpone igitur, inquit, si quos videtur; deinde redeamus ad te et ad Hortensium. Immo vero, inquam, ad Hortensium; de me alii dicent, si qui volent. Minime vero, inquit. Nam etsi me facile omni tuo sermone tenuisti, tamen is mihi longior videtur, quod propero audire de te; nec vero tam de virtutibus dicendi tuis, quae cum omnibus tum certe mihi notissimae sunt, quam quod gradus tuos et quasi processus dicendi studeo cognoscere.

233"İsteğin yerine getirilecek," dedim, "çünkü benden yeteneğimin değil emeğimin anlatıcısı olmamı istiyorsun. Ama istediğin gibi araya başkalarını katacağım ve Hortensius'un yaşıtı Marcus Crassus'tan başlayacağım."

"Bilgice orta hallı, tabiatça daha da kısıtlı donanmış olan bu adam, emeği ve çalışkanlığıyla, davaları kazanmak için gösterdiği özenle ve kullandığı nüfuzla birkaç yıl önde gelen avukatlar arasında yer aldı. Konuşmasında Latince doğruydu, kelimeler bayağı değildi, konular özenle düzenlenmişti; ama hiçbir çiçek, hiçbir parıltı yoktu. Ruhunda büyük, sesinde küçük bir gerilim vardı; hemen her şeyi benzer biçimde ve tek bir tonla söylerdi. Çünkü onun yaşıtı ve düşmanı Gaius Fimbria uzun süre gösteriş yapamadı. Her şeyi yüksek sesle söyler, oldukça iyi kelimelerden oluşan coşkun bir akışla öyle kendinden geçerdi ki, halkın bir delinin belagatliler arasında yer bulmasına göz yumacak kadar başka işlerle meşgul olmasına şaşardın."

233

geretur, inquam, tibi mos, quoniam me non ingeni praedicatorem esse vis sed laboris mei. Verum interponam, ut placet, alios et a M. Crasso, qui fuit aequalis Hortensi, exordiar. is igitur mediocriter a doctrina instructus, angustius etiam a natura, labore et industria et quod adhibebat ad obtinendas causas curam etiam et gratiam, in principibus patronis aliquot annos fuit. In huius oratione sermo Latinus erat, verba non abiecta, res compositae diligenter, nullus flos tamen neque lumen ullum, animi magna, vocis parva contentio, omnia fere ut similiter atque uno modo dicerentur. Nam huius aequalis et inimicus C. Fimbria non ita diu iactare se potuit; qui omnia magna voce dicens verborum sane bonorum cursu quodam incitato ita furebat tamen, ut mirarere tam alias res agere populum, ut esset insano inter disertos locus.

234"Gnaeus Lentulus ise sunuşuyla konuşmada sahip olduğu yetenekten çok daha büyük bir kanaat uyandırırdı. Gerçi yüzünden ve bakışından öyle görünse de pek keskin değildi; kelimelerde zengin değildi, gerçi bu konuda da yanıltırdı. Ama duraklamaları, ünlemeleri, tatlı ve tınılı sesi, alayı ve sunuşundaki ateşle eksik olanların özlemini duyurmazdı. Nasıl Curio başka hiçbir iyiliği olmadan yalnız belli bir kelime bolluğuyla hatipler arasında yer tuttuysa:"

234

Cn. autem Lentulus multo maiorem opinionem dicendi actione faciebat quam quanta in eo facultas erat; qui cum esset nec peracutus, quamquam et ex facie et ex vultu videbatur, nec abundans verbis, etsi fallebat in eo ipso: sic intervallis, exclamationibus, voce suavi et canora, †admirando† inridebat, calebat in agendo, ut ea quae deerant non desiderarentur. Ita, tamquam Curio copia non nulla verborum, nullo alio bono, tenuit oratorum locum:

235"Lentulus da öteki konuşma meziyetlerindeki orta hallılığı, üstün olduğu sunuşuyla gizledi. Publius Lentulus da pek farklı değildi; onun hem bulup çıkarmadaki hem de konuşmadaki yavaşlığını görünüşünün heybeti, sanat ve zarafet dolu gövde hareketleri, sesinin tatlılığı ve gücü örterdi. Böylece onda sunuştan başka bir şey yoktu; geri kalan meziyetler ise öncekinden de küçüktü."

235

sic Lentulus ceterarum virtutum dicendi mediocritatem actione occultavit, in qua excellens fuit. Nec multo secus P. Lentulus, cuius et excogitandi et loquendi tarditatem tegebat formae dignitas, corporis motus plenus et artis et venustatis, vocis et suavitas et magnitudo. Sic in hoc nihil praeter actionem fuit, cetera etiam minora quam in superiore.

236"Marcus Piso'nun neyi varsa terbiyeden gelmişti; kendinden önce gelenlerin hepsinden çok Yunan bilgileriyle yetişmişti. Tabiatından bir tür keskinlik almış, bunu sanatla da bilemişti; bu keskinlik kelimeleri eleştirmede kurnaz ve becerikliydi, ama çoğu zaman huysuz, bazen soğuk, ara sıra da nükteliydi. Forumun yorgunluğuna uzun süre katlanamadı; çünkü hem bedeni zayıftı hem de bizim yutmak zorunda olduğumuz insan beceriksizliklerine ve aptallıklarına tahammül edemez, onları öfkeyle iterdi; sanıldığı gibi huysuzluktan mı, yoksa soylu ve özgür bir tiksintiden mi, bilinmez. Gençken epeyce parladıktan sonra, sonradan daha aşağı sayılmaya başlandı. Sonra Vesta rahibeleri davasıyla büyük bir övgü kazandı; o zamandan itibaren adeta yarışa geri çağrılmış gibi, yorgunluğa katlanabildiği sürece yerini korudu. Sonra uğraşından ne kadar kıstıysa şanından da o kadar kaybetti."

236

M. Piso quidquid habuit, habuit ex disciplina maximeque ex omnibus, qui ante fuerunt, Graecis doctrinis eruditus fuit. Habuit a natura genus quoddam acuminis, quod etiam arte limaverat, quod erat in reprehendendis verbis versutum et sollers, sed saepe stomachosum, non numquam frigidum, interdum etiam facetum. Is laborem [quasi cursum] forensem diutius non tulit, quod et corpore erat infirmo et hominum ineptias ac stultitias, quae devorandae nobis sunt, non ferebat iracundiusque respuebat sive morose, ut putabatur, sive ingenuo liberoque fastidio. Is cum satis floruisset adulescens, minor haberi est coeptus postea. Deinde ex virginum iudicio magnam laudem est adeptus et ex eo tempore quasi revocatus in cursum tenuit locum tam diu quam ferre potuit laborem; postea quantum detraxit ex studio tantum amisit ex gloria.

237"Publius Murena orta hallı bir yeteneğe sahipti, ama eski tarihe büyük bir merakı vardı; edebiyata hem meraklı hem de onda bilgisiz değildi; çok çalışkan ve büyük emek sahibi bir adamdı. Gaius Censorinus Yunan edebiyatını yeterince bilirdi, ortaya koyduğu şeyi rahatça açardı, zarafetsiz bir sunucu değildi; ama tembeldi ve forumdan hoşlanmazdı. Lucius Turius küçük bir yeteneğe ama büyük bir emeğe sahipti; elinden geldiğince sık konuşurdu; bu yüzden konsüllüğe birkaç centuria oyu eksik kaldı."

237

P. Murena mediocri ingenio, sed magno studio rerum veterum, litterarum et studiosus et non imperitus, multae industriae et magni laboris fuit. C. Censorinus Graecis litteris satis doctus, quod proposuerat explicans expedite, non invenustus actor, sed iners et inimicus fori. L. Turius parvo ingenio sed multo labore, quoquo modo poterat, saepe dicebat; itaque ei paucae centuriae ad consulatum defuerunt.

238"Gaius Macer'in her zaman otoritesi eksikti, ama neredeyse en titiz avukattı. Hayatı, ahlâkı, hatta yüzü yeteneğinin bütün çekiciliğini yıkmasaydı, avukatlar arasında daha büyük bir adı olurdu. Konuşması zengin değildi, ama yoksul da değildi; pek parlak değildi, ama tamamen kaba da değildi. Sesinde, jestinde ve bütün sunuşunda zarafet yoktu. Ama konuları bulmakta ve düzenlemekte şaşırtıcı bir titizliği vardı; kimsede bundan daha özenli ve daha büyük bir titizlik kolay kolay görmedim. Yine de buna hatiplik ustalığından çok eski kurt kurnazlığı derdin. Kamu davalarında da beğenilse de, özel davalarda daha parlak bir yer tutardı."

238

C. Macer auctoritate semper eguit, sed fuit patronus propemodum diligentissimus. Huius si vita, si mores, si vultus denique non omnem commendationem ingeni everteret, maius nomen in patronis fuisset. Non erat abundans, non inops tamen; non valde nitens, non plane horrida oratio; vox gestus et omnis actio sine lepore; at in inveniendis componendisque rebus mira accuratio, ut non facile in ullo diligentiorem maioremque cognoverim, sed eam ut citius veteratoriam quam oratoriam diceres. Hic etsi etiam in publicis causis probabatur, tamen in privatis inlustriorem obtinebat locum.

