Metin, 3. kısım
286"Gerçekten de aynı zamanda birbirine benzemeyen ama yine de Attikacı olan iki kişi vardı. Bunlardan Kharisios başkaları için yazdığı birçok konuşmanın sahibiydi; Lysias'ı taklit etmeyi arzular gibi görünürdü. Demosthenes'in kız kardeşinin oğlu Demokhares ise birkaç konuşma yazdı ve kendi çağında Atina'da yapılan işlerin tarihini bir tarihçiden çok bir hatip tarzıyla kaleme aldı. Hegesias da Kharisios'a benzemek ister; kendini o kadar Attikacı sayar ki o gerçek Attikacıları kendisinin yanında neredeyse köylü sayar."
et quidem duo fuerunt per idem tempus dissimiles inter se, sed Attici tamen; quorum Charisius multarum orationum, quas scribebat aliis, cum cupere videretur imitari Lysiam; Demochares autem, qui fuit Demostheni sororis filius, et orationes scripsit aliquot et earum rerum historiam quae erant Athenis ipsius aetate gestae non tam historico quam oratorio genere perscripsit. Atque Charisi vult Hegesias esse similis, isque se ita putat Atticum, ut veros illos prae se paene agrestis putet.
287"Ama hangi şey onun kadar kırık, onun kadar ufak, ulaştığı o uyum içinde bile onun kadar çocukçadır? 'Attikacılara benzemek istiyoruz.' Pek güzel; peki bunlar Attikacı hatipler midir? Kim inkâr edebilir? 'Bunları taklit ediyoruz.' Nasıl, hem birbirlerine hem başkalarına benzemezken? 'Thukydides'i taklit ediyoruz,' diyor. Pek güzel, eğer dava savunmayı değil tarih yazmayı düşünüyorsanız. Çünkü Thukydides yapılan işlerin içten ve aynı zamanda görkemli bir anlatıcısıydı; ama forumdaki bu çekişmeli mahkeme türünü işlemedi. Araya kattığı konuşmaları ise — çünkü çoktur — ben övmeye alışkınım; ama istesem de taklit edemem, edebilsem belki de istemem. Biri Falernum şarabından hoşlanıyor olsun; ama onu, geçen yılın konsülleri zamanında yapılmış olmasını isteyecek kadar yeni değil, öte yandan Opimius'un ya da Anicius'un konsüllüğünü arayacak kadar da eski istemesin — gerçi bu yıllar en iyi damgalardır sanırım; ama aşırı eskilik aradığımız tatlılığı vermez, artık pek içilecek gibi de değildir —"
at quid est tam fractum, tam minutum, tam in ipsa, quam tamen consequitur, concinnitate puerile? Atticorum similes esse volumus. Optime; suntne igitur hi Attici oratores? Quis negare potest? Hos imitamur. Quo modo, qui sunt et inter se dissimiles et aliorum? Thucydidem, inquit, imitamur. Optime, si historiam scribere, non si causas dicere cogitatis. Thucydides enim rerum gestarum pronuntiator sincerus et grandis etiam fuit; hoc forense concertatorium iudiciale non tractavit genus. Orationes autem quas interposuit—multae enim sunt—eas ego laudare soleo; imitari neque possim si velim, nec velim fortasse si possim. Vt si quis Falerno vino delectetur, sed eo nec ita novo ut proximis consulibus natum velit, nec rursus ita vetere ut Opimium aut Anicium consulem quaerat—atqui hae notae sunt optimae, credo; sed nimia vetustas nec habet eam quam quaerimus suavitatem nec est iam sane tolerabilis—
288"Böyle düşünen biri, içmek isterse, şarabı fıçıdan çekmesi gerektiğini mi düşünür? Hiç de değil; belli bir yaşı arar. Ben de bunlara şunu öğütlerim: hem şıradan ve teknesinden yeni çıkmış gibi kaynayan o yeni konuşmadan kaçınılmalı, hem de Thukydides'in o parlak ama fazla eski, Anicius damgalı şarap gibi konuşmasının peşine düşülmemeli. Çünkü Thukydides'in kendisi daha sonra yaşamış olsaydı çok daha olgun ve yumuşak olurdu. 'O hâlde Demosthenes'i taklit edelim.' Ey iyi tanrılar! Söyler misiniz, biz başka ne yapıyoruz, başka neyi arzuluyoruz? 'Ama erişemiyoruz.' Belli ki bizim şu Attikacılarımız istediklerine erişiyorlar!"
num igitur qui hoc sentiat, si is potare velit, de dolio sibi hauriendum putet? Minime; sed quandam sequatur aetatem. Sic ego istis censuerim et novam istam quasi de musto ac lacu fervidam orationem fugiendam nec illam praeclaram Thucydidi nimis veterem tamquam Anicianam notam persequendam. Ipse enim Thucydides si posterius fuisset, multo maturior fuisset et mitior. demosthenem igitur imitemur. O di boni; quid, quaeso, nos aliud agimus aut quid aliud optamus? At non adsequimur. Isti enim videlicet Attici nostri quod volunt adsequuntur.
289"Şunu da anlamıyorlar: Demosthenes konuşacağı zaman onu dinlemek için bütün Yunanistan'dan insanların koşup geldiği yalnız anlatılmakla kalmaz, bu zorunlu olarak da böyleydi. Ama bu Attikacılar konuştuğunda yalnız etraflarını saran dinleyiciler tarafından değil — ki bu kendi başına acınacak bir şeydir —, kendi davalarına destek olmaya gelenler tarafından da bırakılırlar. Bu yüzden dar ve cılız konuşmak Attikacılara özgüyse, Attikacı olsunlar; ama comitium'a gelsinler, ayakta duran yargıcın önünde konuşsunlar: mahkeme sıraları daha görkemli ve daha dolgun bir ses ister."
ne illud quidem intellegunt, non modo ita memoriae proditum esse sed ita necesse fuisse, cum Demosthenes dicturus esset, ut concursus audiendi causa ex tota Graecia fierent. At cum isti Attici dicunt, non modo a corona, quod est ipsum miserabile, sed etiam ab advocatis relinquuntur. Qua re si anguste et exiliter dicere est Atticorum, sint sane Attici; sed in comitium veniant, ad stantem iudicem dicant: subsellia grandiorem et pleniorem vocem desiderant.
290"Bir hatibin başına şunun gelmesini isterim: onun konuşacağı duyulduğunda sıralarda yer kapışılsın, kürsü dolsun, kâtipler yer verip yer açmakta iltifatkâr olsun, etrafı saran kalabalık katmerlensin, yargıç dikkat kesilsin. Konuşacak olan ayağa kalktığında kalabalık susulmasını işaret etsin; sonra sık sık onaylamalar, birçok hayranlık nidası gelsin; istediğinde kahkaha, istediğinde gözyaşı. Öyle ki bunları uzaktan gören, neler olup bittiğini bilmese bile, yine de bir hatibin beğenildiğini ve sahnede bir Roscius bulunduğunu anlasın. Bunlar kimin başına geliyorsa, bil ki o Attika usulüyle konuşuyordur; Perikles için, Hypereides için, Aiskhines için, en çok da Demosthenes'in kendisi için duyduğumuz gibi."
volo hoc oratori contingat, ut cum auditum sit eum esse dicturum, locus in subselliis occupetur, compleatur tribunal, gratiosi scribae sint in dando et cedendo loco, corona multiplex, iudex erectus; cum surgat is qui dicturus sit, significetur a corona silentium, deinde crebrae assensiones, multae admirationes; risus cum velit, cum velit fletus: ut qui haec procul videat, etiam si quid agatur nesciat, at placere tamen et in scaena esse Roscium intellegat. Haec cui contingant, eum scito Attice dicere, ut de Pericle audimus, ut de Hyperide, ut de Aeschine, de ipso quidem Demosthene maxime.
291"Ama keskin, basiretli, aynı zamanda içten, sağlam ve kurumuş bir konuşma türünü beğeniyorlar, hatipliğe özgü o daha ağır süsü kullanmıyorlar ve bunun Attikacılara özgü olmasını istiyorlarsa, övmekte haklıdırlar. Çünkü bu kadar büyük ve bu kadar çeşitli bir sanatta bu ufak inceliğe de yer vardır. Böylece Attika usulüyle konuşanların hepsi iyi konuşmuş olmaz; ama iyi konuşanların hepsi Attika usulüyle de konuşmuş olur. Ama yine Hortensius'a dönelim."
sin autem acutum prudens et idem sincerum et solidum et exsiccatum genus orationis probant nec illo graviore ornatu oratorio utuntur et hoc proprium esse Atticorum volunt, recte laudant. Est enim in arte tanta tamque varia etiam huic minutae subtilitati locus. Ita fiet ut non omnes, qui Attice, idem bene, sed ut omnes, qui bene, idem etiam Attice dicant. Sed redeamus rursus ad Hortensium.
