Metin, 1. kısım
1Kilikya'dan dönerken Rodos'a vardığımda Quintus Hortensius'un ölüm haberi bana orada ulaştı ve herkesin beklediğinden daha büyük bir acı duydum. Çünkü bir dostu yitirmekle hem tatlı bir arkadaşlıktan hem de karşılıklı birçok hizmetin kurduğu bağdan yoksun kaldığımı görüyordum; böyle bir augur'un ölümüyle kurulumuzun itibarının azaldığına da üzülüyordum. Bunları düşünürken, kurula beni onun önerdiğini, orada yemin ederek benim değerim hakkında hüküm verdiğini, beni augurluğa yine onun kabul ettiğini hatırlıyordum; augurların geleneklerine göre bu yüzden ona bir baba gibi saygı göstermem gerekiyordu.
Cum e Cilicia decedens Rhodum venissem et eo mihi de Q. Hortensi morte esset adlatum, opinione omnium maiorem animo cepi dolorem. Nam et amico amisso cum consuetudine iucunda tum multorum officiorum coniunctione me privatum videbam et interitu talis auguris dignitatem nostri conlegi deminutam dolebam; qua in cogitatione et cooptatum me ab eo in conlegium recordabar, in quo iuratus iudicium dignitatis meae fecerat, et inauguratum ab eodem, ex quo augurum institutis in parentis eum loco colere debebam.
2Acımı bir şey daha artırıyordu: bilge ve iyi vatandaşların bu kadar azaldığı bir zamanda, bütün kararlarına beni ortak eden bu seçkin ve bana pek yakın adam, devlet için en uğursuz bir anda hayata gözlerini yummuş ve ardında otoritesinin de basiretinin de hüzünlü bir özlemini bırakmıştı. Bir de şuna üzülüyordum: çoğu kimsenin sandığı gibi bir rakibi ya da başarılarımı kıskanan birini değil, aksine şanlı bir emeğin ortağını ve yoldaşını yitirmiştim.
augebat etiam molestiam quod magna sapientium civium bonorumque penuria vir egregius coniunctissimusque mecum consiliorum omnium societate alienissimo rei publicae tempore exstinctus et auctoritatis et prudentiae suae triste nobis desiderium reliquerat, dolebamque quod non, ut plerique putabant, adversarium aut obtrectatorem laudum mearum sed socium potius et consortem gloriosi laboris amiseram.
3Daha hafif sanatlarla uğraşanlar arasında bile ünlü şairlerin çağdaşı şairlerin ölümüne yas tuttuğu anlatılır; o hâlde onunla yarışmanın hiç rakibi olmamaktan daha şanlı olduğu bir adamın ölümüne ben ne yürekle katlanmalıydım? Hele ne onun yolunu ben ne de benimkini o bir kez bile kesmişken, aksine birbirimize her zaman yardım etmişken; görüş paylaşarak, öğüt vererek, destek olarak.
etenim si in leviorum artium studio memoriae proditum est poetas nobilis poetarum aequalium morte doluisse, quo tandem animo eius interitum ferre debui, cum quo certare erat gloriosius quam omnino adversarium non habere? cum praesertim non modo numquam sit aut illius a me cursus impeditus aut ab illo meus, sed contra semper alter ab altero adiutus et communicando et monendo et favendo.
4Ama o, kesintisiz bir talihin tadını çıkararak, kendi açısından olmasa da vatandaşları açısından vakitsiz bir zamanda hayattan ayrıldı; yaşasaydı devlete yardım etmekten çok onun yasını tutabileceği bir zamanda öldü. Bir şehirde iyi ve mutlu yaşamak mümkün olduğu sürece yaşadı. Bu yüzden, gerekiyorsa, kendi kaybımıza ve zararımıza üzülelim; ama onun ölümünün yerinde zamanını acımayla değil sevgiyle karşılayalım; öyle ki bu çok ünlü ve çok mesut adamı her düşündüğümüzde kendimizi değil onu sevdiğimiz görülsün.
sed quoniam perpetua quadam felicitate usus ille excessit e vita suo magis quam suorum civium tempore et tum occidit cum lugere facilius rem publicam posset, si viveret, quam iuvare, vixitque tam diu quam licuit in civitate bene beateque vivere: nostro incommodo detrimentoque, si est ita necesse, doleamus, illius vero mortis opportunitatem benevolentia potius quam misericordia prosequamur, ut, quotienscumque de clarissimo et beatissimo viro cogitemus, illum potius quam nosmet ipsos diligere videamur.
5Çünkü artık ondan yararlanamadığımız için üzülüyorsak, bu bizim başımıza gelmiş bir kötülüktür ve ona ölçülü katlanmalıyız; yoksa bunu dostluğa değil kendi çıkarımıza bağlıyormuşuz gibi görünürüz. Yok, sanki onun kendisine acı bir şey olmuş gibi kederleniyorsak, onun en büyük talihini yeterince minnettar bir gönülle anlamıyoruz demektir.
nam si id dolemus, quod eo iam frui nobis non licet, nostrum est id malum quod modice feramus, ne id non ad amicitiam sed ad domesticam utilitatem referre videamur; sin tamquam illi ipsi acerbitatis aliquid acciderit angimur, summam eius felicitatem non satis grato animo interpretamur.
6Gerçekten de Quintus Hortensius yaşasaydı, öteki şeylerin özlemini belki bütün iyi ve yürekli vatandaşlarla birlikte çekerdi; ama şu acıyı ya herkesten çok ya da pek az kişiyle birlikte taşırdı: onun dehasının adeta tiyatrosu olmuş olan Roma halkının forumunu, eğitimli, hem Romalı hem Yunan kulaklarına yaraşır bir sesten soyulmuş ve yoksun kalmış görmek.
etenim si viveret Q. Hortensius, cetera fortasse desideraret una cum reliquis bonis et fortibus civibus, hunc autem aut praeter ceteros aut cum paucis sustineret dolorem, cum forum populi Romani, quod fuisset quasi theatrum illius ingeni, voce erudita et Romanis Graecisque auribus digna spoliatum atque orbatum videret.
7Ben de devletin artık ne öğüdün, ne yeteneğin, ne otoritenin silahlarına ihtiyaç duymamasına içten içe yanıyorum; oysa bunları kullanmayı öğrenmiş, onlara alışmıştım; bunlar hem devlette önde gelen bir adama hem de ahlâkı iyi ve düzeni iyi kurulmuş bir şehre özgü silahlardı. Devletin tarihinde, iyi bir vatandaşın otoritesinin ve sözünün öfkeli vatandaşların elinden silahı alabileceği bir zaman olduysa, o zaman da kesinlikle barışın savunulmasının, insanların ya yanılgısı ya da korkusu yüzünden önünün kesildiği zamandı.
equidem angor animo non consili, non ingeni, non auctoritatis armis egere rem publicam, quae didiceram tractare quibusque me assuefeceram quaeque erant propria cum praestantis in re publica viri tum bene moratae et bene constitutae civitatis. Quod si fuit in re publica tempus ullum, cum extorquere arma posset e manibus iratorum civium boni civis auctoritas et oratio, tum profecto fuit cum patrocinium pacis exclusum est aut errore hominum aut timore.
8Böylece başımıza şu geldi: yas tutulacak çok daha büyük başka şeyler olduğu hâlde, yine de şuna üzüldük: en büyük işleri görmüş olan yaşımızın, tembelliğin ve aylaklığın değil, ölçülü ve onurlu bir dinlenmenin limanına sığınması gereken bir zamanda, konuşmamızın kendisi de artık ağarıp kendine has bir olgunluğa, adeta bir yaşlılığa erişmişken, o zaman öyle silahlar kuşanıldı ki, onları şanla kullanmayı öğrenmiş olanlar bile nasıl kurtarıcı bir biçimde kullanacaklarını bulamıyorlardı.
ita nobismet ipsis accidit ut, quamquam essent multo magis alia lugenda, tamen hoc doleremus quod, quo tempore aetas nostra perfuncta rebus amplissimis tamquam in portum confugere deberet non inertiae neque desidiae, sed oti moderati atque honesti, cumque ipsa oratio iam nostra canesceret haberetque suam quandam maturitatem et quasi senectutem, tum arma sunt ea sumpta, quibus illi ipsi, qui didicerant eis uti gloriose, quem ad modum salutariter uterentur, non reperiebant.
9Bu yüzden bana öyle geliyor ki başka şehirlerde de, en çok da bizim şehrimizde, hem otoritenin ve başarılı işlerin şanının hem de bilgelik ününün tadını çıkarabilmiş olanlar talihli ve mesut bir hayat sürmüşlerdir. Onları anmak ve hatırlamak, en büyük ve en ağır kaygılarımızın ortasında bana gerçekten tatlı geldi; geçenlerde bir sohbet sırasında bu konuya düşmüştük.
itaque ei mihi videntur fortunate beateque vixisse cum in ceteris civitatibus tum maxime in nostra, quibus cum auctoritate rerumque gestarum gloria tum etiam sapientiae laude perfrui licuit. Quorum memoria et recordatio in maximis nostris gravissimisque curis iucunda sane fuit, cum in eam nuper ex sermone quodam incidissemus.
10Evde boş vaktimde revakta dolaşıyordum; Marcus Brutus, alışkanlığı olduğu üzere, Titus Pomponius'la birlikte yanıma geldi. Bu iki adam hem birbirine bağlıydı hem de bana öyle sevgili, öyle hoş insanlardı ki onları görür görmez devlet yüzünden içimi kemiren bütün kaygı yatıştı. Onları selamladıktan sonra: "Ne haber, Brutus, Atticus?" dedim. "Yeni bir şey var mı?" Brutus, "Hiçbir şey yok," dedi, "en azından ne senin duymak isteyeceğin ne de benim kesin olarak söylemeye cesaret edeceğim bir şey."
nam cum inambularem in xysto et essem otiosus domi, M. ad me Brutus, ut consueverat, cum T. Pomponio venit, homines cum inter se coniuncti tum mihi ita cari itaque iucundi, ut eorum aspectu omnis quae me angebat de re publica cura consederit. Quos postquam salutavi: Quid vos, inquam, Brute et Attice? numquid tandem novi? Nihil sane, inquit Brutus, quod quidem aut tu audire velis aut ego pro certo dicere audeam.
11O zaman Atticus, "Sana," dedi, "devlet konusunda susulsun, seni hiçbir şekilde üzmektense senden bir şeyler dinleyelim diye geldik." "Siz ise, Atticus," dedim, "hem yanımdayken kaygımı hafifletiyorsunuz hem de uzaktayken bana büyük teselliler verdiniz. Çünkü önce sizin mektuplarınızla canlanıp eski uğraşlarıma döndüm." O da, "Brutus'un sana Asya'dan gönderdiği mektubu," dedi, "büyük bir zevkle okudum; bana öyle geldi ki o mektupta sana hem basiretle öğüt veriyor hem de en dostça teselli ediyordu."
tum Atticus: Eo, inquit, ad te animo venimus, ut de re publica esset silentium et aliquid audiremus potius ex te quam te adficeremus ulla molestia. Vos vero, inquam, Attice, et praesentem me cura levatis et absenti magna solacia dedistis. Nam vestris primum litteris recreatus me ad pristina studia revocavi. Tum ille: Legi, inquit, perlibenter epistulam quam ad te Brutus misit ex Asia, qua mihi visus est et monere te prudenter et consolari amicissime.
12"Doğru görmüşsün," dedim, "çünkü bil ki o mektupla bütün sağlığımı alt üst eden uzun bir sarsıntıdan, adeta gün ışığını görmeye geri çağrıldım. Cannae'deki o felaketten sonra Roma halkı nasıl ilk kez Marcellus'un Nola'daki muharebesiyle doğrulduysa, ardından da birbiri ardınca birçok başarı geldiyse, benim de kendi işlerimizin ve ortak işlerin en ağır yıkımlarından sonra, Brutus'un mektubundan önce, isteyeceğim ya da kaygılarımı bir parça hafifletecek hiçbir şey başıma gelmemişti."
recte, inquam, est visus; nam me istis scito litteris ex diuturna perturbatione totius valetudinis tamquam ad aspiciendam lucem esse revocatum. Atque ut post Cannensem illam calamitatem primum Marcelli ad Nolam proelio populus se Romanus erexit posteaque prosperae res deinceps multae consecutae sunt, sic post rerum nostrarum et communium gravissimos casus nihil ante epistulam Bruti mihi accidit quod vellem aut quod aliqua ex parte sollicitudines adlevaret meas.
13Brutus da, "Bunu başarmak istedim elbette," dedi, "ve böyle önemli bir konuda istediğime eriştiysem büyük bir ödül kazanmış oluyorum. Ama Atticus'un hangi yazısının seni sevindirdiğini öğrenmek isterim." "O yazı, Brutus," dedim, "bana yalnız sevinç değil, umarım kurtuluş da getirdi." "Kurtuluş mu?" dedi. "Bu kadar parlak bir yazı da hangi türden bir şeymiş?" "Bu adamın beni yerde yatarken ayağa kaldırırcasına selamladığı o kitaptan," dedim, "daha hoş ya da bu zamana daha uygun bir selam olabilir miydi?"
tum Brutus: Volui id quidem efficere certe et capio magnum fructum, si quidem quod volui tanta in re consecutus sum. Sed scire cupio, quae te Attici litterae delectaverint. Istae vero, inquam, Brute, non modo delectationem mihi sed etiam, ut spero, salutem attulerunt. Salutem? inquit ille. Quodnam tandem genus istuc tam praeclarum litterarum fuit? An mihi potuit, inquam, esse aut gratior ulla salutatio aut ad hoc tempus aptior quam illius libri quo me hic adfatus quasi iacentem excitavit?
14O da, "Bütün tarihi kısaca ve bana kalırsa son derece titiz bir biçimde kucakladığı kitabı söylüyorsun, değil mi?" dedi. "Tam o kitabı söylüyorum, Brutus," dedim, "o kitap benim kurtuluşum oldu." O zaman Atticus, "Söylediğin benim en çok istediğim şey," dedi, "ama bu kitapta sana yeni gelecek ya da bu kadar işine yarayacak ne vardı?"
tum ille: Nempe eum dicis, inquit, quo iste omnem rerum memoriam breviter et, ut mihi quidem visum est, perdiligenter complexus est? Istum ipsum, inquam, Brute, dico librum mihi saluti fuisse. tum Atticus: Optatissimum mihi quidem est quod dicis; sed quid tandem habuit liber iste quod tibi aut novum aut tanto usui posset esse?
15"Bana göre," dedim, "hem birçok yeni şey vardı hem de aradığım fayda: zamanların sırası açıklanmış olduğu için her şeyi tek bir bakışta görebiliyordum. Onu hevesle incelemeye başlayınca, bu yazıyla uğraşmanın kendisi bana iyi geldi ve bana, Pomponius, kendimi toparlamak ve sana karşılık vermek için senden bir şey almamı hatırlattı; eşit değerde olmasa bile minnet dolu bir armağanla. Gerçi bilginler, Hesiodos'un aldığını aynı ölçüyle, elinden gelirse daha bol bir ölçüyle geri vermeyi buyuran o sözünü över."
ille vero et nova, inquam, mihi quidem multa et eam utilitatem quam requirebam, ut explicatis ordinibus temporum uno in conspectu omnia viderem. Quae cum studiose tractare coepissem, ipsa mihi tractatio litterarum salutaris fuit admonuitque, Pomponi, ut a te ipso sumerem aliquid ad me reficiendum teque remunerandum si non pari, at grato tamen munere: quamquam illud Hesiodium laudatur a doctis, quod eadem mensura reddere iubet quae acceperis aut etiam cumulatiore, si possis.
16"Ben de sana iyi niyetimi bütün ölçüsüyle tartıp vereceğim elbette, ama borcun kendisini henüz ödeyebilecek gibi görünmüyorum; bunun için beni bağışlamanı rica ediyorum. Çünkü aldığımı ne çiftçilerin yaptığı gibi yeni ürünlerden ödeyebilirim — bütün filizler bastırıldı, eski bereketin çiçeği kuraklıkla yanıp kurudu —, ne de ambardaki ürünlerden; onlar karanlıkta yatıyor ve neredeyse yalnız bana açık olan bütün yol oraya kapandı. Öyleyse işlenmemiş ve terk edilmiş bir toprağa ekercesine bir şey ekeceğiz; onu öyle özenle işleyeceğiz ki armağanının cömertliğini faizle bile artırabilelim; yeter ki gönlümüz de yıllarca nadasa bırakıldıktan sonra daha bol ürün veren tarla gibi olabilsin." O zaman Atticus:
ego autem voluntatem tibi profecto emetiar, sed rem ipsam nondum posse videor; idque ut ignoscas, a te peto. Nec enim ex novis, ut agricolae solent, fructibus est, unde tibi reddam quod accepi—sic omnis fetus repressus est exustusque siti flos veteris ubertatis exaruit—nec ex conditis, qui iacent in tenebris et ad quos omnis nobis aditus, qui paene solis patuit, obstructus est. Seremus igitur aliquid tamquam in inculto et derelicto solo; quod ita diligenter colemus, ut impendiis etiam augere possimus largitatem tui muneris: modo idem noster animus efficere possit quod ager, qui cum multos annos quievit, uberiores efferre fruges solet. Tum ille:
17"Ben de vaat ettiklerini bekleyeceğim," dedi, "ve senin işine geldiği zamandan önce istemeyeceğim; öderken de çok makbule geçecek." Brutus da, "Atticus'a vaat ettiklerini ben de beklemeliyim," dedi, "gerçi belki onun gönüllü vekili olarak, alacaklın olan kendisinin seni zora sokarak istemeyeceğini söylediği şeyi senden ben isterim."
ego vero et exspectabo ea quae polliceris, nec exigam nisi tuo commodo et erunt mihi pergrata, si solveris. Mihi quoque, inquit Brutus, [et] exspectanda sunt ea quae Attico polliceris, etsi fortasse ego a te huius voluntarius procurator petam, quod ipse, cui debes, incommodo se tuo exacturum negat.
18"Ama ben sana, Brutus," dedim, "bu alacak için hak iddia eden başka hiç kimsenin artık bir şey istemeyeceğine dair senden teminat almadıkça ödemem." "Herkül hakkı için," dedi, "bunu sana garanti etmeye cesaret edemem. Çünkü istemeyeceğini söyleyen bu adamın, sana sıkıntı vermeyecek, ama yine de ısrarlı ve keskin bir alacaklı olacağını görüyorum." O zaman Pomponius, "Bence Brutus hiç yalan söylemiyor," dedi. "Çünkü artık senden borcumu istemeye cesaret edebileceğimi düşünüyorum; uzun bir aradan sonra ilk kez seni biraz daha neşeli gördüm."
at vero, inquam, tibi ego, Brute, non solvam, nisi prius a te cavero amplius eo nomine neminem, cuius petitio sit, petiturum. Non me hercule, inquit, tibi repromittere istuc quidem ausim. Nam hunc, qui negat, video flagitatorem non illum quidem tibi molestum, sed adsiduum tamen et acrem fore. Tum Pomponius: Ego vero, inquit, Brutum nihil mentiri puto. Videor enim iam te ausurus esse appellare, quoniam longo intervallo modo primum animadverti paulo te hilariorem.
19"Bu yüzden, mademki bu adam benim alacağımı isteyeceğini açıkça söyledi, ben de ona olan borcunu senden istiyorum." "Nedir o?" dedim. "Bir şey yazman," dedi, "çünkü kalemin uzun zamandır sustu. Devlet hakkındaki o kitapları yayımladığından beri senden gerçekten hiçbir şey almadık; bizim de kendi tarihimizi derleyip yazmamıza o kitaplar yol açtı, bizi o kitaplar ateşledi. Ama onları yapabildiğinde yaparsın; yapabilmen için de dua ediyorum."
itaque quoniam hic quod mihi deberetur se exacturum professus est, quod huic debes ego a te peto. Quidnam id? inquam. Vt scribas, inquit, aliquid; iam pridem enim conticuerunt tuae litterae. Nam ut illos de re publica libros edidisti, nihil a te sane postea accepimus: eisque nosmet ipsi ad rerum nostrarum memoriam comprehendendam impulsi atque incensi sumus. Sed illa, cum poteris; atque ut possis, rogo;
20"Şimdi ise," dedi, "zihnin boşsa, bizim merak ettiğimizi anlat." "Nedir o?" dedim. "Geçenlerde Tusculum'daki çiftliğinde bana hatipler hakkında anlatmaya başladığın şey: ne zaman ortaya çıktıkları, kimlerin ve nasıl hatipler oldukları. Bu sohbeti senin, daha doğrusu bizim Brutus'umuza aktarınca, onu dinlemeyi çok istediğini söyledi. Bu yüzden boş olduğunu bildiğimiz bu günü seçtik. Uygun görürsen, başladığın o şeyleri hem Brutus'a hem bana anlat."
nunc vero, inquit, si es animo vacuo, expone nobis quod quaerimus. Quidnam est id? inquam. Quod mihi nuper in Tusculano inchoavisti de oratoribus, quando esse coepissent, qui etiam et quales fuissent. Quem ego sermonem cum ad Brutum tuum vel nostrum potius detulissem, magno opere hic audire se velle dixit. Itaque hunc elegimus diem, cum te sciremus esse vacuum. Qua re, si tibi est commodum, ede illa quae coeperas et Bruto et mihi.
21"Elimden gelirse," dedim, "sizi memnun edeceğim." "Gelir," dedi, "yeter ki zihnini biraz gevşet ya da, elinden gelirse, büsbütün serbest bırak."
"Sohbet o zaman, Pomponius, şuradan açılmıştı: en sadık ve en iyi kral olan Deiotarus'un davasını Brutus'un son derece süslü ve dolgun bir konuşmayla savunduğunu duyduğumu anmıştım." "Biliyorum," dedi, "sohbet bu başlangıçtan çıkmıştı; sen de Brutus'un durumuna üzülerek mahkemelerin ve forumun ıssızlığına adeta ağıt yakmıştın." "Evet, öyle yaptım," dedim, "sık sık da yapıyorum."
ego vero, inquam, si potuero, faciam vobis satis. Poteris, inquit: relaxa modo paulum animum aut sane, si potes, libera. Nempe igitur hinc tum, Pomponi, ductus est sermo, quod erat a me mentio facta causam Deiotari fidelissimi atque optimi regis ornatissime et copiosissime a Bruto me audisse defensam. scio, inquit, ab isto initio tractum esse sermonem teque Bruti dolentem vicem quasi deflevisse iudiciorum vastitatem et fori. Feci, inquam, istuc quidem et saepe facio.