239"Sonra Gaius Piso: kımıldamadan konuşan, sohbet havası dolu bir hatipti; düşünüp bulmakta hiç de yavaş değildi, ama yüzü ve takındığı tavırla olduğundan çok daha keskin görünürdü. Onun yaşıtı Manius Glabrio'yu ise, dedesi Scaevola'nın özeniyle iyi yetiştirilmiş olduğu hâlde, kendi uyuşuk ve kayıtsız tabiatı geriletmişti. Lucius Torquatus da konuşmada zarif, değerlendirmede pek basiretli, bütün tarzıyla son derece incelikli biriydi. Benim yaşıtım Gnaeus Pompeius ise, her türlü yüksek işe yaratılmış bir adam olarak, daha büyük bir şan arzusu onu savaş övgülerine çekmeseydi konuşmada daha büyük bir şana erişirdi. Konuşmasında oldukça genişti, konuyu basiretle görürdü; sunuşunda ise seste büyük bir parlaklık, harekette son derece büyük bir heybet vardı."

239

C. deinde Piso statarius et sermonis plenus orator, minime ille quidem tardus in excogitando, verum tamen vultu et simulatione multo etiam acutior quam erat videbatur. Nam eius aequalem M’. Glabrionem bene institutum avi Scaevolae diligentia socors ipsius natura neglegensque tardaverat. Etiam L. Torquatus elegans in dicendo, in existimando admodum prudens, toto genere perurbanus. Meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. Erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat; actio vero eius habebat et in voce magnum splendorem et in motu summam dignitatem.

240"Yine yaşıtımız, üvey baban Decimus Silanus'un pek fazla çalışkanlığı yoktu, ama yeterince keskinliği ve konuşma gücü vardı. Aulus oğlu, Bithynicus diye anılan Quintus Pompeius belki benden iki yaş büyüktü; öğrenmeye son derece hevesliydi, bilgisi genişti, inanılmaz bir emeği ve çalışkanlığı vardı. Bunu bilebilirim; çünkü benimle ve Marcus Piso'yla hem dostlukla hem de uğraşlarla, alıştırmalarla bağlıydı. Sunuşu konuşmasını yeterince çekici kılmazdı; konuşmasında yeterince bolluk vardı, sunuşunda ise zarafet pek azdı."

240

Noster item aequalis D. Silanus vitricus tuus studi ille quidem habuit non multum sed acuminis et orationis satis. Q. Pompeius A. F., qui Bithynicus dictus est, biennio quam nos fortasse maior, summo studio discendi multaque doctrina, incredibili labore atque industria; quod scire possum: fuit enim mecum et cum M. Pisone cum amicitia tum studiis exercitationibusque coniunctus. Huius actio non satis commendabat orationem; in hac enim satis erat copiae, in illa autem leporis parum.

241"Onun yaşıtı Publius Autronius'un sesi pek tiz ve güçlüydü; başka hiçbir bakımdan beğenilmezdi. Reateli Lucius Octavius ise artık birçok dava aldığı bir sırada genç yaşta öldü; ama konuşmaya hazırlıklı olmaktan çok cüretle gelirdi. Bir de Gaius Staienus vardı; kendi kendini evlat edinmiş, Staienus'tan kendine Aelius adını çıkarmıştı. Ateşli, küstah ve çılgınca bir konuşma tarzı vardı; bu tarz birçok kişinin hoşuna gittiği ve beğenildiği için makamlara yükselirdi, eğer açık bir suçüstü yakalanıp kanunlara ve mahkemeye hesap vermeseydi."

241

Erat eius aequalis P. Autronius voce peracuta atque magna nec alia re ulla probabilis, et L. Octavius Reatinus, qui cum multas iam causas diceret, adulescens est mortuus—is tamen ad dicendum veniebat magis audacter quam parate—; et C. Staienus, qui se ipse adoptaverat et de Staieno Aelium fecerat, fervido quodam et petulanti et furioso genere dicendi; quod quia multis gratum erat et probabatur, ascendisset ad honores, nisi in facinore manifesto deprehensus poenas legibus et iudicio dedisset.

242"Aynı zamanda Caepasius kardeşler, Gaius ve Lucius vardı; birdenbire ortaya çıkmış tanınmamış adamlar olarak çok emek harcayıp hızla quaestor oldular; taşralı ve düzensiz bir konuşma tarzları vardı. Sesi çıkan hiç kimseyi atlamış görünmeyelim diye buraya Gaius Cosconius Calidianus'u da ekleyelim: hiçbir keskinliği olmadığı hâlde, varsa o kelime bolluğunu bol bol koşuşturarak ve büyük bir gürültüyle halka sunardı. Aynı şeyi Marcus Crassus'un adeta yardımcı oyuncusu olan Quintus Arrius da yapardı. O herkese örnek olmalıdır: bu şehirde birçok kişinin ihtiyaç anına koşmak, birçok kişinin ya makamına ya da tehlikesine hizmet etmek ne kadar güçlüdür."

242

eodem tempore C. L. Caepasii fratres fuerunt, qui multa opera, ignoti homines et repentini, quaestores celeriter facti sunt, oppidano quodam et incondito genere dicendi. Addamus huc etiam, ne quem vocalem praeterisse videamur, C. Cosconium Calidianum, qui nullo acumine eam tamen verborum copiam, si quam habebat, praebebat populo cum multa concursatione magnoque clamore. Quod idem faciebat Q. Arrius, qui fuit M. Crassi quasi secundarum. Is omnibus exemplo debet esse quantum in hac urbe polleat multorum oboedire tempori multorumque vel honori vel periculo servire.

243"Çünkü en aşağı tabakadan doğmuş olduğu hâlde bu yollarla makamlara, paraya ve nüfuza erişmiş, bilgisi ve yeteneği olmadan avukatlar arasında da belli bir yer edinmişti. Ama antrenmansız boksörler, Olympia zaferine hevesli olduklarından yumruklara ve darbelere katlanabilseler de çoğu zaman güneşe katlanamazlar; o da artık her türlü talihi başarıyla yaşamış, büyük yorgunlukları da göğüslemişken, o mahkemeler yılının sertliğine, adeta güneşe dayanamadı."

243

His enim rebus infimo loco natus et honores et pecuniam et gratiam consecutus etiam in patronorum—sine doctrina, sine ingenio— aliquem numerum pervenerat. Sed ut pugiles inexercitati, etiam si pugnos et plagas Olympiorum cupidi ferre possunt, solem tamen saepe ferre non possunt, sic ille cum omni iam fortuna prospere functus labores etiam magnos excepisset, illius iudicialis anni severitatem quasi solem non tulit.

244O zaman Atticus, "Sen artık tortudan içiyorsun," dedi, "hem de çoktandır; ama susuyordum. Yine de Staienuslara ve Autroniuslara kadar geleceğini sanmıyordum." "Ölüler söz konusu olduğuna göre," dedim, "gönül kazanma hırsıyla kaydığımı düşündüğünü sanmıyorum. Ama sırayı izlerken zorunlu olarak bilinen ve benim çağımdan olan kimselerin hatırasına çarpıyorum. Şunun görülmesini istiyorum: kalabalık önünde konuşmaya cesaret edenlerin hepsi toplandığında, hatırlanmaya değer olanlar pek az, hiç değilse bir adı olanlar da o kadar çok değildir. Ama başladığımız konuşmaya dönelim."

244

Tum Atticus: Tu quidem de faece, inquit, hauris idque iam dudum, sed tacebam; hoc vero non putabam, te usque ad Staienos et Autronios esse venturum. Non puto, inquam, existimare te ambitione me labi, quippe de mortuis; sed ordinem sequens in memoriam notam et aequalem necessario incurro. Volo autem hoc perspici, omnibus conquisitis, qui in multitudine dicere ausi sint, memoria quidem dignos perpaucos, verum qui omnino nomen habuerint, non ita multos fuisse. Sed ad sermonem institutum revertamur.

245"Titus oğlu Titus Torquatus hem Molon'un Rodos okulunda yetişmiş bilgili bir adamdı hem de tabiatça konuşmakta oldukça rahat ve akıcıydı. Ömrü yetseydi, seçim hilesi ortadan kalktığında konsül olurdu. Konuşmaya isteğinden çok yeteneği vardı. Bu yüzden bu uğraşa hakkını vermedi; ama vazifesinde, ne yakınlarının davalarında ne de senatodaki görüş bildirmede eksik kalmadı."

245

T. Torquatus T. F. et doctus vir ex Rhodia disciplina Molonis et a natura ad dicendum satis solutus atque expeditus, cui si vita suppeditavisset, sublato ambitu consul factus esset, plus facultatis habuit ad dicendum quam voluntatis. Itaque studio huic non satis fecit, officio vero nec in suorum necessariorum causis nec in sententia senatoria defuit.

246"Hemşerimiz Marcus Pontidius da birçok özel dava yürüttü; kelimeleri pek hızlı döndürür, davalarda da körlük göstermezdi, hatta körlük göstermemekten fazlasını derim; ama konuşurken çoğu zaman huysuzluk ve öfkeyle fazla şiddetli bir biçimde köpürürdü. Öyle ki yalnız rakibiyle değil, şaşılacak şey, hatibin gönlünü okşaması gereken yargıcın kendisiyle de sık sık kavgaya girerdi. Bizden genç olan Marcus Messalla hiç de yoksul değildi, ama kelime türünde pek süslü de değildi; basiretli, keskin, hiç de dikkatsiz olmayan bir avukattı; davaları incelemekte ve düzenlemekte titiz, büyük emek sahibi, çok çalışan ve çok dava alan biriydi."