292"Elbette," dedi Brutus; "gerçi ele aldığın konuşmadan bu ayrılışın benim için pek hoş oldu." O zaman Atticus, "Birkaç kez söze girmeye çalıştım," dedi, "ama sözünü kesmek istemedim. Şimdi konuşman artık kapanışa yöneliyor gibi göründüğüne göre, sanırım düşündüğümü söyleyeceğim." "Elbette söyle, Titus," dedim. O da, "Sokrates'te bulunduğunu söyledikleri, Platon'un, Ksenophon'un ve Aiskhines'in kitaplarında kullandığı o ironiyi," dedi, "nükteli ve zarif buluyorum. Çünkü bilgelik üzerine tartışılırken onu kendinden esirgemek, onu kendine mal edenlere alay ederek yakıştırmak hiç de beceriksiz değil, aynı zamanda nükteli bir adamın işidir; Platon'da Sokrates'in Protagoras'ı, Hippias'ı, Prodikos'u, Gorgias'ı ve ötekileri övgülerle göklere çıkarıp kendini ise her şeyden habersiz ve ham göstermesi gibi. Bu nasılsa ona yakışır; bunu kınayan Epikuros'a da katılmıyorum. Ama bütün konuşmanda her hatibin nasıl biri olduğunu anlatırken kullandığın tarih anlatısında," dedi, "dikkat et lütfen, ironi bir tanıklıkta olduğu kadar kınanacak bir şey olmasın." "Ne demek istiyorsun?" dedim. "Anlamıyorum."
sane quidem, inquit Brutus; quamquam ista mihi tua fuit periucunda a proposita oratione digressio. Tum Atticus: Aliquotiens sum, inquit, conatus, sed interpellare nolui. Nunc quoniam iam ad perorandum spectare videtur sermo tuus, dicam, opinor, quod sentio. Tu vero, inquam, Tite. Tum ille: Ego, inquit, ironiam illam quam in Socrate dicunt fuisse, qua ille in Platonis et Xenophontis et Aeschini libris utitur, facetam et elegantem puto. Est enim et minime inepti hominis et eiusdem etiam faceti, cum de sapientia disceptetur, hanc sibi ipsum detrahere, eis tribuere inludentem, qui eam sibi adrogant, ut apud Platonem Socrates in caelum effert laudibus Protagoram Hippiam Prodicum Gorgiam ceteros, se autem omnium rerum inscium fingit et rudem. Decet hoc nescio quo modo illum, nec Epicuro, qui id reprehendit, assentior. Sed in historia, qua tu es usus in omni sermone, cum qualis quisque orator fuisset exponeres, vide quaeso, inquit, ne tam reprehendenda sit ironia quam in testimonio. Quorsus, inquam, istuc? non enim intellego.
293"Çünkü önce," dedi, "bazı hatipleri öyle övdün ki bilgisizleri yanılgıya düşürebilirdin. Bazı yerlerde gülmemi zor tutuyordum; örneğin bizim Cato'yu Attikacı Lysias'la karşılaştırdığında. Herkül hakkı için büyük bir adam, hatta en yüksek ve eşsiz bir adam — kimse başka türlü söylemez —; ama hatip mi? Hem de Lysias'a benzer mi? Ondan daha ince işlenmiş hiçbir şey olamaz. Şakalaşıyor olsaydık güzel bir ironi olurdu; ama ciddi konuşuyorsak, tanıklık ediyormuşuz gibi aynı titizliği göstermemiz gerekmesin mi, bir bak."
quia primum, inquit, ita laudavisti quosdam oratores ut imperitos posses in errorem inducere. Equidem in quibusdam risum vix tenebam, cum Attico Lysiae Catonem nostrum comparabas, magnum me hercule hominem vel potius summum et singularem virum—nemo dicet secus—; sed oratorem? sed etiam Lysiae similem? quo nihil potest esse pictius. Bella ironia, si iocaremur; sin adseveramus, vide ne religio nobis tam adhibenda sit quam si testimonium diceremus.
294"Çünkü ben senin Cato'nu vatandaş olarak, senatör olarak, komutan olarak, kısacası basiretiyle, titizliğiyle ve her türlü faziletiyle üstün bir adam olarak beğeniyorum. Konuşmalarını da o çağa göre çok övüyorum — çünkü belli bir yetenek biçimini gösterirler, ama pek cilasız ve düpedüz ham bir biçim —; ama Kökenler'inin hatibin bütün övgüleriyle dolu olduğunu söylediğinde ve Cato'yu Philistos'la ve Thukydides'le karşılaştırdığında, bunu Brutus'a mı yoksa bana mı kabul ettireceğini sanıyordun? Yunanlılardan bile hiç kimsenin taklit edemediği adamlarla, bol ve süslü konuşmanın ne olduğunu henüz sezmeyen Tusculumlu bir adamı karşılaştırıyorsun."
ego enim Catonem tuum ut civem, ut senatorem, ut imperatorem, ut virum denique cum prudentia et diligentia tum omni virtute excellentem probo; orationes autem eius ut illis temporibus valde laudo—significant enim formam quandam ingeni, sed admodum impolitam et plane rudem—, Origines vero cum omnibus oratoris laudibus refertas diceres et Catonem cum Philisto et Thucydide comparares, Brutone te id censebas an mihi probaturum? Quos enim ne e Graecis quidem quisquam imitari potest, his tu comparas hominem Tusculanum nondum suspicantem quale esset copiose et ornate dicere.
295"Galba'yı övüyorsun. O çağın birincisi olarak övüyorsan katılırım — çünkü bize böyle aktarıldı —; ama hatip olarak övüyorsan, rica ederim, konuşmalarını getir — çünkü vardır — ve kendinden çok sevdiğin şu Brutus'un o tarzda konuşmasını istediğini söyle. Lepidus'un konuşmalarını beğeniyorsun; burada sana biraz katılıyorum, yeter ki eski şeyler olarak öv. Aynı şeyi Africanus için, Laelius için de söylüyorum: onun konuşmasından daha tatlı bir şey olamayacağını söylüyorsun, buna bir de nasıl bir şeyse daha heybetli bir şey ekliyorsun. Bizi o en büyük adamın adıyla ve en zarif hayatının pek doğru övgüleriyle yakalıyorsun. Bunları bir yana koy: bu tatlı konuşma o kadar bayağı olmasın ki kimse ona bakmak istemesin."
galbam laudas. Si ut illius aetatis principem, adsentior—sic enim accepimus—; sin ut oratorem, cedo quaeso orationes—sunt enim—et dic hunc, quem tu plus quam te amas, Brutum velle te illo modo dicere. Probas Lepidi orationes, Paulum hic tibi adsentior, modo ita laudes ut antiquas; quod item de Africano, de Laelio, cuius tu oratione negas fieri quicquam posse dulcius, addis etiam nescio quid augustius. Nomine nos capis summi viri vitaeque elegantissimae verissimis laudibus. Remove haec: ne ista dulcis oratio ita sit abiecta ut eam aspicere nemo velit.
296"Carbo'nun en büyük hatipler arasında sayıldığını biliyorum; ama başka işlerde olduğu gibi konuşmada da her zaman, artık daha iyisi olmayan şey, ne olursa olsun, övülür. Gracchuslar için de aynı şeyi söylüyorum; gerçi onlar hakkında senin söylediklerine katılıyorum. Ötekileri geçiyorum; belagatin artık kusursuzlaştığını düşündüğün kişilere geliyorum, tartışmasız büyük hatipler olarak dinlediğim Crassus'a ve Antonius'a. Bunların övgüleri konusunda sana tamamen katılıyorum, ama senin dediğin biçimde değil: Lysippos Polykleitos'un Mızraklı'sının kendisine hoca olduğunu söylerdi; sen de Servilius Kanunu lehine yapılan konuşmanın sana hoca olduğunu söylüyorsun. Bu öz be öz ironidir. Neden böyle düşündüğümü söylemeyeceğim; yoksa sana dalkavukluk ettiğimi sanırsın."
carbonem in summis oratoribus habitum scio; sed cum in ceteris rebus tum in dicendo semper, quo iam nihil est melius, id laudari, qualecumque est, solet. Dico idem de Gracchis, etsi de eis ea sunt a te dicta, quibus ego adsentior. Omitto ceteros; venio ad eos in quibus iam perfectam putas esse eloquentiam, quos ego audivi sine controversia magnos oratores, Crassum et Antonium. De horum laudibus tibi prorsus adsentior, sed tamen non isto modo: ut Polycliti Doryphorum sibi Lysippus aiebat, sic tu suasionem legis Serviliae tibi magistram fuisse; haec germana ironia est. Cur ita sentiam non dicam, ne me tibi adsentari putes.
