Cicero · Tanrıların Tabiatı Üzerine
I. Kitap
1.1Felsefede şimdiye kadar yeterince açıklığa kavuşturulmamış pek çok mesele vardır; ama tanrıların tabiatı meselesi, Brutus, senin de çok iyi bildiğin gibi, son derece zor ve son derece karanlıktır. Bu mesele hem ruhun bilgisi için en güzel, hem de dini düzene koymak için zorunlu bir meseledir. En bilgili insanların bu konudaki görüşleri öyle çeşitli, öyle birbirinden farklıdır ki bu durum, felsefenin ilkesinin bilgisizlik olduğuna ve Akademililerin belirsiz şeylere onay vermekten akıllıca kaçındıklarına güçlü bir kanıt sayılmalıdır. Gerçekten de düşüncesizlikten daha çirkin ne vardır? Yanlış bir kanaat taşımaktan, yeterince incelenip kavranmamış ve bilinmemiş bir şeyi hiç tereddüt etmeden savunmaktan daha düşüncesiz, bilgenin ağırbaşlılığına ve metanetine daha yakışmayan ne olabilir?
Cum multae res in philosophia nequaquam satis adhuc explicatae sint, tum perdifficilis, Brute, quod tu minime ignoras, et perobscura quaestio est de natura deorum, quae et ad cognitionem animi pulcherrima est et ad moderandam religionem necessaria. De qua cum tam variae sint doctissimorum hominum tamque discrepantes sententiae, magno argumento esse debeat ea causa, principium philosophiae esse ⟦in⟧scientiam, prudenterque Academici a rebus incertis adsensionem cohibuisse. quid est enim temeritate turpius aut quid tam temerarium tamque indignum sapientis gravitate atque constantia quam aut falsum sentire aut quod non satis explorate perceptum sit et cognitum sine ulla dubitatione defendere?
1.2Nitekim bu meselede çoğu kişi tanrıların var olduğunu söyledi; bu en akla yatkın olandır ve tabiatın rehberliğiyle hepimizin vardığı sonuçtur. Protagoras şüphe ettiğini söyledi; Melos'lu Diagoras ile Kyreneli Theodoros ise tanrıların hiç var olmadığını düşündüler. Tanrıların var olduğunu söyleyenler ise öyle büyük bir çeşitlilik ve anlaşmazlık içindedirler ki görüşlerini saymaya kalkmak sonsuz bir iş olur. Tanrıların biçimleri, bulundukları yerler ve meskenleri, hayat tarzları hakkında pek çok şey söylenir ve filozoflar bu konularda büyük bir anlaşmazlıkla çekişirler. Ama meselenin ve davanın özünü oluşturan noktada anlaşmazlık en büyüktür: Tanrılar hiçbir şey yapmıyor, hiçbir şeye girişmiyor, eşyaya hiç bakmıyor ve onları hiç yönetmiyorlar mı; yoksa tersine, her şey başlangıçta onlar tarafından yapılıp kurulmuş mudur, sonsuz zaman boyunca da onlar tarafından yönetilip hareket ettirilmekte midir? Bu mesele karara bağlanmadıkça insanlar zorunlu olarak en büyük yanılgı içinde, en önemli şeyleri bilmeden yaşarlar.
Velut in hac quaestione plerique, quod maxime veri simile est et quo omnes †sese duce natura venimus, deos esse dixerunt, dubitare se Protagoras, nullos esse omnino Diagoras Melius et Theodorus Cyrenaicus putaverunt. Qui vero deos esse dixerunt tanta sunt in varietate et dissensione, ut eorum infinitum sit enumerare sententias. nam et de figuris deorum et de locis atque sedibus et de actione vitae multa dicuntur, deque is summa philosophorum dissensione certatur; quod vero maxime rem causamque continet, utrum nihil agant nihil moliantur omni curatione et administratione rerum vacent, an contra ab iis et a principio omnia facta et constituta sint et ad infinitum tempus regantur atque moveantur, in primis magna dissensio est, eaque nisi diiudicatur in summo errore necesse est homines atque in maximarum rerum ignoratione versari.
1.3Tanrıların insan işlerini hiç gözetmediğini düşünen filozoflar vardır ve olmuştur. Onların görüşü doğruysa, dindarlık, kutsallık, din duygusu nasıl var olabilir? Çünkü bütün bunları tanrıların kudretine temiz ve pak bir yürekle sunmak ancak tanrılar bunları fark ediyorsa ve ölümsüz tanrılar insan soyuna bir şey bahşetmişse anlamlıdır. Ama tanrılar bize ne yardım edebiliyor ne de yardım etmek istiyorsa, bizimle hiç ilgilenmiyor, ne yaptığımıza dikkat etmiyorsa, onlardan insan hayatına ulaşabilecek hiçbir şey yoksa, ölümsüz tanrılara neden tapınma, saygı ve dua sunalım? Uydurma bir gösterişin içinde, öteki faziletler gibi dindarlık da bulunamaz. Dindarlıkla birlikte kutsallığın ve din duygusunun da ortadan kalkması zorunludur; bunlar kalkınca da hayatta bir karışıklık, büyük bir kargaşa başlar.
Sunt enim philosophi et fuerunt qui omnino nullam habere censerent rerum humanarum procurationem deos. quorum si vera sententia est, quae potest esse pietas quae sanctitas quae religio? haec enim omnia pure atque caste tribuenda deorum numini ita sunt, si animadvertuntur ab is et si est aliquid a deis inmortalibus hominum generi tributum; sin autem dei neque possunt nos iuvare nec volunt nec omnino curant nec quid agamus animadvertunt nec est quod ab is ad hominum vitam permanare possit, quid est quod ullos deis inmortalibus cultus honores preces adhibeamus? in specie autem fictae simulationis sicut reliquae virtutes item pietas inesse non potest; cum qua simul sanctitatem et religionem tolli necesse est, quibus sublatis perturbatio vitae sequitur et magna confusio;
1.4Hatta tanrılara karşı dindarlık ortadan kalkarsa güvenin, insan soyunun birlikteliğinin ve en üstün fazilet olan adaletin de ortadan kalkıp kalkmayacağını bilemem. Öte yandan başka filozoflar da vardır —üstelik büyük ve ünlü filozoflardır— ki bütün evrenin tanrıların zihni ve aklıyla idare edilip yönetildiğini düşünürler. Yalnız bu kadar da değil: Aynı tanrıların insan hayatını da gözetip ona önceden göz kulak olduğunu söylerler. Ürünlerin, toprağın verdiği öteki şeylerin, yerin bitirdiği her şeyi olgunlaştırıp büyüten havaların, mevsim değişikliklerinin ve gökteki dönüşümlerin ölümsüz tanrılar tarafından insan soyuna bahşedildiğini düşünürler. Bu kitaplarda anlatılacak pek çok şeyi bir araya toplarlar; bunlar öyle şeylerdir ki ölümsüz tanrılar onları neredeyse insanların kullanması için yapmış gibi görünür. Karneades bunlara karşı öyle çok şey tartıştı ki uyuşuk olmayan insanlarda hakikati araştırma arzusunu uyandırdı.
atque haut scio an pietate adversus deos sublata fides etiam et societas generis humani et una excellentissuma virtus iustitia tollatur. Sunt autem alii philosophi, et hi quidem magni atque nobiles, qui deorum mente atque ratione omnem mundum administrari et regi censeant, neque vero id solum, sed etiam ab isdem hominum vitae consuli et provideri; nam et fruges et reliqua quae terra pariat et tempestates ac temporum varietates caelique mutationes, quibus omnia quae terra gignat maturata pubescant, a dis inmortalibus tribui generi humano putant, multaque quae dicentur in his libris colligunt, quae talia sunt ut ea ipsa dei inmortales ad usum hominum fabricati paene videantur. Contra quos Carneades ita multa disseruit, ut excitaret homines non socordes ad veri investigandi cupiditatem.
1.5Çünkü yalnız bilgisizlerin değil, bilgililerin de bu kadar çok anlaşmazlığa düştüğü başka bir konu yoktur. Görüşleri bu kadar çeşitli ve birbirine bu kadar zıt olduğuna göre, şu iki şeyden biri pekâlâ mümkündür: Hiçbiri doğru olmayabilir; ama şu öteki kesinlikle mümkün değildir: Birden fazlası doğru olamaz.
Bu konuda hem iyi niyetle bizi kınayanları yatıştırabilir hem de kıskançlıkla bizi yerenleri çürütebiliriz; öyle ki biri kınadığına pişman olsun, öteki öğrendiğine sevinsin. Çünkü dostça uyaranlara öğretmek, düşmanca saldıranları ise püskürtmek gerekir.
res enim nulla est de qua tantopere non solum indocti sed etiam docti dissentiant; quorum opiniones cum tam variae sint tamque inter se dissidentes, alterum fieri profecto potest ut earum nulla, alterum certe non potest ut plus una vera sit. Qua quidem in causa et benivolos obiurgatores placare et invidos vituperatores confutare possumus, ut alteros reprehendisse paeniteat, alteri didicisse se gaudeant; nam qui admonent amice docendi sunt, qui inimice insectantur repellendi.
1.6Kısa zamanda yayımladığımız birçok kitabımız hakkında çok şey konuşulduğunu, türlü türlü sözler dolaştığını görüyorum. Kimileri bu felsefe hevesinin bizde birdenbire nereden çıktığına şaşıyor, kimileri de her konuda kesin olarak ne düşündüğümüzü öğrenmek istiyor. Pek çoklarına, eşyanın ışığını elinden alıp üstüne bir gece çöktüren felsefeyi tercih etmemizin, terk edilmiş, çoktan bırakılmış bir öğretinin savunuculuğunu beklenmedik biçimde üstlenmemizin tuhaf geldiğini de fark ettim. Oysa biz felsefeyle birdenbire uğraşmaya başlamadık; ilk gençliğimizden beri bu uğraşa az emek ve özen harcamadık. Hiç felsefe yapmıyor göründüğümüz zamanlarda en çok felsefe yapıyorduk. Bunu filozofların görüşleriyle dolu söylevlerimiz, evimizi her zaman şenlendiren en bilgili insanlarla dostluklarımız ve bizi yetiştiren o önde gelen hocalar, Diodotos, Philon, Antiokhos, Poseidonios gösterir.
Multum autem fluxisse video de libris nostris, quos compluris brevi tempore edidimus, variumque sermonem partim admirantium unde hoc philosophandi nobis subito studium extitisset, partim quid quaque de re certi haberemus scire cupientium; multis etiam sensi mirabile videri eam nobis potissimum probatam esse philosophiam, quae lucem eriperet et quasi noctem quandam rebus offunderet, desertaeque disciplinae et iam pridem relictae patrocinium necopinatum a nobis esse susceptum. Nos autem nec subito coepimus philosophari nec mediocrem a primo tempore aetatis in eo studio operam curamque consumpsimus, et cum minime videbamur tum maxime philosophabamur; quod et orationes declarant refertae philosophorum sententiis et doctissimorum hominum familiaritates, quibus semper domus nostra floruit, et principes illi Diodotus Philo Antiochus Posidonius, a quibus instituti sumus.
1.7Felsefenin bütün öğütleri hayata yönelikse, kamu işlerinde de özel işlerde de aklın ve öğretinin buyurduğunu yerine getirdiğimizi düşünüyoruz. Bizi bunları bu kadar geç yazıya geçirmeye neyin sevk ettiğini soran olursa, bundan daha kolay açıklayabileceğimiz bir şey yoktur. Boş vakit içinde uyuşup kalmıştık; devletin durumu da onun tek bir adamın görüşü ve idaresiyle yönetilmesini zorunlu kılıyordu. Bunun üzerine önce devletin kendisi için felsefeyi vatandaşlarımıza açıklamam gerektiğini düşündüm; çünkü bu kadar ağır ve parlak konuların Latince eserlerde de yer almasının şehrin şerefi ve şanı için çok önemli olduğu kanaatindeydim.
et si omnia philosophiae praecepta referuntur ad vitam, arbitramur nos et publicis et privatis in rebus ea praestitisse quae ratio et doctrina praescripserit. Sin autem quis requirit quae causa nos inpulerit ut haec tam sero litteris mandaremus, nihil est quod expedire tam facile possimus. Nam cum otio langueremus et is esset rei publicae status ut eam unius consilio atque cura gubernari necesse esset, primum ipsius rei publicae causa philosophiam nostris hominibus explicandam putavi, magni existimans interesse ad decus et ad laudem civitatis res tam gravis tamque praeclaras Latinis etiam litteris contineri.