246

etiam M. Pontidius municeps noster multas privatas causas actitavit, celeriter sane verba volvens nec hebes in causis vel dicam plus etiam quam non hebes, sed effervescens in dicendo stomacho saepe iracundiaque vehementius; ut non cum adversario solum sed etiam, quod mirabile esset, cum iudice ipso, cuius delenitor esse debet orator, iurgio saepe contenderet. M. Messalla minor natu quam nos, nullo modo inops, sed non nimis ornatus genere verborum; prudens, acutus, minime incautus patronus, in causis cognoscendis componendisque diligens, magni laboris, multae operae multarumque causarum.

247"İki Metellus, Celer ve Nepos da davalarda epeyce bulundular; yeteneksiz ve bilgisiz değildiler, şu halka hitap eden konuşma tarzına erişmişlerdi. Gnaeus Lentulus Marcellinus ise hiçbir zaman konuşmasız biri olmadı; konsüllüğünde de pek belagatli göründü; fikirlerde yavaş, kelimelerde yoksul değildi, sesi tınılıydı, yeterince nükteliydi. Lucius oğlu Gaius Memmius edebiyatta kusursuzdu, ama Yunan edebiyatında; Latin edebiyatını epeyce küçümserdi. İnce zekâlı bir hatipti, kelimeleri tatlıydı; ama yalnız konuşmanın değil düşünmenin de yorgunluğundan kaçardı; çalışkanlığından ne kadar kıstıysa yeteneğinden de o kadar kaybetti."

247

duo etiam Metelli, Celer et Nepos, non nihil in causis versati nec sine ingenio nec indocti, hoc erant populare dicendi genus adsecuti. Cn. autem Lentulus Marcellinus nec umquam indisertus et in consulatu pereloquens visus est, non tardus sententiis, non inops verbis, voce canora, facetus satis. C. Memmius L. F. perfectus litteris, sed Graecis, fastidiosus sane Latinarum, argutus orator verbisque dulcis sed fugiens non modo dicendi verum etiam cogitandi laborem, tantum sibi de facultate detraxit quantum imminuit industriae.

248Bunun üzerine Brutus, "Keşke bugün hayatta olan hatipler hakkında da konuşmak isteseydin," dedi; "başkaları hakkında olmasa da, senin sık sık övdüğünü bildiğim iki kişi, Caesar ve Marcellus hakkında, geçmişte yaşamış olanlar hakkında dinlediğimden daha az zevkle dinlemezdim." "Neden ki?" dedim. "Sana da benim kadar tanıdık olan bu adamlar hakkında benim ne düşündüğümü mü bekliyorsun?" "Herkül hakkı için," dedi, "Marcellus'u yeterince tanıyorum;"

248

hoc loco Brutus: Quam vellem, inquit, de his etiam oratoribus qui hodie sunt tibi dicere liberet; et, si de aliis minus, de duobus tamen quos a te scio laudari solere, Caesare et Marcello, audirem non minus libenter quam audivi de eis qui fuerunt. Cur tandem? inquam; an exspectas quid ego iudicem de istis, qui tibi sunt aeque noti ac mihi? Mihi me hercule, inquit, Marcellus satis est notus,

249"ama Caesar'ı az tanıyorum. Çünkü onu sık sık dinledim; Caesar ise ben artık bir şey değerlendirebilecek yaşa geldiğimde uzaktaydı." "Peki sık sık dinlediğin o adam hakkında ne düşünüyorsun?" dedim. "Ne düşünebilirim," dedi, "sana benzeyen birini göreceğin dışında?" "Öyleyse," dedim, "elbette onun senin pek çok hoşuna gitmesini isterim." "Hem öyle," dedi, "hem de çok hoşuma gidiyor; sebepsiz de değil. Çünkü öğrendi, başka uğraşları bırakıp yalnız bununla uğraştı ve her gün yaptığı hazırlık alıştırmalarıyla kendini çok sıkı çalıştırdı."

249

Caesar autem parum; illum enim saepe audivi, hic, cum ego iudicare iam aliquid possem, afuit. Quid igitur de illo iudicas, inquam, quem saepe audivisti? Quid censes, inquit, nisi id, quod habiturus es similem tui? Ne ego, inquam, si ita est, velim tibi eum placere quam maxime. Atqui et ita est, inquit, et vehementer placet; nec vero sine causa. Nam et didicit et omissis ceteris studiis unum id egit seseque cotidianis commentationibus acerrime exercuit.

250"Bu yüzden seçme kelimeler ve bol fikirler kullanır; söylediği şey sesinin parlaklığı ve hareketinin heybetiyle gösterişli ve parlak olur. Her şey ona o kadar hazır gelir ki onda bir hatibin hiçbir meziyetinin eksik olmadığını düşünüyorum. En çok da şu bakımdan övülmeye değer: bu ortak ve adeta kaderin getirdiği kötülüğümüzde elden geldiği kadarıyla, şu zamanda kendini hem en iyi niyetin bilinciyle hem de bilgiyi kullanıp tazeleyerek teselli ediyor. Geçenlerde Mytilene'de bu adamı gördüm; dediğim gibi, tam anlamıyla bir adam gördüm. Daha önce konuşmada onu sana benzer görmüştüm; şimdi ise son derece bilgili ve anladığım kadarıyla senin pek yakın dostun olan Kratippos'tan her türlü bilgi zenginliğiyle donanmış olarak onu çok daha benzer görüyordum."

250

Itaque et lectis utitur verbis et frequentibus sententiis et splendore vocis et dignitate motus fit speciosum et inlustre quod dicit, omniaque sic suppetunt, ut ei nullam deesse virtutem oratoris putem; maximeque laudandus est, qui hoc tempore ipso, quod liceat in hoc communi nostro et quasi fatali malo, consoletur se cum conscientia optimae mentis tum etiam usurpatione et renovatione doctrinae. Vidi enim Mytilenis nuper virum atque, ut dixi, vidi plane virum. Itaque cum eum antea tui similem in dicendo viderim, tum vero nunc a doctissimo viro tibique, ut intellexi, amicissimo Cratippo instructum omni copia multo videbam similiorem.

251Ben de, "En iyi ve bize pek yakın bir dost olan bu adamın övgülerini seve seve dinlesem de," dedim, "ortak acılarımızın hatırasına çarpıyorum; oysa onları unutmak için bu konuşmayı bu kadar uzattım. Ama Caesar hakkında Atticus'un ne düşündüğünü duymak isterim." O da, "Kendinle şaşmaz biçimde tutarlı kalıyorsun," dedi, "şimdi hayatta olanlar hakkında kendin hiçbir şey söylemek istemiyorsun. Herkül hakkı için, ölmüş olanlara yaptığın gibi yapıp kimseyi atlamasaydın, birçok Autronius'a ve Staienus'a çarpardın. Bu yüzden ister bu kalabalıktan kaçmak istemiş ol, ister birinin atlandığından ya da yeterince övülmediğinden yakınabileceğinden korkmuş ol, Caesar hakkında yine de konuşabilirdin; hele senin onun yeteneği hakkındaki yargın pek iyi bilinirken, onun da seninki hakkındaki yargısı gizli değilken."

251

Hic ego: Etsi, inquam, de optimi viri nobisque amicissimi laudibus libenter audio, tamen incurro in memoriam communium miseriarum, quarum oblivionem quaerens hunc ipsum sermonem produxi longius. Sed de Caesare cupio audire quid tandem Atticus iudicet. et ille: Praeclare, inquit, tibi constas, ut de eis qui nunc sint nihil velis ipse dicere; et hercule si sic ageres, ut de eis egisti qui iam mortui sunt, neminem ut praetermitteres: ne tu in multos Autronios et Staienos incurreres. Qua re sive hanc turbam effugere voluisti sive veritus es ne quis se aut praeteritum aut non satis laudatum queri posset, de Caesare tamen potuisti dicere, praesertim cum et tuum de illius ingenio notissimum iudicium esset nec illius de tuo obscurum.

252"Ama yine de, Brutus," dedi Atticus, "Caesar hakkında ben de böyle düşünüyorum, bu tür şeylerin pek keskin değerlendiricisi olan şu adamdan da sık sık duyuyorum: Caesar Latinceyi neredeyse bütün hatiplerden daha zarif konuşur. Bunu yalnız evdeki alışkanlıkla, biraz önce Laeliusların ve Muciusların aileleri hakkında duyduğumuz gibi elde etmedi; gerçi bunun da olduğuna inanıyorum. Ama iyi konuşmanın o kusursuz övgüsüne erişmek için bunu çok okumayla, hem de gizli ve seçkin eserleri okuyarak, son derece büyük bir heves ve titizlikle elde etti."

252

Sed tamen, Brute, inquit Atticus, de Caesare et ipse ita iudico et de hoc huius generis acerrimo existimatore saepissime audio, illum omnium fere oratorum Latine loqui elegantissime; nec id solum domestica consuetudine, ut dudum de Laeliorum et Muciorum familiis audiebamus, sed quamquam id quoque credo fuisse, tamen, ut esset perfecta illa bene loquendi laus, multis litteris et eis quidem reconditis et exquisitis summoque studio et diligentia est consecutus:

253"Hatta en büyük meşguliyetleri arasında," dedi bana bakarak, "Latince konuşmanın yöntemi üzerine sana pek titiz bir eser yazdı; ilk kitabında kelime seçiminin belagatin kaynağı olduğunu söyledi. Brutus'cuğum, kendisi hakkında konuşmaktansa benim onun hakkında konuşmamı yeğleyen şu dostumuza da eşsiz bir övgü verdi. Onu adıyla anarak şu sözlerle yazdı: 'Bazıları düşündüklerini parlak bir biçimde dile getirebilmek için hevesle ve alıştırmayla emek verdiyse — ki senin bu bolluğun neredeyse öncüsü ve bulucusu olarak Roma halkının adına ve itibarına iyi hizmet ettiğini düşünmemiz gerekir —, bu kolay ve gündelik konuşmayı bilmek bir kenara bırakılmış bir şey mi sayılmalıdır?'"