297"O hâlde bunların kendileri hakkında, Cotta hakkında, Sulpicius hakkında, demin de Caelius hakkında söylediklerini geçiyorum. Çünkü bunlar kesinlikle hatiptiler; ama ne kadar büyük ve nasıl hatip olduklarına sen bakarsın. Bütün işçileri yığman beni daha az ilgilendiriyor; öyle ki bazıları senin tarafından hatipler arasına sayılmak için ölmek istemiş gibi görünüyor." O bunları söyleyince, "Uzun bir konuşmanın başlangıcını kurcaladın, Atticus," dedim, "yeni bir tartışmaya değer bir konuyu harekete geçirdin; onu başka bir zamana erteleyelim."
omitto igitur quae de his ipsis, quae de Cotta, quae de Sulpicio, quae modo de Caelio dixeris. Hi enim fuerunt certe oratores; quanti autem et quales tu videris. Nam illud minus curo quod congessisti operarios omnis; ut mihi videantur mori voluisse non nulli, ut a te in oratorum numerum referrentur. haec cum ille dixisset: Longi sermonis initium pepulisti, inquam, Attice, remque commovisti nova disputatione dignam, quam in aliud tempus differamus.
298"Çünkü hem başkalarının hem de özellikle Cato'nun kitapları açılıp okunmalıdır. Onun çizgilerinde, henüz bulunmamış olan boyaların çiçeğinden ve renginden başka bir şeyin eksik olmadığını anlayacaksın. Crassus'un konuşması hakkında ise şöyle düşünüyorum: belki kendisi daha iyi yazabilirdi, ama bence başka hiç kimse yazamazdı. Bu konuşmanın bana hoca olduğunu söylediğim için beni ironici (eiron) sayma. Çünkü bugün sahip olduğumuz yetenek hakkında, eğer bir yeteneğimiz varsa, sen daha iyi bir kanaat taşıyor gibi görünsen de, biz gençken Latin eserler arasında taklit edecek daha iyi bir şeyimiz yoktu."
volvendi enim sunt libri cum aliorum tum in primis Catonis. Intelleges nihil illius liniamentis nisi eorum pigmentorum, quae inventa nondum erant, florem et colorem defuisse. Nam de Crassi oratione sic existimo, ipsum fortasse melius potuisse scribere, alium, ut arbitror, neminem. Nam in hoc εἴρωνα me duxeris esse, quod eam orationem mihi magistram fuisse dixerim. Nam etsi tute melius existimare videris de ea, si quam nunc habemus, facultate, tamen adulescentes quid in Latinis potius imitaremur non habebamus.
299"Daha çok kişiyi anmamın sebebi ise, biraz önce söylediğim gibi, herkesin en çok arzuladığı bu işte ne kadar az kişinin bu adı hak ettiğinin anlaşılmasını istememdi. Bu yüzden, Gaius Fannius'un tarih eserinde dediği gibi Africanus bile ironici olmuş olsa, ben ironici sayılmak istemem." "Nasıl istersen," dedi Atticus; "ben Africanus'ta ve Sokrates'te bulunan şeyin sana yabancı olmadığını düşünüyordum."
quod autem plures a nobis nominati sunt, eo pertinuit, ut paulo ante dixi, quod intellegi volui, in eo, cuius omnes cupidissimi essent, quam pauci digni nomine evaderent. Quare εἴρωνα me, ne si Africanus quidem fuit, ut ait in historia sua C. Fannius, existimari velim. Vt voles, inquit Atticus. Ego enim non alienum a te putabam, quod et in Africano fuisset et in Socrate.
300O zaman Brutus, "Bunu sonra konuşuruz," dedi; "ama sen," dedi bana bakarak, "eski konuşmaları bize açıklayacak mısın?" "Elbette, Brutus," dedim; "ama bir gün Cumae'deki ya da Tusculum'daki çiftlikte, yeter ki imkân olsun; çünkü her iki yerde de komşuyuz. Ama şimdi ayrıldığımız yere dönelim."
tum Brutus: De isto postea; sed tu, inquit me intuens, orationes nobis veteres explicabis? Vero, inquam, Brute; sed in Cumano aut in Tusculano aliquando, si modo licebit, quoniam utroque in loco vicini sumus. Sed iam ad id unde digressi sumus revertamur.
301"Hortensius daha pek gençken forumda konuşmaya başlayınca, kısa zamanda daha büyük davalara çağrılmaya başlandı. Kendisinden on yaş büyük olan Cotta'nın ve Sulpicius'un çağına denk gelmiş olsa da, o zaman Crassus ve Antonius, sonra Philippus, sonra Iulius üstünken, konuşma şanında bu adamlarla kıyaslanıyordu. Önce öyle bir hafızası vardı ki bunu hiç kimsede görmediğimi sanıyorum: kendi kendine hazırladığı şeyleri yazısız olarak, düşündüğü kelimelerin aynısıyla söylerdi. Bu büyük yardımcıdan öyle yararlanırdı ki hem kendi hazırladıklarını ve yazdıklarını, hem de kimse hatırlatmadan bütün rakiplerinin söylediklerinin hepsini hatırlardı."
hortensius igitur cum admodum adulescens orsus esset in foro dicere, celeriter ad maiores causas adhiberi coeptus est: et quamquam inciderat in Cottae et Sulpici aetatem, qui annis decem maiores erant, excellente tum Crasso et Antonio, dein Philippo, post Iulio, cum his ipsis dicendi gloria comparabatur. Primum memoria tanta quantam in nullo cognovisse me arbitror, ut quae secum commentatus esset, ea sine scripto verbis eisdem redderet quibus cogitavisset. Hoc adiumento ille tanto sic utebatur ut sua et commentata et scripta et nullo referente omnia omnium adversariorum dicta meminisset.
302"Öyle bir arzuyla yanıp tutuşurdu ki hiç kimsede bundan daha ateşli bir heves görmedim. Çünkü forumda konuşmadığı ya da forum dışında hazırlanmadığı tek bir güne katlanamazdı. Çoğu zaman da aynı gün ikisini birden yapardı. Hiç de sıradan olmayan bir konuşma tarzı getirmişti; başka hiç kimsenin yapmadığı iki şey de vardı: hangi konular hakkında konuşacağını önceden bölümler hâlinde sıralar, sonunda da hem karşı tarafın söylediklerini hem kendi söylediklerini hatırlayarak özetlerdi."
ardebat autem cupiditate sic ut in nullo umquam flagrantius studium viderim. Nullum enim patiebatur esse diem quin aut in foro diceret aut meditaretur extra forum. Saepissime autem eodem die utrumque faciebat. Attuleratque minime vulgare genus dicendi; duas quidem res quas nemo alius: partitiones quibus de rebus dicturus esset et conlectiones, memor et quae essent dicta contra quaeque ipse dixisset.
303"Kelimelerin parlaklığında zarif, dizilişte yerinde, ustalıkta zengindi; bunlara hem son derece büyük yeteneğiyle hem de en büyük alıştırmalarla erişmişti. Konuyu ezbere kucaklar, keskin bir biçimde bölerdi; davada ispata ya da çürütmeye yarayacak hemen hiçbir şeyi atlamazdı. Sesi tınılı ve tatlıydı; hareketinde ve jestinde ise bir hatibe yetecek olandan fazla sanat vardı. İşte o parlarken Crassus öldü, Cotta sürüldü, mahkemeler savaş yüzünden durdu, biz de foruma geldik."
erat in verborum splendore elegans, compositione aptus, facultate copiosus; eaque erat cum summo ingenio tum exercitationibus maximis consecutus. Rem complectebatur memoriter, dividebat acute, nec praetermittebat fere quicquam quod esset in causa aut ad confirmandum aut ad refellendum. Vox canora et suavis, motus et gestus etiam plus artis habebat quam erat oratori satis. Hoc igitur florescente Crassus est mortuus, Cotta pulsus, iudicia intermissa bello, nos in forum venimus.