22"Çünkü Brutus, sana baktıkça aklıma sık sık şu korku geliyor: senin hem hayranlık uyandıran yaradılışın, hem seçkin bilgin, hem de eşsiz çalışkanlığın acaba günün birinde nasıl bir yol tutturacak? Sen en büyük davalarda boy göstermişken, bizim kuşağımız artık sana yol verip önünde fasces'lerini indirirken, birdenbire şehirde başka şeylerle birlikte, konuşmaya başladığımız o belagatin kendisi de sustu."
Nam mihi, Brute, in te intuenti crebro in mentem venit vereri, ecquodnam curriculum aliquando sit habitura tua et natura admirabilis et exquisita doctrina et singularis industria. Cum enim in maximis causis versatus esses et cum tibi aetas nostra iam cederet fascisque summitteret, subito in civitate cum alia ceciderunt tum etiam ea ipsa, de qua disputare ordimur, eloquentia obmutuit.
23O da, "Öteki şeyler yüzünden," dedi, "buna ben de üzülüyorum ve üzülmek gerektiğini düşünüyorum; ama konuşma sanatında beni ürünü ve şanı kadar değil, uğraşın ve alıştırmanın kendisi sevindiriyor: bunu da, hele sen beni bu kadar önemserken, hiçbir şey elimden alamaz. Çünkü basiretle kavramayan kimse iyi konuşamaz; bu yüzden gerçek belagate emek veren basirete emek verir; basiretten ise en büyük savaşların ortasında bile kimse gönül rahatlığıyla yoksun kalamaz."
tum ille: Ceterarum rerum causa, inquit, istuc et doleo et dolendum puto; dicendi autem me non tam fructus et gloria quam studium ipsum exercitatioque delectat: quod mihi nulla res eripiet te praesertim tam studioso mei. Dicere enim bene nemo potest nisi qui prudenter intellegit; qua re qui eloquentiae verae dat operam, dat prudentiae, qua ne maximis quidem in bellis aequo animo carere quisquam potest.
24"Çok güzel söylüyorsun, Brutus," dedim, "ve konuşma ustalığının bu övgüsüne şundan dolayı daha çok seviniyorum: bir zamanlar şehirde en güzel sayılan öteki şeyleri elde edebileceğini ya da elde etmiş olduğunu düşünmeyecek kadar aşağı kimse yoktur; ama zaferle belagatli olmuş birini görmüyorum. Ama sohbet daha kolay ilerlesin diye, uygun görürseniz oturarak konuşalım." Onlar da aynı fikirde olunca, Platon'un heykelinin yanındaki küçük çimenliğe oturduk.
praeclare, inquam, Brute, dicis eoque magis ista dicendi laude delector quod cetera, quae sunt quondam habita in civitate pulcherrima, nemo est tam humilis qui se non aut posse adipisci aut adeptum putet; eloquentem neminem video factum esse victoria. Sed quo facilius sermo explicetur, sedentes, si videtur, agamus. Cum idem placuisset illis, tum in pratulo propter Platonis statuam consedimus.
25Ben şöyle başladım: "Belagati övmek, onun gücünün ne kadar büyük olduğunu, ona erişenlere ne kadar itibar kazandırdığını göstermek ne burada niyetimiz ne de gerekli. Ama hiç tereddüt etmeden şunu söyleyebilirim: ister bir sanattan, ister bir alıştırmadan, ister tabiattan doğsun, belagat her şeyin en zorudur. Çünkü onun oluştuğu söylenen beş unsurun her biri kendi başına büyük bir sanattır. Bu yüzden en büyük beş sanatın bir araya gelmesinin ne kadar güç ve ne kadar zorluk taşıdığı tahmin edilebilir."
hic ego: Laudare igitur eloquentiam et quanta vis sit eius expromere quantamque eis qui sint eam consecuti dignitatem adferat, neque propositum nobis est hoc loco neque necessarium. Hoc vero sine ulla dubitatione confirmaverim, sive illa arte pariatur aliqua sive exercitatione quadam sive natura, rem unam esse omnium difficillimam. Quibus enim ex quinque rebus constare dicitur, earum una quaeque est ars ipsa magna per sese. Qua re quinque artium concursus maximarum quantam vim quantamque difficultatem habeat existimari potest.
26Tanığı Yunanistan'dır: belagat sevgisiyle tutuşmuş, uzun zamandır onda üstün ve herkesten ileri olduğu hâlde, bütün öteki sanatları daha eskidir; konuşmanın bu gücü ve bolluğu işlenip geliştirilmeden çok önce o sanatlar yalnız bulunmakla kalmamış, olgunluğa da erişmişti. Yunanistan'a baktığımda, Atticus, gözüme en çok senin Atina'n çarpıyor ve adeta parlıyor; hatip ilk kez orada sivrildi, konuşma ilk kez orada yazıya ve esere geçirilmeye başlandı.
testis est Graecia, quae cum eloquentiae studio sit incensa iamdiuque excellat in ea praestetque ceteris, tamen omnis artis vetustiores habet et multo ante non inventas solum sed etiam perfectas, quam haec est [a Graecis] elaborata dicendi vis atque copia. In quam cum intueor, maxime mihi occurrunt, Attice, et quasi lucent Athenae tuae, qua in urbe primum se orator extulit primumque etiam monumentis et litteris oratio est coepta mandari.
27Yine de, bazı yazıları elden ele dolaşan Perikles'ten ve Thukydides'ten önce — ki bunlar Atina doğarken değil, artık büyümüşken yaşadılar — süslü sayılabilecek ve bir hatibin elinden çıkmış görünen hiçbir yazı yoktur. Gerçi bunlardan yıllarca önce yaşamış olan Peisistratos'un, ondan biraz daha yaşlı olan Solon'un ve daha sonra Kleisthenes'in, o zamanlara göre konuşmada çok etkili oldukları kanaati vardır.
tamen ante Periclem, cuius scripta quaedam feruntur, et Thucydidem, qui non nascentibus Athenis sed iam adultis fuerunt, littera nulla est quae quidem ornatum aliquem habeat et oratoris esse videatur. Quamquam opinio est et eum, qui multis annis ante hos fuerit, Pisistratum et paulo seniorem etiam Solonem posteaque Clisthenem multum ut temporibus illis valuisse dicendo.
28Bu çağdan birkaç yıl sonra, Attika kayıtlarından görülebileceği üzere, Themistokles yaşadı; onun basiretiyle olduğu kadar belagatiyle de üstün olduğu bilinir. Sonra Perikles geldi; her türlü fazilette parlamış olsa da en çok bu meziyetiyle ünlüydü. Kleon'un da o zamanlarda, gerçi kargaşacı bir vatandaş, ama yine de belagatli biri olduğu bilinir.
post hanc aetatem aliquot annis, ut ex Atticis monumentis potest perspici, Themistocles fuit, quem constat cum prudentia tum etiam eloquentia praestitisse; post Pericles, qui cum floreret omni genere virtutis, hac tamen fuit laude clarissimus. Cleonem etiam temporibus illis turbulentum illum quidem civem, sed tamen eloquentem constat fuisse.
29Bu çağa yakın olanlar Alkibiades, Kritias ve Theramenes'tir. O zamanlar hangi konuşma tarzının revaçta olduğu, en iyi, kendisi de o dönemde yaşamış olan Thukydides'in yazılarından anlaşılabilir. Sözleri görkemli, fikirleri yoğundu; konuyu sıkıştırdıkları için kısaydılar ve tam da bu yüzden zaman zaman biraz kapalıydılar.
huic aetati suppares Alcibiades Critias Theramenes; quibus temporibus quod dicendi genus viguerit ex Thucydidi scriptis, qui ipse tum fuit, intellegi maxime potest. Grandes erant verbis, crebri sententiis, compressione rerum breves et ob eam ipsam causam interdum subobscuri.
30Ama özenle hazırlanmış, belli bir biçimde işlenmiş bir konuşmanın ne kadar güçlü olduğu anlaşılınca, birdenbire birçok konuşma hocası da türedi. O zaman Leontinoili Gorgias, Kalkhedonlu Thrasymakhos, Abderalı Protagoras, Keoslu Prodikos, Elisli Hippias büyük itibar gördü; aynı zamanlarda başka birçokları da, gerçekten kibirli sözlerle, daha zayıf davanın — böyle diyorlardı — konuşma sayesinde nasıl daha güçlü hâle gelebileceğini öğrettiklerini ilan ediyorlardı.
sed ut intellectum est quantam vim haberet accurata et facta quodam modo oratio, tum etiam magistri dicendi multi subito exstiterunt. Tum Leontinus Gorgias, Thrasymachus Chalcedonius, Protagoras Abderites, Prodicus Cius, Hippias Elius in honore magno fuit; aliique multi temporibus eisdem docere se profitebantur, arrogantibus sane verbis, quem ad modum causa inferior—ita enim loquebantur—dicendo fieri superior posset.
31Onların karşısına Sokrates dikildi; tartışmadaki inceliğiyle onların öğretilerini çürütmeyi âdet edinmişti. Onun son derece verimli sohbetlerinden pek bilgin adamlar yetişti; denildiğine göre o zaman ilk kez daha eski olan tabiat felsefesi değil, iyi ve kötü şeyler, insanların hayatı ve ahlâkı üzerine tartışan bu felsefe bulundu. Bu tür bizim konumuzdan uzak düştüğü için filozofları başka bir zamana bırakalım ve ayrıldığımız hatiplere dönelim.
his opposuit sese Socrates, qui subtilitate quadam disputandi refellere eorum instituta solebat [verbis]. Huius ex uberrimis sermonibus exstiterunt doctissimi viri; primumque tum philosophia non illa de natura, quae fuerat antiquior, sed haec, in qua de bonis rebus et malis deque hominum vita et moribus disputatur, inventa dicitur. Quod quoniam genus ab hoc quod proposuimus abhorret, philosophos aliud in tempus reiciamus; ad oratores, a quibus digressi sumus, revertamur.
32Az önce andığımız o adamlar artık yaşlanmışken Isokrates ortaya çıktı; onun evi bütün Yunanistan'a adeta bir okul, bir konuşma atölyesi olarak açıldı. Büyük bir hatip ve kusursuz bir hocaydı; gerçi forumun ışığından uzak durdu ve dört duvar arasında öyle bir şan besledi ki, bence ondan sonra kimse ona erişemedi. Kendisi de birçok şeyi parlak biçimde yazdı, başkalarını da yetiştirdi. Başka konularda kendinden öncekilerden daha iyi olduğu gibi, nazımdan kaçınılsa bile düzyazıda da belli bir ölçünün ve ritmin gözetilmesi gerektiğini ilk o anladı.
exstitit igitur iam senibus illis quos paulo ante diximus Isocrates, cuius domus cunctae Graeciae quasi ludus quidam patuit atque officina dicendi; magnus orator et perfectus magister, quamquam forensi luce caruit intraque parietes aluit eam gloriam quam nemo meo quidem iudicio est postea consecutus. Is et ipse scripsit multa praeclare et docuit alios; et cum cetera melius quam superiores tum primus intellexit etiam in soluta oratione, dum versum effugeres, modum tamen et numerum quendam oportere servari.
33Çünkü ondan önce kelimelerin adeta bir yapı içinde dizilmesi, cümlenin ritimle kapanması diye bir şey yoktu; olduğunda da bunun bilerek arandığı belli olmuyordu. Belki bu da bir meziyettir, ama o zaman bu iş herhangi bir kurala ya da gözleme göre değil, daha çok tabiatla ve tesadüfen oluyordu.
ante hunc enim verborum quasi structura et quaedam ad numerum conclusio nulla erat aut, si quando erat, non apparebat eam dedita opera esse quaesitam—quae forsitan laus sit, verum tamen natura magis tum casuque, non umquam aut ratione aliqua aut ulla observatione fiebat.
34Çünkü tabiatın kendisi, fikri kelimelerden bir çerçeveyle kuşatıp kapatır; fikir uygun kelimelerle sıkıca bağlandığında çoğu zaman ritimli biçimde de düşer. Kulakların kendisi neyin dolgun, neyin boş olduğuna karar verir; cümle de adeta bir zorunlulukla nefesle sınırlanır; burada nefesin yetmemesi bir yana, nefes için zorlanmak bile çirkindir.
ipsa enim natura circumscriptione quadam verborum comprehendit concluditque sententiam, quae cum aptis constricta verbis est, cadit etiam plerumque numerose. Nam et aures ipsae quid plenum, quid inane sit iudicant et spiritu quasi necessitate aliqua verborum comprehensio terminatur; in quo non modo defici sed etiam laborare turpe est.
35Sonra Lysias geldi; kendisi forum davalarında çalışmadı, ama son derece ince ve zarif bir yazardı; neredeyse kusursuz bir hatip demeye cesaret edilebilir. Çünkü tamamen kusursuz, hemen hemen hiçbir eksiği olmayan hatibe kolayca Demosthenes diyebilirsin. Onun yazdığı davalarda keskin zekâyla bulunabilecek, deyim yerindeyse sinsice, kurnazca düşünülebilecek hiçbir şey yoktur ki onun gözünden kaçmış olsun; daha ince, daha yoğun, daha açık seçik söylenebilecek, ondan daha cilalı olabilecek hiçbir şey yoktur; buna karşılık kelimelerin ya da fikirlerin ağırlığıyla daha görkemli, daha coşkulu, daha süslü, ondan daha yüksek bir şey de yoktur.
tum fuit Lysias ipse quidem in causis forensibus non versatus, sed egregie subtilis scriptor atque elegans, quem iam prope audeas oratorem perfectum dicere. Nam plane quidem perfectum et quoi nihil admodum desit Demosthenem facile dixeris. Nihil acute inveniri potuit in eis causis quas scripsit, nihil, ut ita dicam, subdole, nihil versute, quod ille non viderit; nihil subtiliter dici, nihil presse, nihil enucleate, quo fieri possit aliquid limatius; nihil contra grande, nihil incitatum, nihil ornatum vel verborum gravitate vel sententiarum, quo quicquam esset elatius.
36Ona en yakın olanlar Hypereides, Aiskhines, Lykurgos, Deinarkhos, hiçbir yazısı kalmamış olan Demades ve başka birçoklarıydı. Bu bolluğu o çağ döktü saçtı; bana kalırsa hatiplerin o özsuyu ve bozulmamış kanı, doğal ve boyasız bir parlaklığın bulunduğu bu çağa kadar sürdü.
huic Hyperides proximus et Aeschines fuit et Lycurgus et Dinarchus et is, cuius nulla exstant scripta, Demades aliique plures. Haec enim aetas effudit hanc copiam; et, ut opinio mea fert, sucus ille et sanguis incorruptus usque ad hanc aetatem oratorum fuit, in qua naturalis inesset, non fucatus nitor.
37Çünkü bu yaşlıların yerine genç Phaleronlu geldi; gerçi hepsinden daha bilgindi, ama silahlarla değil güreş okulunda yetişmişti. Bu yüzden Atinalıları ateşlemekten çok hoşnut ediyordu. Güneşin altına ve tozun içine bir askerî çadırdan değil, son derece bilgin bir adam olan Theophrastos'un gölgeliklerinden çıkıp gelmişti.
Phalereus enim successit eis senibus adulescens eruditissimus ille quidem horum omnium, sed non tam armis institutus quam palaestra. Itaque delectabat magis Atheniensis quam inflammabat. Processerat enim in solem et pulverem, non ut e militari tabernaculo, sed ut e Theophrasti doctissimi hominis umbraculis.
38Konuşmayı ilk o yumuşattı, onu gevşek ve nazik kıldı; olduğu gibi ağırbaşlı değil tatlı görünmeyi yeğledi. Ama bu tatlılık ruhları yarıp geçen değil, onları ıslatıp saran bir tatlılıktı; Eupolis'in Perikles için yazdığı gibi, dinleyenlerin ruhlarında hazla birlikte iğneler de bırakmaz, yalnız ahenginin hatırasını bırakırdı.
hic primus inflexit orationem et eam mollem teneramque reddidit et suavis, sicut fuit, videri maluit quam gravis; sed suavitate ea, qua perfunderet animos, non qua perfringeret, [et] tantum ut memoriam concinnitatis suae, non, quem ad modum de Pericle scripsit Eupolis, cum delectatione aculeos etiam relinqueret in animis eorum a quibus esset auditus.
39Görüyor musun, belagatin doğup büyüdüğü o şehirde bile ne kadar geç gün ışığına çıktığını? Çünkü Solon'un ve Peisistratos'un çağından önce kimse için konuşmasında usta olduğu kaydedilmemiştir. Oysa bunlar, Roma halkının yaşına göre yaşlı, Atinalıların çağları hesaba katılınca genç sayılmalıdır. Çünkü Servius Tullius'un krallığı sırasında öne çıkmış olsalar da, Atina o zaman bile Roma'nın bugüne kadar var olduğundan çok daha uzun zamandır vardı. Yine de konuşmanın her zaman büyük bir gücü olduğundan şüphe etmiyorum.
videsne igitur vel in ea ipsa urbe, in qua et nata et alta sit eloquentia, quam ea sero prodierit in lucem? Si quidem ante Solonis aetatem et Pisistrati de nullo ut diserto memoriae proditum est. At hi quidem, ut populi Romani aetas est, senes, ut Atheniensium saecula numerantur, adulescentes debent videri. Nam etsi Servio Tullio regnante viguerunt, tamen multo diutius Athenae iam erant quam est Roma ad hodiernum diem. Nec tamen dubito quin habuerit vim magnam semper oratio.
40Çünkü daha o zamanlar belagatin itibarı olmasaydı, Homeros Truva zamanında bile Odysseus'a ve Nestor'a konuşmada bu kadar övgü yakıştırmazdı; birine güç, ötekine tatlılık vermek istemişti. Bu şair de kendisi konuşmada bu kadar süslü, düpedüz bir hatip olmazdı. Zamanı belirsiz olsa da, Romulus'tan yıllarca önce yaşamıştır; nitekim Lakedaimonluların terbiyesini kanunlarla bağlayan büyük Lykurgos'tan sonra yaşamamıştır.
neque enim iam Troicis temporibus tantum laudis in dicendo Vlixi tribuisset Homerus et Nestori, quorum alterum vim habere voluit, alterum suavitatem, nisi iam tum esset honos eloquentiae; neque ipse poeta hic tam [idem] ornatus in dicendo ac plane orator fuisset. Cuius etsi incerta sunt tempora, tamen annis multis fuit ante Romulum; si quidem non infra superiorem Lycurgum fuit, a quo est disciplina Lacedaemoniorum astricta legibus.
41Ama bu tür bir uğraş ve daha büyük bir güç Peisistratos'ta görülür. Sonra bir sonraki kuşakta onu Themistokles izledi; o, bize göre çok eski, Atinalılara göre pek o kadar eski değildir. Çünkü Yunanistan artık güçlüyken yaşadı; bizim şehrimiz ise krallık tahakkümünden kurtulalı henüz çok olmamıştı. Sürgündeki Coriolanus'un da katıldığı o ağır Volsk savaşı, aşağı yukarı Pers savaşıyla aynı zamandadır ve iki ünlü adamın talihi de birbirine benzer;
sed studium eius generis maiorque vis agnoscitur in Pisistrato. Denique hunc proximo saeculo Themistocles insecutus est, ut apud nos, perantiquus, ut apud Atheniensis, non ita sane vetus. Fuit enim regnante iam Graecia, nostra autem civitate non ita pridem dominatu regio liberata. Nam bellum Volscorum illud gravissimum, cui Coriolanus exsul interfuit, eodem fere tempore quo Persarum bellum fuit, similisque fortuna clarorum virorum;
42çünkü ikisi de seçkin vatandaşlar olduktan sonra, nankör halkın haksızlığıyla sürülüp düşmana sığınmış ve öfkelerinin girişimini ölümle yatıştırmışlardır. Gerçi sende, Atticus, Coriolanus hakkında başka türlü anlatılıyor, ama bu ölüm biçimini benimsememe izin ver. O da gülerek, "Nasıl istersen," dedi, "çünkü retorikçilere, daha keskin bir şey söyleyebilsinler diye tarihte yalan uydurma izni verilmiştir. Şimdi senin Coriolanus için yaptığın gibi, Kleitarkhos da, Stratokles de Themistokles hakkında öyle uydurdular."
si quidem uterque cum civis egregius fuisset, populi ingrati pulsus iniuria se ad hostis contulit conatumque iracundiae suae morte sedavit. Nam etsi aliter apud te est, Attice, de Coriolano, concede tamen ut huic generi mortis potius adsentiar. At ille ridens: tuo vero, inquit, arbitratu; quoniam quidem concessum est rhetoribus ementiri in historiis, ut aliquid dicere possint argutius. Vt enim tu nunc de Coriolano, sic Clitarchus, sic Stratocles de Themistocle finxit.
43"Atinalı, hem en yüksek mevkiden doğmuş hem de en yüksek bir adam olan ve ondan biraz sonra yaşamış Thukydides, onun yalnız hastalıktan öldüğünü ve Attika'da gizlice gömüldüğünü yazmış, kendini zehirlediğine dair bir şüphe bulunduğunu da eklemiştir. Ötekiler ise bir boğa kurban ettikten sonra kanını bir tasa doldurduğunu, onu içip yere yığılarak öldüğünü söylerler. Çünkü bu ölümü retorikçe ve tragedyaca süsleyebilirlerdi; öteki sıradan ölüm süslemeye hiçbir malzeme sunmuyordu. Bu yüzden, Themistokles'le Coriolanus'ta her şeyin eş olması sana öyle uygun düştüğüne göre, tası da benden alabilirsin; kurbanlığı da ben veririm, Coriolanus tam bir ikinci Themistokles olsun."
nam quem Thucydides, qui et Atheniensis erat et summo loco natus summusque vir et paulo aetate posterior, tantum morbo mortuum scripsit et in Attica clam humatum, addidit fuisse suspicionem veneno sibi conscivisse mortem: hunc isti aiunt, cum taurum immolavisset, excepisse sanguinem patera et eo poto mortuum concidisse. Hanc enim mortem rhetorice et tragice ornare potuerunt, illa mors vulgaris nullam praebebat materiem ad ornatum. Qua re quoniam tibi ita quadrat, omnia fuisse in Themistocle paria et Coriolano, pateram quoque a me sumas licet, praebebo etiam hostiam, ut Coriolanus sit plane alter Themistocles.