253

qui etiam in maximis occupationibus ad te ipsum, inquit in me intuens, de ratione Latine loquendi accuratissime scripserit primoque in libro dixerit verborum dilectum originem esse eloquentiae tribueritque, mi Brute, huic nostro, qui me de illo maluit quam se dicere, laudem singularem; nam scripsit his verbis, cum hunc nomine esset adfatus: ac si, ut cogitata praeclare eloqui possent, non nulli studio et usu elaboraverunt, cuius te paene principem copiae atque inventorem bene de nomine ac dignitate populi Romani meritum esse existimare debemus; hunc facilem et cotidianum novisse sermonem num pro relicto est habendum?

254O zaman Brutus, "Herkül hakkı için," dedi, "bunu dostça ve görkemli bir övgü sayıyorum; çünkü seni yalnız bolluğun öncüsü ve bulucusu diye anmakla kalmamış — ki bu büyük bir övgüydü —, Roma halkının adına ve itibarına iyi hizmet etmiş biri diye de anmış. Çünkü yenilmiş Yunanistan'ın bizi yendiği tek şey ya onların elinden alınmış ya da en azından onlarla paylaşılır olmuştur."

254

Tum Brutus: Amice hercule, inquit, et magnifice te laudatum puto, quem non solum principem atque inventorem copiae dixerit, quae erat magna laus, sed etiam bene meritum de populi Romani nomine et dignitate. Quo enim uno vincebamur a victa Graecia, id aut ereptum illis est aut certe nobis cum illis communicatum.

255"Caesar'ın bu övgüsünü ve tanıklığını," dedi, "senin şükran törenine olmasa da birçok kişinin zafer alaylarına tercih ederim." "Haklısın, Brutus," dedim; "yeter ki bu, Caesar'ın iyi niyetinin değil yargısının tanıklığı olsun. Çünkü bu şehirde konuşma bolluğunu yalnız parlatmakla kalmayıp onu doğuran kimse — eğer gerçekten böyle biri varsa —, bu halka Ligurların kaleciklerini zapt edenlerden kesinlikle daha çok itibar getirmiştir; bildiğiniz gibi onlardan birçok zafer alayı çıkmıştır."

255

Hanc autem, inquit, gloriam testimoniumque Caesaris tuae quidem supplicationi non, sed triumphis multorum antepono. Et recte quidem, inquam, Brute; modo sit hoc Caesaris iudici, non benevolentiae testimonium. Plus enim certe adtulit huic populo dignitatis, quisquis est ille, si modo est aliquis, qui non inlustravit modo sed etiam genuit in hac urbe dicendi copiam, quam illi, qui Ligurum castella expugnaverunt: ex quibus multi sunt, ut scitis, triumphi.

256"Gerçeği duymak istersek, komutanların bilgeliğiyle devletin kurtuluşunun savaşta ya da barışta sık sık sağlandığı o ilahî kararları bir yana bırakırsak, büyük bir hatip küçük komutanlardan çok üstündür. 'Ama komutan daha faydalıdır.' Kim inkâr eder? Yine de — bana bağırmanızdan korkmuyorum; burada düşündüğünü serbestçe söyleme imkânı var — Lucius Crassus'un Manius Curius için yaptığı tek bir konuşmayı, kalecik ele geçirmekten kazanılmış iki zafer alayına tercih ederim. 'Ama Ligurların bir kaleciğinin alınması devlet için Manius Curius'un davasının iyi savunulmasından daha önemliydi.'"

256

verum quidem si audire volumus, omissis illis divinis consiliis, quibus saepe constituta est imperatorum sapientia salus civitatis aut belli aut domi, multo magnus orator praestat minutis imperatoribus. At prodest plus imperator. Quis negat? Sed tamen—non metuo ne mihi acclametis; est autem quod sentias dicendi libere locus—malim mihi L. Crassi unam pro M’. Curio dictionem quam castellanos triumphos duo. At plus interfuit rei publicae castellum capi Ligurum quam bene defendi causam M’. Curi.

257"Öyle olduğuna inanırım; ama Atinalılar için de evlerinde sağlam çatılar olması, Athena'nın fildişinden son derece güzel heykeline sahip olmaktan daha önemliydi; yine de ben en iyi dülger olmaktansa Pheidias olmayı yeğlerdim. Bu yüzden herkesin ne kadar faydalı olduğu değil, ne kadar değerli olduğu tartılmalıdır; hele pek az kişi seçkin bir biçimde resim yapabilir ya da heykel yontabilirken, işçiler ya da hamallar hiçbir zaman eksik olamaz."

257

Credo; sed Atheniensium quoque plus interfuit firma tecta in domiciliis habere quam Minervae signum ex ebore pulcherrimum; tamen ego me Phidiam esse mallem quam vel optimum fabrum tignarium. Qua re non quantum quisque prosit, sed quanti quisque sit ponderandum est; praesertim cum pauci pingere egregie possint aut fingere, operarii autem aut baiuli deesse non possint.

258"Ama sen devam et, Pomponius; Caesar hakkında kalanları anlat."

"Görüyorsun," dedi, "hatibin zemini ve adeta temeli kusursuz ve Latince bir konuşmadır. Bunda şimdiye kadar övgü kazananların övgüsü bir yöntemden ya da ilimden değil, adeta iyi bir alışkanlıktan gelmiştir. Gaius Laelius'u, Publius Scipio'yu geçiyorum: Latince konuşmanın övgüsü, dürüstlüğün övgüsü gibi o çağa aitti. Gerçi herkese değil; çünkü onların yaşıtları Caecilius'un ve Pacuvius'un kötü konuştuğunu görüyoruz. Ama o zaman bu şehrin dışında yaşamamış ve evdeki bir yabancılığın karartmadığı hemen herkes doğru konuşurdu. Ama zaman bu işi hem Roma'da hem Yunanistan'da kesinlikle daha kötüleştirdi. Çünkü hem Atina'ya hem bu şehre çeşitli yerlerden bozuk konuşan birçok kişi aktı. Bu yüzden dil daha çok arındırılmalı, saf altını sınayan mihenk gibi değişmeyen bir akıl ölçüsüne başvurulmalı; en bozuk alışkanlığın kuralı kullanılmamalıdır."

258

sed perge, Pomponi, de Caesare et redde quae restant. Solum quidem, inquit ille, et quasi fundamentum oratoris vides, locutionem emendatam et Latinam, cuius penes quos laus adhuc fuit, non fuit rationis aut scientiae, sed quasi bonae consuetudinis. Mitto C. Laelium P. Scipionem: aetatis illius ista fuit laus tamquam innocentiae sic Latine loquendi—nec omnium tamen, nam illorum aequalis Caecillum et Pacuvium male locutos videmus—sed omnes tum fere, qui nec extra urbem hanc vixerant neque eos aliqua barbaries domestica infuscaverat, recte loquebantur. Sed hanc certe rem deteriorem vetustas fecit et Romae et in Graecia. Confluxerunt enim et Athenas et in hanc urbem multi inquinate loquentes ex diversis locis. Quo magis expurgandus est sermo et adhibenda tamquam obrussa ratio, quae mutari non potest, nec utendum pravissima consuetudinis regula.

259"Quintus Metellus'la birlikte konsül olan Titus Flamininus'u çocukken gördük: Latinceyi iyi konuştuğu sanılırdı, ama edebiyat bilmezdi. Catulus ise, senin biraz önce söylediğin gibi, hiç de bilgisiz değildi; ama iyi konuşma ününü sesinin tatlılığı ve harfleri yumuşak telaffuz edişi sağlamıştı. Cotta, harfleri iyice genişleterek kendini Yunan söyleyişine benzemekten uzaklaştırmış ve Catulus'un tersine biraz kır kokan, düpedüz köylümsü bir ses çıkarırdı; o da aynı övgüye başka, adeta bakımsız ve yabani bir yoldan varmıştı. Sisenna ise alışılmış dilin bir düzelticisi olmak istediğinden, suçlayıcı Gaius Rusius bile onu alışılmamış kelimeler kullanmaktan vazgeçiremedi." "Bu da ne demek?"

259

T. Flamininum, qui cum Q. Metello consul fuit, pueri vidimus: existimabatur bene Latine, sed litteras nesciebat. Catulus erat ille quidem minime indoctus, ut a te paulo est ante dictum, sed tamen suavitas vocis et lenis appellatio litterarum bene loquendi famam confecerat. Cotta, qui se valde dilatandis litteris a similitudine Graecae locutionis abstraxerat sonabatque contrarium Catulo, subagreste quiddam planeque subrusticum, alia quidem quasi inculta et silvestri via ad eandem laudem pervenerat. Sisenna autem quasi emendator sermonis usitati cum esse vellet, ne a C. Rusio quidem accusatore deterreri potuit quo minus inusitatis verbis uteretur. Quidnam istuc est?