304"Hortensius savaşın ilk yılında asker, ikincisinde askerî tribunus oldu; Sulpicius komutan yardımcısıydı; Marcus Antonius da uzaktaydı. Öteki mahkemeler savaş yüzünden durmuşken yalnız Varius Kanunu'na göre bir mahkeme işliyordu. Ona sık sık giderdim; gerçi orada kendilerini savunan hatipler, Lucius Memmius ve Quintus Pompeius, önde gelenlerden değildi, ama yine de hatiptiler. Tanık olarak da belagatli Philippus vardı; tanıklığındaki gerilim bir suçlayıcının gücüne ve bolluğuna sahipti."
Erat Hortensius in bello primo anno miles, altero tribunus militum, Sulpicius legatus; aberat etiam M. Antonius; exercebatur una lege iudicium Varia, ceteris propter bellum intermissis; cui frequens aderam, quamquam pro se ipsi dicebant oratores non illi quidem principes, L. Memmius et Q. Pompeius, sed oratores tamen teste diserto utique Philippo, cuius in testimonio contentio et vim accusatoris habebat et copiam.
305"O zaman önde gelen sayılan ötekiler magistratlıklardaydı ve onları hemen her gün halk toplantılarında dinliyorduk. Çünkü Gaius Curio o zaman halk tribunusuydu; gerçi bir kez bütün halk toplantısı tarafından bırakılıp gidildiği için susuyordu. Quintus Metellus Celer hatip değildi, ama dilsiz de değildi; Quintus Varius, Gaius Carbo, Gnaeus Pomponius ise belagatliydiler ve kürsüde neredeyse otururlardı. Curulis aedilis Gaius Iulius da hemen her gün özenle hazırlanmış halk konuşmaları yapardı. Ama dinlemeye can atan beni ilk acı, Cotta sürüldüğünde çarptı. Ötekileri sık sık dinleyerek en ateşli bir hevesle kuşatılmıştım; her gün yazıyor, okuyor, hazırlık yapıyordum; yalnız hatiplik alıştırmalarıyla yetinmiyordum. Ertesi yıl Quintus Varius kendi kanunuyla mahkûm olup ayrılmıştı."
reliqui qui tum principes numerabantur in magistratibus erant cottidieque fere a nobis in contionibus audiebantur. Erat enim tribunus plebis tum C. Curio, quamquam is quidem silebat, ut erat semel a contione universa relictus; Q. Metellus Celer non ille quidem orator, sed tamen non infans; diserti autem Q. Varius C. Carbo Cn. Pomponius, et hi quidem habitabant in rostris; C. etiam Iulius aedilis curulis cottidie fere accuratas contiones habebat. Sed me cupidissimum audiendi primus dolor percussit, Cotta cum est expulsus. Reliquos frequenter audiens acerrimo studio tenebar cottidieque et scribens et legens et commentans oratoriis tantum exercitationibus contentus non eram. Iam consequente anno Q. Varius sua lege damnatus excesserat;
306"Ben ise medeni hukuk çalışmasında Quintus oğlu Quintus Scaevola'nın yanında çok emek veriyordum; o kendini kimseye öğretmen olarak vermese de, danışanlara verdiği cevaplarla dinlemeye hevesli olanlara öğretirdi. Bu yılın ardından Sulla ile Pompeius'un konsüllüğü geldi. O zaman tribunusluğunda her gün halka konuşan Publius Sulpicius'un bütün konuşma tarzını iyice tanıdık. Aynı zamanda Akademia'nın başı Philon, Mithridates savaşında Atina'nın soylularıyla birlikte yurdundan kaçıp Roma'ya gelince, felsefeye karşı şaşırtıcı bir hevesle coşarak kendimi tamamen ona verdim. Bu uğraşta daha dikkatle oyalanmamın bir sebebi de — gerçi konuların kendisinin çeşitliliği ve büyüklüğü de beni son derece büyük bir zevkle tutuyordu — mahkemeler düzeninin artık sonsuza dek ortadan kalkmış görünmesiydi."
ego autem in iuris civilis studio multum operae dabam Q. Scaevolae Q. F., qui quamquam nemini se ad docendum dabat, tamen consulentibus respondendo studiosos audiendi docebat. Atque huic anno proximus Sulla consule et Pompeio fuit. Tum P. Sulpici in tribunatu cottidie contionantis totum genus dicendi penitus cognovimus; eodemque tempore, cum princeps Academiae Philo cum Atheniensium optimatibus Mithridatico bello domo profugisset Romamque venisset, totum ei me tradidi admirabili quodam ad philosophiam studio concitatus, in quo hoc etiam commorabar attentius—etsi rerum ipsarum varietas et magnitudo summa me delectatione retinebat—quod tamen sublata iam esse in perpetuum ratio iudiciorum videbatur.
307"O yıl Sulpicius ölmüştü; ertesi yıl da üç kuşağın üç hatibi, Quintus Catulus, Marcus Antonius ve Gaius Iulius pek acımasızca öldürüldü. Bunlar ele aldığımız konuşmadan uzak görünse de, Brutus, sen istediğin için kendi yolumu görebilesin — çünkü Atticus bunları biliyor — ve bu yarış yolunda Quintus Hortensius'u onun izlerinden nasıl takip ettiğimizi görebilesin diye anlatıyorum."
occiderat Sulpicius illo anno tresque proximo trium aetatum oratores erant crudelissime interfecti, Q. Catulus M. Antonius C. Iulius. [Eodem anno etiam Moloni Rhodio Romae dedimus operam et actori summo causarum et magistro.] haec etsi videntur esse a proposita oratione diversa, tamen idcirco a me proferuntur ut nostrum cursum perspicere, quoniam voluisti, Brute, possis—nam Attico haec nota sunt—et videre quem ad modum simus in spatio Q. Hortensium ipsius vestigiis persecuti.
308"Aşağı yukarı üç yıl şehir silahsız kaldı; ama hatiplerin ya ölümü, ya ayrılışı, ya da kaçışı yüzünden — çünkü genç Marcus Crassus ve iki Lentulus da uzaktaydı — davalarda başrolü Hortensius oynuyordu; Antistius her gün daha çok beğeniliyordu; Piso sık, Pomponius daha seyrek, Carbo nadiren, Philippus bir iki kez konuşuyordu. Ben ise bütün bu zaman boyunca gece gündüz her türlü bilginin çalışılmasıyla meşguldüm."
Triennium fere fuit urbs sine armis, sed oratorum aut interitu aut discessu aut fuga—nam aberant etiam adulescentes M. Crassus et Lentuli duo—primas in causis agebat Hortensius, magis magisque cottidie probabatur Antistius, Piso saepe dicebat, minus saepe Pomponius, raro Carbo, semel aut iterum Philippus. At vero ego hoc tempore omni noctes et dies in omnium doctrinarum meditatione versabar.
309"Stoacı Diodotos'un yanındaydım; benim evimde oturmuş, benimle birlikte yaşamış ve geçenlerde evimde ölmüştü. Onunla başka konularda olduğu gibi en çok da diyalektikte çalışıyordum; diyalektik adeta daraltılmış ve sıkıştırılmış belagat sayılmalıdır. Sen de, Brutus, onsuz, diyalektiğin genişletilmiş hâli saydıkları o gerçek belagate erişemeyeceğine karar verdin. Bu öğretmene ve onun çeşitli ve çok sayıdaki sanatlarına kendimi o kadar vermiştim ki yine de hatiplik alıştırmalarından boş geçen tek bir gün olmazdı."
eram cum Stoico Diodoto, qui cum habitavisset apud me mecumque vixisset, nuper est domi meae mortuus. A quo cum in aliis rebus tum studiosissime in dialectica exercebar, quae quasi contracta et astricta eloquentia putanda est; sine qua etiam tu, Brute, iudicavisti te illam iustam eloquentiam, quam dialecticam esse dilatatam putant, consequi non posse. Huic ego doctori et eius artibus variis atque multis ita eram tamen deditus ut ab exercitationibus oratoriis nullus dies vacuus esset.
310"Sık sık Marcus Piso'yla, Quintus Pompeius'la ya da her gün biriyle birlikte konuşma hazırlıkları yapardım; şimdi buna 'deklamasyon' diyorlar. Bunu çoğunlukla Latince, ama daha sık Yunanca yapardım: ya Yunanca konuşma daha çok süs sağladığı için Latince de aynı biçimde konuşma alışkanlığı kazandırıyordu, ya da en büyük Yunan öğretmenleri, Yunanca konuşmazsam beni ne düzeltebilir ne de bir şey öğretebilirlerdi."
commentabar declamitans—sic enim nunc loquuntur—saepe cum M. Pisone et cum Q. Pompeio aut cum aliquo cottidie, idque faciebam multum etiam Latine, sed Graece saepius, vel quod Graeca oratio plura ornamenta suppeditans consuetudinem similiter Latine dicendi adferebat, vel quod a Graecis summis doctoribus, nisi Graece dicerem, neque corrigi possem neque doceri.