1.8Pek çok insanda yalnız öğrenme değil, yazma hevesini de uyandırdığımı kolayca hissettiğim için bu girişimden pişman olmam için daha da az sebep var. Yunan terbiyesiyle yetişmiş birçok kişi öğrendiklerini vatandaşlarıyla paylaşamıyordu, çünkü Yunanlardan aldıklarının Latince söylenebileceğine inanmıyorlardı. Bu alanda öyle ilerledik ki kelime zenginliğinde bile Yunanlar bizi geçemez oldu.
eoque me minus instituti mei paenitet, quod facile sentio quam multorum non modo discendi sed etiam scribendi studia commoverim. complures enim Graecis institutionibus eruditi ea quae didicerant cum civibus suis communicare non poterant, quod illa quae a Graecis accepissent Latine dici posse diffiderent; quo in genere tantum profecisse videmur, ut a Graecis ne verborum quidem copia vinceremur.
1.9Kendimi bu işlere vermem için beni talihin ağır ve büyük bir haksızlığının sarstığı ruhumun kederi de teşvik etti. Bundan daha büyük bir avuntu bulabilseydim, tam da bu uğraşa sığınmazdım. Bu avuntudan yararlanmanın da kendimi yalnız kitap okumaya değil, felsefenin bütününü ele almaya vermekten daha iyi bir yolu yoktu. Felsefenin bütün kısımları ve bütün üyeleri, meseleler bütünüyle yazıya dökülüp açıklandığında en kolay tanınır; çünkü konular arasında hayranlık uyandıran bir süreklilik ve sıra vardır: Her biri ötekine bağlı, hepsi birbirine uyumlu ve birbirine bağlanmış görünür.
Hortata etiam est ut me ad haec conferrem animi aegritudo fortunae magna et gravi commota iniuria; cuius si maiorem aliquam levationem reperire potuissem, non ad hanc potissimum confugissem. ea vero ipsa nulla ratione melius frui potui quam si me non modo ad legendos libros sed etiam ad totam philosophiam pertractandam dedissem. omnes autem eius partes atque omnia membra tum facillume noscuntur, cum totae quaestiones scribendo explicantur; est enim admirabilis quaedam continuatio seriesque rerum, ut alia ex alia nexa et omnes inter se aptae conligataeque videantur.
1.10Bizim her konuda kendimizin ne düşündüğümüzü soranlar ise bunu gereğinden fazla meraklılıkla yapıyorlar. Çünkü tartışmada otoritenin değil, aklın ağırlığı aranmalıdır. Hatta öğrenmek isteyenlere çoğu zaman öğretmenlik iddiasındakilerin otoritesi zarar verir: Kendi yargılarını kullanmayı bırakırlar, benimsedikleri kişinin hükmünü gördükleri şeyi kesin sayarlar. Pythagorasçılar hakkında duyduğumuz şeyi de onaylamam: Anlatıldığına göre, tartışmada bir şey ileri sürdüklerinde neden böyle olduğu sorulunca "Kendisi söyledi" diye cevap verirlerdi; "kendisi" de Pythagoras'tı. Önceden verilmiş bir kanaat o kadar güçlüydü ki otorite akıl olmadan da geçerli oluyordu.
Qui autem requirunt quid quaque de re ipsi sentiamus, curiosius id faciunt quam necesse est; non enim tam auctoritatis in disputando quam rationis momenta quaerenda sunt. quin etiam obest plerumque iis qui discere volunt auctoritas eorum qui se docere profitentur; desinunt enim suum iudicium adhibere, id habent ratum quod ab eo quem probant iudicatum vident. nec vero probare soleo id quod de Pythagoreis accepimus, quos ferunt, si quid adfirmarent in disputando, cum ex iis quaereretur quare ita esset, respondere solitos ipse dixit; ipse autem erat Pythagoras: tantum opinio praeiudicata poterat, ut etiam sine ratione valeret auctoritas.
1.11Özellikle bu öğretiyi izlememize şaşanlara gelince, dört kitaplık Akademik Meseleler'imizde yeterince cevap verilmiş görünüyor. Terk edilmiş, bırakılmış şeylerin savunuculuğunu da üstlenmiş değiliz; çünkü görüşler insanların ölümüyle birlikte ölmez, olsa olsa onları aydınlatacak bir savunucunun eksikliğini duyarlar. Nitekim felsefede her şeye karşı konuşan ve hiçbir şey hakkında açıkça hüküm vermeyen bu yöntem, Sokrates'ten çıkmış, Arkesilaos tarafından yeniden ele alınmış, Karneades tarafından sağlamlaştırılmış ve bizim zamanımıza kadar güçlü kalmıştır; ama şimdi Yunanistan'ın kendisinde bile neredeyse öksüz kaldığını görüyorum. Bunun Akademia'nın kusurundan değil, insanların ağır kavrayışından olduğunu düşünüyorum. Çünkü tek tek öğretileri kavramak büyük bir işse, hepsini kavramak ne kadar daha büyüktür! Oysa hakikati bulmak için hem bütün filozoflara karşı hem de hepsinden yana konuşmayı amaç edinenlerin bunu yapması zorunludur.
Qui autem admirantur nos hanc potissimum disciplinam secutos, his quattuor Academicis libris satis responsum videtur. Nec vero desertarum relictarumque rerum patrocinium suscepimus; non enim hominum interitu sententiae quoque occidunt, sed lucem auctoris fortasse desiderant. ut haec in philosophia ratio contra omnia disserendi nullamque rem aperte iudicandi profecta a Socrate repetita ab Arcesila confirmata a Carneade usque ad nostram viguit aetatem; quam nunc prope modum orbam esse in ipsa Graecia intellego. quod non Academiae vitio sed tarditate hominum arbitror contigisse. nam si singulas disciplinas percipere magnum est, quanto maius omnis; quod facere is necesse est quibus propositum est veri reperiendi causa et contra omnes philosophos et pro omnibus dicere.
1.12Bu kadar büyük ve zor bir işte ustalığa eriştiğimi iddia etmiyorum, ama onun peşinden gittiğimi açıkça söylüyorum. Bu yöntemle felsefe yapanların izleyecekleri hiçbir şey olmaması da mümkün değildir. Bu konu başka bir yerde daha özenle ele alındı; ama bazıları pek zor öğrenen, ağır kavrayışlı olduğu için onları daha sık uyarmak gerekiyor gibi. Biz hiçbir şeyi doğru görmeyenlerden değiliz; her doğruya bazı yanlışların öyle bir benzerlikle eklendiğini söyleyenlerdeniz ki bunlarda kesin bir yargı ve onay işareti bulunmaz. Buradan şu da çıkar: Pek çok şey akla yatkındır; bunlar kesin olarak kavranmasa da belirgin ve parlak bir görünüşleri olduğu için bilgenin hayatı onlarla yönlendirilebilir.
cuius rei tantae tamque difficilis facultatem consecutum esse me non profiteor, secutum esse prae me fero. Nec tamen fieri potest ut qui hac ratione philosophentur hi nihil habeant quod sequantur. dictum est omnino de hac re alio loco diligentius, sed quia nimis indociles quidam tardique sunt admonendi videntur saepius. non enim sumus i quibus nihil verum esse videatur, sed i qui omnibus veris falsa quaedam adiuncta esse dicamus tanta similitudine ut in is nulla insit certa iudicandi et adsentiendi nota. ex quo exsistit et illud, multa esse probabilia, quae quamquam non perciperentur, tamen, quia visum quendam haberent insignem et inlustrem, his sapientis vita regeretur.
1.13Ama artık kendimi her türlü kıskançlıktan kurtarmak için filozofların tanrıların tabiatı hakkındaki görüşlerini ortaya koyacağım. Bu noktada bu görüşlerden hangisinin doğru olduğuna hüküm vermek üzere herkesi çağırmak gerekiyor gibi. Ancak ya hepsi uzlaşırsa ya da hakikatin ne olduğunu bulmuş biri çıkarsa Akademia'yı küstah sayacağım. Bu yüzden Synephebi'deki gibi haykırmak istiyorum:
Tanrılar adına, bütün hemşerilerimin, bütün gençlerin yardımını haykırıyorum, istiyorum, yalvarıyorum, ağlayarak diliyorum!
Ama oradaki adamın, şehirde idamlık suçlar işlendiğinden yakındığı o hafif mesele için değil: "Bir fahişe kendisini seven dostundan para almak istemiyor!"
Sed iam, ut omni me invidia liberem, ponam in medio sententias philosophorum de natura deorum. quo quidem loco convocandi omnes videntur, qui quae sit earum vera iudicent; tum demum mihi procax Academia videbitur, si aut consenserint omnes aut erit inventus aliquis qui quid verum sit invenerit. itaque mihi libet exclamare ut in Synephebis: pro deum, popularium omnium, omnium adulescentium clamo postulo obsecro oro ploro atque inploro fidem non levissuma de re, ut queritur ille in civitate fieri facinora capitalia: ab amico amante argentum accipere meretrix non vult,
1.14Hayır, gelsinler, öğrensinler ve dikkat etsinler diye haykırıyorum: Din, dindarlık, kutsallık, ayinler, ahde vefa, yemin hakkında; tapınaklar, mabetler ve törenli kurbanlar hakkında; başında bulunduğumuz kuş gözlemleri hakkında ne düşünmek gerekir? Çünkü bütün bunların bu ölümsüz tanrılar meselesine bağlanması gerekir. En bilgili insanların en büyük konuda düştükleri bu kadar büyük bir anlaşmazlık, bir şeyi kesin bildiğini sananları bile şüpheye düşürecektir.
sed ut adsint cognoscant animadvertant, quid de religione pietate sanctitate caerimoniis fide iure iurando, quid de templis delubris sacrificiisque sollemnibus, quid de ipsis auspiciis, quibus nos praesumus, existimandum sit (haec enim omnia ad hanc de dis inmortalibus quaestionem referenda sunt): profecto eos ipsos, qui se aliquid certi habere arbitrantur, addubitare coget doctissimorum hominum de maxuma re tanta dissensio.
1.15Bunu başka zamanlarda da sık sık fark ettim, ama en çok dostum Gaius Cotta'nın evinde ölümsüz tanrılar hakkında gerçekten titiz ve özenli bir tartışma yapıldığında fark ettim. Latin Bayramı günlerinde onun ricası ve daveti üzerine yanına gitmiştim; onu sohbet odasında oturmuş, senatör Gaius Velleius'la tartışırken buldum. O zamanlar Epikurosçular vatandaşlarımız arasında birinciliği ona veriyordu. Quintus Lucilius Balbus da oradaydı; Stoacılıkta öyle ilerlemişti ki bu alandaki en seçkin Yunanlarla kıyaslanıyordu.
Cotta beni görünce:
Cotta: Tam zamanında geldin, dedi. Velleius'la önemli bir konuda bir tartışma başlıyor; senin bu uğraşlara düşkünlüğün göz önüne alınırsa, bunda bulunman hiç de yersiz olmaz.
Quod cum saepe alias tum maxime animadverti cum apud C. Cottam familiarem meum accurate sane et diligenter de dis inmortalibus disputatumst. nam cum feriis Latinis ad eum ipsius rogatu arcessituque venissem, offendi eum sedentem in exedra et cum C. Velleio senatore disputantem, ad quem tum Epicurei primas ex nostris hominibus deferebant. aderat etiam Q. Lucilius Balbus, qui tantos progressus habebat in Stoicis, ut cum excellentibus in eo genere Graecis compararetur. Tum ut me Cotta vidit Peroportune inquit venis; oritur enim mihi magna de re altercatio cum Velleio, cui pro tuo studio non est alienum te interesse.