44"O konuda," dedim, "nasıl istersen öyle olsun; ben de bundan sonra, Roma tarihi hakkında en titiz kaynak olarak övebileceğim sen dinlerken, tarihe daha dikkatli dokunacağım. Ama aşağı yukarı o zaman, yukarıda andığım Ksanthippos oğlu Perikles bilgiden yararlanan ilk kişi oldu. O zaman henüz bir konuşma bilgisi yoktu, ama tabiat filozofu Anaksagoras'tan eğitim almış olan Perikles, zihin alıştırmasını gizli ve derin konulardan forumun ve halkın davalarına kolayca aktarmıştı. Atina en çok onun tatlılığıyla neşelendi; onun verimliliğine ve bolluğuna hayran kaldı, konuşmasının gücünden ve dehşetinden de korktu."
sit sane, inquam, ut libet, de isto; et ego cautius posthac historiam attingam te audiente, quem rerum Romanarum auctorem laudare possum religiosissimum. Sed tum fere Pericles Xanthippi filius, de quo ante dixi, primus adhibuit doctrinam; quae quamquam tum nulla erat dicendi, tamen ab Anaxagora physico eruditus exercitationem mentis a reconditis abstrusisque rebus ad causas forensis popularisque facile traduxerat. Huius suavitate maxime hilaratae Athenae sunt, huius ubertatem et copiam admiratae eiusdem vim dicendi terroremque timuerunt.
45"Demek ki Atina'da neredeyse kusursuz bir hatibi ilk bu çağ yetiştirdi. Çünkü konuşma tutkusu, devlet kuranlar arasında, savaş yürütenler arasında, engellerle kuşatılmış ve kral tahakkümüne bağlanmış insanlar arasında doğmaz. Belagat barışın yoldaşı, sükûnetin ortağı ve artık iyi kurulmuş bir şehrin adeta besleme çocuğudur."
haec igitur aetas prima Athenis oratorem prope perfectum tulit. Nec enim in constituentibus rem publicam nec in bella gerentibus nec in impeditis ac regum dominatione devinctis nasci cupiditas dicendi solet. Pacis est comes otique socia et iam bene constitutae civitatis quasi alumna quaedam eloquentia.
46"Nitekim Aristoteles şöyle der: Sicilya'da tiranlar devrildikten sonra, uzun bir aradan sonra özel mülkler mahkemelerde geri istenirken, o keskin zekâlı ve tabiatça tartışmaya yatkın halktan Korax ile Teisias ilk kez bir sanat ve kurallar yazdılar — çünkü daha önce kimse bir yöntemle ve sanatla konuşmazdı, gerçi çoğu kimse özenle ve düzenli konuşurdu —; ünlü konular üzerine tartışmaları, bugün ortak yerler denen şeyleri, Protagoras yazıp hazırlamıştı;
itaque ait Aristoteles, cum sublatis in Sicilia tyrannis res privatae longo intervallo iudiciis repeterentur, tum primum, quod esset acuta illa gens et controversia †natura, artem et praecepta Siculos Coracem et Tisiam conscripsisse—nam antea neminem solitum via nec arte, sed accurate tamen et descripte plerosque dicere—; scriptasque fuisse et paratas a Protagora rerum inlustrium disputationes, qui nunc communes appellantur loci;
47Gorgias da aynısını yapmış, tek tek şeylerin övgülerini ve yergilerini yazmıştı, çünkü bir şeyi överek büyütebilmenin, yererek de yeniden yere vurabilmenin en çok hatibe özgü iş olduğunu düşünüyordu; Rhamnuslu Antiphon'un da buna benzer bazı yazıları vardı; güvenilir bir kaynak olan Thukydides, Antiphon kendini savunurken hiç kimsenin bir ölüm davasını ondan daha iyi savunmadığını yazmıştır;
quod idem fecisse Gorgiam, quem singularum rerum laudes vituperationesque conscripsisse, quod iudicaret hoc oratoris esse maxime proprium, rem augere posse laudando vituperandoque rursus affligere; huic Antiphontem Rhamnusium similia quaedam habuisse conscripta; quo neminem umquam melius ullam oravisse capitis causam, cum se ipse defenderet, [se audiente] locuples auctor scripsit Thucydides;
48Lysias da önceleri bir konuşma sanatı olduğunu ilan ederdi; sonra, Theodoros sanatta daha ince ama söylevlerde daha kuru olduğu için, başkalarına söylev yazmaya başlamış, sanatı bir yana bırakmıştı; benzer şekilde Isokrates de önce bir konuşma sanatı olduğunu inkâr etmiş, ama başkalarına mahkemelerde kullanmak üzere söylev yazmayı âdet edinmişti; fakat bu yüzden, birinin mahkemede tuzağa düşürülmesine kanuna aykırı biçimde aracılık ediyormuş gibi sık sık kendisi mahkemeye çağrılınca, başkalarına söylev yazmayı bırakmış ve kendini tamamen sanat kitapları yazmaya vermişti."
nam Lysiam primo profiteri solitum artem esse dicendi; deinde, quod Theodorus esset in arte subtilior, in orationibus autem ieiunior, orationes eum scribere aliis coepisse, artem removisse; similiter Isocratem primo artem dicendi esse negavisse, scribere autem aliis solitum orationes, quibus in iudiciis uterentur; sed cum ex eo, quia quasi committeret contra legem quo quis iudicio circumveniretur, saepe ipse in iudicium vocaretur, orationes aliis destitisse scribere totumque se ad artes componendas transtulisse.
49"İşte Yunanistan'daki hatiplerin doğuşunu ve kaynaklarını görüyorsun: bizim yıllıklarımızın hesabına göre eski, onlarınkine göre ise oldukça yenidirler. Çünkü Atina şehri bu konuşma meziyetinden zevk almadan önce, hem iç işlerinde hem savaşta birçok anılmaya değer iş başarmıştı. Bu uğraş da bütün Yunanistan'ın ortak malı değil, Atina'ya özgüydü."
et Graeciae quidem oratorum partus atque fontis vides, ad nostrorum annalium rationem veteres, ad ipsorum sane recentes. Nam ante quam delectata est Atheniensium civitas hac laude dicendi, multa iam memorabilia et in domesticis et in bellicis rebus effecerat. Hoc autem studium non erat commune Graeciae, sed proprium Athenarum.
50"Çünkü o zamanlarda bir Argoslu, Korintli ya da Thebaili hatip yaşadığını kim bilir? Bilgin bir adam olan Epameinondas hakkında bir tahmin yürütmek istersen o başka. Lakedaimonlu bir hatibin ise bugüne kadar hiç yaşamadığını duydum. Homeros, Menelaos'un kendisini bile tatlı dilli, ama az konuşan biri olarak anlatır. Kısalık bazen konuşmanın belli bir bölümünde bir meziyettir, ama belagatin bütününde övgüye değmez."
quis enim aut Argivum oratorem aut Corinthium aut Thebanum scit fuisse temporibus illis? nisi quid de Epaminonda docto homine suspicari libet. Lacedaemonium vero usque ad hoc tempus audivi fuisse neminem. Menelaum ipsum dulcem illum quidem tradit Homerus, sed pauca dicentem. Brevitas autem laus est interdum in aliqua parte dicendi, in universa eloquentia laudem non habet.
51"Ama Yunanistan'ın dışında da büyük konuşma uğraşları oldu; bu meziyete gösterilen en büyük itibar hatiplerin adını parlattı. Çünkü belagat Pire'den bir kez yola çıkınca bütün adaları dolaştı ve bütün Asya'yı öyle gezdi ki yabancı âdetlere bulandı, Attika üslubunun o bütün sağlamlığını, adeta sağlığını yitirdi ve neredeyse konuşmayı unuttu. Asyalı hatipler buradan çıktı; hızları ve bollukları bakımından hor görülecek gibi değillerdir, ama yeterince yoğun değil, fazlasıyla taşkındırlar; Rodoslular daha sağlıklıdır ve Attikalılara daha çok benzerler."
at vero extra Graeciam magna dicendi studia fuerunt maximique huic laudi habiti honores inlustre oratorum nomen reddiderunt. Nam ut semel e Piraeo eloquentia evecta est, omnis peragravit insulas atque ita peregrinata tota Asia est, ut se externis oblineret moribus omnemque illam salubritatem Atticae dictionis et quasi sanitatem perderet ac loqui paene dedisceret. Hinc Asiatici oratores non contemnendi quidem nec celeritate nec copia, sed parum pressi et nimis redundantes; Rhodii saniores et Atticorum similiores.
52"Ama Yunanlılar hakkında bu kadarı yeter; belki bunlar bile gerekli değildi."
O zaman Brutus, "Bunların ne kadar gerekli olduğunu kolayca söyleyemem," dedi, "ama bana kesinlikle hoş geldi; uzun değil, hatta istediğimden de kısaydı." "Çok iyi," dedim, "ama bizimkilere gelelim; onlar hakkında kayıtlardan tahmin edilebileceğinden fazlasını anlamak zor."
sed de Graecis hactenus; etenim haec ipsa forsitan fuerint non necessaria. Tum Brutus: Ista vero, inquit, quam necessaria fuerint non facile dixerim; iucunda certe mihi fuerunt neque solum non longa, sed etiam breviora quam vellem. Optime, inquam, sed veniamus ad nostros, de quibus difficile est plus intellegere quam quantum ex monumentis suspicari licet.
53"Çünkü sizin soyluluğunuzun atası olan o Lucius Brutus'ta zekâ çevikliğinin eksik olduğunu kim düşünebilir? Apollon'un kehanetindeki anneyi öpme sözünü o kadar keskin ve ustaca yorumlamış; en büyük basiretini aptallık taklidiyle örtmüş; çok ünlü bir kralın oğlu olan çok güçlü bir kralı kovmuş; süregiden bir tahakkümden kurtardığı şehri yıllık memurluklara, kanunlara ve mahkemelere bağlamış; şehirden kral adının hatırasını silmek için meslektaşının yetkisini elinden almıştı. Bu da konuşmayla ikna edilmeden kesinlikle başarılamazdı."
quis enim putet aut celeritatem ingeni L. Bruto illi nobilitatis vestrae principi defuisse? qui de matre savianda ex oraculo Apollinis tam acute arguteque coniecerit; qui summam prudentiam simulatione stultitiae texerit; qui potentissimum regem clarissimi regis fillum expulerit civitatemque perpetuo dominatu liberatam magistratibus annuis legibus iudiciisque devinxerit; qui conlegae suo imperium abrogaverit, ut e civitate regalis nominis memoriam tolleret: quod certe effici non potuisset, nisi esset oratione persuasum.
54"Aynı şekilde, kralların kovulmasından birkaç yıl sonra, pleb Anio ırmağının kıyısında, üçüncü mil taşının yakınında konaklayıp Kutsal Dağ denen tepeyi işgal ettiğinde, diktatör Marcus Valerius'un konuşmasıyla anlaşmazlıkları yatıştırdığını, bu yüzden kendisine en yüksek onurlar verildiğini ve tam da bu sebeple ilk kez Maximus diye anıldığını görüyoruz. Decemvir'lerin yol açtığı nefretten sonra senatörlere karşı kışkırtılmış olan plebi kanunları ve halka yaptığı konuşmalarla yatıştıran Lucius Valerius Potitus'un da konuşmada etkili olmadığını sanmıyorum."
videmus item paucis annis post reges exactos, cum plebes prope ripam Anionis ad tertium miliarium consedisset eumque montem, qui Sacer appellatus est, occupavisset, M. Valerium dictatorem dicendo sedavisse discordias eique ob eam rem honores amplissimos habitos et eum primum ob eam ipsam causam Maximum esse appellatum. Ne L. Valerium quidem Potitum arbitror non aliquid potuisse dicendo, qui post decemviralem invidiam plebem in patres incitatam legibus et contionibus suis mitigaverit.
55"Appius Claudius'un usta bir konuşmacı olduğunu tahmin edebiliriz, çünkü Pyrrhos'la barışa artık meyletmiş olan senatoyu bundan döndürmüştü; Gaius Fabricius'un da, çünkü esirleri geri almak için Pyrrhos'a sözcü olarak gönderilmişti; Tiberius Coruncanius'un da, çünkü pontifekslerin kayıtlarından anlaşıldığına göre zekâsıyla pek çok üstündü; Manius Curius'un da, çünkü pleb tribunusuyken, ara kral olan usta konuşmacı Appius Caecus seçimi kanunlara aykırı yönetip pleb kökenli bir konsülü kabul etmeyince, senatörleri onayı önceden vermeye zorlamıştı; Maenius Kanunu henüz çıkmamışken bu çok büyük bir işti."
possumus Appium Claudium suspicari disertum, quia senatum iamiam inclinatum a Pyrrhi pace revocaverit; possumus C. Fabricium, quia sit ad Pyrrhum de captivis recuperandis missus orator; Ti. Coruncanium, quod ex pontificum commentariis longe plurimum ingenio valuisse videatur; M’. Curium, quod is tribunus plebis interrege Appio Caeco diserto homine comitia contra leges habente, cum de plebe consulem non accipiebat, patres ante auctores fieri coegerit: quod fuit permagnum nondum lege Maenia lata.
56"Marcus Popillius'un yeteneği hakkında da bir tahmin yürütebiliriz: konsülken ve Carmentis'in flamen'i olduğu için aynı zamanda flamen pelerini laena'yı giyip bir kamu kurbanı sunarken, plebin senatörlere karşı ayaklanıp isyan ettiği haberi gelince, laena'ya bürünmüş hâliyle halk toplantısına geldi ve isyanı hem otoritesiyle hem konuşmasıyla yatıştırdı. Ama bunların hatip sayıldığını ya da o zaman belagatin herhangi bir ödülü bulunduğunu hiçbir yerde okumuş olduğumu sanmıyorum; yalnız tahminle bunu düşünmeye yöneliyorum."
licet aliquid etiam de M. Popili ingenio suspicari, qui cum consul esset eodemque tempore sacrificium publicum cum laena faceret, quod erat flamen Carmentalis, plebei contra patres concitatione et seditione nuntiata, ut erat laena amictus ita venit in contionem seditionemque cum auctoritate tum oratione sedavit. Sed eos oratores habitos esse aut omnino tum ullum eloquentiae praemium fuisse nihil sane mihi legisse videor: tantum modo coniectura ducor ad suspicandum.
57"Pleb tribunusuyken Galya ve Picenum topraklarının kişi başına dağıtılması hakkında kanun getiren ve konsülken Trasimenus'ta öldürülen Gaius Flaminius'un da halk önünde konuşmada etkili olduğu söylenir. O zamanlar Quintus Maximus Verrucosus da, İkinci Pön Savaşı'nda Lucius Veturius Philo ile birlikte konsül olan Quintus Metellus da hatip sayılırdı. Ama belagatli olduğuna dair bir kayıt kalmış, böyle anılmış ve öyle sayılmış ilk kişi Marcus Cornelius Cethegus'tur. Onun belagatinin tanığı, bence elverişli bir tanık olan Quintus Ennius'tur; hele onu bizzat dinlemiş olduğu ve onun ölümünden sonra yazdığı için dostluk uğruna yalan söylediğinden hiç şüphe edilemez."
dicitur etiam C. Flaminius, is qui tribunus plebis legem de agro Gallico et Piceno viritim dividundo tulerit, qui consul apud Trasumennum sit interfectus, ad populum valuisse dicendo. Q. etiam Maximus Verrucosus orator habitus est temporibus illis et Q. Metellus, is qui bello Punico secundo cum L. Veturio Philone consul fuit. quem vero exstet et de quo sit memoriae proditum eloquentem fuisse et ita esse habitum, primus est M. Cornelius Cethegus, cuius eloquentiae est auctor et idoneus quidem mea sententia Q. Ennius, praesertim cum et ipse eum audiverit et scribat de mortuo: ex quo nulla suspicio est amicitiae causa esse mentitum.
58"Onun yıllıklarının, sanırım dokuzuncu kitabında şöyle geçer:
Ekleniyor tatlı dilli hatip Cornelius Cethegus Marcus, Tuditanus'un meslektaşı, Marcus'un oğlu —
Hem hatip diyor hem de tatlı dillilik yakıştırıyor; bu meziyet bugün çoğunda pek görülmez — çünkü bazı hatipler artık konuşmuyor, havlıyor —, ama belagatin en büyük meziyeti budur kesinlikle —
O zamanki halkı tarafından, o zaman yaşayan ve ömür süren insanlarca, halkın seçme çiçeği diye anıldı —
Gerçekten yerinde;"
est igitur sic apud illum in nono ut opinor annali: additur orator Cornelius suaviloquenti ore Cethegus Marcus Tuditano conlega Marci filius— et oratorem appellat et suaviloquentiam tribuit, quae nunc quidem non tam est in plerisque (latrant enim iam quidam oratores, non loquuntur), sed est ea laus eloquentiae certe maxima— is dictust ollis popularibus olim, qui tum vivebant homines atque aevum agitabant, flos delibatus populi— probe vero;
59"çünkü insanın süsü zekâsı olduğu gibi, zekânın kendisinin ışığı da belagattir; o zamanki insanlar onunla üstün olan adama çok güzel bir şekilde halkın çiçeği demişlerdir —
ve İkna Tanrıçası'nın iliği.
Yunanlıların Peitho dediği ve hatibin gerçekleştirdiği şeye Ennius Suada demiştir; Eupolis'in Perikles'in dudaklarında oturduğunu yazdığı tanrıçanın iliğinin bizim bu hatibimiz olduğunu söylemiştir."
ut enim hominis decus ingenium, sic ingeni ipsius lumen est eloquentia, qua virum excellentem praeclare tum illi homines florem populi esse dixerunt— Suadaeque medulla. Πειθὼ quam vocant Graeci, cuius effector est orator, hanc Suadam appellavit Ennius [eius autem Cethegum medullam fuisse vult], ut, quam deam in Pericli labris scripsit Eupolis sessitavisse, huius hic medullam nostrum oratorem fuisse dixerit.
60"Bu Cethegus, İkinci Pön Savaşı'nda Publius Tuditanus'la birlikte konsül oldu; Marcus Cato da bu konsüller zamanında kuestordu, yani benim konsüllüğümden tam yüz kırk yıl önce. Bu bile yalnız Ennius'un tanıklığıyla bilinmeseydi, eskilik onu da, belki başka birçoklarını olduğu gibi, unutuluşa gömerdi. O çağın dilinin nasıl olduğu ise Naevius'un yazılarından anlaşılabilir. Çünkü eski kayıtlarda yazıldığına göre Naevius bu konsüller zamanında öldü; gerçi eskiliğin en titiz araştırıcısı olan bizim Varro bunda bir yanlışlık olduğunu düşünür ve Naevius'un ömrünü daha uzatır. Plautus ise, Publius Claudius ile Lucius Porcius konsülken, yani daha önce andığım konsüllerden yirmi yıl sonra, Cato sansörken öldü."
at hic Cethegus consul cum P. Tuditano fuit bello Punico secundo quaestorque his consulibus M. Cato modo plane annis cxl ante me consulem; et id ipsum nisi unius esset Enni testimonio cognitum, hunc vetustas, ut alios fortasse multos, oblivione obruisset. Illius autem aetatis qui sermo fuerit ex Naevianis scriptis intellegi potest. His enim consulibus, ut in veteribus commentariis scriptum est, Naevius est mortuus; quamquam Varro noster diligentissimus investigator antiquitatis putat in hoc erratum vitamque Naevi producit longius. Nam Plautus P. Claudio L. Porcio viginti annis post illos quos ante dixi consulibus mortuus est, Catone censore.
61"Bu Cethegus'u yaşça Cato izledi; ondan dokuz yıl sonra konsül oldu. Onu biz çok eski sayarız; Lucius Marcius ile Manius Manilius konsülken, benim konsüllüğümden tam seksen altı yıl önce öldü. Yazılarını öne sürmeye değer bulacağım ondan daha eski birini de bilmiyorum; meğer ki birinin hoşuna Appius Caecus'un Pyrrhos hakkındaki bu konuşması ve bazı cenaze övgüleri gitsin."
hunc igitur Cethegum consecutus est aetate Cato, qui annis ix post eum fuit consul. Eum nos ut perveterem habemus, qui L. Marcio M’. Manilio consulibus mortuus est, annis lxxxvi ipsis ante me consulem. Nec vero habeo quemquam antiquiorem, cuius quidem scripta proferenda putem, nisi quem Appi Caeci oratio haec ipsa de Pyrrho et non nullae mortuorum laudationes forte delectant.
62"Herkül hakkı için, bunlar elimizde duruyor: çünkü aileler onları adeta kendi süsleri ve anıtları olarak saklıyordu; hem aynı soydan biri öldüğünde kullanmak için, hem ailenin şanlı işlerini hatırlatmak için, hem de soyluluklarını parlatmak için. Gerçi bu övgüler yüzünden tarihimiz daha çok yanlışla doldu. Çünkü bunlarda olmamış birçok şey yazılıdır: sahte zaferler, fazladan konsüllükler, hatta sahte soy kütükleri ve plebe geçişler; daha aşağı mevkideki insanlar aynı adı taşıyan yabancı bir soyun içine sokuşturuluyordu. Sanki ben, kralların kovulmasından on yıl sonra Servius Sulpicius'la birlikte konsül olan patrici Manius Tullius'un soyundan geldiğimi söylesem."
et hercules eae quidem exstant: ipsae enim familiae sua quasi ornamenta ac monumenta servabant et ad usum, si quis eiusdem generis occidisset, et ad memoriam laudum domesticarum et ad inlustrandam nobilitatem suam. Quamquam his laudationibus historia rerum nostrarum est facta mendosior. Multa enim scripta sunt in eis quae facta non sunt: falsi triumphi, plures consulatus, genera etiam falsa et ad plebem transitiones, cum homines humiliores in alienum eiusdem nominis infunderentur genus; ut si ego me a M’. Tullio esse dicerem, qui patricius cum Servio Sulpicio consul anno x post exactos reges fuit.