311"Bu arada devleti kurtarmak için çalkantılar oldu; üç hatip, Scaevola, Carbo ve Antistius acımasızca öldürüldü; Cotta, Curio, Crassus, iki Lentulus ve Pompeius döndü; kanunlar ve mahkemeler yeniden kuruldu, devlet kurtarıldı. Hatipler arasından Pomponius, Censorinus ve Murena ortadan kalktı. O zaman ilk kez hem özel hem kamu davalarına girmeye başladım; çoğu kimsenin yaptığı gibi forumda öğrenmek için değil, elimden geldiği kadar öğrenmiş olarak foruma gelmek için."
tumultus interim in recuperanda re publica et crudelis interitus oratorum trium Scaevolae Carbonis Antisti, reditus Cottae Curionis Crassi Lentulorum Pompei, leges et iudicia constituta, recuperata res publica; ex numero autem oratorum Pomponius Censorinus Murena sublati. Tum primum nos ad causas et privatas et publicas adire coepimus, non ut in foro disceremus, quod plerique fecerunt, sed ut, quantum nos efficere potuissemus, docti in forum veniremus.
312"Aynı zamanda Molon'un yanında çalıştım; çünkü Sulla diktatörken Rodoslulara verilecek ödüller konusunda senatoya elçi olarak gelmişti. Böylece Sextus Roscius için yaptığım ilk kamu davası konuşması o kadar beğeni topladı ki, benim savunmama layık görünmeyen hiçbir dava kalmadı. Sonra birçok dava geldi; bunlara özenle işlenmiş ve adeta gece lambası ışığında hazırlanmış konuşmalar getiriyordum."
eodem tempore Moloni dedimus operam; dictatore enim Sulla legatus ad senatum de Rhodiorum praemiis venerat. Itaque prima causa publica pro Sex. Roscio dicta tantum commendationis habuit ut non ulla esset quae non digna nostro patrocinio videretur. Deinceps inde multae, quas nos diligenter elaboratas et tamquam elucubratas adferebamus.
313"Şimdi beni bir ben ya da çocuk oyuncaklarıyla değil, bütün bedenimle tanımak istediğin anlaşıldığına göre, belki daha az gerekli görünecek bazı şeyleri de anlatacağım. O zaman bedenim son derece ince ve zayıftı, boynum uzun ve inceydi; böyle bir yapı ve biçim, buna yorgunluk ve ciğerlerin büyük zorlanması da eklenirse, hayati tehlikeden pek uzak sayılmaz. Beni sevenleri bu daha da çok kaygılandırıyordu; çünkü her şeyi ara vermeden, çeşitlilik olmadan, sesimin bütün gücüyle ve bütün bedenimi zorlayarak söylüyordum."
nunc quoniam totum me non naevo aliquo aut crepundiis, sed corpore omni videris velle cognoscere, complectar non nulla etiam quae fortasse videantur minus necessaria. Erat eo tempore in nobis summa gracilitas et infirmitas corporis, procerum et tenue collum: qui habitus et quae figura non procul abesse putatur a vitae periculo, si accedit labor et laterum magna contentio. Eoque magis hoc eos quibus eram carus, commovebat, quod omnia sine remissione, sine varietate, vi summa vocis et totius corporis contentione dicebam.
314"Bu yüzden dostlarım da hekimler de dava savunmayı bırakmamı öğütlediklerinde, umduğum konuşma şanından vazgeçmektense her türlü tehlikeyi göze almam gerektiğini düşündüm. Ama sesimi gevşetip ölçülü kullanarak ve konuşma tarzımı değiştirerek hem tehlikeden kaçınabileceğimi hem de daha dengeli konuşabileceğimi düşündüğüm için, konuşma alışkanlığımı değiştirmek üzere Asya'ya gitmeye karar verdim. Böylece iki yıl davalarda bulunduktan ve adım forumda artık ün kazandıktan sonra Roma'dan ayrıldım."
itaque cum me et amici et medici hortarentur ut causas agere desisterem, quodvis potius periculum mihi adeundum quam a sperata dicendi gloria discedendum putavi. Sed cum censerem remissione et moderatione vocis et commutato genere dicendi me et periculum vitare posse et temperatius dicere, ut consuetudinem dicendi mutarem, ea causa mihi in Asiam proficiscendi fuit. Itaque cum essem biennium versatus in causis et iam in foro celebratum meum nomen esset, Roma sum profectus.
315"Atina'ya varınca, Eski Akademia'nın en ünlü ve en basiretli filozofu Antiokhos'un yanında altı ay kaldım. İlk gençliğimden beri hiç ara vermeden sürdürdüğüm ve hep geliştirdiğim felsefe uğraşımı bu en büyük önder ve öğretmenle yeniden tazeledim. Ama aynı zamanda Atina'da, eski ve tanınmış bir konuşma öğretmeni olan Suriyeli Demetrios'un yanında hevesle alıştırma yapardım. Sonra bütün Asya'yı dolaştım; en büyük hatiplerle birlikte oldum, onlarla, kendileri de seve seve kabul ederek alıştırma yaptım. Bunların başı, bence o zamanlar bütün Asya'nın en belagatli adamı olan Stratonikeialı Menippos'tu. Hiçbir yorucu ve beceriksiz yan taşımamak Attikacılara özgüyse, bu hatip haklı olarak onlar arasında sayılabilir."
cum venissem Athenas, sex mensis cum Antiocho veteris Academiae nobilissimo et prudentissimo philosopho fui studiumque philosophiae numquam intermissum a primaque adulescentia cultum et semper auctum hoc rursus summo auctore et doctore renovavi. Eodem tamen tempore Athenis apud Demetrium Syrum veterem et non ignobilem dicendi magistrum studiose exerceri solebam. Post a me Asia tota peragrata est †tum summis quidem oratoribus, quibuscum exercebar ipsis libentibus; quorum erat princeps Menippus Stratonicensis meo iudicio tota Asia illis temporibus disertissimus; et, si nihil habere molestiarum nec ineptiarum Atticorum est, hic orator in illis numerari recte potest.
316"Benimle en sürekli bulunan Magnesialı Dionysios'tu; Knidoslu Aiskhylos ve Adramyttionlu Ksenokles de vardı. Bunlar o zaman Asya'da retorikçilerin başı sayılırdı. Bunlarla yetinmeyip Rodos'a gittim ve Roma'da dinlemiş olduğum aynı Molon'a bağlandım; o hem gerçek davalarda bir sunucu ve üstün bir yazar, hem de kusurları belirlemekte ve fark etmekte, eğitmekte ve öğretmekte son derece basiretliydi. Elinden geldiyse, gençliğe özgü bir konuşma başıbozukluğu ve serbestliğiyle fazlasıyla taşan, kıyılarını aşan beni dizginlemeye ve adeta yatağından taşan bir ırmağı tutar gibi tutmaya çalıştı. Böylece iki yıl sonra yalnız daha alıştırmalı değil, neredeyse değişmiş olarak döndüm. Çünkü sesimin aşırı zorlanması yatışmış, konuşmam adeta köpürmesini bitirmiş, ciğerlerime güç, bedenime de orta hallı bir dolgunluk gelmişti."
adsiduissime autem mecum fuit Dionysius Magnes; erat etiam Aeschylus Cnidius, Adramyttenus Xenocles. Hi tum in Asia rhetorum principes numerabantur. Quibus non contentus Rhodum veni meque ad eundem, quem Romae audiveram Molonem applicavi cum actorem in veris causis scriptoremque praestantem tum in notandis animadvertendisque vitiis et in instituendo docendoque prudentissimum. Is dedit operam, si modo id consequi potuit, ut nimis redundantis nos et supra fluentis iuvenili quadam dicendi impunitate et licentia reprimeret et quasi extra ripas diffluentis coerceret. Ita recepi me biennio post non modo exercitatior sed prope mutatus. Nam et contentio nimia vocis resederat et quasi deferverat oratio lateribusque vires et corpori mediocris habitus accesserat.