1.16Cicero: Ben de dediğin gibi tam zamanında geldiğimi düşünüyorum, dedim. Çünkü üç öğretinin üç önde gelen temsilcisi burada toplanmışsınız. Marcus Piso da burada olsaydı, felsefelerden hiçbirinin, en azından itibar görenlerden hiçbirinin yeri boş kalmazdı.
Bunun üzerine Cotta:
Cotta: Bizim Antiokhos'un geçenlerde buradaki Balbus'a gönderdiği kitap doğru söylüyorsa, dostun Piso'nun yokluğunu aramana gerek yok. Çünkü Antiokhos'a göre Stoacılar Peripatetiklerle işin özünde uyuşur, yalnız kelimelerde ayrılırlar. Balbus, bu kitap hakkında ne düşündüğünü bilmek isterim.
Balbus: Ben mi? dedi. Bu kadar keskin zekâlı bir adam olan Antiokhos'un, ahlâken güzel olanı faydalı olandan yalnız adla değil, bütünüyle tür olarak ayıran Stoacılarla, ahlâken güzel olanı faydalıyla karıştırıp bunların birbirinden tür olarak değil, büyüklükle ve deyim yerindeyse derecelerle ayrıldığını söyleyen Peripatetikler arasında çok büyük bir fark olduğunu görmemesine şaşıyorum. Bu, kelimelerde küçük bir ayrılık değil, işin kendisinde çok büyük bir ayrılıktır. Ama bunu başka zaman konuşuruz; şimdi, uygun görürseniz, başladığımız konuya dönelim.
Atqui mihi quoque videor inquam venisse, ut dicis, oportune. tres enim trium disciplinarum principes convenistis. M. enim Piso si adesset, nullius philosophiae, earum quidem quae in honore sunt, vacaret locus. Tum Cotta Si inquit liber Antiochi nostri, qui ab eo nuper ad hunc Balbum missus est, vera loquitur, nihil est quod Pisonem familiarem tuum desideres; Antiocho enim Stoici cum Peripateticis re concinere videntur verbis discrepare; quo de libro Balbe velim scire quid sentias. Egone inquit ille, miror Antiochum hominem in primis acutum non vidisse interesse plurimum inter Stoicos, qui honesta a commodis non nomine sed genere toto diiungerent, et Peripateticos, qui honesta commiscerent cum commodis, ut ea inter se magnitudine et quasi gradibus non genere differrent. haec enim est non verborum parva sed rerum permagna dissensio. verum hoc alias; nunc quod coepimus, si videtur.
1.17Cotta: Bence de uygun, dedi. Ama aramıza katılan arkadaşımız neyin konuşulduğunu bilsin diye —bana bakarak söylüyordu— söyleyeyim: Tanrıların tabiatını konuşuyorduk. Bu konu bana her zaman olduğu gibi çok karanlık göründüğü için Velleius'tan Epikuros'un görüşünü soruyordum. Bu yüzden, Velleius, sıkıntı vermezse başladığın şeyi baştan anlat.
Velleius: Anlatırım elbette, dedi, gerçi buraya gelen bana değil, sana yardıma geldi. Çünkü ikiniz de, dedi gülümseyerek, aynı Philon'dan hiçbir şey bilmemeyi öğrendiniz.
Bunun üzerine ben:
Cicero: Ne öğrendiğimize Cotta baksın, dedim. Ama sen benim buraya ona yardıma değil, dinlemeye geldiğimi düşün; üstelik tarafsız, özgür yargılı, ister istemez belli bir görüşü savunmak zorunda bırakan hiçbir zorunlulukla bağlı olmayan bir dinleyici olarak.
Mihi vero inquit Cotta videtur. sed ut hic qui intervenit me intuens ne ignoret quae res agatur, de natura agebamus deorum, quae cum mihi videretur perobscura, ut semper videri solet, Epicuri ex Velleio sciscitabar sententiam. quam ob rem inquit Vellei, nisi molestum est, repete quae coeperas. Repetam vero, quamquam non mihi sed tibi hic venit adiutor; ambo enim inquit adridens ab eodem Philone nihil scire didicistis. Tum ego: Quid didicerimus Cotta viderit, tu autem nolo existimes me adiutorem huic venisse sed auditorem, et quidem aecum, libero iudicio, nulla eius modi adstrictum necessitate, ut mihi velim nolim sit certa quaedam tuenda sententia.
1.18Bunun üzerine Velleius, bu adamların âdeti olduğu üzere, hiçbir şeyden bir konuda şüphe ediyor görünmek kadar korkmayarak, sanki tanrıların meclisinden, Epikuros'un dünyalar arası boşluklarından yeni inmiş gibi büyük bir kendinden eminlikle şöyle dedi:
Velleius: Dinleyin; boş ve uydurma görüşler değil bunlar: Platon'un Timaios'undaki evreni yapan, inşa eden tanrı değil; Stoacıların Latincede "Providentia", yani Öngörü diyebileceğimiz kehanet söyleyen kocakarısı Pronoia değil; ne de ruh ve duyularla donatılmış, yuvarlak, ateşten, dönen bir tanrı olarak evrenin kendisi. Bunlar akıl yürüten değil, rüya gören filozofların ucube ve mucizeleridir.
Tum Velleius fidenter sane, ut solent isti, nihil tam verens quam ne dubitare aliqua de re videretur, tamquam modo ex deorum concilio et ex Epicuri intermundiis descendisset, Audite inquit non futtilis commenticiasque sententias, non opificem aedificatoremque mundi Platonis de Timaeo deum, nec anum fatidicam Stoicorum Pronoeam, quam Latine licet Providentiam dicere, neque vero mundum ipsum animo et sensibus praeditum rutundum ardentem volubilem deum, portenta et miracula non disserentium philosophorum sed somniantium.
1.19Sizin Platon'unuz, evrenin bir tanrı tarafından kurulup inşa edildiğini anlattığı o koca eserin yapımını hangi ruh gözleriyle görebildi? Bu kadar büyük bir iş için hangi girişim, hangi demir aletler, hangi manivelalar, hangi makineler, hangi yardımcılar vardı? Hava, ateş, su ve toprak mimarın iradesine nasıl uyup boyun eğebildi? Geri kalan her şeyin onlardan biçimlendiği, ruhu etkilemeye ve duyuları doğurmaya uygun düşen o beş biçim nereden doğdu? Bulunmuş olmaktan çok arzulanmış gibi görünen bütün bu türden şeyleri tek tek saymak uzun sürer.
Quibus enim oculis animi intueri potuit vester Plato fabricam illam tanti operis, qua construi a deo atque aedificari mundum facit; quae molitio quae ferramenta qui vectes quae machinae qui ministri tanti muneris fuerunt; quem ad modum autem oboedire et parere voluntati architecti aer ignis aqua terra potuerunt; unde vero ortae illae quinque formae, ex quibus reliqua formantur, apte cadentes ad animum afficiendum pariendosque sensus? longum est ad omnia, quae talia sunt ut optata magis quam inventa videantur;
1.20Ama en büyüğü şu: Evreni yalnız doğmuş olarak değil, neredeyse elle yapılmış olarak sahneye çıkaran adam onun ebedî olacağını söyledi. Doğmuş bir şeyin ebedî olabileceğini düşünen birinin, deyim yerindeyse, doğa bilimini, yani tabiatın düzenini dudaklarının ucuyla bile tattığını mı sanıyorsun? Çözülmeyen hangi birleşim vardır, başlangıcı olup sonu olmayan ne vardır? Lucilius, sizin Pronoia'nız aynı şeyse, az önce sorduklarımı yine soruyorum: Yardımcılar, makineler, bütün işin tasarımı ve donanımı nerede? Başka bir şeyse, neden evreni Platon'un tanrısının yaptığı gibi ebedî değil de ölümlü yaptı?
sed illa palmaris, quod, qui non modo natum mundum introduxerit sed etiam manu paene factum, is eum dixerit fore sempiternum. hunc censes primis ut dicitur labris gustasse physiologiam id est naturae rationem, qui quicquam quod ortum sit putet aeternum esse posse? quae est enim coagmentatio non dissolubilis, aut quid est cuius principium aliquod sit nihil sit extremum? Pronoea vero si vestra est Lucili eadem, requiro quae paulo ante, ministros machinas omnem totius operis dissignationem atque apparatum; sin alia est, cur mortalem fecerit mundum, non, quem ad modum Platonicus deus, sempiternum.
1.21İkinize de şunu soruyorum: Evrenin bu inşacıları neden birdenbire ortaya çıktılar, sayısız çağ boyunca uyudular? Çünkü evren yokken çağlar da yoktu denemez. Çağlar derken şimdi gecelerin ve günlerin sayısıyla, yıllık devirlerle tamamlanan çağları kastetmiyorum; bunların evrenin dönüşü olmadan meydana gelemeyeceğini kabul ediyorum. Ama sonsuzdan beri, hiçbir zaman sınırının ölçmediği bir ebedilik vardı; yine de bunun bir süre olarak nasıl bir şey olduğu anlaşılabilir, çünkü zamanın olmadığı bir zaman bulunmuş olabileceği düşünülemez bile.
Ab utroque autem sciscitor cur mundi aedificatores repente exstiterint, innumerabilia saecla dormierint; non enim si mundus nullus erat saecla non erant (saecla nunc dico non ea quae dierum noctiumque numero annuis cursibus conficiuntur; nam fateor ea sine mundi conversione effici non potuisse; sed fuit quaedam ab infinito tempore aeternitas, quam nulla circumscriptio temporum metiebatur, spatio tamen qualis ea fuerit intellegi potest, quod ne in cogitationem quidem cadit ut fuerit
1.22Öyleyse, Balbus, bu kadar uçsuz bucaksız bir süre boyunca sizin Pronoia'nız neden boş durdu, diye soruyorum. Zahmetten mi kaçıyordu? Ama zahmet tanrıya dokunmaz; üstelik bütün tabiatlar, gök, ateşler, yerler, denizler ilahî kudrete boyun eğdiği için zahmet diye bir şey de yoktu. Peki tanrı neden evreni bir aedilis gibi heykellerle ve ışıklarla süslemeyi arzuladı? Tanrının kendisi daha iyi otursun diye ise, demek ki ondan önce sonsuz bir zaman boyunca karanlıkta, bir kulübede oturur gibi oturmuştu. Sonra da: Gökle yerin süslendiğini gördüğümüz bu çeşitlilikten onun zevk aldığını mı düşünelim? Bu tanrı için nasıl bir eğlence olabilir? Olsaydı ondan bu kadar uzun süre yoksun kalamazdı.
tempus aliquod nullum cum tempus esset)—isto igitur tam inmenso spatio quaero Balbe cur Pronoea vestra cessaverit. laboremne fugiebat? at iste nec attingit deum nec erat ullus, cum omnes naturae numini divino, caelum ignes terrae maria, parerent. Quid autem erat quod concupisceret deus mundum signis et luminibus tamquam aedilis ornare? si ut deus ipse melius habitaret, antea videlicet tempore infinito in tenebris tamquam in gurgustio habitaverat. post autem: varietatene eum delectari putamus, qua caelum et terras exornatas videmus? quae ista potest esse oblectatio deo? quae si esset, non ea tam diu carere potuisset.