63"Cato'nun söylevleri, Attikalı Lysias'ınkilerden neredeyse daha az değildir; sanırım Lysias'ın söylevleri pek çoktur. Lysias Attikalıdır, çünkü Atina'da doğmuş, orada ölmüş ve bütün vatandaşlık görevlerini orada yerine getirmiştir; gerçi Timaios onu adeta Licinius ve Mucius Kanunu'na dayanarak Syrakusai'ye geri ister. Bu iki hatibin arasında da belli bir benzerlik vardır. İkisi de keskin, zarif, nükteli ve kısadır; ama o Yunanlı, ün bakımından her yönden daha talihlidir."
Catonis autem orationes non minus multae fere sunt quam Attici Lysiae, cuius arbitror plurimas esse—est enim Atticus, quoniam certe Athenis est et natus et mortuus et functus omni civium munere, quamquam Timaeus eum quasi Licinia et Mucia lege repetit Syracusas—et quodam modo est non nulla in eis etiam inter ipsos similitudo. Acuti sunt, elegantes faceti breves; sed ille Graecus ab omni laude felicior.
64"Çünkü onun belli hayranları vardır; bunlar bedenin dolgunluğundan çok inceliğinin peşindedir ve sağlık yerinde oldukça zayıflığın kendisinden hoşlanırlar. Gerçi Lysias'ta sık sık öyle kaslar da vardır ki ondan daha güçlü bir şey olamaz; ama bütününe bakılınca kesinlikle daha sıskadır. Yine de onun da tam bu inceliğinden çok hoşlanan övücüleri vardır."
habet enim certos sui studiosos, qui non tam habitus corporis opimos quam gracilitates consectentur, quos, valetudo modo bona sit, tenuitas ipsa delectat—quamquam in Lysia sunt saepe etiam lacerti, sic uti fieri nihil possit valentius; verum est certe genere toto strigosior—, sed habet tamen suos laudatores, qui hac ipsa eius subtilitate admodum gaudeant.
65"Ama şimdiki hatiplerimizden hangisi Cato'yu okuyor? Ya da onu kim tanıyor? Oysa ne adam, ey iyi tanrılar! Vatandaşlığını, senatörlüğünü, komutanlığını bir yana bırakıyorum; burada hatibi arıyoruz. Övmekte ondan daha ağırbaşlı, yermekte daha acı, fikirlerde daha keskin, öğretmekte ve açıklamakta daha ince kim vardı? Şimdiye kadar bulup okuyabildiğim yüz elliden fazla söylevi hem kelimeler hem konular bakımından parlak şeylerle doludur. Bunlardan işaretlenmeye ve övülmeye değer olanları seçsinler: hatipliğin bütün meziyetleri onlarda bulunacaktır."
Catonem vero quis nostrorum oratorum, qui quidem nunc sunt, legit? aut quis novit omnino? At quem virum, di boni! mitto civem aut senatorem aut imperatorem; oratorem enim hoc loco quaerimus: quis illo gravior in laudando? acerbior in vituperando? in sententiis argutior? in docendo edisserendoque subtilior? Refertae sunt orationes amplius centum quinquaginta, quas quidem adhuc invenerim et legerim, et verbis et rebus inlustribus. Licet ex his eligant ea quae notatione et laude digna sint: omnes oratoriae virtutes in eis reperientur.
66"Ya onun Kökenler'i? Belagatin hangi çiçeği, hangi ışığı onda yoktur? Ama ona hayran olan yok; tıpkı yüzyıllar önce Syrakusaili Philistos'a ve Thukydides'in kendisine olmadığı gibi. Çünkü nasıl bunların kesik kesik, bazen de kısalıkları ve aşırı keskinlikleri yüzünden yeterince açık olmayan fikirlerini Theopompos konuşmasının yüksekliği ve görkemiyle gölgelediyse — Demosthenes'in de Lysias'a yaptığı gibi —, Cato'nun parlak yanlarının önünü de sonrakilerin bu adeta daha yükseğe yığılmış konuşması kesmiştir."
iam vero Origines eius quem florem aut quod lumen eloquentiae non habent? Amatores huic desunt, sicuti multis iam ante saeculis et Philisto Syracusio et ipsi Thucydidi. Nam ut horum concisis sententiis, interdum etiam non satis [autem] apertis cum brevitate tum nimio acumine, officit Theopompus elatione atque altitudine orationis suae (quod idem Lysiae Demosthenes) sic Catonis luminibus obstruxit haec posteriorum quasi exaggerata altius oratio.
67"Ama bizimkilerdeki bilgisizlik şudur: Yunanlılarda eskilikten ve Attika üslubu dedikleri o incelikten hoşlananlar, Cato'daki bu inceliği tanımıyorlar bile. Hypereides ve Lysias olmak istiyorlar. Takdir ediyorum."
sed ea in nostris inscitia est, quod hi ipsi, qui in Graecis antiquitate delectantur eaque subtilitate, quam Atticam appellant, hanc in Catone ne noverunt quidem. Hyperidae volunt esse et Lysiae. Laudo.
68"Ama neden Cato olmak istemiyorlar? Attika konuşma tarzından hoşlandıklarını söylüyorlar. Bu gerçekten akıllıca; keşke yalnız kemiklerini değil kanını da taklit etseler! Yine de istedikleri şey hoşa gider. — O hâlde Cato hiç tanınmazken Lysias ile Hypereides neden seviliyor? Onun dili daha eski, bazı kelimeleri daha kaba. Çünkü o zaman böyle konuşulurdu. Onun o zaman yapamadığını değiştir, ritim ekle; konuşma daha uyumlu olsun diye kelimeleri yerli yerine koy ve adeta birbirine geçir — ki bunu eski Yunanlılar bile pek yapmazdı —: artık kimseyi Cato'nun önüne koymazsın."
sed cur nolunt Catones? Attico genere dicendi se gaudere dicunt. Sapienter id quidem; atque utinam imitarentur, nec ossa solum sed etiam sanguinem! Gratum est tamen quod volunt.—Cur igitur Lysias et Hyperides amatur, cum penitus ignoretur Cato? Antiquior est huius sermo et quaedam horridiora verba. Ita enim tum loquebantur. Id muta, quod tum ille non potuit, et adde numeros et ut aptior sit oratio, ipsa verba compone et quasi coagmenta, quod ne Graeci quidem veteres factitaverunt: iam neminem antepones Catoni.
69"Yunanlılar, kelimelerin anlam değişmelerini — buna tropos derler — ve fikirlerin ve ifadenin biçimlerini — buna da skhema derler — kullanırlarsa konuşmanın süslendiğini düşünürler. Cato'nun her iki türde de ne kadar zengin ve ne kadar seçkin olduğu inanılmayacak kadardır. Bu hatibin henüz yeterince cilalanmadığını ve daha kusursuz bir şey aranması gerektiğini de bilmiyor değilim; çünkü bizim zamanımızın ölçüsüne göre o kadar eskidir ki okunmaya değer, ondan daha eski kimsenin yazısı kalmamıştır. Ama eskilik bütün sanatlarda, yalnız bu konuşma sanatında olduğundan daha büyük bir saygı görür."
ornari orationem Graeci putant, si verborum immutationibus utantur, quos appellant τρόπους, et sententiarum orationisque formis, quae vocant σχήματα: Non veri simile est quam sit in utroque genere et creber et distinctus Cato. nec vero ignoro nondum esse satis politum hunc oratorem et quaerendum esse aliquid perfectius; quippe cum ita sit ad nostrorum temporum rationem vetus, ut nullius scriptum exstet dignum quidem lectione quod sit antiquius. Sed maiore honore in omnibus artibus quam in hac una arte dicendi versatur antiquitas.
70"Çünkü bu küçük sanatlara dikkat edenlerden hangisi şunu bilmez? Kanakhos'un heykelleri gerçeği taklit edemeyecek kadar katıdır; Kalamis'inkiler de sert, ama Kanakhos'unkilerden daha yumuşaktır; Myron'unkiler henüz yeterince gerçeğe yaklaşmamıştır, ama artık güzel demekten çekinmeyeceğin eserlerdir; Polykleitos'unkiler daha da güzeldir ve bana kalırsa artık tamamen kusursuzdur. Resimde de durum benzerdir: Zeuksis'in, Polygnotos'un, Timanthes'in ve dört renkten fazlasını kullanmamış olanların biçimlerini ve çizgilerini överiz; ama Aetion'da, Nikomakhos'ta, Protogenes'te, Apelles'te artık her şey kusursuzdur."
quis enim eorum qui haec minora animadvertunt non intellegit Canachi signa rigidiora esse quam ut imitentur veritatem; Calamidis dura illa quidem, sed tamen molliora quam Canachi; nondum Myronis satis ad veritatem adducta, iam tamen quae non dubites pulchra dicere; pulchriora etiam Polycliti et iam plane perfecta, ut mihi quidem videri solent? Similis in pictura ratio est; in qua Zeuxim et Polygnotum et Timanthem et eorum, qui non sunt usi plus quam quattuor coloribus, formas et liniamenta laudamus; at in Aetione Nicomacho Protogene Apelle iam perfecta sunt omnia.
71"Belki öteki bütün alanlarda da aynısı olur: çünkü hiçbir şey hem bulunup hem de aynı anda kusursuzlaşmaz. Homeros'tan önce de şairler bulunduğundan şüphe etmemeli; bu, onda Phaiakların ve taliplerin şölenlerinde söylenen şarkılardan anlaşılabilir. Peki ya bizim eski dizelerimiz nerede?
Bir zamanlar Faunların ve kâhinlerin söylediği dizeler, Musaların kayalıklarını kimse aşmamışken, bundan önce söz sanatına kimse meraklı değilken —
der Ennius kendisi hakkında; böbürlenirken yalan da söylemiyor, çünkü durum gerçekten böyledir. Latince Odysseia adeta Daidalos'un bir eseri gibidir; Livius'un oyunları ise ikinci kez okunmaya pek değmez."
et nescio an reliquis in rebus omnibus idem eveniat: nihil est enim simul et inventum et perfectum; nec dubitari debet quin fuerint ante Homerum poetae, quod ex eis carminibus intellegi potest, quae apud illum et in Phaeacum et in procorum epulis canuntur. Quid, nostri veteres versus ubi sunt? quos olim Fauni vatesque canebant, cum neque Musarum scopulos nec doctis dictis studiosus quisquam erat ante hunc ait ipse de se nec mentitur in gloriando: sic enim sese res habet. Nam et Odyssia Latina est sic tamquam opus aliquod Daedali et Livianae fabulae non satis dignae quae iterum legantur.
72"Oysa bu Livius ilk oyununu, Caecus'un oğlu Gaius Claudius ile Marcus Tuditanus konsülken, Ennius'un doğumundan tam bir yıl önce, Roma'nın kuruluşundan beş yüz on dördüncü yılda sahneye koydu; bunu, izlediğim bu adam söylüyor. Çünkü yazarlar arasında yılların sayısı hakkında anlaşmazlık var. Accius ise Livius'un Quintus Maximus'un beşinci konsüllüğünde Tarentum'da esir alındığını yazmıştır; oysa Atticus'un yazdığına ve bizim eski kayıtlarda bulduğumuza göre bu, Livius'un oyununu sahneye koymasından otuz yıl sonradır;"
atqui hic Livius [qui] primus fabulam C. Claudio Caeci filio et M. Tuditano consulibus docuit anno ipso ante quam natus est Ennius, post Romam conditam autem quartodecimo et quingentensimo, ut hic ait, quem nos sequimur. Est enim inter scriptores de numero annorum controversia. Accius autem a Q. Maximo quintum consule captum Tarento scripsit Livium annis xxx post quam eum fabulam docuisse et Atticus scribit et nos in antiquis commentariis invenimus,
73"Accius'a göre Livius oyununu bundan on bir yıl sonra, Gaius Cornelius ile Quintus Minucius konsülken, Salinator'un Sena muharebesinde adadığı Gençlik Oyunları'nda sahneye koymuştu. Accius'un yanılgısı o kadar büyüktür ki bu konsüller zamanında Ennius kırk yaşındaydı; Livius onunla yaşıt olsaydı, ilk oyunu sahneye koyan kişi, bu konsüllerden önce birçok oyun sahneye koymuş olan Plautus'tan ve Naevius'tan epey küçük olurdu."
docuisse autem fabulam annis post xi C. Cornelio Q. Minucio consulibus ludis Iuventatis, quos Salinator Senensi proelio voverat. In quo tantus error Acci fuit, ut his consulibus xl annos natus Ennius fuerit: quoi si aequalis fuerit Livius, minor fuit aliquanto is, qui primus fabulam dedit, quam ei, qui multas docuerant ante hos consules, et Plautus et Naevius.
74"Bunlar bu sohbete pek uygun görünmüyorsa, Brutus, suçu Atticus'a yükle; ünlü adamların yaşlarını ve zamanlarını izleme hevesini bende o tutuşturdu." Brutus, "Ben de," dedi, "zamanları böyle işaretlemenden hoşlanıyorum ve bu titizliğin, giriştiğin işe, yani hatiplerin türlerini çağlara göre ayırmaya uygun düştüğünü düşünüyorum."
haec si minus apta videntur huic sermoni, Brute, Attico adsigna, qui me inflammavit studio inlustrium hominum aetates et tempora persequendi. Ego vero, inquit Brutus, et delector ista quasi notatione temporum et ad id quod instituisti, oratorum genera distinguere aetatibus, istam diligentiam esse accommodatam puto.
75"Doğru anlıyorsun, Brutus," dedim. "Keşke Cato'nun Kökenler'de, kendi çağından yüzyıllar önce şölenlerde konukların tek tek ünlü adamların övgüsünü söylediğini yazdığı o şarkılar elimizde olsaydı! Yine de Ennius'un kâhinler ve Faunlar arasında saydığı o şairin Pön Savaşı, adeta Myron'un bir eseri gibi insana zevk veriyor."
recte, inquam, Brute, intellegis. Atque utinam exstarent illa carmina, quae multis saeculis ante suam aetatem in epulis esse cantitata a singulis convivis de clarorum virorum laudibus in Originibus scriptum reliquit Cato! Tamen illius, quem in vatibus et Faunis adnumerat Ennius, bellum Punicum quasi Myronis opus delectat.
76"Ennius elbette daha kusursuz olsun, ki öyledir kesinlikle; ama eğer söylediği gibi onu küçümseseydi, bütün savaşları anlatırken o ilk ve en çetin Pön Savaşı'nı atlamazdı. Ama bunu neden yaptığını kendisi söylüyor: 'Başkaları bu konuyu dizelerle yazdı,' diyor. Evet, gerçekten parlak yazdılar, senden daha az cilalı olsa da. Senin de başka türlü düşünmemen gerekir, çünkü Naevius'tan ya, kabul edersen, birçok şey aldın, ya da, inkâr edersen, çaldın."
sit Ennius sane, ut est certe, perfectior; qui si illum, ut simulat, contemneret, non omnia bella persequens primum illud Punicum acerrimum bellum reliquisset. Sed ipse dicit cur id faciat. Scripsere, inquit, alii rem vorsibus—et luculente quidem scripserunt, etiam si minus quam tu polite. Nec vero tibi aliter videri debet, qui a Naevio vel sumpsisti multa, si fateris, vel, si negas, surripuisti.
77"Bu Cato'dan yaşça büyük olanlar Gaius Flaminius, Gaius Varro, Quintus Maximus, Quintus Metellus, Publius Lentulus ve büyük Africanus'la birlikte konsül olan Publius Crassus'tur. Scipio'nun kendisinin de dili tutuk biri olmadığını duyduk. Paullus'un oğlu olan bu küçük Scipio'yu evlat edinen oğlu ise, bedence sağlıklı olsaydı, en usta konuşmacılardan biri sayılırdı; bunu hem küçük söylevleri hem de son derece tatlı bir dille Yunanca yazdığı bir tarih gösterir."
cum hoc Catone grandiores natu fuerunt C. Flaminius C. Varro Q. Maximus Q. Metellus P. Lentulus P. Crassus, qui cum superiore Africano consul fuit. Ipsum Scipionem accepimus non infantem fuisse. Filius quidem eius, is qui hunc minorem Scipionem a Paullo adoptavit, si corpore valuisset, in primis habitus esset disertus; indicant cum oratiunculae tum historia quaedam Graeca scripta dulcissime.
78"Aynı gruptan Sextus Aelius da vardı; medenî hukukta herkesten daha bilgiliydi, ama konuşmaya da hazırdı. Daha gençlerden ise Gaius Sulpicius Gallus vardı; soylular arasında Yunan edebiyatıyla en çok o uğraşmıştı. Hem hatipler arasında sayılırdı hem de başka bakımlardan donanımlı ve zarif biriydi. Çünkü artık daha yağlı ve daha parlak bir konuşma alışkanlığı vardı. Nitekim Gallus praetorken Apollon Oyunları'nı düzenlediği sırada Ennius Thyestes oyununu sahneye koymuştu; Quintus Marcius ile Gnaeus Servilius konsülken de öldü."
numeroque eodem fuit Sex. Aelius, iuris quidem civilis omnium peritissumus, sed etiam ad dicendum paratus. De minoribus autem C. Sulpicius Gallus, qui maxime omnium nobillum Graecis litteris studuit; isque et oratorum in numero est habitus et fuit reliquis rebus ornatus atque elegans. Iam enim erat unctior quaedam splendidiorque consuetudo loquendi. Nam hoc praetore ludos Apollini faciente cum Thyesten fabulam docuisset, Q. Marcio Cn. Servilio consulibus mortem obiit Ennius.
79"Aynı zamanlarda Publius oğlu Tiberius Gracchus da vardı; iki kez konsül, bir kez sansör oldu; Rodoslular arasında onun Yunanca bir söylevi bulunur. Hem ağırbaşlı hem de belagatli bir vatandaş olduğu bilinir. Kutsal nesneleri teslim almış olan adamın oğlu, Corculum, yani 'Akıllıcık' denen ve yine iki kez konsül ve sansör olan Publius Scipio Nasica'nın da belagatli sayıldığını söylerler; Gaius Figulus'la konsül olan Lucius Lentulus için de aynı şey söylenir. Babasının izinden giderek edebiyat uğraşına kendini adamış olan Marcus oğlu Quintus Nobilior — üçlü kurul üyesi olarak bir koloni kurduğunda, babasıyla Aitolia'da birlikte askerlik yapmış olan Quintus Ennius'a vatandaşlık vermişti — ile bu Quintus Fulvius'un meslektaşı Titus Annius Luscus'un da konuşmada beceriksiz olmadıkları söylenir;"
Erat isdem temporibus Ti. Gracchus P. F., qui bis consul et censor fuit, cuius est oratio Graeca apud Rhodios; quem civem cum gravem tum etiam eloquentem constat fuisse. P. etiam Scipionem Nasicam, qui est Corculum appellatus, qui item bis consul et censor fuit, habitum eloquentem aiunt, illius qui sacra acceperit filium; dicunt etiam L. Lentulum, qui cum C. Figulo consul fuit. Q. Nobiliorem M. F. iam patrio instituto deditum studio litterarum—qui etiam Q. Ennium, qui cum patre eius in Aetolia militaverat, civitate donavit, cum triumvir coloniam deduxisset— et T. Annium Luscum huius Q. Fulvi conlegam non indisertum dicunt fuisse;
80"Africanus'un babası Lucius Paullus da önde gelen bir vatandaşın rolünü konuşmasıyla kolayca taşıyordu. Hatta Cato henüz yaşarken — seksen beş yaşında hayattan ayrıldı; o yıl halkın önünde Servius Galba'ya karşı bütün gücüyle konuşmuş ve bu söylevi yazılı olarak da bırakmıştı —"
atque etiam L. Paullus Africani pater personam principis civis facile dicendo tuebatur. Et vero etiam tum Catone vivo, qui annos quinque et octoginta natus excessit e vita, cum quidem eo ipso anno contra Ser. Galbam ad populum summa contentione dixisset, quam etiam orationem scriptam reliquit—
81"evet, Cato yaşarken ondan genç birçok hatip aynı zamanda parladı. Yunanca tarih yazan ve Lucius Lucullus'la birlikte konsül olan Aulus Albinus hem edebiyat bilgisi olan hem de usta bir konuşmacıydı; onunla birlikte Servius Fulvius da, yine onunla Servius Fabius Pictor da bir yer tuttu; Pictor hukuku, edebiyatı ve eski zamanları iyi bilirdi. Quintus Fabius Labeo da aşağı yukarı aynı meziyetlerle donanmıştı. Dört oğlu da konsül olan Quintus Metellus ise en belagatli kişilerden sayıldı; Africanus'un suçladığı Lucius Cotta'yı o savundu. Başka söylevleri de vardır; Tiberius Gracchus'a karşı yaptığı konuşma da Gaius Fannius'un yıllıklarında yer alır."
sed vivo Catone minores natu multi uno tempore oratores floruerunt. Nam et A. Albinus, is qui Graece scripsit historiam, qui consul cum L. Lucullo fuit, et litteratus et disertus fuit; et tenuit cum hoc locum quendam etiam Ser. Fulvius et una Ser. Fabius Pictor et iuris et litterarum et antiquitatis bene peritus; Quintusque Fabius Labeo fuit ornatus isdem fere laudibus. Nam Q. Metellus, is cuius quattuor filii consulares fuerunt, in primis est habitus eloquens, qui pro L. Cotta dixit accusante Africano; cuius et aliae sunt orationes et contra Ti. Gracchum exposita est in C. Fanni annalibus.