317"O zaman beni taklit etme arzusuyla coşturan iki üstün hatip vardı: Cotta ve Hortensius. Biri gevşek ve yumuşaktı, fikri kendi kelimeleriyle rahatça ve kolayca kucaklardı; öteki süslü ve keskindi, sen, Brutus, onu artık solmaya başladığında tanıdın, o zaman öyle değildi; kelimelerinin ve sunuşunun türü bakımından daha coşkundu. Bu yüzden asıl işimin Hortensius'la olduğunu düşünüyordum; çünkü hem konuşma ateşi bakımından ona daha yakın hem de yaşça ona daha bitişiktim. Gerçekten de aynı davalarda, örneğin Marcus Canuleius için, eski konsül Gnaeus Dolabella için, Cotta baş avukat olarak tutulduğu hâlde başrolü Hortensius'un oynadığını görmüştüm. Çünkü insanların toplanması ve forumun gürültüsü keskin, ateşli, canlı sunuşlu ve tınılı sesli bir hatip ister."
duo tum excellebant oratores qui me imitandi cupiditate incitarent, Cotta et Hortensius; quorum alter remissus et lenis et propriis verbis comprendens solute et facile sententiam, alter ornatus, acer et non talis qualem tu eum, Brute, iam deflorescentem cognovisti, sed verborum et actionis genere commotior. Itaque cum Hortensio mihi magis arbitrabar rem esse, quod et dicendi ardore eram propior et aetate coniunctior. Etenim videram in isdem causis, ut pro M. Canuleio, pro Cn. Dolabella consulari, cum Cotta princeps adhibitus esset, priores tamen agere partis Hortensium. Acrem enim oratorem, et incensum et agentem et canorum concursus hominum forique strepitus desiderat.
318"Asya'dan döndükten sonra bir yıl ünlü davalar savundum; bu sırada ben quaestorluğa, Cotta konsüllüğe, Hortensius aedilisliğe adaydı. Bu arada quaestor olarak Sicilya'da bir yıl geçirdim; Cotta konsüllüğünden sonra Gallia'ya gitti; Hortensius hem birinciydi hem de birinci sayılıyordu. Bir yıl sonra Sicilya'dan döndüğümde, bende her ne varsa artık kusursuzlaşmış ve kendine özgü bir olgunluğa erişmiş görünüyordu. Kendim hakkında, hele kendi ağzımdan, fazla çok şey söylüyorum gibi görünüyor; ama bütün bu konuşmanın amacı, ondan çok uzak olduğum yeteneğimi ve belagatimi değil, emeğimi ve çalışkanlığımı görmendir."
vnum igitur annum, cum redissemus ex Asia, causas nobilis egimus, cum quaesturam nos, consulatum Cotta, aedilitatem peteret Hortensius. Interim me quaestorem Siciliensis excepit annus, Cotta ex consulatu est profectus in Galliam, princeps et erat et habebatur Hortensius. Cum autem anno post ex Sicilia me recepissem, iam videbatur illud in me, quicquid esset, esse perfectum et habere maturitatem quandam suam. Nimis multa videor de me, ipse praesertim; sed omni huic sermoni propositum est non ut ingenium et eloquentiam meam perspicias, unde longe absum, sed ut laborem et industriam.
319"Böylece aşağı yukarı beş yıl pek çok davada ve önde gelen avukatlar arasında bulunduktan sonra, Sicilyalıları savunurken, aedilis seçilmiş biri olarak, konsül seçilmiş olan Hortensius'la en büyük çekişmeye girdim. Ama bütün bu konuşmamız yalnız hatiplerin sayılmasını değil, bazı öğütleri de gerektirdiğinden, Hortensius'ta neyin adeta belirtilip fark edilmesi gerektiğini kısaca söyleyebilirim."
cum igitur essem in plurimis causis et in principibus patronis quinquennium fere versatus, tum in patrocinio Siciliensi maximum in certamen veni designatus aedilis cum designato consule Hortensio. sed quoniam omnis hic sermo noster non solum enumerationem oratorum verum etiam praecepta quaedam desiderat, quid tamquam notandum et animadvertendum sit in Hortensio breviter licet dicere.
320"Çünkü o konsüllüğünden sonra — sanırım eski konsüller arasında kendisiyle karşılaştırılabilecek kimse olmadığını gördüğü, konsül olmamış olanları da önemsemediği için — çocukluğundan beri yanıp tutuştuğu o büyük hevesini gevşetti ve her şeyin bolluğu içinde, kendi sandığı gibi daha mesut, kesinlikle daha gevşek yaşamak istedi. Birinci, ikinci ve üçüncü yıl, eski bir resmin renginden ancak halktan herhangi birinin değil, bilgili ve anlayışlı bir değerlendiricinin fark edebileceği kadarını eksiltmişti. Ama daha ilerledikçe, belagatin başka bölümlerinde olduğu gibi en çok da kelimelerin hızında ve kesintisiz akışında takılarak, her gün kendisine daha az benzer hâle geliyormuş gibi görünürdü."
nam is post consulatum—credo quod videret ex consularibus neminem esse secum comparandum, neglegeret autem eos qui consules non fuissent—summum illud suum studium remisit quo a puero fuerat incensus, atque in omnium rerum abundantia voluit beatius, ut ipse putabat, remissius certe vivere. Primus et secundus annus et tertius tantum quasi de picturae veteris colore detraxerat, quantum non quivis unus ex populo, sed existimator doctus et intellegens posset cognoscere. Longius autem procedens ut in ceteris eloquentiae partibus, tum maxime in celeritate et continuatione verborum adhaerescens, sui dissimilior videbatur fieri cottidie.
321"Ben ise her türlü alıştırmayla, en çok da kalemle, sahip olduğum şeyi, ne kadarsa, büyütmekten vazgeçmiyordum. Bu süre içinde ve aedilisliğimden sonraki bu yıllarda olan birçok şeyi geçersem: hem praetorluğa birinci olarak seçildim hem de halkın inanılmaz bir istekliliğiyle konsül oldum. Çünkü hem davalardaki sürekliliğim ve çalışkanlığım, hem de daha seçkin ve hiç de sıradan olmayan konuşma tarzım yüzünden, konuşmamın yeniliğiyle insanların gönüllerini kendime çevirmiştim."
nos autem non desistebamus cum omni genere exercitationis tum maxime stilo nostrum illud quod erat augere, quantumcunque erat. Atque ut multa omittam in hoc spatio et in his post aedilitatem annis, et praetor primus et incredibili populari voluntate consul sum factus. Nam cum propter adsiduitatem in causis et industriam tum propter exquisitius et minime vulgare orationis genus animos hominum ad me dicendi novitate converteram.
322"Kendim hakkında bir şey söylemeyeceğim; ötekiler hakkında söyleyeceğim. Aralarında kusursuz belagatin kaynağını barındıran edebiyatla halkın çoğundan daha seçkin bir biçimde uğraşmış görünen kimse yoktu; bütün iyi işlerin ve iyi sözlerin anası olan felsefeyi kucaklamış kimse yoktu; özel davalar ve hatibin basireti için en gerekli şey olan medeni hukuku öğrenmiş kimse yoktu; gerektiğinde ölüler diyarından en zengin tanıkları uyandırabileceği Roma tarihini hafızasında tutan kimse yoktu; rakibiyle kısaca ve ince bir zekâyla alay ederek yargıçların ruhlarını gevşetebilen, onları bir süreliğine ağırbaşlılıktan neşeye ve gülmeye geçirebilen kimse yoktu; konuyu genişletebilen, konuşmayı belli bir kişiye ve zamana ait, sınırları çizilmiş tartışmadan bütün türü kapsayan genel bir soruya taşıyabilen kimse yoktu; hoşnut etmek için bir süre davadan ayrılabilen kimse yoktu; yargıcı büyük bir öfkeye ya da gözyaşına sürükleyebilen kimse yoktu; hatibe en çok özgü olan tek şeyi, yani yargıcın ruhunu konu neyi gerektiriyorsa oraya itebilen kimse yoktu."
nihil de me dicam: dicam de ceteris, quorum nemo erat qui videretur exquisitius quam vulgus hominum studuisse litteris, quibus fons perfectae eloquentiae continetur, nemo qui philosophiam complexus esset matrem omnium bene factorum beneque dictorum, nemo qui ius civile didicisset rem ad privatas causas et ad oratoris prudentiam maxime necessariam, nemo qui memoriam rerum Romanarum teneret, ex qua, si quando opus esset, ab inferis locupletissimos testis excitaret, nemo qui breviter arguteque inluso adversario laxaret iudicum animos atque a severitate paulisper ad hilaritatem risumque traduceret, nemo qui dilatare posset atque a propria ac definita disputatione hominis ac temporis ad communem quaestionem universi generis orationem traducere, nemo qui delectandi gratia digredi parumper a causa, nemo qui ad iracundiam magno opere iudicem, nemo qui ad fletum posset adducere, nemo qui animum eius, quod unum est oratoris maxime proprium, quocumque res postularet, impellere.