1.23Yoksa bunlar, genellikle söylediğiniz gibi, tanrı tarafından insanlar için mi düzenlendi? Bilgeler için mi? O hâlde bu kadar büyük bir yapım işi birkaç kişi için yapıldı demektir. Akılsızlar için mi? Ama bir kere, tanrının kötülere iyilik etmesi için bir sebep yoktu. Sonra, ne elde etti ki? Bütün akılsızlar şüphesiz en bedbaht insanlardır: Önce akılsız oldukları için —akılsızlıktan daha bedbaht ne sayabiliriz?—, sonra da hayatta öyle çok sıkıntı vardır ki bilgeler bunları iyiliklerle dengeleyerek hafifletirken akılsızlar ne gelecek olanlardan kaçınabilir ne de mevcut olanlara katlanabilir. Evrenin kendisinin canlı ve bilge olduğunu söyleyenler ise akıl sahibi bir ruhun tabiatının hangi biçime girebileceğini hiç görmediler. Bunu biraz sonra konuşacağım; şimdilik yalnız şu kadarını söyleyeyim:
an haec, ut fere dicitis, hominum causa a deo constituta sunt? sapientiumne? propter paucos igitur tanta est rerum facta molitio. an stultorum? at primum causa non fuit cur de inprobis bene mereretur; deinde quid est adsecutus, cum omnes stulti sint sine dubio miserrimi, maxime quod stulti sunt (miserius enim stultitia quid possumus dicere), deinde quod ita multa sunt incommoda in vita, ut ea sapientes commodorum conpensatione leniant, stulti nec vitare venientia possint nec ferre praesentia. Qui vero mundum ipsum animantem sapientemque esse dixerunt, nullo modo viderunt animi natura intellegentis in quam figuram cadere posset. de quo dicam equidem paulo post, nunc autem hactenus:
1.24Ölümsüz ve aynı zamanda mesut bir canlının yuvarlak olmasını isteyenlerin ağır kavrayışına şaşacağım; sırf Platon bu biçimden daha güzel bir biçim olmadığını söylüyor diye. Bana ise silindir, küp, koni ya da piramit biçimi daha güzel görünüyor. Peki bu yuvarlak tanrıya nasıl bir hayat yakıştırılıyor? Elbette, benzeri düşünülemeyecek bir hızla döndürülmesi. Böyle bir hızda dengeli bir zihnin ve mutlu bir hayatın nerede durabileceğini görmüyorum. Bizim bedenimizde en küçük bir kısmında bile görülse rahatsızlık veren bir şey, tanrıda neden rahatsızlık sayılmasın? Yer de evrenin bir parçası olduğuna göre elbette tanrının da bir parçasıdır; oysa yerin en büyük bölgelerinin oturulmaz ve ekilmemiş olduğunu görüyoruz: Bir kısmı güneşin yaklaşmasıyla kavrulmuş, bir kısmı güneşin uzaklaşmasıyla kar ve kırağıyla donmuştur. Evren tanrıysa, bunlar evrenin parçaları olduğuna göre, tanrının bir kısmı yanan, bir kısmı donmuş uzuvları sayılmalıdır.
admirabor eorum tarditatem qui animantem inmortalem et eundem beatum rutundum esse velint, quod ea forma neget ullam esse pulchriorem Plato: at mihi vel cylindri vel quadrati vel coni vel pyramidis videtur esse formosior. Quae vero vita tribuitur isti rutundo deo? nempe ut ea celeritate contorqueatur cui par nulla ne cogitari quidem possit; in qua non video ubinam mens constans et vita beata possit insistere. Quodque in nostro corpore si minima ex parte significetur molestum sit, cur hoc idem non habeatur molestum in deo? terra enim profecto, quoniam mundi pars est, pars est etiam dei; atqui terrae maxumas regiones inhabitabilis atque incultas videmus, quod pars earum adpulsu solis exarserit, pars obriguerit nive pruinaque longinquo solis abscessu; quae, si mundus est deus, quoniam mundi partes sunt, dei membra partim ardentia partim refrigerata ducenda sunt.
1.25Lucilius, bunlar sizin görüşleriniz. Öncekilerin görüşlerinin nasıl olduğunu ise en baştan alarak anlatacağım. Bu tür meseleleri ilk araştıran Miletoslu Thales, suyun her şeyin başlangıcı olduğunu, tanrının da her şeyi sudan biçimlendiren zihin olduğunu söyledi. Tanrılar his olmadan var olabiliyorsa öyle olsun; ama zihin bedenden yoksun olarak kendi başına var olabiliyorsa, onu neden suya ekledi? Anaksimandros'un kanaati ise tanrıların doğmuş olduğu, uzun aralıklarla doğup battıkları ve bunların sayısız evren olduğudur. Ama biz tanrıyı ebedî olmayan bir şey olarak nasıl düşünebiliriz?
Atque haec quidem vestra Lucili; qualia vero est, ab ultimo repetam superiorum. Thales enim Milesius, qui primus de talibus rebus quaesivit, aquam dixit esse initium rerum, deum autem eam mentem quae ex aqua cuncta fingeret: si dei possunt esse sine sensu; et mentem cur aquae adiunxit, si ipsa mens constare potest vacans corpore? Anaximandri autem opinio est nativos esse deos longis intervallis orientis occidentisque, eosque innumerabilis esse mundos. sed nos deum nisi sempiternum intellegere qui possumus?
1.26Sonra Anaksimenes havanın tanrı olduğunu, doğduğunu, ölçüsüz ve sonsuz olduğunu, daima hareket hâlinde bulunduğunu ileri sürdü. Sanki hiçbir biçimi olmayan hava tanrı olabilirmiş gibi —oysa tanrıya herhangi bir biçim değil, en güzel biçim yakışır—, ya da doğmuş her şeyin ardından ölümlülük gelmezmiş gibi! Ardından Anaksimenes'in öğrencisi Anaksagoras, her şeyin düzeninin ve ölçüsünün sonsuz bir zihnin gücü ve aklıyla tasarlanıp tamamlandığını ilk kez ileri sürdü. Bunu söylerken hisle birleşmiş ve sürekli bir hareketin sonsuz olanda bulunamayacağını, tabiatın kendisi bir darbe almadıkça hissetmediği bir hissin de hiç olamayacağını görmedi. Sonra, bu zihnin bir tür canlı olmasını istediyse, onun içinde, o canlıya adını veren daha içteki bir şey olmalıdır. Peki zihinden daha içte ne vardır? Öyleyse zihin dıştan bir bedenle kuşatılsın.
Post Anaximenes aera deum statuit, eumque gigni esseque inmensum et infinitum et semper in motu: quasi aut aer sine ulla forma deus esse possit, cum praesertim deum non modo aliqua sed pulcherrima specie deceat esse, aut non omne quod ortum sit mortalitas consequatur. Inde Anaxagoras, qui accepit ab Anaximene disciplinam, primus omnium rerum discriptionem et modum mentis infinitae vi ac ratione dissignari et confici voluit. in quo non vidit neque motum sensu iunctum et continentem infinito ullum esse posse, neque sensum omnino quo non ipsa natura pulsa sentiret. deinde si mentem istam quasi animal aliquod voluit esse, erit aliquid interius ex quo illud animal nominetur; quid autem interius mente: cingatur igitur corpore externo;
1.27Bu hoşlarına gitmediğine göre, açık ve yalın, his sahibi olabileceği hiçbir şeye eklenmemiş bir zihin, anlama gücümüzün ve kavrayışımızın dışında kalıyor gibi. Krotonlu Alkmaion ise güneşe, aya, öteki yıldızlara ve ayrıca ruha tanrılık verdi; ölümlü şeylere ölümsüzlük verdiğini fark etmedi. Ruhun bütün tabiata yayılmış ve onun her yanında dolaştığını, bizim ruhlarımızın da ondan koparıldığını düşünen Pythagoras ise insan ruhlarının parçalanmasıyla tanrının da bölünüp didiklendiğini görmedi; ruhlar bedbaht olduğunda —ki çoğunun başına gelir— tanrının bir parçasının da bedbaht olacağını görmedi; oysa bu olamaz.
quod quoniam non placet, aperta simplexque mens nulla re adiuncta, quae sentire possit, fugere intellegentiae nostrae vim et notionem videtur. Crotoniates autem Alcmaeo, qui soli et lunae reliquisque sideribus animoque praeterea divinitatem dedit, non sensit sese mortalibus rebus inmortalitatem dare. Nam Pythagoras, qui censuit animum esse per naturam rerum omnem intentum et commeantem, ex quo nostri animi carperentur, non vidit distractione humanorum animorum discerpi et lacerari deum, et cum miseri animi essent, quod plerisque contingeret, tum dei partem esse miseram, quod fieri non potest.
1.28Üstelik insan ruhu tanrı olsaydı neden bir şeyi bilmesin? Sonra bu tanrı ruhtan başka bir şey değilse evrene nasıl çakılmış ya da dökülmüş olabilir? Ardından Ksenophanes, zihin eklenmiş olarak sonsuz olan her şeyin tanrı olduğunu ileri sürdü. Zihin konusunda öteki filozoflar gibi eleştirilecektir; sonsuzluk konusunda ise daha şiddetle, çünkü sonsuzlukta ne hisseden ne de bir bütün hâlinde birleşmiş bir şey bulunabilir. Parmenides ise uydurma bir şey ortaya atar: Gökyüzünü kuşatan, ışığın alevleriyle sürekli bir çember yapar, bunu bir taca benzetir —"stephane" der— ve ona tanrı adını verir. Ama bunda kimse ne ilahî bir biçim ne de his sezebilir. Onun daha pek çok ucubesi vardır: Savaşı, nifakı, arzuyu ve hastalıkla, uykuyla, unutkanlıkla ya da yaşlılıkla silinip giden bu türden öteki şeyleri tanrıya bağlar. Yıldızlar hakkında da aynı şeyleri söyler; ama başkasında eleştirildikleri için burada geçelim.
cur autem quicquam ignoraret animus hominis, si esset deus? quo modo porro deus iste, si nihil esset nisi animus, aut infixus aut infusus esset in mundo? Tum Xenophanes, qui mente adiuncta omne praeterea, quod esset infinitum, deum voluit esse, de ipsa mente item reprehendetur ut ceteri, de infinitate autem vehementius, in qua nihil neque sentiens neque coniunctum potest esse. Nam Parmenides quidem commenticium quiddam: coronae similem efficit (στεφάνην appellat) continentem ardorum lucis orbem, qui cingit caelum, quem appellat deum; in quo neque figuram divinam neque sensum quisquam suspicari potest. multaque eiusdem monstra, quippe qui bellum qui discordiam qui cupiditatem ceteraque generis eiusdem ad deum revocet, quae vel morbo vel somno vel oblivione vel vetustate delentur; eademque de sideribus, quae reprehensa in alio iam in hoc omittantur.
1.29Empedokles ise daha başka pek çok yanılgısının yanında tanrılar hakkındaki kanaatinde çok çirkin bir hataya düşer. Her şeyin onlardan meydana geldiğini düşündüğü dört tabiatın ilahî olmasını ister; oysa bunların hem doğup söndüğü hem de her türlü histen yoksun olduğu apaçıktır. Tanrılar hakkında var olup olmadıklarına ya da nasıl olduklarına dair hiçbir açık bilgisi olmadığını söyleyen Protagoras da tanrıların tabiatı hakkında hiçbir şey sezmiş görünmüyor. Ya Demokritos? Kâh suretleri ve onların dolaşmalarını, kâh suretleri saçıp gönderen o tabiatı, kâh bizim düşüncemizi ve anlayışımızı tanrılar arasında sayan bu adam en büyük yanılgı içinde değil midir? Aynı adam hiçbir şey daima kendi durumunda kalmadığı için ebedî hiçbir şey olmadığını söylediğine göre, tanrıyı hakkında hiçbir kanaat bırakmayacak biçimde tamamen ortadan kaldırmıyor mu? Apolloniali Diogenes'in tanrı olarak kullandığı havaya gelince: Bu hava hangi his ya da hangi tanrı biçimine sahip olabilir?
Empedocles autem multa alia peccans in deorum opinione turpissume labitur. quattuor enim naturas, ex quibus omnia constare censet, divinas esse vult; quas et nasci et extingui perspicuum est et sensu omni carere. Nec vero Protagoras, qui sese negat omnino de deis habere quod liqueat, sint non sint qualesve sint, quicquam videtur de natura deorum suspicari. Quid Democritus, qui tum imagines eorumque circumitus in deorum numero refert, tum illam naturam quae imagines fundat ac mittat, tum sententiam intellegentiamque nostram, nonne in maximo errore versatur? cum idem omnino, quia nihil semper suo statu maneat, neget esse quicquam sempiternum, nonne deum omnino ita tollit, ut nullam opinionem eius reliquam faciat? Quid aer, quo Diogenes Apolloniates utitur deo, quem sensum habere potest aut quam formam dei?