260dedi Brutus; "hem kimdir bu Gaius Rusius?" O da, "Eski bir suçlayıcıydı," dedi. "Onun suçladığı Gaius Hirtilius'u savunurken Sisenna, onun bazı suçlamalarının 'tükürüklük' olduğunu söyledi. Bunun üzerine Gaius Rusius, 'Yargıçlar,' dedi, 'yardımıma koşmazsanız tuzağa düşürülüyorum. Sisenna'nın ne dediğini bilmiyorum; bir hileden korkuyorum. Tükürüklük, bu da ne? Tükürüğün ne olduğunu biliyorum, ama -lük'ün ne olduğunu bilmiyorum.' Büyük kahkahalar koptu; ama benim o dostum yine de doğru konuşmanın alışılmamış konuşmak olduğunu düşünürdü."

260

inquit Brutus; aut quis est iste C. Rusius? Et ille: Fuit accusator, inquit, vetus, quo accusante C. Hirtillum Sisenna defendens dixit quaedam eius sputatilica esse crimina. tum C. Rusius: Circumvenior, inquit, iudices, nisi subvenitis. Sisenna quid dicat nescio; metuo insidias. Sputatilica, quid est hoc? sputa quid sit scio, tilica nescio. Maximi risus; sed ille tamen familiaris meus recte loqui putabat esse inusitate loqui.

261"Caesar ise akla başvurarak kusurlu ve bozuk alışkanlığı saf ve bozulmamış bir alışkanlıkla düzeltir. Bu yüzden Latin kelimelerinin bu zarafetine — ki hatip olmasan bile, soylu bir Roma vatandaşıysan gereklidir — konuşmanın o hatibe özgü süslerini de eklediğinde, sanki iyi boyanmış tabloları iyi bir ışığa yerleştirir gibi görünür. Bu başlıca övgüye sahip olduğu için, ortak meziyetlerde de kime boyun eğmesi gerektiğini görmüyorum. Parlak ve hiç de eski kurt kurnazlığı taşımayan bir konuşma yolu vardır; sesi, hareketi, görünüşüyle de bir bakıma görkemli ve soyludur."

261

Caesar autem rationem adhibens consuetudinem vitiosam et corruptam pura et incorrupta consuetudine emendat. Itaque cum ad hanc elegantiam verborum Latinorum—quae, etiam si orator non sis et sis ingenuus civis Romanus, tamen necessaria est—adiungit illa oratoria ornamenta dicendi, tum videtur tamquam tabulas bene pictas conlocare in bono lumine. Hanc cum habeat praecipuam laudem, in communibus non video cui debeat cedere. Splendidam quandam minimeque veteratoriam rationem dicendi tenet, voce motu forma etiam magnificam et generosam quodam modo.

262O zaman Brutus, "Onun konuşmalarını gerçekten çok beğeniyorum," dedi. "Birçoğunu okudum; kendi yaptıkları üzerine yazdığı notları da okudum." "Bunlar gerçekten çok beğenilecek şeyler," dedim; "çünkü çıplaktırlar, düz ve zariftirler; konuşmanın her türlü süsü adeta bir giysi gibi üzerlerinden çıkarılmıştır. Ama tarih yazmak isteyenlerin alabileceği hazır malzeme başkalarının elinde olsun istediği için, bunları maşayla kıvırmak isteyecek beceriksizlere belki iyilik etti; ama aklı başında insanları yazmaktan caydırdı. Çünkü tarihte saf ve parlak bir kısalıktan daha tatlı bir şey yoktur. Ama isterseniz hayattan ayrılmış olanlara dönelim."

262

tum Brutus: Orationes quidem eius mihi vehementer probantur. Compluris autem legi atque etiam commentarios, quos idem scripsit rerum suarum. Valde quidem, inquam, probandos; nudi enim sunt, recti et venusti, omni ornatu orationis tamquam veste detracta. Sed dum voluit alios habere parata, unde sumerent qui vellent scribere historiam, ineptis gratum fortasse fecit, qui illa volent calamistris inurere: sanos quidem homines a scribendo deterruit; nihil est enim in historia pura et inlustri brevitate dulcius. Sed ad eos, si placet, qui vita excesserunt, revertamur.

263"Gaius Sicinius, censor olan o Quintus Pompeius'un kızından torunuydu; quaestorluk yapmış olarak öldü. Beğenilmeye değer, hatta artık beğenilmiş bir hatipti; süslemede yoksul ama bulup çıkarmada elverişli olan şu Hermagoras öğretisinden yetişmişti. Bu öğreti kesin yöntemler ve konuşma kuralları verir; bunlar daha az donanım sağlasa da — çünkü cılızdırlar —, yine de bir düzene ve konuşmada yolunu şaşırmaya izin vermeyen belli yollara sahiptir. O bunlara tutunarak, davalara hazırlıklı gelerek ve kelimeden yana sıkıntı çekmeyerek, yalnız bu hazırlık ve konuşma terbiyesiyle artık avukatlar arasına girmişti."

263

C. Sicinius igitur Q. Pompei illius, qui censor fuit, ex filia nepos, quaestorius mortuus est; probabilis orator, iam vero etiam probatus, ex hac inopi ad ornandum, sed ad inveniendum expedita Hermagorae disciplina. Ea dat rationes certas et praecepta dicendi, quae si minorem habent apparatum—sunt enim exilia—, tamen habent ordinem et quasdam errare in dicendo non patientis vias. Has ille tenens et paratus ad causas veniens, verborum non egens, ipsa illa comparatione disciplinaque dicendi iam in patronorum numerum pervenerat.

264"Teyzemin oğlu Gaius Visellius Varro da çok bilgili bir adamdı; Sicinius'la yaşça yakındı. Curulis aedilisliğinden sonra bir ceza mahkemesine başkanlık ederken öldü. Onun hakkında halkın yargısının benim yargımdan ayrıldığını kabul ediyorum. Çünkü halk onu pek beğenmezdi: konuşması aceleci, çok keskin olduğu için karanlık, hızlı ve hızından ötürü adeta körleşmiş bir konuşmaydı. Ama kelimelerde ondan daha yerinde, fikirlerde ondan daha zengin birini kolay kolay söyleyemem. Ayrıca edebiyatta kusursuzdu; babası Aculeo'dan gelen medeni hukuk terbiyesini de sürdürdü."

264

erat etiam vir doctus in primis C. Visellius Varro, consobrinus meus, qui fuit cum Sicinio aetate coniunctus. Is, cum post curulem aedilitatem iudex quaestionis esset, est mortuus; in quo fateor vulgi iudicium a iudicio meo dissensisse. Nam populo non erat satis vendibilis: praeceps quaedam et cum idcirco obscura quia peracuta, tum rapida et celeritate caecata oratio; sed neque verbis aptiorem cito alium dixerim neque sententiis crebriorem. Praeterea perfectus in litteris iurisque civilis iam a patre Aculeone traditam tenuit disciplinam.

265"Ölmüş olanlardan geriye Lucius Torquatus kalıyor: konuşma gücü eksik olmasa da ona retorikçi demektense, Yunanlıların dediği gibi devlet adamı (politikos) derdin. Onda pek çok bilgi vardı, hem de sıradan değil, derinlere işlemiş, gizli bir bilgi; ilahî bir hafızası, son derece büyük bir ağırbaşlılık ve zarafeti vardı. Bütün bunları hayatının ağırbaşlılığı ve dürüstlüğü süslerdi. Beni ise Triarius'un o yaşta, bilgili bir yaşlılıkla dolu konuşması da çok sevindirirdi. Yüzünde ne büyük bir sertlik vardı! Kelimelerinde ne büyük bir ağırlık! Ağzından üzerinde düşünülmemiş hiçbir şey çıkmazdı!"

265

Reliqui sunt, qui mortui sint, L. Torquatus, quem tu non tam cito rhetorem dixisses, etsi non deerat oratio, quam, ut Graeci dicunt, πολιτικόν. Erant in eo plurimae litterae nec eae vulgares, sed interiores quaedam et reconditae, divina memoria, summa verborum et gravitas et elegantia; atque haec omnia vitae decorabat gravitas et integritas. Me quidem admodum delectabat etiam Triari in illa aetate plena litteratae senectutis oratio. Quanta severitas in vultu! quantum pondus in verbis! quam nihil non consideratum exibat ex ore!

266O zaman Torquatus'un ve Triarius'un anılmasından duygulanan Brutus — çünkü ikisini de çok sevmişti —, "Sayısız öteki şeyleri bir yana bırakırsam," dedi, "bu ikisini düşündüğümde, barış konusundaki o kesintisiz otoritenin hiçbir işe yaramamasına gerçekten üzülüyorum! Çünkü devlet ne bu üstün adamları ne de başka birçok seçkin vatandaşı yitirirdi." "Bunlar hakkında susalım, Brutus," dedim, "acımızı artırmayalım. Çünkü geçmişin hatırası acıdır, geri kalanın beklentisi daha da acı. Bu yüzden yas tutmayı bırakalım; aradığımız şey bu olduğuna göre, her birinin konuşmada ne başarabildiğini anlatalım."

266

tum Brutus Torquati et Triari mentione commotus—utrumque enim eorum admodum dilexerat—: Ne ego, inquit, ut omittam cetera quae sunt innumerabilia, de istis duobus cum cogito, doleo nihil tuam perpetuam auctoritatem de pace valuisse! Nam nec istos excellentis viros nec multos alios praestantis civis res publica perdidisset. Sileamus, inquam, Brute, de istis, ne augeamus dolorem. Nam et praeteritorum recordatio est acerba et acerbior exspectatio reliquorum. Itaque omittamus lugere et tantum quid quisque dicendo potuerit, quoniam id quaerimus, praedicemus.