82"Lucius Cotta'nın kendisi ise kurnaz bir eski kurt sayılırdı; — ama söylevleri elimizde bulunan Gaius Laelius ile Publius Africanus en belagatli kişilerdendi; hatiplerin yetenekleri hakkında bu söylevlerden hüküm verilebilir. Ama bunlar arasında, onlardan yaşça biraz önce gelen Servius Galba tartışmasız belagatte üstündü. Kuşkusuz, hatiplere özgü ve adeta meşru sayılan şu işleri Latinler arasında ilk o kullandı: süslemek için konudan ayrılmak, ruhları hoşnut etmek, onları sarsmak, konuyu büyütmek, acındırmalara ve ortak yerlere başvurmak. Ama nedense, belagatte üstün olduğu bilinen bu adamın söylevleri Laelius'unkilerden, Scipio'nunkilerden, hatta Cato'nunkilerden bile daha cılızdır ve eskilik kokar; bu yüzden kurumuşlardır, neredeyse görünmez olmuşlardır."
tum ipse L. Cotta est veterator habitus;—sed C. Laelius et P. Africanus in primis eloquentes, quorum exstant orationes, ex quibus existimari de ingeniis oratorum potest. Sed inter hos aetate paulum his antecedens sine controversia Ser. Galba eloquentia praestitit; et nimirum is princeps ex Latinis illa oratorum propria et quasi legitima opera tractavit, ut egrederetur a proposito ornandi causa, ut delectaret animos, ut permoveret, ut augeret rem, ut miserationibus, ut communibus locis uteretur. Sed nescio quo modo huius, quem constat eloquentia praestitisse, exiliores orationes sunt et redolentes magis antiquitatem quam aut Laeli aut Scipionis aut etiam ipsius Catonis, itaque exaruerunt, vix iam ut appareant.
83"Laelius'un ve Scipio'nun yetenekleri hakkında ikisine de pek çok değer biçen bir ün varsa da, konuşma ustalığı ünü Laelius'ta daha parlaktır. Ama Laelius'un dinî kurullar hakkındaki söylevi, Scipio'nun dilediğin herhangi bir söylevinden daha iyi değildir; bu, Laelius'un o söylevinden daha tatlı bir şey olmadığı ya da din hakkında ondan daha yüce bir şey söylenemeyeceği için değil; ama o, Scipio'dan çok daha eski ve kaba üsluplu olduğu için. Konuşmada zevkler çeşitli olduğuna göre, bana kalırsa Laelius eskilikten daha çok hoşlanıyor ve biraz daha eskimiş kelimeleri de seve seve kullanıyordu."
de ipsius Laeli et Scipionis ingenio quamquam ea est fama, ut plurimum tribuatur ambobus, dicendi tamen laus est in Laelio inlustrior. At oratio Laeli de collegiis non melior quam de multis quam voles Scipionis; non quo illa Laeli quicquam sit dulcius aut quo de religione dici possit augustius, sed multo tamen vetustior et horridior ille quam Scipio; et, cum sint in dicendo variae voluntates, delectari mihi magis antiquitate videtur et libenter verbis etiam uti paulo magis priscis Laelius.
84"Ama insanların âdetidir, aynı kişinin birçok alanda üstün olmasını istemezler. Savaş şanında kimse Africanus'a erişemezse de — gerçi Laelius'un da tam bu alanda Viriathus Savaşı'nda seçkin olduğunu biliyoruz —, yetenek, edebiyat, belagat, en sonunda da bilgelik bakımından, ikisine de birinci sırayı verseler bile, öncelik payını seve seve Laelius'a tanırlar. Bana öyle geliyor ki bu yalnız başkalarının hükmüyle değil, onların kendi aralarındaki uzlaşmayla da böyle verilmişti."
sed est mos hominum, ut nolint eundem pluribus rebus excellere. Nam ut ex bellica laude aspirare ad Africanum nemo potest, in qua ipsa egregium Viriathi bello reperimus fuisse Laelium: sic ingeni litterarum eloquentiae sapientiae denique etsi utrique primas, priores tamen libenter deferunt Laelio. Nec mihi ceterorum iudicio solum videtur, sed etiam ipsorum inter ipsos concessu ita tributum fuisse.
85"O zaman genel bir âdet vardı: öteki bakımlardan daha iyi olduğu gibi bu konuda da daha insancıl bir âdetti bu; herkese hakkını vermekte cömert davranılırdı. İzmir'de Publius Rutilius Rufus'tan duyduğumu hatırlıyorum: o daha pek gençken, sanırım konsül olan Publius Scipio ile Decimus Brutus'un senato kararıyla korkunç ve büyük bir olayı soruşturdukları olmuş. Sila ormanında bir katliam yapılmış, tanınmış insanlar öldürülmüş ve suç, Publius Cornelius ile Lucius Mummius sansörken zift ocaklarını kiralamış olan şirketin kölelerine ve kısmen de azatlılarına yüklenmiş; senato da bu olayı konsüllerin soruşturup karara bağlamasını kararlaştırmış."
erat omnino tum mos, ut in reliquis rebus melior, sic in hoc ipso humanior, ut faciles essent in suum cuique tribuendo. Memoria teneo Smyrnae me ex P. Rutilio Rufo audivisse, cum diceret adulescentulo se accidisse, ut ex senatus consulto P. Scipio et D. Brutus, ut opinor, consules de re atroci magnaque quaererent. Nam cum in silva Sila facta caedes esset notique homines interfecti insimulareturque familia, partim etiam liberi societatis eius, quae picarias de P. Cornelio L. Mummio censoribus redemisset, decrevisse senatum, ut de ea re cognoscerent et statuerent consules.
86"Laelius vergi kiracılarının davasını, her zaman yaptığı gibi özenle ve zarafetle savunmuş. Konsüller davayı dinledikten sonra, danışmanlarının görüşüyle,
'Ek soruşturma'
kararı vermişler; birkaç gün sonra Laelius çok daha titiz ve daha iyi bir konuşma yapmış, konsüller davayı yine aynı biçimde ertelemiş. Ortaklar Laelius'u evine kadar uğurlayıp teşekkür ettikleri ve yorulmamasını rica ettikleri zaman, Laelius şöyle demiş: yaptığını onlara saygısından ötürü hevesle ve özenle yapmıştı, ama o davanın Servius Galba tarafından daha ağır ve daha şiddetli savunulabileceği kanısındaydı, çünkü Galba konuşmada daha sert ve daha keskindi. Bunun üzerine kiracılar, Gaius Laelius'un otoritesine uyarak davayı Galba'ya götürmüşler;"
causam pro publicanis accurate, ut semper solitus esset, eleganterque dixisse Laelium. Cum consules re audita amplius de consili sententia pronuntiavissent, paucis interpositis diebus iterum Laelium multo diligentius meliusque dixisse iterumque eodem modo a consulibus rem esse prolatam. Tum Laelium, cum eum socii domum reduxissent egissentque gratias et ne defatigaretur oravissent, locutum esse ita: se quae fecisset honoris eorum causa studiose accurateque fecisse, sed se arbitrari causam illam a Ser. Galba, quod is in dicendo atrocior acriorque esset, gravius et vehementius posse defendi. Itaque auctoritate C. Laeli publicanos causam detulisse ad Galbam;
87"Galba da böyle bir adamın yerine geçmesi gerektiği için davayı çekinerek ve tereddütle kabul etmiş. Arada, adeta bir duruşma ertelemesi gibi, yalnız bir gün varmış; Galba o günün tamamını davayı incelemeye ve hazırlamaya ayırmış. Duruşma günü gelince Rutilius'un kendisi, ortakların ricası üzerine Galba'ya hatırlatmak ve onu konuşma vaktine getirmek için sabah erkenden evine gitmiş; Galba ise konsüllerin foruma indiği haberi gelene kadar herkesi dışarıda bırakarak, kemerli bir odada, okuma yazma bilen kölelerle birlikte hazırlanmış; onlara aynı anda her birine başka bir şey yazdırırmış. Bu arada vaktin geldiği haber verilince, evin girişine öyle bir yüz rengiyle ve öyle bakışlarla çıkmış ki davayı hazırlamış değil, savunmuş sanırdın."
illum autem, quod ei viro succedendum esset, verecunde et dubitanter recepisse. Vnum quasi comperendinatus medium diem fuisse, quem totum Galbam in consideranda causa componendaque posuisse; et cum cognitionis dies esset et ipse Rutilius rogatu sociorum domum ad Galbam mane venisset, ut eum admoneret et ad dicendi tempus adduceret, usque illum, quoad ei nuntiatum esset consules descendisse, omnibus exclusis commentatum in quadam testudine cum servis litteratis fuisse, quorum alii aliud dictare eodem tempore solitus esset. Interim cum esset ei nuntiatum tempus esse, exisse in aedis eo colore et eis oculis, ut egisse causam, non commentatum putares.
88"Rutilius bir şey daha ekliyordu ve bunun konuyla ilgili olduğunu düşünüyordu: o kâtipler Galba'yla birlikte fena hırpalanmış olarak dışarı çıkmışlar; bundan da Galba'nın yalnız konuşurken değil, hazırlanırken de şiddetli ve ateşli olduğunu anlatmak istiyordu. Uzatmayalım: büyük bir beklenti içinde, pek çok dinleyicinin önünde, Laelius'un kendisinin karşısında, Galba bu davayı öyle bir güçle ve öyle bir ağırlıkla savunmuş ki konuşmasının neredeyse hiçbir bölümü alkışsız geçmemiş. Böylece çok sayıda yakınma ve acındırma kullanılarak, herkesin onayıyla, ortaklar o gün soruşturmadan aklanmışlar."
addebat etiam idque ad rem pertinere putabat, scriptores illos male mulcatos exisse cum Galba; ex quo significabat illum non in agendo solum, sed etiam in meditando vehementem atque incensum fuisse. Quid multa? magna exspectatione, plurimis audientibus, coram ipso Laelio sic illam causam tanta vi tantaque gravitate dixisse Galbam ut nulla fere pars orationis silentio praeteriretur. Itaque multis querelis multaque miseratione adhibita socios omnibus approbantibus illa die quaestione liberatos esse.
89"Rutilius'un bu anlatısından şu tahmin edilebilir: hatipte iki en yüksek meziyet olduğuna göre — biri, öğretmek için ince tartışmak; öteki, dinleyenlerin ruhlarını sarsmak için ağırbaşlı konuşmak — ve yargıcı ateşleyen, ona öğretenden çok daha fazla başarı kazandığına göre, Laelius'ta zarafet, Galba'da güç vardı. Bu güç en çok şu zaman anlaşıldı: Galba praetorken, sanıldığına göre verilmiş güvenceye aykırı olarak Lusitanyalılar öldürülmüştü; pleb tribunusu Lucius Libo halkı kışkırtıp Galba aleyhine kişiye özel kanuna benzer bir teklif getirince, daha önce de söylediğim gibi, Marcus Cato çok ilerlemiş yaşında kanunu destekleyerek Galba'ya karşı uzun bir konuşma yaptı; bu söylevini ölümünden birkaç gün mü yoksa birkaç ay mı önce Kökenler'ine koydu."
ex hac Rutili narratione suspicari licet, cum duae summae sint in oratore laudes, una subtiliter disputandi ad docendum, altera graviter agendi ad animos audientium permovendos, multoque plus proficiat is qui inflammet iudicem quam ille qui doceat, elegantiam in Laelio, vim in Galba fuisse. Quae quidem vis tum maxime cognita est, cum Lusitanis a Ser. Galba praetore contra interpositam, ut existimabatur, fidem interfectis L. Libone tribuno plebis populum incitante et rogationem in Galbam privilegi similem ferente, summa senectute, ut ante dixi, M. Cato legem suadens in Galbam multa dixit; quam orationem in Origines suas rettulit, paucis ante quam mortuus est [an] diebus an mensibus.
90"O zaman Galba kendisi için hiçbir şeyden kaçınmadı; Roma halkının merhametine sığınarak ağlaya ağlaya hem kendi çocuklarını hem de Gaius Gallus'un oğlunu halka emanet etti; bu çocuğun öksüzlüğü ve gözyaşları, çok ünlü babasının hatırası daha taze olduğu için şaşılacak ölçüde acındırıcıydı. Böylece Galba, çocuklar yüzünden halkın acıması uyandığı için kendini o zaman ateşten kurtardı; bunu da yine Cato yazılı olarak bıraktı. Libo'nun kendisinin de, söylevlerinden anlaşılabildiği gibi, dili tutuk biri olmadığını görüyorum."
tum igitur nihil recusans Galba pro sese et populi Romani fidem implorans cum suos pueros tum C. Galli etiam filium flens commendabat, cuius orbitas et fletus mire miserabilis fuit propter recentem memoriam clarissimi patris; isque se tum eripuit flamma, propter pueros misericordia populi commota, sicut idem scriptum reliquit Cato. Atque etiam ipsum Libonem non infantem video fuisse, ut ex orationibus eius intellegi potest.
91Bunları söyleyip biraz soluklanınca Brutus, "Peki," dedi, "hatip olarak Galba'da bu kadar büyük bir meziyet vardıysa, neden söylevlerinde hiç görünmüyor? Hiçbir şey yazmamış olanlarda buna şaşamam." "Yazmamanın sebebiyle, konuştukları kadar iyi yazmamanın sebebi aynı değildir, Brutus," dedim. "Çünkü bazı hatiplerin, forumdaki emeğe bir de evdeki emek eklenmesin diye tembellikten hiçbir şey yazmadığını görüyoruz — söylevlerin çoğu, yapılsın diye değil, yapıldıktan sonra yazılır —; bazıları daha iyi olmak için uğraşmaz —"
cum haec dixissem et paulum interquievissem: Quid igitur, inquit, est causae, Brutus, si tanta virtus in oratore Galba fuit, cur ea nulla in orationibus eius appareat? quod mirari non possum in eis qui nihil omnino scripti reliquerunt. Nec enim est eadem, inquam, Brute, causa non scribendi et non tam bene scribendi quam dixerint. Nam videmus alios oratores inertia nihil scripsisse, ne domesticus etiam labor accederet ad forensem—pleraeque enim scribuntur orationes habitae iam, non ut habeantur—; alios non laborare, ut meliores fiant—
92"çünkü konuşmaya hiçbir şey yazmak kadar katkı sağlamaz —; yeteneklerinin hatırasının gelecek kuşaklara kalmasını da istemezler; konuşma şöhretlerini yeterince kazandıklarını düşünürler ve yazıları değerlendirenlerin hükmüne düşmezse bu şöhretin daha büyük görüneceğini sanırlar; bazıları da konuşmayı yazmaktan daha iyi becerdiklerini düşündükleri için yazmaz. Bu, çok yetenekli ama yeterince eğitim görmemiş insanların çoğunun başına gelir; Galba'nın başına da gelmişti."
nulla enim res tantum ad dicendum proficit quantum scriptio—: memoriam autem in posterum ingeni sui non desiderant, cum se putant satis magnam adeptos esse dicendi gloriam eamque etiam maiorem visum iri, si in existimantium arbitrium sua scripta non venerint; alios, quod melius putent dicere se posse quam scribere, quod peringeniosis hominibus neque satis doctis plerumque contingit, ut ipsi Galbae.
93"Belki onu konuşurken yalnız zekâsının değil ruhunun gücü ve tabiatından gelen bir acı tutuşturuyor, konuşmasını coşkulu, ağır ve şiddetli kılıyordu; sonra boş vaktinde kalemi eline aldığında, ruhun bütün hareketleri rüzgâr diner gibi onu terk edince konuşması da gevşiyordu. Daha cilalı bir konuşma türünün peşinde olanların başına bu gelmez, çünkü basiret hatibi hiçbir zaman terk etmez; onu kullanan hatip aynı biçimde hem konuşabilir hem yazabilir. Ruhun ateşi ise her zaman yanında değildir; o dinince hatibin bütün o gücü ve adeta alevi de söner."
quem fortasse vis non ingeni solum sed etiam animi et naturalis quidam dolor dicentem incendebat efficiebatque ut et incitata et gravis et vehemens esset oratio; dein cum otiosus stilum prenderat motusque omnis animi tamquam ventus hominem defecerat, flaccescebat oratio. Quod eis qui limatius dicendi consectantur genus accidere non solet, propterea quod prudentia numquam deficit oratorem, qua ille utens eodem modo possit et dicere et scribere; ardor animi non semper adest, isque cum consedit, omnis illa vis et quasi flamma oratoris exstinguitur.
94"İşte bu yüzden Laelius'un zihni yazılarında bile soluk alıyor görünür, Galba'nın gücü ise ölmüştür."
"Orta hallı hatipler arasında Lucius ve Spurius Mummius kardeşler de vardı; ikisinin de söylevleri elimizdedir. Lucius sade ve eski usuldü; Spurius ise ondan hiç de süslü değildi, ama daha sıkıydı, çünkü Stoacıların terbiyesiyle yetişmişti. Spurius Albinus'un birçok söylevi vardır. Lucius ve Gaius Aurelius Orestes'lerin söylevleri de vardır; bunların da hatipler arasında belli bir yeri olduğunu görüyorum."
hanc igitur ob causam videtur Laeli mens spirare etiam in scriptis, Galbae autem vis occidisse. Fuerunt etiam in oratorum numero mediocrium L. et Sp. Mummii fratres, quorum exstant amborum orationes; simplex quidem Lucius et antiquus, Spurius autem nihilo ille quidem ornatior, sed tamen astrictior; fuit enim doctus ex disciplina Stoicorum. Multae sunt Sp. Albini orationes. Sunt etiam L. et C. Aureliorum Orestarum, quos aliquo video in numero oratorum fuisse.
95"Publius Popillius da hem seçkin bir vatandaş hem de beceriksiz olmayan bir konuşmacıydı; oğlu Gaius ise ustaydı. Gaius Tuditanus da bütün hayatında ve yaşayışında incelmiş, cilalanmış biriydi; konuşma tarzı da zarif sayılırdı. Aynı türden sayılan biri de, haksızlığa uğradığı hâlde sabrıyla Tiberius Gracchus'u yıkan, en iyi davalarda en kararlı vatandaş olan Marcus Octavius'tur. Porcina denen Marcus Aemilius Lepidus ise aşağı yukarı Galba'yla aynı zamanlarda, ama ondan biraz genç olarak, en büyük hatip sayıldı; söylevlerinden görüldüğü gibi gerçekten iyi bir yazardı da."
P. etiam Popilius cum civis egregius tum non indisertus fuit; Gaius vero filius eius disertus, Gaiusque Tuditanus cum omni vita atque victu excultus atque expolitus, tum eius elegans est habitum etiam orationis genus. Eodemque in genere est habitus is qui iniuria accepta fregit Ti. Gracchum patientia, civis in rebus optimis constantissimus M. Octavius. At vero M. Aemilius Lepidus, qui est Porcina dictus, isdem temporibus fere quibus Galba, sed paulo minor natu et summus orator est habitus et fuit, ut apparet ex orationibus, scriptor sane bonus.
96"Bana öyle geliyor ki Yunanlıların o akıcılığı, kelimelerin dönemli cümle içinde bağlanması ve deyim yerindeyse artık sanatkârane bir kalem, bir Latin hatipte ilk kez onda görüldü. İki çok yetenekli ve neredeyse yaşıt genç, Gaius Carbo ile Tiberius Gracchus, onu hevesle dinlemeyi âdet edinmişlerdi; yaşlılar hakkında birkaç şey söyledikten sonra onlardan söz etmenin yeri gelecek. Çünkü o zamanlar Quintus Pompeius da küçümsenecek bir hatip değildi; ataların hiçbir tavsiyesi olmadan, kendi kendine tanınmış bir adam olarak en yüksek makamlara erişti."
hoc in oratore Latino primum mihi videtur et levitas apparuisse illa Graecorum et verborum comprensio et iam artifex, ut ita dicam, stilus. Hunc studiose duo adulescentes ingeniosissimi et prope aequales C. Carbo et Ti. Gracchus audire soliti sunt; de quibus iam dicendi locus erit cum de senioribus pauca dixero. Q. enim Pompeius non contemptus orator temporibus illis fuit, qui summos honores homo per se cognitus sine ulla commendatione maiorum est adeptus.
97"O zaman Lucius Cassius da belagatiyle değil, ama yine de konuşmasıyla çok etkiliydi; başkaları gibi cömertliğiyle değil, tam tersine sertliği ve katılığıyla halkın gönlünü kazanmış bir adamdı. Onun gizli oy kanununa, konsül Marcus Lepidus'un desteğiyle, pleb tribunusu Marcus Antius Briso uzun süre direndi; Briso'nun Publius Africanus'un otoritesiyle görüşünden caydırıldığı sanıldığı için bu iş Africanus'a kınama olarak döndü. O zaman iki Caepio da himayelerindekilere öğütleri ve dilleriyle çok, ama otoriteleri ve nüfuzlarıyla daha da çok yardım ediyordu. Sextus Pompeius'un yazıları da pek cılız değildir, gerçi eskilerinkine benzerler, ve basiret doludurlar. Publius Crassus'un"
tum L. Cassius multum potuit non eloquentia, sed dicendo tamen; homo non liberalitate, ut alii, sed ipsa tristitia et severitate popularis, cuius quidem legi tabellariae M. Antius Briso tribunus plebis diu restitit, M. Lepido consule adiuvante; eaque res P. Africano vituperationi fuit, quod eius auctoritate de sententia deductus Briso putabatur. Tum duo Caepiones multum clientes consilio et lingua, plus auctoritate tamen et gratia sublevabant. Sex. Pompei sunt scripta nec nimis extenuata, quamquam veterum est similis, et plena prudentiae. P. Crassum
98"aşağı yukarı aynı zamanlarda çok beğenilen bir hatip olduğunu duyduk; hem yeteneği hem çalışkanlığı güçlüydü, bir de ailesinden gelen bir eğitimi vardı. Çünkü kızını oğlu Gaius'la evlendirdiği o en büyük hatip Servius Galba'yla akrabalık bağı kurmuştu; Publius Mucius'un oğlu olduğu ve kardeşi Publius Scaevola olduğu için medenî hukuku da evde öğrenmişti. Onda son derece büyük bir çalışkanlık ve çok büyük bir nüfuz olduğu bilinir; çünkü hem en çok ona danışılırdı hem de en çok o konuşurdu."
valde probatum oratorem isdem fere temporibus accepimus, qui et ingenio valuit et studio et habuit quasdam etiam domesticas disciplinas. Nam et cum summo illo oratore, Ser. Galba, cuius Gaio filio filiam suam conlocaverat, adfinitate sese devinxerat et cum esset P. Muci filius fratremque haberet P. Scaevolam, domi ius civile cognoverat. In eo industriam constat summam fuisse maximamque gratiam, cum et consuleretur plurimum et diceret.