1.30Platon'un tutarsızlığını anlatmak ise uzun sürer: Timaios'ta bu evrenin babasının adlandırılamayacağını söyler, Kanunlar'da ise tanrının ne olduğunun hiç araştırılmaması gerektiğini düşünür. Tanrının hiçbir bedeni olmamasını istemesine —Yunanların deyişiyle "asomaton" olmasına— gelince, bunun nasıl bir şey olabileceği anlaşılamaz. Öyle bir tanrı zorunlu olarak histen, basiretten, hazdan yoksun olacaktır; oysa tanrı kavramında bunların hepsini birlikte kavrarız. Aynı Platon hem Timaios'ta hem Kanunlar'da evrenin, göğün, yıldızların, yerin, ruhların ve atalarımızın kurumlarından devraldığımız tanrıların tanrı olduğunu söyler. Bunlar hem kendi başlarına açıkça yanlıştır hem de birbirleriyle şiddetle çelişir.
Iam de Platonis inconstantia longum est dicere, qui in Timaeo patrem huius mundi nominari neget posse, in Legum autem libris quid sit omnino deus anquiri oportere non censeat. quod vero sine corpore ullo deum vult esse (ut Graeci dicunt ἀσώματον), id quale esse possit intellegi non potest: careat enim sensu necesse est, careat etiam prudentia, careat voluptate; quae omnia una cum deorum notione conprehendimus. idem et in Timaeo dicit et in Legibus et mundum deum esse et caelum et astra et terram et animos et eos quos maiorum institutis accepimus. quae et per se sunt falsa perspicue et inter se vehementer repugnantia.
1.31Ksenophon da daha az sözle aşağı yukarı aynı hataları işler. Sokrates'in sözlerini aktardığı eserlerinde Sokrates'i tanrının biçiminin araştırılmaması gerektiğini söylerken gösterir; aynı Sokrates'e hem güneşin hem ruhun tanrı olduğunu, kâh bir, kâh birden çok tanrı olduğunu söyletir. Bunlar Platon hakkında söylediklerimizle aşağı yukarı aynı yanılgılardır.
Atque etiam Xenophon paucioribus verbis eadem fere peccat; facit enim in his quae a Socrate dicta rettulit Socratem disputantem formam dei quaeri non oportere, eundemque et solem et animum deum dicere, et modo unum tum autem plures deos; quae sunt isdem in erratis fere quibus ea quae de Platone dicimus.
1.32Antisthenes de Fizik başlıklı kitabında halkın tanrılarının çok, tabiattaki tanrının ise bir olduğunu söyleyerek tanrıların kudretini ve tabiatını ortadan kaldırır. Dayısı Platon'un izinden giden Speusippos da pek farklı değildir: Her şeyi yöneten canlı bir güçten söz ederek tanrı bilgisini ruhlardan söküp atmaya çalışır.
Atque etiam Antisthenes in eo libro qui physicus inscribitur popularis deos multos naturalem unum esse dicens tollit vim et naturam deorum. Nec multo secus Speusippus Platonem avunculum subsequens et vim quandam dicens, qua omnia regantur, eamque animalem, evellere ex animis conatur cognitionem deorum.
1.33Aristoteles de Felsefe Üzerine'nin üçüncü kitabında hocası Platon'dan ayrılarak pek çok şeyi birbirine karıştırır. Kâh bütün tanrılığı zihne verir, kâh evrenin kendisinin tanrı olduğunu söyler, kâh evrenin başına başka birini koyar ve ona evrenin hareketini bir tür geri döndürmeyle yönetip koruma görevini verir; sonra da göğün alevinin tanrı olduğunu söyler; başka bir yerde kendisinin tanrı diye nitelediği göğün evrenin bir parçası olduğunu anlamaz. Göğün o ilahî hissi bu kadar büyük bir hızda nasıl korunabilir? Göğü de tanrı sayarsak, o kadar çok tanrı nerede kalır? Tanrının bedensiz olmasını istediğinde ise onu her türlü histen, basiretten bile yoksun bırakır. Sonra evren bedenden yoksunsa nasıl hareket edebilir, ya da daima kendi kendini hareket ettiren bir şey nasıl dingin ve mesut olabilir?
Aristotelesque in tertio de philosophia libro multa turbat a magistro suo Platone dissentiens; modo enim menti tribuit omnem divinitatem, modo mundum ipsum deum dicit esse, modo alium quendam praeficit mundo eique eas partis tribuit ut replicatione quadam mundi motum regat atque tueatur, tum caeli ardorem deum dicit esse non intellegens caelum mundi esse partem, quem alio loco ipse designarit deum. quo modo autem caeli divinus ille sensus in celeritate tanta conservari potest? ubi deinde illi tot dii, si numeramus etiam caelum deum? cum autem sine corpore idem vult esse deum, omni illum sensu privat, etiam prudentia. quo porro modo mundus moveri carens corpore aut quo modo semper se movens esse quietus et beatus potest?
1.34Onun okul arkadaşı Ksenokrates de bu konuda daha akıllı değildir. Tanrıların Tabiatı Üzerine kitaplarında hiçbir ilahî biçim tarif edilmez. Sekiz tanrı olduğunu söyler: Gezegenlerde adı anılan beş tanrı; göğe çakılı bütün yıldızlardan, dağınık uzuvlardan oluşur gibi oluşan ve basit sayılması gereken bir tanrı; yedinci olarak güneşi, sekizinci olarak da ayı ekler. Bunların hangi hisle mesut olabileceği anlaşılamaz. Platon'un aynı okulundan Pontoslu Herakleides kitaplarını çocuk masallarıyla doldurdu; yine de kâh evrenin, kâh zihnin ilahî olduğunu düşünür, gezegenlere de tanrılık verir, tanrıyı histen yoksun bırakır ve biçiminin değişken olmasını ister; aynı kitapta da yeri ve göğü yeniden tanrılar arasına katar.
Nec vero eius condiscipulus Xenocrates in hoc genere prudentior est, cuius in libris qui sunt de natura deorum nulla species divina describitur; deos enim octo esse dicit, quinque eos qui in stellis vagis nominantur, unum qui ex omnibus sideribus quae infixa caelo sint ex dispersis quasi membris simplex sit putandus deus, septimum solem adiungit octavamque lunam; qui quo sensu beati esse possint intellegi non potest. Ex eadem Platonis schola Ponticus Heraclides puerilibus fabulis refersit libros, et tamen modo mundum tum mentem divinam esse putat, errantibus etiam stellis divinitatem tribuit sensuque deum privat et eius formam mutabilem esse vult, eodemque in libro rursus terram et caelum refert in deos.
1.35Theophrastos'un tutarsızlığına da katlanılamaz: Kâh ilahî hükümranlığı zihne, kâh göğe, kâh da burçlara ve gök cisimlerine verir. Onun öğrencisi, doğa filozofu diye anılan Straton da dinlenmeye değmez: Bütün ilahî gücün tabiatta bulunduğunu düşünür; bu tabiat doğurmanın, büyütmenin, küçültmenin sebeplerine sahiptir ama her türlü histen ve biçimden yoksundur.
Nec vero Theophrasti inconstantia ferenda est; modo enim menti divinum tribuit principatum modo caelo, tum autem signis sideribusque caelestibus. Nec audiendus eius auditor Strato is qui physicus appellatur, qui omnem vim divinam in natura sitam esse censet, quae causas gignendi augendi minuendi habeat sed careat omni et sensu et figura.
1.36Zenon ise —Balbus, artık sizinkilere geleyim— tabiat kanununun ilahî olduğunu, doğruyu buyurup zıddını yasaklayan bir güce sahip olduğunu düşünür. Bu kanunu nasıl canlı yaptığını anlayamıyoruz; oysa tanrının kesinlikle canlı olmasını istiyoruz. Aynı adam başka bir yerde esirin tanrı olduğunu söyler; hiçbir şey hissetmeyen, dualarımızda, dileklerimizde, adaklarımızda hiçbir zaman karşımıza çıkmayan bir tanrı düşünülebilirse öyle olsun! Başka kitaplarında ise bütün eşyanın tabiatına yayılan bir aklın ilahî bir güçle donatılmış olduğunu düşünür. Aynı şeyi yıldızlara, sonra yıllara, aylara ve mevsimlerin değişmesine de yakıştırır. Hesiodos'un Theogonia'sını, yani tanrıların kökenini yorumladığında ise tanrılar hakkındaki alışılmış, yerleşmiş kavramları tamamen ortadan kaldırır: Ne İuppiter'i, ne Iuno'yu, ne Vesta'yı, ne de bu adla anılan herhangi birini tanrılar arasında sayar; bu adların bir tür simgeyle cansız ve dilsiz şeylere verildiğini öğretir.
Zeno autem, ut iam ad vestros Balbe veniam, naturalem legem divinam esse censet, eamque vim obtinere recta imperantem prohibentemque contraria. quam legem quo modo efficiat animantem intellegere non possumus; deum autem animantem certe volumus esse. atque hic idem alio loco aethera deum dicit: si intellegi potest nihil sentiens deus, qui numquam nobis occurrit neque in precibus neque in optatis neque in votis. aliis autem libris rationem quandam per omnium naturam rerum pertinentem vi divina esse adfectam putat. idem astris hoc idem tribuit, tum annis mensibus annorumque mutationibus. cum vero Hesiodi Theogoniam id est originem deorum interpretatur, tollit omnino usitatas perceptasque cognitiones deorum; neque enim Iovem neque Iunonem neque Vestam neque quemquam qui ita appelletur in deorum habet numero, sed rebus inanimis atque mutis per quandam significationem haec docet tributa nomina.
1.37Onun öğrencisi Ariston'un görüşü de daha az büyük bir yanılgı değildir: Tanrının biçiminin anlaşılamayacağını düşünür, tanrılarda his olduğunu söylemez, tanrının canlı olup olmadığından da tamamen şüphe eder. Az önce adını andığım kişiyle birlikte Zenon'un derslerini dinlemiş olan Kleanthes ise kâh evrenin kendisinin tanrı olduğunu söyler, kâh bu adı bütün tabiatın zihnine ve ruhuna verir, kâh da en son, en yüksek, her yanı saran, en dışta bulunan, her şeyi kuşatıp kucaklayan, esir denen alevin en kesin tanrı olduğuna hükmeder. Aynı adam sanki sayıklar gibi hazza karşı yazdığı kitaplarda kâh tanrıların bir biçimini ve görünüşünü uydurur, kâh bütün tanrılığı yıldızlara verir, kâh da akıldan daha ilahî hiçbir şey olmadığını düşünür. Böylece zihinle tanıdığımız, ruhumuzdaki kavramına bir iz gibi yerleştirmek istediğimiz o tanrı hiçbir yerde görünmez olur. Aynı Zenon'un öğrencisi Persaios ise hayatın düzeni için büyük bir fayda sağlayan şeyleri bulanların tanrı sayıldığını, faydalı ve kurtarıcı şeylerin de tanrıların adlarıyla anıldığını söyler; öyle ki bunların tanrıların icadı olduğunu bile söylemez, kendilerinin ilahî olduğunu söyler.
Cuius discipuli Aristonis non minus magno in errore sententiast, qui neque formam dei intellegi posse censeat neque in dis sensum esse dicat dubitetque omnino deus animans necne sit. Cleanthes autem, qui Zenonem audivit una cum eo quem proxime nominavi, tum ipsum mundum deum dicit esse, tum totius naturae menti atque animo tribuit hoc nomen, tum ultimum et altissimum atque undique circumfusum et extremum omnia cingentem atque conplexum ardorem, qui aether nominetur, certissimum deum iudicat; idemque quasi delirans in his libris quos scripsit contra voluptatem tum fingit formam quandam et speciem deorum, tum divinitatem omnem tribuit astris, tum nihil ratione censet esse divinius. ita fit ut deus ille, quem mente noscimus atque in animi notione tamquam in vestigio volumus reponere, nusquam prorsus appareat. At Persaeus eiusdem Zenonis auditor eos esse habitos deos a quibus aliqua magna utilitas ad vitae cultum esset inventa, ipsasque res utiles et salutares deorum esse vocabulis nuncupatas, ut ne hoc quidem diceret, illa inventa esse deorum, sed ipsa divina;
1.38Bayağı ve çirkin şeyleri tanrılara yakışan saygıya layık görmekten ya da ölümle yok olmuş insanları tanrılar arasına koymaktan, ki onlara yapılacak bütün tapınma yas tutmaktan ibaret olurdu, daha saçma ne olabilir?
quo quid absurdius quam aut res sordidas atque deformis deorum honore adficere aut homines iam morte deletos reponere in deos, quorum omnis cultus esset futurus in luctu.