267"Aynı savaşta ölenlerden Marcus Bibulus da vardır; o, hele hatip olmadığı hâlde özenle yazardı ve birçok işi kararlılıkla yürüttü. Kayınpederin, benim meslektaşım ve dostum Appius Claudius da vardır: o da oldukça hevesli, hem çok bilgili hem de çok alıştırmalı bir hatipti; hem augur hukukunu hem de bütün kamu hukukunu ve eski tarihimizi iyi bilirdi. Lucius Domitius hiçbir sanata sahip değildi, ama yine de Latinceyi doğru ve büyük bir serbestlikle konuşurdu."

267

Sunt etiam ex eis, qui eodem bello occiderunt, M. Bibulus, qui et scriptitavit accurate, cum praesertim non esset orator, et egit multa constanter; Appius Claudius socer tuus, conlega et familiaris meus: hic iam et satis studiosus et valde cum doctus tum etiam exercitatus orator et cum auguralis tum omnis publici iuris antiquitatisque nostrae bene peritus fuit. L. Domitius nulla ille quidem arte, sed Latine tamen et multa cum libertate dicebat.

268"Bundan başka konsüllük yapmış iki Lentulus vardır. Bunlardan Publius, bana yapılan haksızlıkların öcünü alan, kurtuluşumu sağlayan adam, neyi varsa, ne kadar büyüktüyse hepsini terbiyeden almıştı; tabiatın araçları ondan esirgenmişti. Ama ruhunun parlaklığı ve büyüklüğü öyleydi ki, ünlü adamlara ait her şeyi kendine edinmekten çekinmez, bunları da bütün itibarıyla taşırdı. Lucius Lentulus ise, hatip denebilirse, oldukça güçlü bir hatipti; ama düşünmenin yorgunluğuna katlanamazdı. Sesi tınılıydı, kelimeleri hiç de kaba değildi; öyle ki konuşması ruh ve dehşetle doluydu. Mahkemelerde belki daha iyisini arardın; devlet işlerinde ise var olanı yeterli bulurdun."

268

duo praeterea Lentuli consulares, quorum Publius ille nostrarum iniuriarum ultor, auctor salutis, quicquid habuit, quantumcumque fuit, illud totum habuit e disciplina; instrumenta naturae deerant; sed tantus animi splendor et tanta magnitudo ut sibi omnia, quae clarorum virorum essent, non dubitaret asciscere eaque omni dignitate obtineret. L. autem Lentulus satis erat fortis orator, si modo orator, sed cogitandi non ferebat laborem; vox canora, verba non horrida sane, ut plena esset animi et terroris oratio; quaereres in iudiciis fortasse melius, in re publica quod erat esse iudicares satis.

269"Titus Postumius da konuşmada küçümsenecek biri değildi; devlet işleri hakkında da savaşçı olarak ne kadar şiddetliyse hatip olarak da o kadar şiddetliydi; dizginsiz ve fazla sertti, ama kamu hukukunun kanunlarını ve kurumlarını iyi öğrenmişti."

Bunun üzerine Atticus, "Uzun zamandır topladığın bu adamlar, dediğin gibi, hayatta olsalardı," dedi, "senin gönül kazanma hırsıyla davrandığını düşünürdüm. Çünkü bir zaman ayakta konuşmaya cesaret etmiş herkesi anıyorsun; öyle ki bana Marcus Servilius'u farkında olmadan atlamış gibi geliyorsun."

269

Ne T. quidem Postumius contemnendus in dicendo; de re publica vero non minus vehemens orator quam bellator fuit, effrenatus et acer nimis, sed bene iuris publici leges atque instituta cognoverat. Hoc loco Atticus: Putarem te, inquit, ambitiosum esse, si, ut dixisti, ei quos iam diu conligis viverent. Omnis enim commemoras, qui ausi aliquando sunt stantes loqui, ut mihi imprudens M. Servillum praeterisse videare.

270"Hayır, Pomponius," dedim, "kamu önünde hiç ağzını açmamış, ama topladığım bu hatiplerden epey daha iyi konuşabilecek birçok kişi olduğunu bilmiyor değilim. Ama bunları anarak şunu da elde ediyorum: önce bütün sayı içinde konuşmaya ne kadar az kişinin cesaret ettiğini, sonra da bunlar içinde bile övgüye değer olanların ne kadar az olduğunu anlarsınız."

270

non, inquam, ego istuc ignoro, Pomponi, multos fuisse qui verbum numquam in publico fecissent, cum melius aliquanto possent quam isti oratores quos conligo dicere; sed his commemorandis etiam illud adsequor, ut intellegatis primum ex omni numero quam non multi ausi sint dicere, deinde ex eis ipsis quam pauci fuerint laude digni.

271"Bu yüzden yakın zamanda ölmüş olan dostlarımız şu Roma şövalyelerini de atlamayacağım: Spoletiumlu Publius Cominius, onun suçlamasına karşı Gaius Cornelius'u savundum; onda düzenli, keskin ve rahat bir konuşma tarzı vardı. Pisaurumlu Titus Accius, Aulus Cluentius adına onun suçlamasına cevap verdim; özenli ve oldukça bol konuşurdu. Ayrıca Hermagoras'ın kurallarını bilirdi; bu kurallar konuşmanın süslerini yeterince zengin vermese de, hafif piyadelere kayışları takılmış mızraklar verildiği gibi, her dava türüne uygun ve hazır birtakım deliller verir."

271

itaque ne hos quidem equites Romanos, amicos nostros, qui nuper mortui sunt, omittam P. Cominium Spoletinum, quo accusante defendi C. Cornelium, in quo et compositum dicendi genus et acre et expeditum fuit; T. Accium Pisaurensem, cuius accusationi respondi pro A. Cluentio, qui et accurate dicebat et satis copiose, eratque praeterea doctus Hermagorae praeceptis, quibus etsi ornamenta non satis opima dicendi, tamen, ut hastae velitibus amentatae, sic apta quaedam et parata singulis causarum generibus argumenta traduntur.

272"Damadım Gaius Piso'dan daha hevesli ve daha çalışkan kimseyi tanımadım; gerçi yetenekte bile ondan üstün olanı kolay kolay söyleyemem. Hiçbir zaman ne forumdaki konuşmadan, ne evdeki hazırlık alıştırmasından, ne yazmaktan, ne de düşünmekten boş kalırdı. Bu yüzden öyle ilerledi ki koşar adım değil, uçarak gidiyor gibi görünürdü. Kelime seçimi zarif, cümle kuruluşu yerinde ve adeta yuvarlaktı; ispat için birçok sağlam delil bulur, uyumlu ve keskin fikirler kurardı. Jesti tabiatça o kadar zarifti ki, onda olmayan bir sanat, terbiyeden gelen bir hareket de eklenmiş gibi görünürdü. Sevgimden dolayı onda olandan fazlasını söylüyormuşum gibi görünmekten korkarım; ama öyle değil, çünkü onun hakkında daha büyük başka şeyler de söylenebilir. Çünkü ne ölçülülükte, ne bağlılıkta, ne de faziletin herhangi bir türünde aynı çağdan birinin onunla karşılaştırılabileceğini düşünmüyorum."

272

studio autem neminem nec industria maiore cognovi, quamquam ne ingenio quidem qui praestiterit facile dixerim C. Pisoni genero meo. Nullum tempus illi umquam vacabat aut a forensi dictione aut a commentatione domestica aut a scribendo aut a cogitando. Itaque tantos processus efficiebat ut evolare, non excurrere videretur; eratque verborum et dilectus elegans et apta et quasi rotunda constructio; cumque argumenta excogitabantur ab eo multa et firma ad probandum tum concinnae acutaeque sententiae; gestusque natura ita venustus ut ars etiam, quae non erat, et e disciplina motus quidam videretur accedere. Vereor ne amore videar plura quam fuerint in illo dicere; quod non ita est; alia enim de illo maiora dici possunt. Nam nec continentia nec pietate nec ullo genere virtutis quemquam eiusdem aetatis cum illo conferendum puto.

273"Marcus Caelius'un da, sonunda talihi ya da aklı ne olmuş olursa olsun, atlanmaması gerektiğini düşünüyorum. Benim otoriteme uyduğu sürece öyle bir halk tribunusu oldu ki, ahlâkı bozuk vatandaşların halkçı ve çalkantılı çılgınlığına karşı senatodan ve iyilerin davasından yana ondan daha kararlı duran olmadı. Sunuşunun eksiklerini parlak, görkemli ve aynı zamanda son derece nükteli, pek incelikli konuşması çok kapatırdı. Birkaç ağırbaşlı halk konuşması, üç sert suçlaması vardı; hepsi devlet uğruna verilen mücadeleden doğmuştu. Savunmaları, onda söylediğim o özellikler daha iyi olsa da, küçümsenecek değildi, gayet katlanılabilirdi. İyilerin büyük desteğiyle curulis aedilis olduktan sonra, benim ayrılışımla nasıl olduysa kendinden de ayrıldı ve bizzat yoldan çıkardığı adamları taklit etmeye başladıktan sonra düştü."

273

nec vero M. Caelium praetereundum arbitror, quaecumque eius in exitu vel fortuna vel mens fuit; qui quamdiu auctoritati meae paruit, talis tribunus plebis fuit ut nemo contra civium perditorum popularem turbulentamque dementiam a senatu et a bonorum causa steterit constantius. Antiquam eius actionem multum tamen et splendida et grandis et eadem in primis faceta et perurbana commendabat oratio. Graves eius contiones aliquot fuerunt, acres accusationes tres eaeque omnes ex rei publicae contentione susceptae; defensiones, etsi illa erant in eo meliora quae dixi, non contemnendae tamen saneque tolerabiles. Hic cum summa voluntate bonorum aedilis curulis factus esset, nescio quo modo discessu meo discessit a sese ceciditque, postea quam eos imitari coepit quos ipse perverterat.