323"Böylece Hortensius artık neredeyse silinmişken ve ben kendi yaşımda, onun konsüllüğünden altı yıl sonra konsül olduğumda, makamda eşit olunca bir bakımdan ondan üstün görünmeyeyim diye yeniden çalışkanlığa dönmeye başladı. Böylece konsüllüğümden sonraki on iki yıl boyunca en büyük davalarda, ben onu kendimden, o da beni kendinden üstün tutarak, pek yakın bir birlik içinde çalıştık. Önce onu biraz sıyırıp geçmiş olan konsüllüğüm, onun da hayran olduğu işlerimin övgüsüyle bizi birbirimize bağlamıştı."
itaque cum iam paene evanuisset Hortensius et ego anno meo, sexto autem post illum consulem consul factus essem, revocare se ad industriam coepit, ne cum pares honore essemus, aliqua re superior esse viderer. Sic duodecim post meum consulatum annos in maximis causis, cum ego mihi illum, sibi me ille anteferret, coniunctissime versati sumus, consulatusque meus, qui illum primo leviter perstrinxerat, idem nos rerum mearum gestarum, quas ille admirabatur, laude coniunxerat.
324"Ama ikimizin de alıştırması en çok, Brutus, bu uğraşımız silahlardan korkup birden susmadan ve dilsizleşmeden biraz önce görüldü: Pompeius Kanunu'yla konuşmaya üçer saat verildiğinde, birbirine çok benzeyen, hatta aynı davalara her gün yeni olarak geliyorduk. Sen de, Brutus, bu davalarda hazır bulundun ve birçoğunu hem bizimle birlikte hem de tek başına yürüttün. Böylece yeterince uzun yaşamamış olsa da Hortensius şu yolu tamamladı: sen doğmadan on altı yıl önce dava savunmaya başladı; altmış dört yaşında, ölümünden pek az gün önce de seninle birlikte kayınpederin Appius'u savundu. İkimizin konuşma tarzının nasıl olduğunu ise ikimizin konuşmaları torunlarımıza da gösterecektir."
maxime vero perspecta est utriusque nostrum exercitatio paulo ante quam perterritum armis hoc studium, Brute, nostrum conticuit subito et obmutuit: cum lege Pompeia ternis horis ad dicendum datis ad causas simillimas inter se vel potius easdem novi veniebamus cotidie. Quibus quidem causis tu etiam, Brute, praesto fuisti complurisque et nobiscum et solus egisti, ut qui non satis diu vixerit Hortensius tamen hunc cursum confecerit: annis ante sedecim causas agere coepit quam tu es natus; idem quarto et sexagensimo anno, perpaucis ante mortem diebus, una tecum socerum tuum defendit Appium. Dicendi autem genus quod fuerit in utroque, orationes utriusque etiam posteris nostris indicabunt.
325"Ama Hortensius'un konuşmada genç yaşta yaşlılığından daha çok neden parladığını sorarsak, pek doğru iki sebep buluruz. Birincisi, konuşma tarzının yaşlılıktan çok gençliğe bağışlanan Asya türü olmasıdır. Asya konuşmasının iki türü vardır. Biri vecizeli ve incelikli olanıdır; fikirleri o kadar ağırbaşlı ve sert değil, uyumlu ve zariftir. Tarihte Timaios, konuşmada ise biz çocukken Alabandalı Hierokles, daha da çok kardeşi Menekles böyleydi; ikisinin de konuşmaları Asya türü içinde en çok övülecekler arasındadır. Öteki tür ise fikirlerle o kadar dolu değildir, kelimelerde uçan ve coşkun bir türdür; şimdi bütün Asya böyledir. Bu türde yalnız konuşmanın akışı değil, süslü ve zarif bir kelime türü de vardır; Knidoslu Aiskhylos ve yaşıtım Miletoslu Aiskhines bu türdendi. Bunlarda konuşmanın akışı hayranlık uyandırıcıydı, ama fikirlerin süslü bir uyumu yoktu."
sed si quaerimus cur adulescens magis floruerit dicendo quam senior Hortensius, causas reperiemus verissimas duas. Primam, quod genus erat orationis Asiaticum adulescentiae magis concessum quam senectuti. Genera autem Asiaticae dictionis duo sunt: unum sententiosum et argutum, sententiis non tam gravibus et severis quam concinnis et venustis, qualis in historia Timaeus, in dicendo autem pueris nobis Hierocles Alabandeus, magis etiam Menecles frater eius fuit, quorum utriusque orationes sunt in primis ut Asiatico in genere laudabiles. Aliud autem genus est non tam sententiis frequentatum quam verbis volucre atque incitatum, quale est nunc Asia tota, nec flumine solum orationis, sed etiam exornato et faceto genere verborum, in quo fuit Aeschylus Cnidius et meus aequalis Milesius Aeschines. In his erat admirabilis orationis cursus, ornata sententiarum concinnitas non erat.
326"Dediğim gibi, bu konuşma türleri gençlere daha uygundur; yaşlılarda ağırbaşlılıktan yoksundur. Bu yüzden her iki türde de parlayan Hortensius gençken alkış koparırdı. Çünkü onda Menekles'in sık ve zarif fikirlere duyduğu o heves de vardı; konuşması hem coşkun ve titreşimli hem de özenli ve cilalıydı. Bunları yaşlılar beğenmezdi — Philippus'u sık sık hem alay ederken hem de öfkelenip sinirlenirken görürdüm —; ama gençler hayran kalır, kalabalık heyecanlanırdı."
haec autem, ut dixi, genera dicendi aptiora sunt adulescentibus, in senibus gravitatem non habent. Itaque Hortensius utroque genere florens clamores faciebat adulescens. Habebat enim et Meneclium illud studium crebrarum venustarumque sententiarum[, in quibus, ut in illo Graeco, sic in hoc erant quaedam magis venustae dulcesque sententiae quam aut necessariae aut interdum utiles;] et erat oratio cum incitata et vibrans tum etiam accurata et polita. Non probabantur haec senibus—saepe videbam cum inridentem tum etiam irascentem et stomachantem Philippum—, sed mirabantur adulescentes, multitudo movebatur.
327"Kesinlikle de, hem yeteneğinin belli bir biçimi parladığı hem de kelimeleri sıkıca kucaklayan kusursuz bir alıştırması olduğu için insanların en büyük hayranlığını uyandırıyordu. Ama artık makamlar ve yaşlılığın o otoritesi daha ağırbaşlı bir şey gerektirdiğinde, o aynı kaldı, ama aynı olmak ona artık yakışmıyordu. Onda en keskin olan alıştırmayı ve hevesi bıraktığı için, fikirlerin o eski uyumu ve sıklığı kalıyordu, ama alışık olduğu o konuşma giysisiyle artık süslenmiyordu. Bu yüzden, Brutus, onu belki hevesle yanıp tutuşurken ve yeteneğiyle parlarken dinleyebilseydin beğeneceğinden daha az beğendin."
[Erat excellens iudicio vulgi et facile primas tenebat adulescens. Etsi enim genus illud dicendi auctoritatis habebat parum, tamen aptum esse aetati videbatur.] Et certe, quod et ingeni quaedam forma elucebat et exercitatio perfecta verborum astricta comprehensione, summam hominum admirationem excitabat. Sed cum iam honores et illa senior auctoritas gravius quiddam requireret, remanebat idem nec decebat idem; quodque exercitationem studiumque dimiserat, quod in eo fuerat acerrimum, concinnitas illa crebritasque sententiarum pristina manebat, sed ea vestitu illo orationis quo consuerat ornata non erat. Hoc tibi ille, Brute, minus fortasse placuit quam placuisset, si illum flagrantem studio et florentem facultate audire potuisses.
328O zaman Brutus, "Ben hem söylediğin şeylerin nasıl olduğunu görüyorum," dedi, "hem de Hortensius'u her zaman büyük bir hatip saydım; en çok da sen uzaktayken Messalla için konuşurken beğendim." "Öyle anlatıyorlar," dedim; "dediklerine göre, söylediği kelimelerin aynısıyla yazılmış olan konuşma da bunu gösteriyor. Demek ki o, Crassus ile Scaevola'nın konsüllüğünden Paullus ile Marcellus'un konsüllüğüne kadar parladı; ben de aynı yolda Sulla'nın diktatörlüğünden aşağı yukarı aynı konsüllere kadar bulundum. Böylece Quintus Hortensius'un sesi kendi kaderiyle, benimki ise devletin kaderiyle söndü."
tum Brutus: Ego vero, inquit, et ista quae dicis video qualia sint et Hortensium magnum oratorem semper putavi maximeque probavi pro Messalla dicentem, cum tu afuisti. Sic ferunt, inquam, idque declarat totidem quot dixit, ut aiunt, scripta verbis oratio. Ergo ille a Crasso consule et Scaevola usque ad Paullum et Marcellum consules floruit, nos in eodem cursu fuimus a Sulla dictatore ad eosdem fere consules. Sic Q. Hortensi vox exstincta fato suo est, nostra publico.