1.39Stoacıların rüyalarının en kurnaz yorumcusu sayılan Khrysippos ise bilinmeyen tanrılardan büyük bir kalabalık toplar; öyle bilinmeyen ki zihnimiz düşünceyle her şeyi resmedebiliyor gibi görünse de onları tahminle bile biçimlendiremeyiz. İlahî gücün akılda, bütün tabiatın ruhunda ve zihninde bulunduğunu söyler. Evrenin kendisinin ve onun her yere yayılmış ruhunun tanrı olduğunu söyler; sonra bu ruhun zihinde ve akılda bulunan hâkim kısmının, her şeyi kuşatan bütün ortak tabiatın; sonra kaderin gücünün ve gelecek olayların zorunluluğunun; ayrıca ateşin ve daha önce söylediğim esirin; sonra tabiatça akıp yayılan şeylerin, yani suyun, toprağın, havanın; güneşin, ayın, yıldızların ve her şeyi içine alan evrenin bütününün; hatta ölümsüzlüğe ulaşmış insanların tanrı olduğunu söyler.
Iam vero Chrysippus, qui Stoicorum somniorum vaferrumus habetur interpres, magnam turbam congregat ignotorum deorum, atque ita ignotorum ut eos ne coniectura quidem informare possimus, cum mens nostra quidvis videatur cogitatione posse depingere. ait enim vim divinam in ratione esse positam et in universae naturae animo atque mente, ipsumque mundum deum dicit esse et eius animi fusionem universam, tum eius ipsius principatum qui in mente et ratione versetur, communemque rerum naturam universam atque omnia continentem, tum fatalem †umbram et necessitatem rerum futurarum, ignem praeterea et eum quem ante dixi aethera, tum ea quae natura fluerent atque manarent, ut et aquam et terram et aera, solem lunam sidera universitatemque rerum qua omnia continerentur, atque etiam homines eos qui inmortalitatem essent consecuti.
1.40Aynı adam insanların İuppiter dediği şeyin esir, denizlere yayılan havanın Neptunus, Ceres denen şeyin de toprak olduğunu ileri sürer ve öteki tanrıların adlarını da benzer bir yolla izler. Yine aynı adam, deyim yerindeyse hayatın rehberi ve vazifelerin öğretmeni olan sürekli ve ebedî kanunun gücünün İuppiter olduğunu söyler; kaderin zorunluluğuna da gelecek olayların ebedî hakikati der. Bunların hiçbirinde ilahî bir güç bulunuyor gibi görünmez.
idemque disputat aethera esse eum quem homines Iovem appellarent, quique aer per maria manaret eum esse Neptunum, terramque eam esse quae Ceres diceretur, similique ratione persequitur vocabula reliquorum deorum. idemque etiam legis perpetuae et aeternae vim, quae quasi dux vitae et magistra officiorum sit, Iovem dicit esse, eandemque fatalem necessitatem appellat sempiternam rerum futurarum veritatem; quorum nihil tale est ut in eo vis divina inesse videatur.
1.41Bunlar Tanrıların Tabiatı Üzerine'nin birinci kitabındadır. İkinci kitapta ise Orpheus'un, Musaios'un, Hesiodos'un ve Homeros'un masallarını, kendisinin birinci kitapta ölümsüz tanrılar hakkında söylediklerine uydurmak ister; öyle ki bunları sezmemiş bile olan en eski şairler bile Stoacıymış gibi görünür. Onun izinden giden Babilli Diogenes de Minerva Üzerine başlıklı kitabında İuppiter'in doğurmasını ve bakire tanrıçanın doğuşunu doğa bilimine aktararak masaldan ayırır.
et haec quidem in primo libro de natura deorum; in secundo autem volt Orphei Musaei Hesiodi Homerique fabellas accommodare ad ea quae ipse primo libro de deis inmortalibus dixerit, ut etiam veterrimi poetae, qui haec ne suspicati quidem sint, Stoici fuisse videantur. Quem Diogenes Babylonius consequens in eo libro qui inscribitur de Minerva partum Iovis ortumque virginis ad physiologiam traducens deiungit a fabula.
1.42Anlattıklarım filozofların hükümlerinden çok, sayıklayanların rüyalarıdır. Şairlerin ağzından dökülüp tam da tatlılıklarıyla zarar veren şeyler de bunlardan pek daha saçma değildir. Şairler tanrıları öfkeyle tutuşmuş, şehvetle kudurmuş olarak sahneye çıkardılar; onların savaşlarını, muharebelerini, dövüşlerini, yaralarını, ayrıca kinlerini, ayrılıklarını, çekişmelerini, doğuşlarını ve ölümlerini, yakınmalarını ve ağıtlarını, her türlü ölçüsüzlüğe taşmış şehvetlerini, zinalarını, zincirlerini, insan soyuyla birleşmelerini, ölümsüzden ölümlülerin doğmasını gözümüzün önüne getirdiler.
Exposui fere non philosophorum iudicia sed delirantium somnia. Nec enim multo absurdiora sunt ea quae poetarum vocibus fusa ipsa suavitate nocuerunt, qui et ira inflammatos et libidine furentis induxerunt deos feceruntque ut eorum bella proelia pugnas vulnera videremus, odia praeterea discidia discordias, ortus interitus, querellas lamentationes, effusas in omni intemperantia libidines, adulteria vincula, cum humano genere concubitus mortalisque ex inmortali procreatos.
1.43Şairlerin yanılgısına büyücülerin ucubelerini, aynı türden Mısırlıların çılgınlığını, sonra da hakikati bilmemekten doğan en büyük tutarsızlık içindeki halk kanaatlerini ekleyebiliriz.
Bunların ne kadar düşünmeden ve gelişigüzel söylendiğini göz önüne alan biri Epikuros'a saygı göstermeli, onu bu meselenin konusu olan varlıkların, yani tanrıların arasında saymalıdır. Çünkü önce tanrıların var olduğunu yalnız o gördü; zira onların kavramını herkesin ruhuna tabiatın kendisi kazımıştır. Hangi millet, hangi insan topluluğu vardır ki öğretim görmeden tanrılara dair bir ön kavrayışı olmasın? Epikuros buna "prolepsis" der, yani bir şeyin ruhta önceden kavranmış bir tür resmi; bu olmadan hiçbir şey ne anlaşılabilir, ne araştırılabilir, ne de tartışılabilir. Bu ilkenin gücünü ve faydasını Epikuros'un Ölçüt ve Yargı Üzerine adlı o ilahî kitabından öğrendik.
Cum poetarum autem errore coniungere licet portenta magorum Aegyptiorumque in eodem genere dementiam, tum etiam vulgi opiniones, quae in maxima inconstantia veritatis ignoratione versantur. Ea qui consideret quam inconsulte ac temere dicantur, venerari Epicurum et in eorum ipsorum numero de quibus haec quaestio est habere debeat. Solus enim vidit primum esse deos, quod in omnium animis eorum notionem inpressisset ipsa natura. quae est enim gens aut quod genus hominum quod non habeat sine doctrina anticipationem quandam deorum, quam appellat πρόλημψιν Epicurus id est anteceptam animo rei quandam informationem, sine qua nec intellegi quicquam nec quaeri nec disputari potest. quoius rationis vim atque utilitatem ex illo caelesti Epicuri de regula et iudicio volumine accepimus.
1.44Bu meselenin temelinin ne kadar parlak biçimde atıldığını görüyorsunuz. Bu kanaat hiçbir kurum, âdet ya da kanunla konmuş olmadığından ve herkes istisnasız buna sıkıca bağlı kaldığından, tanrıların var olduğunu anlamak zorunludur; çünkü onlara dair içimize yerleştirilmiş, daha doğrusu doğuştan gelen kavrayışlarımız vardır. Bütün insanların tabiatının üzerinde uzlaştığı şeyin doğru olması zorunludur; öyleyse tanrıların var olduğunu kabul etmek gerekir. Bu konuda yalnız filozoflar değil, bilgisizler de aşağı yukarı hemfikir olduğuna göre, şunun da kesin olduğunu kabul ediyoruz: Tanrılara dair, daha önce söylediğim gibi, bir ön kavrayışa ya da ön bilgiye sahibiz. Çünkü yeni şeylere yeni adlar koymak gerekir; nitekim Epikuros da daha önce kimsenin bu kelimeyle adlandırmadığı şeye "prolepsis" dedi.
quod igitur fundamentum huius quaestionis est, id praeclare iactum videtis. cum enim non instituto aliquo aut more aut lege sit opinio constituta maneatque ad unum omnium firma consensio, intellegi necesse est esse deos, quoniam insitas eorum vel potius innatas cognitiones habemus; de quo autem omnium natura consentit, id verum esse necesse est; esse igitur deos confitendum est. Quod quoniam fere constat inter omnis non philosophos solum sed etiam indoctos, fatemur constare illud etiam, hanc nos habere sive anticipationem, ut ante dixi, sive praenotionem deorum (sunt enim rebus novis nova ponenda nomina, ut Epicurus ipse πρόληψιν appellavit,
1.45İşte bu ön kavrayış sayesinde tanrıları mesut ve ölümsüz sayarız. Çünkü bize tanrıların resmini veren tabiat, onları ebedî ve mesut saymamızı da zihinlerimize kazımıştır. Durum böyleyse, Epikuros'un şu görüşü doğru olarak ortaya konmuştur: Mesut ve ebedî olan şeyin ne kendisinin bir derdi vardır ne de başkasına dert verir; bu yüzden ne öfkeye ne lütfa kapılır, çünkü bu türden olan her şey zayıflıktır.
Tanrılara dindarca tapınmaktan ve batıl inançtan kurtulmaktan başka bir şey aramıyor olsaydık, bu kadarı yeterdi. Çünkü tanrıların üstün tabiatı, hem ebedî hem de en mesut olduğu için insanların dindarlığıyla tapınılmaya layık olurdu —üstün olan her şey haklı bir saygıyı hak eder—, tanrıların gücünden ve öfkesinden duyulan her türlü korku da kovulmuş olurdu. Çünkü öfkenin de lütfun da mesut ve ölümsüz tabiattan ayrı olduğu anlaşılır; bunlar uzaklaştırılınca yukarıdakilerden gelecek hiçbir korku tepemizde asılı durmaz. Ama ruh bu kanaati pekiştirmek için tanrının biçimini, hayatını, zihninin etkinliğini ve işleyişini de araştırır.
quam antea nemo eo verbo nominarat)—hanc igitur habemus, ut deos beatos et inmortales putemus. quae enim nobis natura informationem ipsorum deorum dedit, eadem insculpsit in mentibus ut eos aeternos et beatos haberemus. Quod si ita est, vere exposita illa sententia est ab Epicuro, quod beatum aeternumque sit id nec habere ipsum negotii quicquam nec exhibere alteri, itaque neque ira neque gratia teneri, quod quae talia essent inbecilla essent omnia. Si nihil aliud quaereremus nisi ut deos pie coleremus et ut superstitione liberaremur, satis erat dictum; nam et praestans deorum natura hominum pietate coleretur, cum et aeterna esset et beatissima (habet enim venerationem iustam quicquid excellit), et metus omnis a vi atque ira deorum pulsus esset; intellegitur enim a beata inmortalique natura et iram et gratiam segregari; quibus remotis nullos a superis inpendere metus. sed ad hanc confirmandam opinionem anquirit animus et formam et vitam et actionem mentis atque agitationem in deo.