99"Bunların kuşağına iki Gaius Fannius da eklenir, biri Gaius'un, öteki Marcus'un oğlu. Bunlardan Gaius oğlu olan, Domitius'la birlikte konsül oldu ve Gaius Gracchus'a karşı müttefikler ve Latin hakkı hakkında gerçekten hem iyi hem de soylu bir söylev bıraktı." O zaman Atticus, "Nasıl yani?" dedi. "O söylev gerçekten Fannius'un mu? Biz çocukken bu konuda farklı kanaatler vardı. Kimileri onu bilgin bir adam olan, Lucilius'un çok bilgili olduğunu ima ettiği o Gaius Persius'un yazdığını söylerdi; kimileri de birçok soylunun bu söyleve her birinin elinden geldiği kadar katkıda bulunduğunu."
horum aetatibus adiuncti duo C. Fannii C. et M. filii fuerunt; quorum Gai filius, qui consul cum Domitio fuit, unam orationem de sociis et nomine Latino contra C. Gracchum reliquit sane et bonam et nobilem. Tum Atticus: Quid ergo? estne ista Fanni? nam varia opinio pueris nobis erat. Alii a C. Persio litterato homine scriptam esse aiebant, illo quem significat valde doctum esse Lucilius; alii multos nobilis, quod quisque potuisset, in illam orationem contulisse.
100Ben de, "Bunları büyüklerimden duydum elbette," dedim, "ama hiçbir zaman inanmaya ikna olmadım. Bence bu şüphenin sebebi şuydu: Fannius orta hallı hatipler arasında sayılırdı, söylev ise o zamanın bütün söylevleri arasında belki en iyisiydi. Ama ne birçok kişinin elinden çıkıp birbirine karışmış gibi görünecek türdendir — bütün söylevde tek bir ton, aynı kalem vardır —, ne de Fannius ona Marathonlu Menelaos ve ötekiler hakkında sitem ettiğinde, Gracchus Persius konusunda susardı; hele Fannius hiçbir zaman dili tutuk biri sayılmamışken. Çünkü davalar da savundu; Publius Africanus'un isteği ve otoritesiyle yürüttüğü tribunusluğu da göze çarpmayan bir şey olmadı. Öteki Gaius Fannius, Marcus'un oğlu ve Gaius Laelius'un damadı ise hem huyca hem konuşma tarzıyla daha sertti."
tum ego: Audivi equidem ista, inquam, de maioribus natu, sed numquam sum adductus ut crederem; eamque suspicionem propter hanc causam credo fuisse, quod Fannius in mediocribus oratoribus habitus esset, oratio autem vel optima esset illo quidem tempore orationum omnium. Sed nec eiusmodi est ut a pluribus confusa videatur—unus enim sonus est totius orationis et idem stilus—, nec de Persio reticuisset Gracchus, cum ei Fannius de Menelao Maratheno et de ceteris obiecisset; praesertim cum Fannius numquam sit habitus elinguis. Nam et causas defensitavit et tribunatus eius arbitrio et auctoritate P. Africani gestus non obscurus fuit. Alter autem C. Fannius M. filius, C. Laeli gener, et moribus et ipso genere dicendi durior.
101"Kayınpederinin yönlendirmesiyle — gerçi augurlar kuruluna kendisini önermediği için onu pek sevmezdi, hele Laelius kendisinden genç olan damadı Quintus Scaevola'yı ona tercih etmişti; Laelius da özür dilerken bu yeri küçük damadına değil, büyük kızına verdiğini söylemişti —, işte Laelius'un yönlendirmesiyle Panaitios'u dinlemişti. Konuşmadaki bütün becerisi, hiç de zarafetsiz olmayarak yazdığı tarihten görülebilir; bu tarih ne çok tutuk ne de tam anlamıyla usta bir dille yazılmıştır."
is soceri instituto, quem, quia cooptatus in augurum conlegium non erat, non admodum diligebat, praesertim cum ille Q. Scaevolam sibi minorem natu generum praetulisset— cui tamen Laelius se excusans non genero minori dixit se illud, sed maiori filiae detulisse—, is tamen instituto Laeli Panaetium audiverat. Eius omnis in dicendo facultas historia ipsius non ineleganter scripta perspici potest, quae neque nimis est infans neque perfecte diserta.
102"Augur Mucius ise, kendisi için gerektiğinde, örneğin Titus Albucius'a karşı zimmet davasında olduğu gibi, kendini kendisi savunurdu. Hatipler arasında sayılmazdı, ama medenî hukuku kavrayışında ve her türlü basirette üstündü. Gördüğünüz gibi, yazar Lucius Caelius Antipater o zamanlara göre parlak bir yazardı; hukuku çok iyi bilirdi, Lucius Crassus gibi birçok kişinin de hocasıydı."
Mucius autem augur, quod pro se opus erat, ipse dicebat, ut de pecuniis repetundis contra T. Albucium. Is oratorum in numero non fuit, iuris civilis intellegentia atque omni prudentiae genere praestitit. L. Caelius Antipater scriptor, quem ad modum videtis, fuit ut temporibus illis luculentus, iuris valde peritus, multorum etiam ut L. Crassi magister.
103"Keşke Tiberius Gracchus'ta ve Gaius Carbo'da devleti iyi yönetmek için, iyi konuşmak için sahip oldukları yetenek kadar bir zihin bulunsaydı: o zaman şan bakımından kimse bu adamları geçemezdi. Ama birincisi, Numantia antlaşmasının yarattığı nefret yüzünden iyilere öfkelenerek giriştiği son derece çalkantılı tribunusluğu yüzünden devletin kendisi tarafından öldürüldü; öteki, halkçı politikada hiç bitmeyen hafifliği yüzünden, kendi isteğiyle ölerek yargıçların sertliğinden kurtuldu. Ama ikisi de en büyük hatiplerdendi."
Utinam in Ti. Graccho Gaioque Carbone talis mens ad rem publicam bene gerendam fuisset, quale ingenium ad bene dicendum fuit: profecto nemo his viris gloria praestitisset. Sed eorum alter propter turbulentissimum tribunatum, ad quem ex invidia foederis Numantini bonis iratus accesserat, ab ipsa re publica est interfectus; alter propter perpetuam in populari ratione levitatem morte voluntaria se a severitate iudicum vindicavit. Sed fuit uterque summus orator.
104"Bunu babalarımızın hatırasına dayanarak söylüyoruz; çünkü hem Carbo'nun hem Gracchus'un söylevleri elimizde: kelimeler bakımından henüz yeterince parlak değil, ama keskin ve basiretle dolu. Gracchus, annesi Cornelia'nın özeniyle çocukluğundan beri eğitilmiş, Yunan edebiyatıyla yetişmişti. Çünkü her zaman Yunanistan'dan seçkin hocaları oldu; bunlar arasında, daha delikanlıyken, o zamanlar Yunanistan'ın en usta konuşmacısı olan Mytileneli Diophanes vardı. Ama yeteneğini geliştirmek ve göstermek için ona kısa bir süre kaldı;"
atque hoc memoria patrum teste dicimus; nam et Carbonis et Gracchi habemus orationes nondum satis splendidas verbis, sed acutas prudentiaeque plenissimas. Fuit Gracchus diligentia Corneliae matris a puero doctus et Graecis litteris eruditus. Nam semper habuit exquisitos e Graecia magistros, in eis iam adulescens Diophanem Mytilenaeum Graeciae temporibus illis disertissimum. Sed ei breve tempus ingeni augendi et declarandi fuit;
105"ömrü yeten Carbo ise birçok yargılamada ve davada tanındı. Onu dinlemiş olan anlayışlı insanlar — aralarında, konsüllüğü sırasında onun maiyetinde bulunduğunu anlatan dostumuz Lucius Gellius da vardı — onun sesi ahenkli, dili akıcı, yeterince keskin, aynı zamanda şiddetli, çok tatlı ve pek nükteli bir hatip olduğunu söylerdi; ayrıca çalışkan ve titiz olduğunu, alıştırmalara ve hazırlıklara çok emek verdiğini de eklerdi."
Carbo, quoi vita suppeditavit, est in multis iudiciis causisque cognitus. Hunc qui audierant prudentes homines, in quibus familiaris noster L. Gellius, qui se illi contubernalem in consulatu fuisse narrabat, canorum oratorem et volubilem et satis acrem atque eundem et vehementem et valde dulcem et perfacetum fuisse dicebat; addebat industrium etiam et diligentem et in exercitationibus commentationibusque multum operae solitum esse ponere.
106"O zamanlar en iyi avukat o sayılırdı; o forumu elinde tutarken davalar da çoğalmaya başladı. Çünkü daha önce hiç olmayan sürekli ceza mahkemeleri o gençken kuruldu: pleb tribunusu Lucius Piso, Censorinus ile Manilius konsülken zimmet hakkında ilk kanunu getirdi — Piso kendisi de davalar savundu, birçok kanunu ya teklif etti ya da onlara karşı konuştu; artık kaybolmuş söylevler ve gerçekten kuru bir dille yazılmış yıllıklar bıraktı —; Carbo'nun hazır bulunduğu halk mahkemeleri de, oy levhası getirildikten sonra, avukata daha çok ihtiyaç duymaya başladı; bu kanunu Lucius Cassius, Lepidus ile Mancinus konsülken getirdi."
hic optimus illis temporibus est patronus habitus eoque forum tenente plura fieri iudicia coeperunt. Nam et quaestiones perpetuae hoc adulescente constitutae sunt quae antea nullae fuerunt; L. enim Piso tribunus plebis legem primus de pecuniis repetundis Censorino et Manilio consulibus tulit—ipse etiam Piso et causas egit et multarum legum aut auctor aut dissuasor fuit, isque et orationes reliquit, quae iam evanuerunt, et annalis sane exiliter scriptos—; et iudicia populi, quibus aderat Carbo, iam magis patronum desiderabant, tabella data; quam legem L. Cassius Lepido et Mancino consulibus tulit.
107"Sizin Marcus oğlu Decimus Brutus'unuz da, dostu şair Lucius Accius'tan sık sık duyduğuma göre, kabalıktan uzak konuşurdu ve o zamanlara göre hem Latin hem Yunan edebiyatını iyi bilirdi. Accius aynı meziyetleri Lucius Paullus'un torunu Quintus Maximus'a da yakıştırırdı; Maximus'tan önce de, sıradan bir vatandaşken önderliğinde Tiberius Gracchus'un öldürüldüğü o Scipio'nun her işte olduğu gibi konuşmada da şiddetli ve keskin olduğunu söylerdi."
Vester etiam D. Brutus M. filius, ut ex familiari eius L. Accio poeta sum audire solitus, et dicere non inculte solebat et erat cum litteris Latinis tum etiam Graecis ut temporibus illis eruditus. Quae tribuebat idem Accius etiam Q. Maximo L. Paulli nepoti; et vero ante Maximum illum Scipionem, quo duce privato Ti. Gracchus occisus esset, cum omnibus in rebus vehementem tum acrem aiebat in dicendo fuisse.
108"O zaman senatonun başı olan o Publius Lentulus'un da, en azından devlet için gerektiği kadar belagate sahip olduğu söylenir. Aynı zamanlarda Lucius Furius Philus'un çok iyi Latince konuştuğu ve ötekilerden daha bilgili olduğu düşünülürdü; Publius Scaevola'nın çok basiretli ve keskin konuştuğu; Manius Manilius'un ise biraz daha bol ve ondan pek de az basiretli olmayarak konuştuğu. Appius Claudius'un konuşması akıcıydı ama biraz fazla ateşliydi. Marcus Fulvius Flaccus ile Africanus'un kız kardeşinin oğlu Gaius Cato da belli bir yer tutardı; orta hallı hatiplerdi. Flaccus'un yazıları da vardır, ama bir edebiyat meraklısının yazıları gibidir. Flaccus'un rakibi Publius Decius ise dili tutuk biri değildi elbette, ama hayatı gibi konuşması da çalkantılıydı."
tum etiam P. Lentulus ille princeps ad rem publicam dumtaxat quod opus esset satis habuisse eloquentiae dicitur; isdemque temporibus L. Furius Philus perbene Latine loqui putabatur litteratiusque quam ceteri; P. Scaevola valde prudenter et acute; paulo etiam copiosius nec multo minus prudenter M’. Manilius. Appi Claudi volubilis, sed paulo fervidior oratio. Erat in aliquo numero etiam M. Fulvius Flaccus et C. Cato, Africani sororis filius, mediocres oratores; etsi Flacci scripta sunt, sed ut studiosi litterarum. Flacci autem aemulus P. Decius fuit, non infans ille quidem, sed ut vita sic oratione etiam turbulentus.
109"Gaius oğlu Marcus Drusus, tribunusluğu sırasında ikinci kez tribunus olan meslektaşı Gaius Gracchus'u yıktı; hem konuşmasıyla hem otoritesiyle ağırbaşlı bir adamdı; kardeşi Gaius Drusus da ona çok yakındı. Senin soydaşın Marcus Pennus da, Brutus, tribunusluğunda Gaius Gracchus'u nükteyle hırpaladı; yaşça ondan biraz önce geliyordu. Çünkü Marcus Lepidus ile Lucius Orestes konsülken Gracchus kuestor, Pennus tribunustu; Pennus, Quintus Aelius'la konsül olan o Marcus'un oğluydu; ama en yüksek şeyleri umarken aedil'likten sonra öldü. Kendim gördüğüm Titus Flamininus hakkında ise titiz bir Latinceyle konuştuğundan başka bir şey duymadım."
M. Drusus C. F., qui in tribunatu C. Gracchum conlegam iterum tribunum fregit, vir et oratione gravis et auctoritate, eique proxime adiunctus C. Drusus frater fuit. Tuus etiam gentilis, Brute, M. Pennus facete agitavit in tribunatu C. Gracchum, paulum aetate antecedens. Fuit enim M. Lepido et L. Oreste consulibus quaestor Gracchus, tribunus Pennus, illius Marci filius, qui cum Q. Aelio consul fuit; sed is omnia summa sperans aedilicius est mortuus. Nam de T. Flaminino, quem ipse vidi, nihil accepi nisi Latine diligenter locutum.
110"Bunlara Gaius Curio, Marcus Scaurus, Publius Rutilius ve Gaius Gracchus eklenir. Scaurus ile Rutilius hakkında kısaca konuşabiliriz; ikisi de en büyük hatip ününe sahip olmadı, ama ikisi de birçok davada çalıştı. Bazı övgüye değer adamlarda, en büyük yeteneğe sahip olmasalar bile, kabul görecek bir çalışkanlık vardı; gerçi bunlarda yetenek büsbütün değil, hatiplik yeteneği eksikti. Çünkü ne söylenmesi gerektiğini görmek, onu rahatça ve tatlılıkla söyleyemedikçe bir işe yaramaz; bu bile yetmez, söylenen şey sesle, yüz ifadesiyle ve hareketle tatlandırılmadıkça."
his adiuncti sunt C. Curio M. Scaurus P. Rutilius C. Gracchus. De Scauro et Rutilio breviter licet dicere, quorum neuter summi oratoris habuit laudem, et est uterque in multis causis versatus. Erat in quibusdam laudandis viris, etiam si maximi ingeni non essent, probabilis tamen industria; quamquam his quidem non omnino ingenium, sed oratorium ingenium defuit. Neque enim refert videre quid dicendum sit, nisi id queas solute et suaviter dicere; ne id quidem satis est, nisi id quod dicitur fit voce voltu motuque conditius.
111"Bilginin gerekli olduğunu ayrıca söylemeye ne gerek var? Onsuz, tabiatın yardımıyla iyi bir şey söylense bile, bu tesadüfen olduğu için her zaman hazırda olamaz. Bilge ve dürüst bir adam olan Scaurus'un konuşmasında son derece büyük bir ağırbaşlılık ve doğuştan gelen bir otorite vardı; bir sanık için konuştuğunda, dava savunuyor değil tanıklık ediyor sanırdın."
quid dicam opus esse doctrina? sine qua etiam si quid bene dicitur adiuvante natura, tamen id, quia fortuito fit, semper paratum esse non potest. In Scauri oratione, sapientis hominis et recti, gravitas summa et naturalis quaedam inerat auctoritas, non ut causam, sed ut testimonium dicere putares, cum pro reo diceret.
112"Bu konuşma türü avukatlık için ancak orta derecede elverişli görünüyordu; ama başı olduğu senatoda görüş bildirmek için son derece uygundu; çünkü yalnız basireti değil, işin en önemli yanı olan güvenilirliği de gösteriyordu. Bunu, bilgiyle kolayca elde edilemeyecek bir şeyi, doğrudan tabiattan almıştı; gerçi bildiğin gibi bunun da kuralları vardır. Onun söylevleri ve Lucius Fufidius'a hitaben kendi hayatı üzerine yazdığı, gerçekten faydalı üç kitabı vardır; ama bunları kimse okumaz. Oysa Kyros'un hayatını ve eğitimini okurlar; o eser parlak bir eserdir elbette, ama ne bizim durumumuza bu kadar uygundur ne de Scaurus'un övgüsünden üstün tutulmalıdır."
hoc dicendi genus ad patrocinia mediocriter aptum videbatur, ad senatoriam vero sententiam, cuius erat ille princeps, vel maxime; significabat enim non prudentiam solum, sed quod maxime rem continebat, fidem. Habebat hoc a natura ipsa, quod a doctrina non facile posset; quamquam huius quoque ipsius rei, quem ad modum scis, praecepta sunt. Huius et orationes sunt et tres ad L. Fufidium libri scripti de vita ipsius acta sane utiles, quos nemo legit; at Cyri vitam et disciplinam legunt, praeclaram illam quidem, sed neque tam nostris rebus aptam nec tamen Scauri laudibus anteponendam.
113"Fufidius'un kendisi de avukatlar arasında belli bir yer tuttu. Rutilius ise asık yüzlü ve sert bir konuşma türünde çalıştı. İkisi de tabiatça şiddetli ve keskindi; bu yüzden konsüllüğe birlikte aday olduklarında, yalnız seçilemeyen Rutilius seçilmiş rakibini seçim rüşvetiyle suçlamakla kalmadı, aklanan Scaurus da Rutilius'u mahkemeye verdi. Rutilius çok emek ve çok çalışkanlık sahibiydi; hukukî danışmalara cevap vermek gibi büyük bir görevi de üstlendiği için bu daha da makbuldü."
ipse etiam Fufidius in aliquo patronorum numero fuit. Rutilius autem in quodam tristi et severo genere dicendi versatus est. Erat uterque natura vehemens et acer; itaque cum una consulatum petivissent, non ille solum, qui repulsam tulerat, accusavit ambitus designatum competitorem, sed Scaurus etiam absolutus Rutilium in iudicium vocavit. Multaque opera multaque industria Rutilius fuit, quae erat propterea gratior, quod idem magnum munus de iure respondendi sustinebat.
114"Söylevleri kurudur; hukuk hakkında ise pek çok parlak şey söylemiştir. Bilgin bir adamdı, Yunan edebiyatıyla yetişmişti, Panaitios'u dinlemişti, Stoa felsefesinde neredeyse kusursuzdu. Bildiğin gibi Stoacıların konuşma türü son derece keskin ve sanat doludur, ama yine de cılızdır ve halkın onayına pek uygun değildir. Bu yüzden bu okula has olan şey, yani filozofların kendileri hakkındaki o sağlam kanaat, bu adamda sarsılmaz biçimde bulundu."
sunt eius orationes ieiunae; multa praeclara de iure; doctus vir et Graecis litteris eruditus, Panaeti auditor, prope perfectus in Stoicis; quorum peracutum et artis plenum orationis genus scis tamen esse exile nec satis populari adsensioni accommodatum. Itaque illa, quae propria est huius disciplinae, philosophorum de se ipsorum opinio firma in hoc viro et stabilis inventa est.
115"Son derece suçsuz olduğu hâlde mahkemeye verildiğinde — bu yargılamanın devleti derinden sarstığını biliyoruz —, o zaman en belagatli adamlar olan eski konsüller Lucius Crassus ile Marcus Antonius varken, ikisinden birine başvurmayı da istemedi. Kendini kendisi savundu; kız kardeşinin oğlu olduğu için Gaius Cotta da birkaç söz söyledi — gerçi çok genç olduğu hâlde bir hatip gibi konuştu —; Quintus Mucius da konuştu; âdeti olduğu üzere açık seçik ve cilalı konuştu elbette, ama o tür bir yargılamanın ve davanın büyüklüğünün gerektirdiği güç ve bollukla hiç değil."
qui cum innocentissimus in iudicium vocatus esset, quo iudicio convulsam penitus scimus esse rem publicam, cum essent eo tempore eloquentissimi viri L. Crassus et M. Antonius consulares, eorum adhibere neutrum voluit. Dixit ipse pro sese et pauca C. Cotta, quod sororis erat filius—et is quidem tamen ut orator, quamquam erat admodum adulescens—, et Q. Mucius enucleate ille quidem et polite, ut solebat, nequaquam autem ea vi atque copia quam genus illud iudici et magnitudo causae postulabat.
116"Demek ki Stoacı hatipler arasında Rutilius'u, eskiler arasında Scaurus'u buluyoruz; yine de ikisini de övelim, çünkü onlar sayesinde bu türler bile şehrimizde hatiplik ününden yoksun kalmadı. Çünkü sahnede olduğu gibi forumda da yalnız hızlı ve zor hareketler yapanların değil, yerinde durup oynayan dedikleri, oyunlarında o yalın ve yorucu olmayan gerçekliği taşıyanların da övülmesini isterim."
habemus igitur in Stoicis oratoribus Rutilium, Scaurum in antiquis; utrumque tamen laudemus, quoniam per illos ne haec quidem in civitate genera hac oratoria laude caruerunt. Volo enim ut in scaena sic etiam in foro non eos modo laudari, qui celeri motu et difficili utantur, sed eos etiam quos statarios appellant, quorum sit illa simplex in agendo veritas, non molesta.