329"Rica ederim, daha iyi bir şey dile," dedi Brutus. "Nasıl istersen öyle olsun," dedim, "hem de kendim için değil, senin için. Ama onun sonu talihliydi: geleceğini önceden gördüğü şeylerin gerçekleştiğini görmedi. Çünkü iç savaşın sebeplerinin özel kişilerin arzularına hapsolduğunu, barış umudunun da kamunun kararından dışlandığını görünce, başımıza gelmek üzere olan felaketlere birlikte sık sık ağladık. Ama ömrü boyunca hep yararlandığı talihi, onu ölümle, ardından gelen bu acılardan kurtarmış görünüyor."
melius, quaeso, ominare, inquit Brutus. Sit sane ut vis, inquam, et id non tam mea causa quam tua; sed fortunatus illius exitus, qui ea non vidit cum fierent quae providit futura. Saepe enim inter nos impendentis casus deflevimus, cum belli civilis causas in privatorum cupiditatibus inclusas, pacis spem a publico consilio esse exclusam videremus. Sed illum videtur felicitas ipsius qua semper est usus ab eis miseriis quae consecutae sunt morte vindicavisse.
330"Biz ise, Brutus, çok ünlü hatip Hortensius'un ölümünden sonra yetim kalmış belagatin adeta vasileri olarak bırakıldığımıza göre, onu evde soylu bir koruma altında, çitle çevrilmiş olarak tutalım; bu tanınmamış ve utanmaz talipleri reddedelim; onu yetişkin bir genç kız gibi namusla koruyalım ve elimizden geldiğince âşıkların saldırısından uzak tutalım. Gerçi hayata, bir yola girer gibi biraz geç girdiğim için, yolculuk bitmeden devletin bu gecesine düştüğüme üzülüyorum; yine de, Brutus, bana o pek tatlı mektubunla verdiğin teselliyle ayakta duruyorum. Orada yürekli olmam gerektiğini söylüyordun; çünkü ben sustuğumda bile kendi kendilerine benim hakkımda konuşacak ve ben öldükten sonra da yaşayacak işler yapmıştım. Bu işler, her şey yolunda giderse devletin kurtuluşuyla, gitmezse yıkılışının kendisiyle devlet hakkındaki kararlarımın tanıklığını yapacaktı."
nos autem, Brute, quoniam post Hortensi clarissimi oratoris mortem orbae eloquentiae quasi tutores relicti sumus, domi teneamus eam saeptam liberali custodia et hos ignotos atque impudentis procos repudiemus tueamurque ut adultam virginem caste et ab amatorum impetu quantum possumus prohibeamus. Equidem etsi doleo me in vitam paulo serius tamquam in viam ingressum, prius quam confectum iter sit, in hanc rei publicae noctem incidisse, tamen ea consolatione sustentor quam tu mihi, Brute, adhibuisti tuis suavissimis litteris, quibus me forti animo esse oportere censebas, quod ea gessissem quae de me etiam me tacente ipsa loquerentur viverentque mortuo; quae, si recte esset, salute rei publicae, sin secus, interitu ipso testimonium meorum de re publica consiliorum darent.
331"Ama sana baktıkça, Brutus, üzülüyorum: övgülerin ortasından adeta dört atlı bir arabayla ilerleyen gençliğine devletin acıklı talihi yandan çarptı. Bu acı bana dokunuyor, bu kaygı beni tedirgin ediyor; aynı sevgiyi ve aynı yargıyı paylaşan şu yanımdakini de. Seni destekliyoruz, kendi faziletinin meyvesini toplamanı istiyoruz; iki çok ünlü soyun hatırasını yenileyip büyütebileceğin bir devlet diliyoruz senin için. Çünkü forum senindi, o yarış yolu senindi; oraya yalnız dilini konuşma alıştırmasıyla bilemekle kalmayıp belagatin kendisini daha ağır sanatların donanımıyla zenginleştirmiş, aynı sanatlarla faziletin bütün süsünü belagatin en büyük övgüsüyle birleştirmiş tek kişi olarak gelmiştin."
sed in te intuens, Brute, doleo, cuius in adulescentiam per medias laudes quasi quadrigis vehentem transversa incurrit misera fortuna rei publicae. Hic me dolor tangit, haec cura sollicitat et hunc mecum socium eiusdem et amoris et iudici. Tibi favemus, te tua frui virtute cupimus, tibi optamus eam rem publicam in qua duorum generum amplissimorum renovare memoriam atque augere possis. Tuum enim forum, tuum erat illud curriculum, tu illuc veneras unus, qui non linguam modo acuisses exercitatione dicendi sed et ipsam eloquentiam locupletavisses graviorum artium instrumento et isdem artibus decus omne virtutis cum summa eloquentiae laude iunxisses.
332"Senin yüzünden bizi iki kat kaygı sarıyor: hem sen devletten yoksun kalıyorsun hem de devlet senden. Yine de, Brutus, şehrin bu amansız felaketi yeteneğinin yolunu tıkıyor olsa da, sen kesintisiz uğraşlarına sarıl ve neredeyse, hatta tamamen başarmış olduğun şeyi başar: bu konuşmaya yığdığım avukatlar kalabalığından kendini çekip çıkar. Çünkü evde içemeyeceğin için her zaman bilginin yurdu sayılmış o şehirden getirttiğin en zengin sanatlarla donanmış olan sana, sıradan avukatların arasında sayılmak yakışmaz. Yoksa Yunanistan'ın açık ara en belagatli adamı Pammenes seni ne diye çalıştırdı? O Eski Akademia ve onun mirasçısı, misafirim ve dostum Aristos ne işe yaradı, eğer hatiplerin çoğunluğuna benzeyeceksek?"
ex te duplex nos afficit sollicitudo, quod et ipse re publica careas et illa te. Tu tamen, etsi cursum ingeni tui, Brute, premit haec importuna clades civitatis, contine te in tuis perennibus studiis et effice id quod iam prope modum vel plane potius effeceras, ut te eripias ex ea quam ego congessi in hunc sermonem turba patronorum. Nec enim decet te ornatum uberrimis artibus, quas cum domo haurire non posses arcessivisti ex urbe ea quae domus est semper habita doctrinae, numerari in vulgo patronorum. Nam quid te exercuit Pammenes vir longe eloquentissimus Graeciae? quid illa vetus Academia atque eius heres Aristus hospes et familiaris meus, si quidem similes maioris partis oratorum futuri sumus?
333"Her çağda ancak ikişer övgüye değer hatibin ayakta kaldığını görmüyor muyuz? Galba bu kadar yaşıtı arasında tek üstün kişiydi; aktarıldığına göre yaşlı Cato da, o zaman ondan genç olanlar da ona boyun eğerdi; sonra Lepidus, ardından Carbo geldi. Gracchuslar ise halk toplantılarında çok daha kolay ve serbest bir konuşma tarzı kullandılar; gerçi onların çağına kadar belagatin övgüsü henüz kusursuzlaşmamıştı. Sonra Antonius ve Crassus, ardından Cotta, Sulpicius, Hortensius. Daha fazlasını söylemiyorum, yalnız şunu söylüyorum: birçokları arasında sayılmak benim başıma gelseydi... eğer daha elverişli olanların koşuşturması zahmetliyse..."
nonne cernimus vix singulis aetatibus binos oratores laudabilis constitisse? Galba fuit inter tot aequalis unus excellens, cui, quem ad modum accepimus, et Cato cedebat senior et qui temporibus illis aetate inferiores fuerunt, Lepidus postea, deinde Carbo; nam Gracchi in contionibus multo faciliore et liberiore genere dicendi, quorum tamen ipsorum ad aetatem laus eloquentiae perfecta nondum fuit; Antonius Crassus, post Cotta Sulpicius Hortensius. Nihil dico amplius, tantum dico: si mihi accidisset ut numerarer in multis si operosa est concursatio magis opportunorum
Metin elyazmalarında burada yarım kalır.