1.46Biçim konusunda bize bir yandan tabiat yol gösterir, bir yandan da akıl öğretir. Bütün milletlerden hepimiz tabiattan, tanrılara insan görünüşünden başka bir görünüş vermeyiz; uyanıkken ya da uyurken kimin karşısına başka bir biçim çıkmıştır ki? Ama her şeyi ilk kavramlara bağlamamak için şunu söyleyeyim: Akıl da aynı şeyi açıkça gösterir.
Ac de forma quidem partim natura nos admonet partim ratio docet. Nam a natura habemus omnes omnium gentium speciem nullam aliam nisi humanam deorum; quae enim forma alia occurrit umquam aut vigilanti cuiquam aut dormienti? Sed ne omnia revocentur ad primas notiones, ratio hoc idem ipsa declarat.
1.47En üstün tabiatın, ya mesut ya da ebedî olduğu için, aynı zamanda en güzel olması uygun görünür. Peki hangi uzuv düzeni, hangi hat biçimi, hangi şekil, hangi görünüş insanınkinden daha güzel olabilir? Siz Stoacılar, Lucilius —çünkü benim Cotta kâh bunu söyler kâh şunu—, ilahî ustalığı ve sanatı tasvir ederken insan biçimindeki her şeyin yalnız faydaya değil, güzelliğe de ne kadar uygun olduğunu anlatmayı âdet edinmişsinizdir.
nam cum praestantissumam naturam, vel quia beata est vel quia sempiterna, convenire videatur eandem esse pulcherrimam, quae conpositio membrorum, quae conformatio liniamentorum, quae figura, quae species humana potest esse pulchrior? Vos quidem Lucili soletis (nam Cotta meus modo hoc modo illud), cum artificium effingitis fabricamque divinam, quam sint omnia in hominis figura non modo ad usum verum etiam ad venustatem apta describere;
1.48İnsan biçimi bütün canlıların biçimini geçiyorsa ve tanrı canlıysa, tanrının biçimi elbette hepsinin en güzeli olan biçimdir. Tanrıların en mesut varlıklar olduğu kesin olduğuna göre, faziletsiz hiç kimse mesut olamayacağına, fazilet akılsız var olamayacağına, akıl da insan biçiminden başka hiçbir yerde bulunamayacağına göre, tanrıların insan görünüşünde olduğunu kabul etmek gerekir.
quod si omnium animantium formam vincit hominis figura, deus autem animans est, ea figura profecto est quae pulcherrimast omnium. quoniamque deos beatissimos esse constat, beatus autem esse sine virtute nemo potest nec virtus sine ratione constare nec ratio usquam inesse nisi in hominis figura, hominis esse specie deos confitendum est.
1.49Ama bu görünüş beden değil, beden gibi bir şeydir; kanı yoktur, kan gibi bir şeyi vardır. Bunlar Epikuros tarafından herkesin kavrayamayacağı kadar keskin bir zekâyla bulunmuş ve ince söylenmiş olsa da, sizin anlayışınıza güvenerek konunun gerektirdiğinden daha kısa anlatıyorum. Gizli ve derinlere saklanmış şeyleri yalnız zihniyle görmekle kalmayıp elle tutar gibi ele alan Epikuros, tanrıların kudretinin ve tabiatının şöyle olduğunu öğretir: Önce duyuyla değil zihinle kavranırlar; onun sağlamlıkları yüzünden "steremnia" dediği şeyler gibi bir katılıkla ya da sayıca tek tek değil, benzerlikleri ve art arda gelişleriyle algılanan suretler aracılığıyla kavranırlar. Sayısız bölünmez parçacıktan birbirine çok benzeyen suretlerin sonsuz bir görüntüsü doğup tanrılara doğru aktığından, zihnimiz en büyük hazla bu suretlere yönelip onlara saplandığında, mesut ve ebedî tabiatın ne olduğunu kavrar.
Nec tamen ea species corpus est sed quasi corpus, nec habet sanguinem sed quasi sanguinem. Haec quamquam et inventa sunt acutius et dicta subtilius ab Epicuro quam ut quivis ea possit agnoscere, tamen fretus intellegentia vestra dissero brevius quam causa desiderat. Epicurus autem, qui res occultas et penitus abditas non modo videat animo sed etiam sic tractet ut manu, docet eam esse vim et naturam deorum, ut primum non sensu sed mente cernatur, nec soliditate quadam nec ad numerum, ut ea quae ille propter firmitatem στερέμνια appellat, sed imaginibus similitudine et transitione perceptis, cum infinita simillumarum imaginum species ex innumerabilibus individuis existat et ad deos adfluat, cum maximis voluptatibus in eas imagines mentem intentam infixamque nostram intellegentiam capere quae sit et beata natura et aeterna.
1.50Sonsuzluğun en yüce gücü ise büyük ve özenli bir seyre fazlasıyla layıktır. Onda tabiatın şöyle olduğunu anlamak zorunludur: Her şeyin karşısında ona denk olan bir şey bulunur. Epikuros buna "isonomia", yani eşit dağılım der. Buradan şu sonuç çıkar: Ölümlülerin sayısı bu kadar büyükse ölümsüzlerinki de daha az olamaz; yok edenler sayısızsa, koruyanların da sonsuz olması gerekir.
Balbus, siz de bize tanrıların hayatının ne olduğunu, ömürlerini nasıl geçirdiklerini sormayı âdet edinmişsinizdir.
Summa vero vis infinitatis et magna ac diligenti contemplatione dignissima est. in qua intellegi necesse est eam esse naturam ut omnia omnibus paribus paria respondeant; hanc ἰσονομίαν appellat Epicurus id est aequabilem tributionem. ex hac igitur illud efficitur, si mortalium tanta multitudo sit, esse inmortalium non minorem, et si quae interimant innumerabilia sint, etiam ea quae conservent infinita esse debere. Et quaerere a nobis Balbe soletis quae vita deorum sit quaeque ab is degatur aetas.
1.51Elbette ondan daha mesut, bütün iyiliklerle ondan daha bolca donanmış bir şey düşünülemeyecek bir hayat. Tanrı hiçbir şey yapmaz, hiçbir meşguliyete bulaşmaz, hiçbir işe girişmez; kendi bilgeliğiyle ve faziletiyle sevinir, en büyük ve aynı zamanda ebedî hazlar içinde daima olacağından emindir.
ea videlicet qua nihil beatius nihil omnibus bonis affluentius cogitari potest. nihil enim agit, nullis occupationibus est inplicatus, nulla opera molitur, sua sapientia et virtute gaudet, habet exploratum fore se semper cum in maximis tum in aeternis voluptatibus.
1.52Bu tanrıya hakkıyla mesut diyebiliriz; sizinki ise son derece zahmet içindedir. Çünkü evrenin kendisi tanrıysa, hiç ara vermeden göğün ekseni etrafında şaşılacak bir hızla dönmekten daha az dingin ne olabilir? Oysa dingin olmayan hiçbir şey mesut değildir. Yok, evrenin içinde onu yöneten, idare eden, yıldızların yollarını, mevsimlerin değişmelerini, eşyanın sırayla birbirini izleyişini ve düzenini koruyan, karaları ve denizleri gözetleyip insanların çıkarlarını ve hayatlarını koruyan bir tanrı varsa, o tanrı gerçekten sıkıntılı ve zahmetli işlere bulaşmıştır.
Hunc deum rite beatum dixerimus, vestrum vero laboriosissimum. sive enim ipse mundus deus est, quid potest esse minus quietum quam nullo puncto temporis intermisso versari circum axem caeli admirabili celeritate: nisi quietum autem nihil beatum est; sive in ipso mundo deus inest aliquis, qui regat qui gubernet qui cursus astrorum mutationes temporum rerum vicissitudines ordinesque conservet, terras et maria contemplans hominum commoda vitasque tueatur, ne ille est inplicatus molestis negotiis et operosis.
1.53Biz ise mutlu hayatı ruhun kaygısızlığında ve her türlü görevden muaf olmakta buluruz. Çünkü öteki şeyleri bize öğreten aynı kişi şunu da öğretti: Evren tabiat tarafından meydana getirilmiştir; bir yapım işine hiç gerek olmamıştır. Sizin ilahî bir ustalık olmadan meydana gelemeyeceğini söylediğiniz şey o kadar kolaydır ki tabiat sayısız evren meydana getirecek, getiriyor ve getirmiştir. Tabiatın bunu bir zihin olmadan nasıl yapabileceğini görmediğiniz için, oyunun sonunu çözemeyen tragedya şairleri gibi tanrıya sığınıyorsunuz.
nos autem beatam vitam in animi securitate et in omnium vacatione munerum ponimus. docuit enim nos idem qui cetera, natura effectum esse mundum, nihil opus fuisse fabrica, tamque eam rem esse facilem, quam vos effici negetis sine divina posse sollertia, ut innumerabiles natura mundos effectura sit efficiat effecerit. quod quia quem ad modum natura efficere sine aliqua mente possit non videtis, ut tragici poetae cum explicare argumenti exitum non potestis confugitis ad deum.
1.54Her yöne uzanan uçsuz bucaksız, sınırsız mekân büyüklüğünü görseydiniz onun yardımına elbette ihtiyaç duymazdınız. Ruh bu büyüklüğe atılıp kendini ona yönelttiğinde o kadar enine boyuna dolaşır ki üzerinde durabileceği hiçbir son kıyı görmez. İşte enin, boyun, derinliğin bu uçsuz bucaksızlığında sayısız atomun sonsuz bir kalabalığı uçuşur. Bunlar araya boşluk girse de birbirine tutunur, biri ötekini yakalayarak birbirine eklenir. Sizin körük ve örs olmadan meydana gelemeyeceğini düşündüğünüz eşyanın biçimleri ve şekilleri bundan meydana gelir. Böylece ensemize gece gündüz korkacağımız ebedî bir efendi oturttunuz. Her şeyi önceden gören, düşünen, fark eden, her şeyin kendisini ilgilendirdiğini sanan, meraklı ve meşguliyetle dolu bir tanrıdan kim korkmaz?
cuius operam profecto non desideraretis, si inmensam et interminatam in omnis partis magnitudinem regionum videretis, in quam se iniciens animus et intendens ita late longeque peregrinatur, ut nullam tamen oram ultimi videat in qua possit insistere. in hac igitur inmensitate latitudinum longitudinum altitudinum infinita vis innumerabilium volitat atomorum, quae interiecto inani cohaerescunt tamen inter se et aliae alias adprehendentes continuantur; ex quo efficiuntur eae rerum formae et figurae, quas vos effici posse sine follibus et incudibus non putatis. itaque inposuistis in cervicibus nostris sempiternum dominum, quem dies et noctes timeremus. quis enim non timeat omnia providentem et cogitantem et animadvertentem et omnia ad se pertinere putantem curiosum et plenum negotii deum?
1.55Önce sizin "heimarmene" dediğiniz o kader zorunluluğu buradan çıktı: Olan her şeyin ebedî hakikatten ve sebeplerin kesintisiz zincirinden aktığını söylüyorsunuz. Kocakarılara, hem de bilgisiz kocakarılara görünür gibi her şeyin kaderle olduğu görünen bir felsefeye ne kadar değer verilmeli? Ardından sizin Latincede "divinatio" denen "mantike"niz, yani kehanetiniz gelir. Sizi dinlemek isteseydik öyle bir batıl inanca bulanırdık ki bağırsak falcılarına, kuş gözlemcilerine, falcılara, kâhinlere, rüya yorumcularına tapınmamız gerekirdi.
Hinc vobis extitit primum illa fatalis necessitas, quam εἱμαρμένην dicitis, ut quicquid accidat id ex aeterna veritate causarumque continuatione fluxisse dicatis. quanti autem haec philosophia aestimandast, cui tamquam aniculis, et his quidem indoctis, fato fieri videantur omnia. sequitur μαντικὴ vestra, quae Latine divinatio dicitur, qua tanta inbueremur superstitione si vos audire vellemus, ut haruspices augures harioli vates coniectores nobis essent colendi.