117"Stoacılardan söz edildiğine göre, o zaman Lucius Paullus'un torunu Quintus Aelius Tubero da vardı. Hatipler arasında hiçbir yeri yoktu, ama hayatında sertti, bağlı olduğu öğretiyle uyumluydu, hatta biraz fazla katıydı. Tribunusluğunda, dayısı Publius Africanus'un tanıklığına karşı, augurların mahkemelerde görev yapmaktan muaf olmadığına hükmetti. Ama hayatı gibi konuşması da katı, işlenmemiş ve kabaydı; bu yüzden atalarının makamlarına erişemedi. Yine de kararlı ve yürekli bir vatandaştı, Gracchus'u en çok rahatsız edenlerdendi; bunu Gracchus'un ona karşı yaptığı konuşma gösterir. Tubero'nun da Gracchus'a karşı konuşmaları vardır; konuşmada orta hallı, tartışmada çok bilgiliydi." O zaman Brutus:
et quoniam Stoicorum est facta mentio, Q. Aelius Tubero fuit illo tempore, L. Paulli nepos; nullo in oratorum numero, sed vita severus et congruens cum ea disciplina quam colebat, paulo etiam durior; qui quidem in tribunatu iudicaverit contra P. Africani avunculi sui testimonium vacationem augures quo minus iudiciis operam darent non habere; sed ut vita sic oratione durus incultus horridus; itaque honoribus maiorum respondere non potuit. Fuit autem constans civis et fortis et in primis Graccho molestus, quod indicat Gracchi in eum oratio. Sunt etiam in Gracchum Tuberonis; is fuit mediocris in dicendo, doctissimus in disputando. Tum Brutus:
118"Görüyorum ki bizimkilerde de Yunanlılarda olan şey oluyor: neredeyse bütün Stoacılar tartışmada son derece basiretlidir, bunu sanatla yaparlar ve adeta kelimelerin mimarıdırlar; ama tartışmadan konuşmaya geçirildiklerinde yoksul kalırlar. Yalnız Cato'yu bunun dışında tutuyorum; o en kusursuz Stoacıda en yüksek belagati eksik bulmam; oysa Fannius'ta azını, Rutilius'ta bile pek büyük olmayanını, Tubero'da ise hiç belagat görmüyorum."
quam hoc idem in nostris contingere intellego quod in Graecis, ut omnes fere Stoici prudentissimi in disserendo sint et id arte faciant sintque architecti paene verborum, idem traducti a disputando ad dicendum inopes reperiantur. Vnum excipio Catonem, in quo perfectissimo Stoico summam eloquentiam non desiderem, quam exiguam in Fannio, ne in Rutilio quidem magnam, in Tuberone nullam video fuisse.
119Ben de, "Bu sebepsiz değil, Brutus," dedim, "çünkü onların bütün özeni diyalektiğe harcanır; konuşmanın o serbest, yayılan ve çok yönlü türüne başvurulmaz. Senin dayın ise, bildiğin gibi, Stoacılardan onlardan alınması gerekeni aldı; ama konuşmayı konuşma hocalarından öğrendi ve onların usulüyle alıştırma yaptı. Eğer her şeyi filozoflardan almak gerekseydi, konuşma Peripatetiklerin öğretileriyle daha elverişli biçimde şekillenirdi."
et ego: Non, inquam, Brute, sine causa, propterea quod istorum in dialecticis omnis cura consumitur, vagum illud orationis et fusum et multiplex non adhibetur genus. Tuus autem avunculus, quem ad modum scis, habet a Stoicis id quod ab illis petendum fuit; sed dicere didicit a dicendi magistris eorumque more se exercuit. Quod si omnia a philosophis essent petenda, Peripateticorum institutis commodius fingeretur oratio.
120"Bu yüzden, Brutus, senin seçimini daha çok onaylıyorum; çünkü öğretisinde ve kurallarında tartışma yönteminin konuşmanın tatlılığı ve bolluğuyla birleştiği filozofların okulunu izledin. Gerçi Peripatetiklerin ve Akademiacıların konuşma yöntemindeki bu alışkanlığı da öyledir ki ne kendi başına bir hatibi kusursuz kılabilir, ne de hatip onsuz kusursuz olabilir. Çünkü Stoacıların konuşması halkın kulaklarının istediğinden daha sıkı ve epey daha büzülmüş olduğu gibi, ötekilerinki de mahkemelerin ve forumun alışkanlığının kaldırabileceğinden daha serbest ve daha geniştir. Konuşmada Platon'dan daha verimli kim vardır?"
quo magis tuum, Brute, iudicium probo, qui eorum [id est ex vetere Academia] philosophorum sectam secutus es, quorum in doctrina atque praeceptis disserendi ratio coniungitur cum suavitate dicendi et copia; quamquam ea ipsa Peripateticorum Academicorumque consuetudo in ratione dicendi talis est ut nec perficere oratorem possit ipsa per sese nec sine ea orator esse perfectus. Nam ut Stoicorum astrictior est oratio aliquantoque contractior quam aures populi requirunt, sic illorum liberior et latior quam patitur consuetudo iudiciorum et fori. Quis enim uberior in dicendo Platone?
121"Filozoflar, Iuppiter Yunanca konuşsaydı böyle konuşurdu derler. Aristoteles'ten daha güçlü, Theophrastos'tan daha tatlı kim vardır? Demosthenes'in de Platon'u hevesle okuduğu, hatta onu dinlediği söylenir — bu, kelimelerinin türünden ve görkeminden de anlaşılır; bir mektubunda bunu kendisi de söyler —; ama onun konuşması felsefeye aktarılsa, deyim yerindeyse fazla kavgacı, ötekilerin konuşması da mahkemelere aktarılsa fazla sakin görünürdü."
Iovem sic aiunt philosophi, si Graece loquatur, loqui. Quis Aristotele nervosior, Theophrasto dulcior? Lectitavisse Platonem studiose, audivisse etiam Demosthenes dicitur—idque apparet ex genere et granditate verborum; dicit etiam in quadam epistula hoc ipse de sese—, sed et huius oratio in philosophiam tralata pugnacior, ut ita dicam, videatur et illorum in iudicia pacatior.
122"Şimdi isterseniz öteki hatiplerin çağlarını ve derecelerini izleyelim." Atticus, "Biz isteriz," dedi, "hem de çok; Brutus adına da cevap vereyim." "O hâlde Curio aşağı yukarı aynı çağda gerçekten parlak bir hatipti; yeteneği hakkında söylevlerinden hüküm verilebilir: başka söylevleri de vardır, ensest suçlamasına karşı Servius Fulvius'u savunduğu ünlü söylevi de. Biz çocukken bu, söylevlerin en iyisi sayılırdı; şimdi bu yeni ciltler kalabalığında neredeyse görünmez oldu."
nunc reliquorum oratorum aetates, si placet, et gradus persequamur. Nobis vero, inquit Atticus, et vehementer quidem, ut pro Bruto etiam respondeam. Curio fuit igitur eiusdem aetatis fere sane inlustris orator, cuius de ingenio ex orationibus eius existimari potest: sunt enim et aliae et pro Ser. Fulvio de incestu nobilis oratio. Nobis quidem pueris haec omnium optima putabatur, quae vix iam comparet in hac turba novorum voluminum.
123Brutus, "Bu ciltler kalabalığını kimin yarattığını çok iyi biliyorum," dedi. Ben de, "Kimi kastettiğini anlıyorum, Brutus," dedim. "Gerçekten de gençliğe iyi bir şey getirdik: önceki konuşma tarzından daha görkemli ve daha süslü bir tarz. Ama belki zarar da verdik; çünkü eski söylevler bizimkilerden sonra okunmaz oldu — benim tarafımdan değil elbette, ben onları kendi söylevlerimden üstün tutarım —, ama çoğu kimse tarafından." "Beni de o çoğu kimseden say," dedi, "gerçi şimdi senin teşvikinle, daha önce küçümsediğim birçok şeyi okumam gerektiğini görüyorum."
Praeclare, inquit Brutus, teneo qui istam turbam voluminum effecerit. Et ego [inquam]: Intellego, Brute, quem dicas; certe enim et boni aliquid adtulimus iuventuti, magnificentius quam fuerat genus dicendi et ornatius; et nocuimus fortasse, quod veteres orationes post nostras, non a me quidem — meis enim illas antepono—, sed a plerisque legi sunt desitae. Me numera, inquit, in plerisque; quamquam video mihi multa legenda iam te auctore, quae antea contemnebam.
124"Oysa," dedim, "ensest hakkındaki bu övülen söylev birçok yerinde çocukçadır: aşk, işkence, dedikodu hakkındaki ortak yerler gerçekten boştur; ama halkımızın kulakları henüz aşınmamışken ve şehir henüz eğitimli değilken katlanılabilir şeylerdi. Başka söylevler de yazdı, birçok parlak konuşma yaptı ve avukatlar arasında yer aldı; öyle ki hem ömrü yettiği hem de şöhretten yoksun olmadığı hâlde konsül olmamasına şaşıyorum."
Atqui haec, inquam, de incestu laudata oratio puerilis est locis multis: de amore, de tormentis, de rumore loci sane inanes, verum tamen nondum tritis nostrorum hominum auribus nec erudita civitate tolerabiles. Scripsit etiam alia non nulla et multa dixit et illustria et in numero patronorum fuit, ut eum mirer, cum et vita suppeditavisset et splendor ei non defuisset, consulem non fuisse.
125"Ama işte elimizin altında, hem son derece üstün yetenekli hem ateşli bir hevese sahip hem de çocukluğundan beri eğitilmiş bir adam: Gaius Gracchus. Çünkü sanma, Brutus, konuşma için ondan daha dolgun ya da daha verimli biri olduğunu." O da, "Tam da öyle düşünüyorum," dedi, "eskilerden neredeyse yalnız onu okuyorum." "Hayır, Brutus," dedim, "bence onu düpedüz okumalısın. Çünkü onun vakitsiz ölümüyle Roma devleti de Latin edebiyatı da büyük kayba uğradı."
sed ecce in manibus vir et praestantissimo ingenio et flagranti studio et doctus a puero C. Gracchus. Noli enim putare quemquam, Brute, pleniorem aut uberiorem ad dicendum fuisse. Et ille: Sic prorsus, inquit, existimo atque istum de superioribus paene solum lego. Immo plane, inquam, Brute, legas censeo. Damnum enim illius immaturo interitu res Romanae Latinaeque litterae fecerunt.
126"Keşke kardeşine olan bağlılığını vatanına olan bağlılığından daha çok göstermek istemeseydi! Böyle bir yetenekle daha uzun yaşasaydı, babasının ya da dedesinin şanına ne kolay erişirdi! Belagatte ise belki hiç dengi olmazdı. Kelimelerinde görkemli, fikirlerinde bilge, bütünüyle ağırbaşlıdır. Eserlerine son el değmedi; birçok şeye parlak biçimde başlanmış, ama tam olarak bitirilmemiştir. Bu hatip, Brutus, başka biri okunacaksa, öncelikle gençler tarafından okunmalıdır; çünkü yalnız yeteneği bilemekle kalmaz, onu besleyebilir de."
Utinam non tam fratri pietatem quam patriae praestare voluisset! Quam ille facile tali ingenio, diutius si vixisset, vel paternam esset vel avitam gloriam consecutus! Eloquentia quidem nescio an habuisset parem neminem. Grandis est verbis, sapiens sententiis, genere toto gravis. Manus extrema non accessit operibus eius; praeclare incohata multa, perfecta non plane. Legendus, inquam, est hic orator, Brute, si quisquam alius, iuventuti; non enim solum acuere sed etiam alere ingenium potest.
127"Bu kuşağın ardından Gaius Galba geldi; o en belagatli adam Servius'un oğlu, belagatli ve hukuk bilgini Publius Crassus'un damadıydı. Babalarımız onu överdi, babasının hatırası yüzünden de onu desteklerdi; ama yolun yarısında düştü. Çünkü Mamilius'un teklifiyle, Iugurtha suç ortaklığının yarattığı nefret yüzünden, kendini kendisi savunduğu hâlde ezildi. Kapanış bölümü, yani epilog dedikleri kısım, elimizde duruyor; biz çocukken bu bölüm öyle itibar görürdü ki onu ezberlerdik bile. Rahipler kurulunun üyesi olan bu adam, Roma'nın kuruluşundan beri bir kamu davasında mahkûm edilen ilk rahip oldu."
huic successit aetati C. Galba, Servi illius eloquentissimi viri filius, P. Crassi eloquentis et iuris periti gener. Laudabant hunc patres nostri, favebant etiam propter patris memoriam, sed cecidit in cursu. Nam rogatione Mamilia, Iugurthinae coniurationis invidia, cum pro sese ipse dixisset, oppressus est. Exstat eius peroratio, qui epilogus dicitur; qui tanto in honore pueris nobis erat ut eum etiam edisceremus. Hic, qui in conlegio sacerdotum esset, primus post Romam conditam iudicio publico est condemnatus.
128"Konsüllüğü sırasında ölen Publius Scipio pek fazla ve sık konuşmazdı, ama Latince konuşmada herkesle boy ölçüşür, tuzlu nüktelerle ve şakalarla herkesi geçerdi. Meslektaşı Lucius Bestia, tribunusluğuna iyi başlangıçlarla girmişti — çünkü Gaius Gracchus'un zoruyla sürülmüş olan Publius Popillius'u kendi teklifiyle geri getirmişti —; hem keskin hem de beceriksiz olmayan bir konuşmacıydı, ama konsüllüğünün sonu acıklı oldu. Çünkü nefret uyandıran o kanunla, Gracchus yanlısı yargıçlar rahip Gaius Galba'yı ve dört eski konsülü, Lucius Bestia'yı, Gaius Cato'yu, Spurius Albinus'u ve Gracchus'u öldüren, halkın tutkusuna karşı durduğu hâlde halk tarafından aklanmış olan son derece seçkin vatandaş Lucius Opimius'u ortadan kaldırdılar."
P. Scipio, qui est in consulatu mortuus, non multum ille quidem nec saepe dicebat, sed et Latine loquendo cuivis erat par et omnis sale facetiisque superabat. Eius conlega L. Bestia a bonis initiis orsus tribunatus—nam P. Popilium vi C. Gracchi expulsum sua rogatione restituit—, vir et acer et non indisertus, tristis exitus habuit consulatus. Nam invidiosa lege [Mamilia quaestio] C. Galbam sacerdotem et quattuor consularis L. Bestiam C. Catonem Sp. Albinum civemque praestantissimum L. Opimium, Gracchi interfectorem, a populo absolutum, cum is contra populi studium stetisset, Gracchani iudices sustulerunt.
129"Ondan farklı olarak, tribunusluğunda ve bütün hayatında kötü bir vatandaş olan Gaius Licinius Nerva da beceriksiz bir konuşmacı değildi. Aşağı yukarı aynı zamanlarda, ama yaşça daha ilerlemiş olan Gaius Fimbria, deyim yerindeyse çamurlu, sert ve sövgücü sayılırdı; bütünüyle biraz fazla ateşli ve heyecanlıydı; ama titizliği, ruhunun gücü ve hayatıyla senatoda iyi bir öncüydü; aynı zamanda katlanılır bir avukattı, medenî hukukta da acemi değildi; hem yürekliliğiyle hem de konuşma tarzıyla özgür biriydi. Onun söylevlerini çocukken okurduk; şimdi neredeyse bulamıyoruz."
Huius dissimilis in tribunatu reliquaque omni vita civis improbus C. Licinius Nerva non indisertus fuit. C. Fimbria temporibus isdem fere, sed longius aetate provectus, habitus est sane, ut ita dicam, lutulentus [patronus] asper maledicus; genere toto paulo fervidior atque commotior, diligentia tamen et virtute animi atque vita bonus auctor in senatu; idem tolerabilis patronus nec rudis in iure civili et cum virtute tum etiam ipso orationis genere liber; cuius orationes pueri legebamus, quas iam reperire vix possumus.
130"Gaius Sextius Calvinus da keskin zekâlı ve zarif dilliydi, ama sağlığı bozuktu; ayaklarındaki ağrılar hafiflediğinde davalarda eksik olmazdı, ama bunu sık yapmazdı. Bu yüzden insanlar istedikleri zaman onun öğüdünden, mümkün olduğu zaman da avukatlığından yararlanırdı. Aynı zamanlarda Marcus Brutus da vardı; o, Brutus, sizin soyunuz için büyük bir yüz karasıydı: böyle büyük bir ad taşıdığı ve babası çok iyi bir adam ve son derece usta bir hukukçu olduğu hâlde, Atina'daki Lykurgos gibi, suçlayıcılığı meslek edindi. Makam istemedi, ama şiddetli ve can sıkıcı bir suçlayıcıydı; öyle ki soyun doğuştan gelen bir iyiliğinin, bozulmuş bir iradenin kusuruyla yozlaştığını kolayca görürdün."
atque et acri ingenio et sermone eleganti, valetudine incommoda C. Sextius Calvinus fuit; qui etsi, cum remiserant dolores pedum, non deerat in causis, tamen id non saepe faciebat. Itaque consilio eius, cum volebant, homines utebantur, patrocinio, cum licebat. Isdem temporibus M. Brutus, [in quo] magnum fuit, Brute, dedecus generi vestro, qui, cum tanto nomine esset patremque optimum virum habuisset et iuris peritissimum, accusationem factitaverit, ut Athenis Lycurgus. Is magistratus non petivit, sed fuit accusator vehemens et molestus, ut facile cerneres naturale quoddam stirpis bonum degeneravisse vitio depravatae voluntatis.
131"Aynı zamanda pleb kökenli bir suçlayıcı, Lucius Caesulenus da vardı; onu, Lucius Sabellius'tan Aquilius Kanunu'na göre para cezası istediği sırada, artık yaşlıyken dinledim. Neredeyse en aşağı mevkiden bir adamı anmazdım, eğer ondan daha şüphe uyandıran ya da daha suçlayıcı konuşan birini dinlemediğimi düşünmeseydim. Titus Albucius da Yunan edebiyatını biliyordu, daha doğrusu düpedüz bir Yunanlıydı. Kanaatimi söylüyorum, ama söylevlerinden hüküm verilebilir. Gençken Atina'da bulunmuş, tam bir Epikurosçu olarak dönmüştü; bu da konuşmaya hiç elverişli olmayan bir okuldur."
atque eodem tempore accusator de plebe L. Caesulenus fuit, quem ego audivi iam senem, cum ab L. Sabellio multam lege Aquilia [de iustitia] petivisset. Non fecissem hominis paene infimi mentionem, nisi iudicarem qui suspiciosius aut criminosius diceret audivisse me neminem. Doctus etiam Graecis T. Albucius vel potius plane Graecus. Loquor ut opinor; sed licet ex orationibus iudicare. Fuit autem Athenis adulescens, perfectus Epicureus evaserat, minime aptum ad dicendum genus.
132"Quintus Catulus ise o eski usulle değil, daha kusursuz bir şey mümkün değilse bu bizim usulümüzle eğitilmişti. Geniş bir edebiyat bilgisi vardı; yalnız hayatında ve tabiatında değil konuşmasında da son derece büyük bir incelik ve Latin dilinin bozulmamış bir saflığı vardı. Bu, söylevlerinden de görülebilir, en kolay da konsüllüğü ve yaptığı işler hakkında yumuşak ve Ksenophon'u andıran bir üslupla yazıp dostu şair Aulus Furius'a gönderdiği kitaptan. Bu kitap, daha önce andığım Scaurus'un o üç kitabından hiç de daha çok tanınmıyor."
iam Q. Catulus non antiquo illo more, sed hoc nostro, nisi quid fieri potest perfectius, eruditus. Multae litterae, summa non vitae solum atque naturae sed orationis etiam comitas, incorrupta quaedam Latini sermonis integritas; quae perspici cum ex orationibus eius potest tum facillime ex eo libro quem de consulatu et de rebus gestis suis conscriptum molli et Xenophontio genere sermonis misit ad A. Furium poetam, familiarem suum; qui liber nihilo notior est quam illi tres, de quibus ante dixi, Scauri libri.
133O zaman Brutus, "Bana ne bu kitap tanıdık ne de onlar," dedi, "— ama bu benim kabahatim, çünkü hiç elime geçmediler —; şimdi onları senden alacağım ve bundan sonra daha meraklıca arayacağım." "Demek ki Catulus'ta Latin bir dil vardı; konuşmanın pek de küçük olmayan bu meziyeti hatiplerin çoğu tarafından ihmal edilmiştir. Sesinin tınısı ve harfleri söyleyişinin tatlılığı konusunda, oğlunu tanıdığın için, benden bir şey söylememi bekleme. Gerçi oğlu hatipler arasında sayılmazdı; ama senatoda görüş bildirirken onda hem basiret hem de zarif ve bilgince bir konuşma tarzı eksik değildi."
tum Brutus: Mihi quidem, inquit, nec iste notus est nec illi — sed haec mea culpa est, numquam enim in manus inciderunt —, nunc autem et a te sumam et conquiram ista posthac curiosius. Fuit igitur in Catulo sermo Latinus; quae laus dicendi non mediocris ab oratoribus plerisque neglecta est. Nam de sono vocis et suavitate appellandarum litterarum, quoniam filium cognovisti, noli exspectare quid dicam. Quamquam filius quidem non fuit in oratorum numero, sed non deerat ei tamen in sententia dicenda cum prudentia tum elegans quoddam et eruditum orationis genus.
134"Babası Catulus da avukatlar arasında birinci sayılmazdı; ama öyle biriydi ki, o zamanın önde gelenlerinden bazılarını dinlediğinde ondan aşağı görünürdü; onu tek başına, karşılaştırmadan dinlediğindeyse yalnız hoşnut kalmakla yetinmez, daha iyisini de aramazdın."
nec habitus est tamen pater ipse Catulus princeps in numero patronorum, sed erat talis ut, cum quosdam audires qui tum erant praestantes, videretur esse inferior, cum autem ipsum audires sine comparatione, non modo contentus esses, sed melius non quaereres.
135"Quintus Metellus Numidicus ile meslektaşı Marcus Silanus devlet işleri hakkında, bu adamlara ve konsüllük itibarına yetecek kadar konuşurlardı. Marcus Aurelius Scaurus sık konuşmazdı, ama cilalı konuşurdu; özellikle Latinceyi en zarif konuşanlardandı. Aynı iyi konuşma meziyeti Aulus Albinus'ta da vardı; flamen Albinus da usta konuşmacılar arasında sayılırdı. Quintus Caepio da keskin ve yürekli bir adamdı; savaşın talihi ona suç, halkın nefreti de felaket oldu."