274"Ama Marcus Calidius hakkında da bir şey söyleyelim; o birçoklarından biri değil, çoklar arasında neredeyse eşsiz bir hatipti: gizli ve seçkin fikirleri öylesine yumuşak ve saydam bir konuşmayla giydirirdi. Hiçbir şey onun kelimeleri kucaklayışı kadar narin, hiçbir şey o kadar esnek, hiçbir şey kendi isteğine o kadar göre biçimlenen bir şey değildi; öyle ki hiçbir hatibin elinde konuşma bu kadar söz dinlememiştir. Önce o kadar saftı ki hiçbir şey daha berrak değildi; o kadar serbest akardı ki hiçbir yerde takılmazdı. Lucilius'un dediği gibi, yerine konmamış ve adeta mozaik bir süs gibi dizilmemiş tek bir kelime göremezdin. Sert, alışılmamış, bayağı ya da fazla uzatılmış hiçbir kelime yoktu. Şeylerin kendi kelimeleri değil, çoğu mecaz kelimelerdi; ama öyle kullanılmıştı ki onlara yabancı bir yere saldırmış değil, kendi yerlerine taşınmış derdin. Bunlar da gevşek ya da dağınık değildi; ritimlere bağlanmıştı, ama açıkça ve her zaman aynı biçimde değil, çeşitli ve sezdirmeden kapatılmış ritimlere."

274

Sed de M. Calidio dicamus aliquid, qui non fuit orator unus e multis, potius inter multos prope singularis fuit: ita reconditas exquisitasque sententias mollis et perlucens vestiebat oratio. Nihil tam tenerum quam illius comprensio verborum, nihil tam flexibile, nihil quod magis ipsius arbitrio fingeretur, ut nullius oratoris aeque in potestate fuerit: quae primum ita pura erat ut nihil liquidius, tam libere fluebat ut nusquam adhaeresceret; nullum nisi loco positum et tamquam in vermiculato emblemate, ut ait Lucilius, structum verbum videres; nec vero ullum aut durum aut insolens aut humile aut [in] longius ductum; ac non propria verba rerum sed pleraque translata, sic tamen ut ea non inruisse in alienum locum sed immigrasse in suum diceres; nec vero haec soluta nec diffluentia sed astricta numeris, non aperte nec eodem modo semper sed varie dissimulanterque conclusis.

275"Yunanlıların skhema dediği kelime ve fikir parıltıları da vardı; bunlarla bütün konuşma, giysi üzerindeki nişanlar gibi süslenirdi. Hukukçuların formüllerine birçok yerde konan 'Davanın konusu nedir?' sorusunun cevabının nerede olduğunu da görürdü."

275

erant autem et verborum et sententiarum illa lumina quae vocant Graeci σχήματα, quibus tamquam insignibus in ornatu distinguebatur omnis oratio. Qua de re agitur autem illud quod multis locis in iuris consultorum includitur formulis, id ubi esset videbat.

276"Buna sanat dolu bir konu düzeni, soylu bir sunuş ve bütünüyle sakin ve sağlam bir konuşma tarzı da eklenirdi. Tatlı konuşmak en iyisiyse, bundan daha iyi aranacak bir şey olduğunu düşünmezsin. Ama biraz önce hatibin elde etmesi gereken üç şey olduğunu söyledik: bilgi vermek, hoşnut etmek, harekete geçirmek. Bunlardan ikisine en üst ölçüde sahipti: hem konuyu açıklayarak aydınlatır hem de dinleyenlerin ruhlarını hazla bağlardı. O üçüncü övgü ise yoktu: ruhları sarsıp coşturmak, en güçlü şeyin bu olduğunu söylemiştik. Onda hiçbir güç ve zorlama yoktu. Bu, ya bilerek seçilmişti, çünkü konuşması daha yüksek, sunuşu daha ateşli olanların çıldırıp kendinden geçtiğini düşünüyordu; ya tabiatça böyle yaratılmamıştı; ya alışmamıştı; ya da bilmiyordu. Bu tek şey, bir faydası yoksa onda eksik değildi; gerekiyorsa da eksikti."

276

accedebat ordo rerum plenus artis, actio liberalis totumque dicendi placidum et sanum genus. Quod si est optimum suaviter dicere, nihil est quod melius hoc quaerendum putes. Sed cum a nobis paulo ante dictum sit tria videri esse quae orator efficere deberet, ut doceret, ut delectaret, ut moveret: duo summe tenuit, ut et rem illustraret disserendo et animos eorum qui audirent devinciret voluptate; aberat tertia illa laus, qua permoveret atque incitaret animos, quam plurimum pollere diximus; nec erat ulla vis atque contentio: sive consilio, quod eos, quorum altior oratio actioque esset ardentior, furere atque bacchari arbitraretur, sive quod natura non esset ita factus sive quod non consuesset sive quod non nosset. Hoc unum illi, si nihil utilitatis habebat, afuit; si opus erat, defuit.

277"Hatta hatırlarım, suçlamasında Quintus Gallius'u kendisi için zehir hazırlamakla suçlamış, bunu kendisinin yakaladığını, el yazılarıyla, tanıklıklarla, ihbarlarla, işkenceli sorgularla apaçık bir olayı mahkemeye getirdiğini söylemiş ve bu suç hakkında özenle, incelikle tartışmıştı. Ben de cevabımda, konunun elverdiği kadar delil getirdikten sonra şunu da bir delil olarak öne sürdüm: kendi hayatına yönelik bir felaketi, ölümünün işaretlerini apaçık öğrendiğini ve elinde tuttuğunu söylerken, davasını bu kadar gevşek, bu kadar yumuşak, bu kadar esneyerek yürütmüştü."

277

quin etiam memini, cum in accusatione sua Q. Gallio crimini dedisset sibi eum venenum paravisse idque a se esse deprensum seseque chirographa testificationes indicia quaestiones manifestam rem deferre diceret deque eo crimine accurate et exquisite disputavisset, me in respondendo, cum essem argumentatus, quantum res ferebat, hoc ipsum etiam posuisse pro argumento, quod ille, cum pestem capitis sui, cum indicia mortis se comperisse manifesto et manu tenere diceret, tam solute egisset, tam leniter, tam oscitanter.

278"'Marcus Calidius, uydurmuyor olsaydın bunu böyle mi yürütürdün? Hele o belagatinle yabancıların tehlikelerini en sert biçimde savunmaya alışmışken, kendi tehlikene kayıtsız mı kalırdın? Nerede acı? Küçük çocukların zihinlerinden bile çığlıklar ve yakınmalar koparan o ruh ateşi nerede? Ne ruhta bir sarsıntı ne bedende; ne alnına vurdun ne baldırına; en azından ayağını yere bile vurmadın. Bu yüzden ruhlarımızı tutuşturmak şöyle dursun, o yerde uykumuzu zor tutuyorduk.' Böylece en büyük bir hatibin ya sağlamlığını ya da kusurunu suçlamayı çürütmek için bir delil olarak kullandım."

278

Tu istuc, M. Calidi, nisi fingeres, sic ageres? praesertim cum ista eloquentia alienorum hominum pericula defendere acerrime soleas, tuum neglegeres? Vbi dolor? ubi ardor animi, qui etiam ex infantium ingeniis elicere voces et querelas solet? Nulla perturbatio animi, nulla corporis, non frons percussa, non femur; pedis, quod minimum est, nulla supplosio. Itaque tantum afuit ut inflammares nostros animos, somnum isto loco vix tenebamus. Sic nos summi oratoris vel sanitate vel vitio pro argumento ad diluendum crimen usi sumus.

279O zaman Brutus, "Peki, bunun sağlamlık mı yoksa kusur mu olduğundan şüphe mi ediyoruz?" dedi. "Çünkü dinleyenlerin ruhlarını tutuşturmak ve konu neyi gerektiriyorsa o yöne eğmek hatibin bütün övgülerinden açık ara en büyüğü olduğuna göre, bu meziyetten yoksun olanda en büyük şeyin eksik olduğunu kim kabul etmez?" "Öyle olsun," dedim; "ama artık tek başına kalan Hortensius'a dönelim; sonra da, Brutus, sen bunu da istediğine göre, kendimiz hakkında birkaç şey söyleyeceğiz. Gerçi bana öyle geliyor ki iki gençten de söz etmek gerekir; daha uzun yaşasalardı belagatte büyük bir övgüye erişirlerdi."

279

tum Brutus: Atque dubitamus, inquit, utrum ista sanitas fuerit an vitium? Quis enim non fateatur, cum ex omnibus oratoris laudibus longe ista sit maxima, inflammare animos audientium et quocumque res postulet modo flectere, qui hac virtute caruerit, id ei quod maximum fuerit defuisse? sit sane ita, inquam; sed redeamus ad eum qui iam unus restat, Hortensium, tum de nobismet ipsis, quoniam id etiam, Brute, postulas, pauca dicemus. Quamquam facienda mentio est, ut quidem mihi videtur, duorum adulescentium, qui si diutius vixissent magnam essent eloquentiae laudem consecuti.