Q. Metellus Numidicus et eius conlega M. Silanus dicebant de re publica quod esset illis viris et consulari dignitati satis. M. Aurelius Scaurus non saepe dicebat sed polite; Latine vero in primis est eleganter locutus. Quae laus eadem in A. Albino bene loquendi fuit; nam flamen Albinus etiam in numero est habitus disertorum. Q. etiam Caepio, vir acer et fortis, cui fortuna belli crimini, invidia populi calamitati fuit.
136"O zaman Gaius ve Lucius Memmius da orta hallı hatipler, ama keskin ve acı suçlayıcılardı; bu yüzden birçok kişiyi ölüm davasıyla mahkemeye verdiler, sanıklar için ise sık konuşmadılar. Kamu toprağını kusurlu ve zararlı bir kanunla vergiden kurtaran Spurius Thorius halkçı konuşma türünde epey etkiliydi. Aeserninus'un babası Marcus Marcellus avukatlar arasında değildi elbette, ama konuşmaya hazır ve alıştırmasız olmayanlar arasındaydı; oğlu Publius Lentulus da öyle."
tum etiam C. L. Memmii fuerunt oratores mediocres, accusatores acres atque acerbi; itaque in iudicium capitis multos vocaverunt, pro reis non saepe dixerunt. Sp. Thorius satis valuit in populari genere dicendi, is qui agrum publicum vitiosa et inutili lege vectigali levavit. M. Marcellus Aesernini pater non ille quidem in patronis, sed et in promptis tamen et non inexercitatis ad dicendum fuit, ut filius eius P. Lentulus.
137"Eski praetor Lucius Cotta da orta hallı hatipler arasındadır; konuşma ününde pek ilerlememişti, ama hem kelimeleriyle hem de adeta köylüce bir ses tonuyla bile bile eskiliğin peşinden gider ve onu taklit ederdi."
"Bu Cotta'da da, başka birçoklarında da, pek usta konuşmacı olmayan adamları hatipler arasına kattığımı ve katacağımı biliyorum. Çünkü amacım, şehirde hatiplik görevini yerine getirip hatiplerin yerini tutmuş olanları toplamaktır. Bunların nasıl yükseldiği ve her alanda en iyinin olgunlaşıp tamamlanmasının ne kadar zor olduğu, söyleyeceklerimden tahmin edilebilir."
L. etiam Cotta praetorius in mediocrium oratorum numero, dicendi non ita multum laude processerat, sed de industria cum verbis tum etiam ipso sono quasi subrustico persequebatur atque imitabatur antiquitatem. Atque ego et in hoc ipso Cotta et in aliis pluribus intellego me non ita disertos homines et rettulisse in oratorum numerum et relaturum. Est enim propositum conligere eos qui hoc munere in civitate functi sint, ut tenerent oratorum locum; quorum quidem quae fuerit ascensio et quam in omnibus rebus difficilis optimi perfectio atque absolutio ex eo quod dicam existimari potest.
138"Çünkü şimdiye kadar ne kadar çok hatip andık ve onları saymakla ne kadar uzun zamandır uğraşıyoruz; yine de daha önce ağır ağır ve güçlükle Demosthenes'e ve Hypereides'e vardığımız gibi, şimdi de Antonius'a ve Crassus'a ancak varabildik! Çünkü bence bu hatipler en büyükleriydi; Latince konuşmanın bolluğu da ilk onlarda Yunanlıların şanına eşitlendi."
Quam multi enim iam oratores commemorati sunt et quam diu in eorum enumeratione versamur, cum tamen spisse atque vix, ut dudum ad Demosthenem et Hyperidem, sic nunc ad Antonium Crassumque pervenimus! Nam ego sic existimo, hos oratores fuisse maximos et in his primum cum Graecorum gloria Latine dicendi copiam aequatam.
139"Antonius'un aklına her şey gelirdi; her birini de en çok fayda sağlayabileceği ve en etkili olabileceği yere yerleştirirdi; nasıl bir komutan süvarileri, piyadeleri, hafif silahlıları yerleştirirse, o da bunları konuşmanın en elverişli bölümlerine öyle dizerdi. Hafızası son derece güçlüydü; önceden hazırlandığından hiç şüphelenilmezdi. Konuşmaya her zaman hazırlıksız giriyor gibi görünürdü, ama o kadar hazırlıklıydı ki o konuşurken bazen yargıçlar kendilerini korumak için yeterince hazırlıklı olmamış gibi görünürdü."
Omnia veniebant Antonio in mentem; eaque suo quaeque loco, ubi plurimum proficere et valere possent, ut ab imperatore equites pedites levis armatura, sic ab illo in maxime opportunis orationis partibus conlocabantur. Erat memoria summa, nulla meditationis suspicio; imparatus semper aggredi ad dicendum videbatur, sed ita erat paratus ut iudices illo dicente non numquam viderentur non satis parati ad cavendum fuisse.
140"Kelimelerin kendisi bakımından ise en zarif dili kullanmazdı — bu yüzden özenli konuşma ününden yoksun kaldı, gerçi pek de bozuk konuşmazdı —; ama hatibin kelimelerdeki asıl meziyeti bakımından... — çünkü Latinceyi doğru konuşmak da, az önce söylediğim gibi, büyük bir meziyet sayılmalıdır elbette, ama kendi başına değerli olduğu için değil, çoğu kimse onu ihmal ettiği için: Latinceyi bilmek, bilmemenin ayıp olduğu kadar parlak bir şey değildir; bu bana iyi bir hatipten çok bir Roma vatandaşına özgü görünür —; yine de Antonius kelimeleri seçerken — bunu da zarafetten çok ağırlık uğruna yapardı —, onları yerleştirirken ve dönemli cümle içinde birbirine bağlarken her şeyi bir yönteme ve adeta bir sanata göre düzenlerdi; ama bunu çok daha fazla, fikirlerin süslerinde ve biçimlerinde yapardı."
Verba ipsa non illa quidem elegantissimo sermone—itaque diligenter loquendi laude caruit neque tamen est admodum inquinate locutus—, sed illa, quae propria laus oratoris est in verbis,—nam ipsum Latine loqui est illud quidem, ut paulo ante dixi, in magna laude ponendum, sed non tam sua sponte quam quod est a plerisque neglectum: non enim tam praeclarum est scire Latine quam turpe nescire, neque tam id mihi oratoris boni quam civis Romani proprium videtur;—sed tamen Antonius in verbis et eligendis, neque id ipsum tam leporis causa quam ponderis, et conlocandis et comprehensione devinciendis nihil non ad rationem et tamquam ad artem dirigebat; verum multo magis hoc idem in sententiarum ornamentis et conformationibus.
141"Demosthenes bu türde herkesten üstün olduğu için bilginler onu hatiplerin birincisi saymıştır. Çünkü Yunanlıların skhema dediği biçimler hatibi en çok süsler; bunların ağırlığı da kelimeleri boyamaktan çok fikirleri aydınlatmaktadır. Ama Antonius'ta bunlar büyük olduğu gibi, sunuşu da eşsizdi. Sunuş jest ve ses diye bölünecekse: jesti kelimeleri tek tek canlandırmaz, fikirlerle uyuşurdu; elleri, omuzları, böğrü, ayağını yere vuruşu, duruşu, yürüyüşü, bütün hareketi; sesi dayanıklıydı, ama tabiatça biraz boğuktu. Ama bu kusuru yalnız o iyiliğe çeviriyordu."
Quo genere quia praestat omnibus Demosthenes, idcirco a doctis oratorum est princeps iudicatus. σχήματα enim quae vocant Graeci, ea maxime ornant oratorem eaque non tam in verbis pingendis habent pondus quam in inluminandis sententiis. Sed cum haec magna in Antonio tum actio singularis; quae si partienda est in gestum atque vocem, gestus erat non verba exprimens, sed cum sententiis congruens: manus umeri latera supplosio pedis status incessus omnisque motus [cum verbis sententiisque consentiens]; vox permanens, verum subrauca natura. Sed hoc vitium huic uni in bonum convertebat.
142"Çünkü sesinde ağlamaklı bir şey vardı; hem inandırmaya hem de acıma uyandırmaya elverişliydi. Öyle ki Demosthenes hakkında anlatılan şey onda doğru görünüyordu: Demosthenes'e konuşmada birinci şeyin ne olduğunu soran birine 'sunuş', ikincinin ne olduğunu sorana yine 'sunuş', üçüncüyü sorana da yine 'sunuş' diye cevap vermiş. Hiçbir şey ruhlara bundan daha derin işlemez, onları bundan daha çok biçimlendirip yoğurup eğmez, hatipleri de kendi görünmek istedikleri gibi göstermez."
Habebat enim flebile quiddam [in questionibus] aptumque cum ad fidem faciendam tum ad misericordiam commovendam: ut verum videretur in hoc illud, quod Demosthenem ferunt ei, qui quaesivisset quid primum esset in dicendo, actionem; quid secundum, idem et idem tertium respondisse. Nulla res magis penetrat in animos eosque fingit format flectit talisque oratores videri facit, qualis ipsi se videri volunt.
143"Bazıları Lucius Crassus'u ona denk sayar, bazıları da ondan üstün tutardı. Herkesin kesinlikle aynı fikirde olduğu bir şey vardı: bu ikisinden birini avukat olarak tutan hiç kimse başka birinin yeteneğine ihtiyaç duymazdı. Ben de Antonius'a yukarıda söylediğim kadar değer verdiğim hâlde, Crassus'tan daha kusursuz bir şey olamayacağı kanaatindeyim. Onda son derece büyük bir ağırbaşlılık vardı; bu ağırbaşlılığa soytarıca değil, hatibe yakışır bir nükte ve incelik zarafeti eşlik ederdi. Latinceyi özenli ama yorucu olmayan titiz bir zarafetle konuşur, bir konuyu açarken şaşırtıcı bir açıklık gösterirdi; medeni hukuk, hakkaniyet ve iyilik üzerine tartışıldığında da delilleri ve benzetmeleri bol bol gelirdi."
huic alii parem esse dicebant, alii anteponebant L. Crassum. Illud quidem certe omnes ita iudicabant, neminem esse qui horum altero utro patrono cuiusquam ingenium requireret. Equidem quamquam Antonio tantum tribuo quantum supra dixi, tamen Crasso nihil statuo fieri potuisse perfectius. Erat summa gravitas, erat cum gravitate iunctus facetiarum et urbanitatis oratorius, non scurrilis lepos, Latine loquendi accurata et sine molestia diligens elegantia, in disserendo mira explicatio; cum de iure civili, cum de aequo et bono disputaretur, argumentorum et similitudinum copia.
144"Antonius tahmin yürüterek şüphe uyandırmada ya da yatıştırmada nasıl inanılmaz bir güce sahipse, yorumlamada, tarif etmede, hakkaniyeti açıklamada da Crassus'tan daha zengin kimse yoktu. Bu, başka birçok kez olduğu gibi, Yüzler Mahkemesi önünde Manius Curius davasında da görüldü."
nam ut Antonius coniectura movenda aut sedanda suspicione aut excitanda incredibilem vim habebat: sic in interpretando, in definiendo, in explicanda aequitate nihil erat Crasso copiosius; idque cum saepe alias tum apud centumviros in M’. Curi causa cognitum est.
145"O gün yazılı metne karşı hakkaniyet ve iyilik lehine o kadar çok şey söyledi ki, son derece keskin zekâlı ve davanın döndüğü hukuk alanında pek hazırlıklı bir adam olan Quintus Scaevola'yı delil ve örnek bolluğuyla ezip geçti. Yaşıt ve ikisi de artık eski konsül olan bu iki avukat, karşıt taraflardan medeni hukuku savunurken davayı öyle yürüttüler ki, belagatlilerin en iyi hukuk bileni Crassus, hukuk bilginlerinin en belagatlisi Scaevola sayıldı. Scaevola hukukta ya da hakkaniyette neyin doğru olup neyin olmadığını kestirmekte son derece keskin olduğu gibi, son derece kısa konuşurken de kelimelerini konuya şaşırtıcı bir ustalıkla uydururdu."
ita enim multa tum contra scriptum pro aequo et bono dixit, ut hominem acutissimum Q. Scaevolam et in iure, in quo illa causa vertebatur, paratissimum obrueret argumentorum exemplorumque copia; atque ita tum ab his patronis aequalibus et iam consularibus causa illa dicta est, cum uterque ex contraria parte ius civile defenderet, ut eloquentium iuris peritissimus Crassus, iuris peritorum eloquentissimus Scaevola putaretur. Qui quidem cum peracutus esset ad excogitandum quid in iure aut in aequo verum aut esset aut non esset, tum verbis erat ad rem cum summa brevitate mirabiliter aptus.
146"Bu yüzden onu yorumlama, açıklama, ayrıntısıyla anlatma türünde, benzerini görmediğim kadar şaşırtıcı bir hatip sayalım; büyütmede, süslemede, çürütmede ise hayranlık duyulacak bir hatipten çok, çekinilecek bir eleştirmen. Ama Crassus'a dönelim." O zaman Brutus söze girdi:
qua re sit nobis orator in hoc interpretandi explanandi edisserendi genere mirabilis, sic ut simile nihil viderim; in augendo, in ornando, in refellendo magis existimator metuendus quam admirandus orator. verum ad Crassum revertamur. Tum Brutus:
147"Scaevola'yı," dedi, "Scaevola'mızla yakınlığım yüzünden görüştüğüm Gaius Rutilius'tan sık sık duyduklarımdan yeterince tanıdığımı sanıyordum; ama konuşmasının bu kadar övüldüğünü bilmiyordum. Bu yüzden devletimizde böyle donanımlı bir adamın, böyle üstün bir yeteneğin yetişmiş olması bana haz verdi."
etsi satis, inquit, mihi videbar habere cognitum Scaevolam ex eis rebus quas audiebam saepe ex C. Rutilio, quo utebar propter familiaritatem Scaevolae nostri, tamen ista mihi eius dicendi tanta laus nota non erat; itaque cepi voluptatem tam ornatum virum tamque excellens ingenium fuisse in nostra re publica.
148Ben de, "Brutus," dedim, "şehrimizde bu ikisinden daha üstün bir şey olduğunu sanma. Biraz önce söylediğim gibi biri hukuk bilginlerinin en belagatlisi, öteki belagatlilerin en iyi hukuk bileniydi; başka bakımlardan da birbirlerine o kadar benzemezlerdi ki hangisine daha çok benzemek isteyeceğine yine de karar veremezdin. Crassus zarif konuşanların en ölçülüsü, Scaevola ölçülü konuşanların en zarifiydi; Crassus'ta son derece güler yüzlü olmakla birlikte yeterince sertlik de vardı, Scaevola'nın büyük sertliğinde de güler yüzlülük eksik değildi."
hic ego: Noli, inquam, Brute, existimare his duobus quicquam fuisse in nostra civitate praestantius. Nam ut paulo ante dixi consultorum alterum disertissimum, disertorum alterum consultissimum fuisse, sic in reliquis rebus ita dissimiles erant inter sese, statuere ut tamen non posses, utrius te malles similiorem. Crassus erat elegantium parcissimus, Scaevola parcorum elegantissimus; Crassus in summa comitate habebat etiam severitatis satis, Scaevolae multa in severitate non deerat tamen comitas.
149"Her şeyi bu şekilde sürdürebilirim; ama bunların, benim böyle güzel söyleyebilmem için uydurulduğu sanılmasından korkarım. Yine de durum böyledir. Sizin, Brutus, Eski Akademia'nızın dediği gibi her fazilet bir orta olduğuna göre, bu ikisi de bir tür ortayı izlemek isterdi; ama öyle oluyordu ki her biri ötekinin övgüsünden bir parça alırken kendi övgüsünün tamamını da koruyordu."
licet omnia hoc modo; sed vereor ne fingi videantur haec, ut dicantur a me quodam modo; res se tamen sic habet. Cum omnis virtus sit, ut vestra, Brute, vetus Academia dixit, mediocritas, uterque horum medium quiddam volebat sequi; sed ita cadebat ut alter ex alterius laude partem, uterque autem suam totam haberet.
150O zaman Brutus, "Senin konuşmandan Crassus'u ve Scaevola'yı iyi tanıdığımı sanıyorum," dedi, "ama seni ve Servius Sulpicius'u düşününce sizin de onlarla bir benzerliğiniz olduğu kanaatine varıyorum." "Nasıl yani?" dedim. "Çünkü bana kalırsa," dedi, "sen medeni hukuktan bir hatibe yetecek kadarını bilmek istedin, Servius da belagatten medeni hukuku rahatça savunabilecek kadarını edindi; yaşlarınız da onlarınki gibi hiç ya da pek az farklı."
tum Brutus: Cum ex tua oratione mihi videor, inquit, bene Crassum et Scaevolam cognovisse, tum de te et de Ser. Sulpicio cogitans esse quandam vobis cum illis similitudinem iudico. Quonam, inquam, istuc modo? Quia mihi et tu videris, inquit, tantum iuris civilis scire voluisse quantum satis esset oratori, et Servius eloquentiae tantum assumpsisse ut ius civile facile posset tueri; aetatesque vestrae, ut illorum, nihil aut non fere multum differunt.
151Ben de, "Kendimden söz etmeye gerek yok," dedim; "Servius hakkında ise sen de doğru söylüyorsun, ben de düşündüğümü söyleyeyim. Hem konuşmaya hem de bütün güzel bilgi dallarına ondan daha çok emek vermiş birini kolay kolay gösteremem. Gençliğimizin başında aynı alıştırmaları birlikte yaptık; sonra o da daha iyi ve daha bilgili olmak için benimle Rodos'a gitti. Oradan dönünce bana öyle geliyor ki ikinci sanatta birinci olmayı birinci sanatta ikinci olmaya tercih etti. Önde gelenlere denk olabilir miydi, bilmem; ama belki de, nitekim buna eriştiği gibi, yalnız kendi çağının değil, medeni hukukta kendisinden önce gelmiş olanların da çok önünde, herkesin birincisi olmayı istedi."
et ego: De me, inquam, dicere nihil est necesse; de Servio autem et tu probe dicis et ego dicam quod sentio. Non enim facile quem dixerim plus studi quam illum et ad dicendum et ad omnis bonarum rerum disciplinas adhibuisse. Nam et in isdem exercitationibus ineunte aetate fuimus et postea una Rhodum ille etiam profectus est, quo melior esset et doctior; et inde ut rediit, videtur mihi in secunda arte primus esse maluisse quam in prima secundus. Atque haud scio an par principibus esse potuisset; sed fortasse maluit, id quod est adeptus, longe omnium non eiusdem modo aetatis sed eorum etiam qui fuissent in iure civili esse princeps.
152Bunun üzerine Brutus, "Ne diyorsun?" dedi. "Servius'umuzu Quintus Scaevola'dan bile üstün mü tutuyorsun?" "Evet, Brutus," dedim, "şöyle düşünüyorum: medeni hukukta büyük bir tecrübe hem Scaevola'da hem başka birçoklarında vardı, ama sanat yalnız bu adamdadır. Bunu yalnız hukuk ilmiyle asla başaramazdı; buna ek olarak şu sanatı da öğrenmiş olması gerekiyordu: bütün bir konuyu parçalarına ayırmayı, gizli olanı tarif ederek açığa çıkarmayı, karanlık olanı yorumlayarak aydınlatmayı, belirsiz olanı önce görmeyi, sonra ayırt etmeyi, sonunda da doğruyla yanlışın neye göre yargılanacağını, hangi öncüllerden neyin çıkıp neyin çıkmadığını gösteren bir ölçüte sahip olmayı öğreten sanat."
hic Brutus: Ain tu? inquit. Etiamne Q. Scaevolae Servium nostrum anteponis? Sic enim, inquam, Brute, existimo, iuris civilis magnum usum et apud Scaevolam et apud multos fuisse, artem in hoc uno; quod numquam effecisset ipsius iuris scientia, nisi eam praeterea didicisset artem quae doceret rem universam tribuere in partis, latentem explicare definiendo, obscuram explanare interpretando, ambigua primum videre, deinde distinguere, postremo habere regulam qua vera et falsa iudicarentur et quae quibus propositis essent quaeque non essent consequentia.
153"Bütün sanatların en büyüğü olan bu sanatı, başkalarının karmakarışık bir biçimde verdiği hukukî cevaplara ya da yürüttüğü davalara bir ışık gibi o getirdi." "Diyalektiği söylüyorsun galiba," dedi. "Doğru anladın," dedim, "ama buna edebiyat bilgisini ve konuşma zarafetini de ekledi; bu, eşi benzeri olmayan yazılarından pek kolay görülebilir."
hic enim adtulit hanc artem omnium artium maximam quasi lucem ad ea quae confuse ab aliis aut respondebantur aut agebantur. dialecticam mihi videris dicere, inquit. Recte, inquam, intellegis; sed adiunxit etiam et litterarum scientiam et loquendi elegantiam, quae ex scriptis eius, quorum similia nulla sunt, facillime perspici potest.
154"Öğrenmek için en usta iki kişinin, Lucius Lucilius Balbus'un ve Gaius Aquilius Gallus'un yanında çalıştı. Keskin ve tecrübeli bir adam olan Gallus'un dava yürütmede ve hukukî cevap vermedeki çabuk ve hazır hızını incelik ve titizlikle aştı; bilgili ve eğitimli bir adam olan Balbus'un her iki işteki düşünceli ağırlığını da işleri çözüp sonuca bağlamakta geçti. Böylece ikisinin de sahip olduğuna sahiptir; ikisinde de eksik olanı da tamamlamıştır."
cumque discendi causa duobus peritissimis operam dedisset, L. Lucilio Balbo C. Aquilio Gallo, Galli hominis acuti et exercitati promptam et paratam in agendo et in respondendo celeritatem subtilitate diligentiaque superavit; Balbi docti et eruditi hominis in utraque re consideratam tarditatem vicit expediendis conficiendisque rebus. Sic et habet quod uterque eorum habuit, et explevit quod utrique defuit.