280"Gaius Curio'yu ve Gaius Licinius Calvus'u kastettiğini sanıyorum," dedi Brutus. "Doğru sanıyorsun," dedim. "Bunlardan biri kelimelerle, bazen oldukça keskin, ama kesinlikle bol fikirleri o kadar kolay ve rahat döndürürdü ki hiçbir şey daha süslü, hiçbir şey daha akıcı olamazdı. Hocalardan pek az terbiye almış olduğu hâlde konuşmak için şaşırtıcı bir tabiatı vardı; çalışkanlığını denemedim, ama hevesi kesinlikle vardı. Beni dinlemek isteseydi, başladığı gibi servet yerine makamlara erişmeyi yeğlerdi." "Bu da ne demek?" dedi. "Bu ikisini nasıl ayırıyorsun?" "Şöyle," dedim.

280

C. Curionem te, inquit Brutus, et C. Licinium Calvum arbitror dicere. Recte, inquam, arbitraris; quorum quidem alter [quod verisimile dixisset] ita facile soluteque verbis volvebat satis interdum acutas, crebras quidem certe sententias, ut nihil posset ornatius esse, nihil expeditius. Atque hic parum a magistris institutus naturam habuit admirabilem ad dicendum; industriam non sum expertus, studium certe fuit. Qui si me audire voluisset, ut coeperat, honores quam opes consequi maluisset. Quidnam est, inquit, istuc? et quem ad modum distinguis? Hoc modo, inquam.

281"Makam (honos), vatandaşların yargısıyla ve desteğiyle birine verilen faziletin ödülü olduğuna göre, onu senatonun oylarıyla ya da halkın oylarıyla elde eden kişi bana hem onurlu hem de makam sahibi görünür. Ama bir fırsattan yararlanıp vatandaşlarının isteğine rağmen iktidar ele geçiren kişi, Curio'nun arzuladığı gibi, bence makamın adını elde etmiştir, makamın kendisini değil. Bunları dinlemek isteseydi, babasının ve öteki ünlü adamların yaptığı gibi magistratlık basamaklarından yükselerek, büyük bir sevgi ve şanla en yüksek itibara erişirdi. Bunları Marcus oğlu Publius Crassus'la da, gençliğinin başında dostluğuma sığındığında, sık sık konuştuğumu sanıyorum. Ona, atalarının kendisi için açıp bıraktığı övgü yolunu en doğru yol saymasını şiddetle öğütlerdim."

281

cum honos sit praemium virtutis iudicio studioque civium delatum ad aliquem, qui eum sententiis, qui suffragiis adeptus est, is mihi et honestus et honoratus videtur. Qui autem occasione aliqua etiam invitis suis civibus nactus est imperium, ut ille cupiebat, hunc nomen honoris adeptum, non honorem puto. Quae si ille audire voluisset, maxima cum gratia et gloria ad summam amplitudinem pervenisset, ascendens gradibus magistratuum, ut pater eius fecerat, ut reliqui clariores viri. Quae quidem etiam cum P. Crasso M. F., cum initio aetatis ad amicitiam se meam contulisset, saepe egisse me arbitror, cum eum vehementer hortarer ut eam laudis viam rectissimam esse duceret quam maiores eius ei tritam reliquissent.

282"Çünkü hem çok iyi yetiştirilmiş hem de kusursuz ve tam bir eğitim almıştı. Onda oldukça keskin bir yetenek ve zarafetsiz olmayan bir konuşma bolluğu vardı; ayrıca kibirsiz bir ağırbaşlılığı ve tembellik taşımayan bir alçakgönüllülüğü varmış gibi görünürdü. Ama onu da gençlere alışılmadık bir şan dalgası yutup götürdü. Asker olarak bir komutanın hizmetinde başarıyla çalıştığı için hemen kendisi komutan olmak istedi; atalarımızın âdeti bu göreve belli bir yaş, ama belirsiz bir kura bırakmıştı. Böylece en ağır felaketiyle, kendi yarış yollarını koşup bitirmiş olan Kyros'a ve İskender'e benzemek isterken, Lucius Crassus'a ve birçok Crassus'a hiç benzemeyen biri olarak çıktı."

282

Erat enim cum institutus optime tum etiam perfecte planeque eruditus, ineratque et ingenium satis acre et orationis non inelegans copia; praetereaque sine adrogantia gravis esse videbatur et sine segnitia verecundus. Sed hunc quoque absorbuit aestus quidam insolitae adulescentibus gloriae; qui quia navarat miles operam imperatori, imperatorem se statim esse cupiebat, cui muneri mos maiorum aetatem certam, sortem incertam reliquit. Ita gravissumo suo casu, dum Cyri et Alexandri similis esse voluit, qui suum cursum transcurrerant, et L. Crassi et multorum Crassorum inventus est dissimillimus.

283"Ama Calvus'a dönelim, çünkü onu ele alacaktık. Bu hatip hem edebiyatta Curio'dan daha bilgiliydi hem de daha özenli ve daha seçkin bir konuşma türü getirdi. Bunu bilgiyle ve zarafetle kullandığı hâlde, kendi üzerinde fazla durup kendini gözetlediğinden ve kusurlu bir şey edinmekten korktuğundan, gerçek kanını da yitiriyordu. Bu yüzden konuşması aşırı titizlikle inceltilmiş olarak bilginlere ve dikkatle dinleyenlere parlak görünürdü, ama kalabalık ve belagatin uğruna doğduğu forum onu yutup geçerdi."

283

sed ad Calvum—is enim nobis erat propositus—revertamur; qui orator fuit cum litteris eruditior quam Curio tum etiam accuratius quoddam dicendi et exquisitius adferebat genus; quod quamquam scienter eleganterque tractabat, nimium tamen inquirens in se atque ipse sese observans metuensque ne vitiosum colligeret, etiam verum sanguinem deperdebat. Itaque eius oratio nimia religione attenuata doctis et attente audientibus erat inlustris, a multitudine autem et a foro, cui nata eloquentia est, devorabatur.

284O zaman Brutus, "Bizim Calvus," dedi, "Attikacı bir hatip diye anılmak isterdi; senin dediğin o cılızlık da bilerek ulaşmaya çalıştığı şeydi." "Öyle diyordu," dedim; "ama hem kendisi yanılıyordu hem de başkalarını yanılmaya zorluyordu. Çünkü biri, beceriksizce, iticilikle ya da yapmacıkla konuşmayanların Attika usulüyle konuştuğunu düşünüyorsa, Attikacı olandan başkasını beğenmemekte haklıdır. Çünkü tatsızlıktan ve alışılmamışlıktan konuşmanın bir tür çılgınlığından nefret eder gibi nefret eder; sağlamlığı ve bütünlüğü ise hatibin adeta titizliği ve utangaçlığı olarak beğenir. Bütün hatiplerin görüşü bu konuda aynı olmalıdır."

284

tum Brutus: Atticum se, inquit, Calvus noster dici oratorem volebat: inde erat ista exilitas quam ille de industria consequebatur. Dicebat, inquam, ita; sed et ipse errabat et alios etiam errare cogebat. Nam si quis eos qui nec inepte dicunt nec odiose nec putide Attice putat dicere, is recte nisi Atticum probat neminem. Insulsitatem enim et insolentiam tamquam insaniam quandam orationis odit, sanitatem autem et integritatem quasi religionem et verecundiam oratoris probat. Haec omnium debet oratorum eadem esse sententia.

285"Ama yoksulluğu, kuruluğu, fakirliği, yeter ki cilalı, incelikli, zarif olsun, Attika türüne koyuyorsa, bu ancak bir dereceye kadar doğrudur. Ama Attikacılar arasında da kimi ötekilerden daha iyi olduğu için, Attikacıların derecelerini ve farklılıklarını, güçlerini ve çeşitliliğini bilmezlikten gelmesin. 'Attikacıları taklit etmek istiyorum,' diyor. Hangilerini? Çünkü tek bir tür yoktur. Demosthenes ile Lysias kadar birbirine benzemeyen ne vardır? Ya onunla Hypereides? Ya bunların hepsiyle Aiskhines? Peki kimi taklit ediyorsun? Birini ise, demek ötekiler Attika usulüyle konuşmuyordu? Hepsini ise, kendileri birbirlerine bu kadar benzemezken nasıl yapabilirsin? Burada şunu da soruyorum: o Phalerumlu Demetrios Attika usulüyle mi konuştu? Bana kalırsa onun konuşmalarından Atina'nın kendisi kokuyor. Ama deyim yerindeyse Hypereides'ten de, Lysias'tan da daha çiçeklidir: tabiatı ya da isteği böyle konuşmaktı."

285

sin autem ieiunitatem et siccitatem et inopiam, dum modo sit polita, dum urbana, dum elegans, in Attico genere ponit, hoc recte dumtaxat; sed quia sunt in Atticis alia aliis meliora, videat ne ignoret et gradus et dissimilitudines et vim et varietatem Atticorum. Atticos, inquit, volo imitari. Quos? nec enim est unum genus. Nam quid est tam dissimile quam Demosthenes et Lysias? quam idem et Hyperides? quam horum omnium Aeschines? Quem igitur imitaris? Si aliquem: ceteri ergo Attice non dicebant? si omnis: qui potes, cum sint ipsi dissimillimi inter se? In quo illud etiam quaero, Phalereus ille Demetrius Atticene dixerit. Mihi quidem ex illius orationibus redolere ipsae Athenae videntur. At est floridior, ut ita dicam, quam Hyperides, quam Lysias: natura quaedam aut voluntas ita dicendi fuit.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…