1.56Epikuros sayesinde bu korkulardan kurtulup özgürlüğe kavuştuk. Ne kendilerine bir sıkıntı uydurduklarını ne de başkasına sıkıntı aradıklarını bildiğimiz tanrılardan korkmuyoruz; üstün ve yüce tabiata dindarca ve saygıyla tapınıyoruz.
Ama hevesime kapılıp sözü fazla uzatmış olmaktan korkuyorum. Gerçi bu kadar büyük ve parlak bir konuyu yarım bırakmak zordu; yine de konuşmaktan çok dinlemeyi gözetmem gerekirdi.
His terroribus ab Epicuro soluti et in libertatem vindicati nec metuimus eos quos intellegimus nec sibi fingere ullam molestiam nec alteri quaerere, et pie sancteque colimus naturam excellentem atque praestantem. Sed elatus studio vereor ne longior fuerim. erat autem difficile rem tantam tamque praeclaram inchoatam relinquere; quamquam non tam dicendi ratio mihi habenda fuit quam audiendi.
1.57Bunun üzerine Cotta, her zamanki nezaketiyle:
Cotta: Ama Velleius, dedi, sen bir şey söylemeseydin benden de hiçbir şey duyamazdın. Çünkü bir şeyin neden doğru olduğu aklıma neden yanlış olduğu kadar kolay gelmez. Bu sık sık başıma gelir; az önce seni dinlerken de geldi. Bana tanrıların tabiatının nasıl olduğunu sorsan belki hiçbir cevap vermem; senin az önce anlattığın gibi olduğunu düşünüp düşünmediğimi sorsan, bundan daha az olası bir şey görmediğimi söylerim.
Ama senin ileri sürdüklerine geçmeden önce senin hakkında ne düşündüğümü söyleyeyim.
Tum Cotta comiter ut solebat Atqui inquit Vellei nisi tu aliquid dixisses, nihil sane ex me quidem audire potuisses. mihi enim non tam facile in mentem venire solet quare verum sit aliquid quam quare falsum; idque cum saepe tum cum te audirem paulo ante contigit. roges me qualem naturam deorum esse dicam: nihil fortasse respondeam; quaeras putemne talem esse qualis modo a te sit exposita: nihil dicam mihi videri minus. Sed ante quam adgrediar ad ea quae a te disputata sunt de te ipso dicam quid sentiam.
1.58Dostun Lucius Crassus'un seni şüphesiz bütün Romalılardan üstün tuttuğunu, Yunanistan'dan da seninle yalnız birkaç Epikurosçuyu kıyasladığını ondan sık sık duyduğumu hatırlıyorum. Ama seni ne kadar sevdiğini bildiğim için bunu dostluğundan ötürü abartarak söylediğini sanıyordum. Ben ise, yüzüne karşı övmekten çekinsem de, karanlık ve zor bir konuyu açık seçik anlattığına, yalnız düşüncelerde zengin değil, sözlerde de sizinkilerin âdetinden daha süslü olduğuna hükmediyorum.
Saepe enim de L. Crasso illo familiari tuo videor audisse, cum te togatis omnibus sine dubio anteferret, paucos tecum Epicureos e Graecia compararet, sed, quod ab eo te mirifice diligi intellegebam, arbitrabar illum propter benivolentiam uberius id dicere. ego autem, etsi vereor laudare praesentem, iudico tamen de re obscura atque difficili a te dictum esse dilucide, neque sententiis solum copiose sed verbis etiam ornatius quam solent vestri.
1.59Atina'dayken bizim Philon'un Epikurosçuların korifesi derdiği Zenon'u sık sık dinlerdim; hem de Philon'un kendi tavsiyesiyle. Sanırım bu öğretilerin nasıl anlatıldığını Epikurosçuların önde gelenlerinden öğrendikten sonra ne kadar iyi çürütüldüklerini daha kolay yargılayayım diye istiyordu. O da çoğunun yaptığı gibi değil, senin yaptığın gibi açık, ağırbaşlı ve süslü konuşurdu. Ama onu dinlerken sık sık başıma gelen şey az önce seni dinlerken de geldi: Bu kadar büyük bir yeteneğin —hoş gör— saçma demeyeyim ama bu kadar hafif görüşlere düşmüş olmasına üzülüyordum.
Zenonem, quem Philo noster coryphaeum appellare Epicureorum solebat, cum Athenis essem audiebam frequenter, et quidem ipso auctore Philone, credo ut facilius iudicarem quam illa bene refellerentur, cum a principe Epicureorum accepissem quem ad modum dicerentur. non igitur ille ut plerique, sed isto modo ut tu, distincte graviter ornate. Sed quod in illo mihi usu saepe venit, idem modo cum te audirem accidebat, ut moleste ferrem tantum ingenium (bona venia me audies) in tam leves ne dicam in tam ineptas sententias incidisse.
1.60Gerçi ben de şimdi daha iyi bir şey getirecek değilim. Az önce söylediğim gibi, hemen her konuda, ama en çok doğa meselelerinde, neyin ne olmadığını neyin ne olduğundan daha çabuk söyleyebilirim. Bana tanrının ne olduğunu ya da nasıl olduğunu sorarsan, Simonides'i örnek alırım. Zorba Hieron ona aynı şeyi sorduğunda, düşünmek için bir gün istemiş. Ertesi gün Hieron aynı soruyu sorunca iki gün istemiş. Gün sayısını defalarca ikiye katlayınca Hieron şaşırıp neden böyle yaptığını sormuş; o da: "Ne kadar uzun düşünürsem umut bana o kadar karanlık görünüyor" demiş. Simonides'in —çünkü onun yalnız tatlı bir şair değil, başka bakımlardan da bilgili ve bilge biri olduğu rivayet edilir— aklına pek çok keskin ve ince şey geldiği için, bunlardan hangisinin en doğru olduğundan şüphe ederek her türlü hakikatten umudunu kestiğini düşünüyorum.
Nec ego nunc ipse aliquid adferam melius. ut enim modo dixi, omnibus fere in rebus sed maxime in physicis quid non sit citius quam quid sit dixerim. roges me quid aut quale sit deus: auctore utar Simonide, de quo cum quaesivisset hoc idem tyrannus Hiero, deliberandi sibi unum diem postulavit; cum idem ex eo postridie quaereret, biduum petivit; cum saepius duplicaret numerum dierum admiransque Hiero requireret cur ita faceret, quia quanto diutius considero inquit tanto mihi spes videtur obscurior. Sed Simoniden arbitror (non enim poeta solum suavis verum etiam ceteroqui doctus sapiensque traditur), quia multa venirent in mentem acuta atque subtilia, dubitantem quid eorum esset verissimum desperasse omnem veritatem.
1.61Senin Epikuros'un ise —çünkü seninle değil onunla tartışmayı tercih ediyorum— felsefeye değil, sıradan bir sağduyuya bile yakışan ne söylüyor?
Tanrıların tabiatı meselesinde önce tanrıların var olup olmadığı araştırılır. "Bunu inkâr etmek zordur" diyeceksin. Halk meclisinde sorulsa öyle, sanırım; ama böyle bir sohbette, dostlar arasındaki bir toplantıda son derece kolaydır. Bu yüzden ben, kamusal ayinlerin ve dinî törenlerin en büyük titizlikle korunması gerektiğini düşünen bir pontifex olarak, ilk mesele olan tanrıların varlığına yalnız kanaatle değil, apaçık hakikatle ikna olmak isterim. Çünkü insanın aklını karıştıran öyle çok şey çıkar ki bazen hiç tanrı yokmuş gibi görünür.
Epicurus vero tuus (nam cum illo malo disserere quam tecum) quid dicit quod non modo philosophia dignum esset sed mediocri prudentia? Quaeritur primum in ea quaestione quae est de natura deorum, sintne dei necne sint. Difficile est negare. Credo si in contione quaeratur, sed in huius modi sermone et in consessu familiari facillimum. itaque ego ipse pontifex, qui caerimonias religionesque publicas sanctissime tuendas arbitror, is hoc quod primum est, esse deos, persuaderi mihi non opinione solum sed etiam ad veritatem plane velim. multa enim occurrunt quae conturbent, ut interdum nulli esse videantur.
1.62Ama bak, sana karşı ne kadar cömert davranıyorum: Sizin öteki filozoflarla ortak olan görüşlerinize dokunmayacağım; tam da bu mesele gibi. Çünkü hemen herkes, en başta da ben, tanrıların var olduğu görüşündeyiz. Bu yüzden itiraz etmiyorum; ama senin ileri sürdüğün gerekçeyi yeterince sağlam bulmuyorum. Bütün milletlerden, bütün soylardan insanlara böyle göründüğünün, tanrıların var olduğunu kabul etmemiz için yeterince büyük bir kanıt olduğunu söyledin. Bu hem kendi başına zayıf hem de yanlış bir kanıttır. Bir kere, milletlerin kanaatlerini nereden biliyorsun? Ben vahşilikle o kadar yabanîleşmiş pek çok millet olduğunu düşünüyorum ki onlarda tanrılara dair hiçbir sezgi yoktur.
Sed vide quam tecum agam liberaliter: quae communia sunt vobis cum ceteris philosophis non attingam, ut hoc ipsum; placet enim omnibus fere mihique ipsi in primis deos esse. itaque non pugno; rationem tamen eam quae a te adfertur non satis firmam puto. Quod enim omnium gentium generumque hominibus ita videretur, id satis magnum argumentum esse dixisti cur esse deos confiteremur. quod cum leve per se tum etiam falsum est. Primum enim unde tibi notae sunt opiniones nationum? equidem arbitror multas esse gentes sic inmanitate efferatas, ut apud eas nulla suspicio deorum sit.
1.63Ya Tanrıtanımaz diye anılan Diagoras ve sonra Theodoros tanrıların tabiatını açıkça ortadan kaldırmadılar mı? Az önce adını andığın, o zamanların belki en büyük sofisti olan Abderalı Protagoras, kitabının başına "Tanrılar hakkında ne var olduklarını ne de var olmadıklarını söyleyebilirim" diye yazınca, Atinalıların emriyle şehirden ve ülkeden sürüldü, kitapları da halk meclisinde yakıldı. Bence bundan sonra pek çok kişi bu görüşü açıklamakta daha ağır davrandı, çünkü şüphe bile cezadan kurtulamamıştı. Tapınak soyanlar, dinsizler, yalan yere yemin edenler hakkında ne diyeceğiz?
Lucius Tubulus bir gün, ya da Lupus, Carbo ya da Neptunus'un oğlu
—Lucilius'un dediği gibi— tanrıların var olduğunu düşünseydi, o kadar yalancı ya da o kadar alçak olur muydu?
Quid Diagoras, Atheos qui dictus est, posteaque Theodorus nonne aperte deorum naturam sustulerunt? nam Abderites quidem Protagoras, cuius a te modo mentio facta est, sophistes temporibus illis vel maximus, cum in principio libri sic posuisset de divis neque ut sint neque ut non sint habeo dicere, Atheniensium iussu urbe atque agro est exterminatus librique eius in contione combusti; ex quo equidem existimo tardioris ad hanc sententiam profitendam multos esse factos, quippe cum poenam ne dubitatio quidem effugere potuisset. Quid de sacrilegis, quid de impiis periurisque dicemus? Tubulus si Lucius umquam, si Lupus aut Carbo aut Neptuni filius, ut ait Lucilius, putasset esse deos, tam periurus aut tam inpurus fuisset?
1.64Demek ki bu gerekçe, kanıtlamak istediğiniz şey için göründüğü kadar sağlam değildir. Ama bu kanıt öteki filozoflarda da ortak olduğu için şimdilik bir yana bırakacağım; sizin kendinize ait görüşlere geçmeyi tercih ediyorum.
Non est igitur tam explorata ista ratio ad id quod vultis confirmandum quam videtur. sed quia commune hoc est argumentum aliorum etiam philosophorum, omittam hoc tempore; ad vestra propria venire malo.
1.65Tanrıların var olduğunu kabul ediyorum. Öyleyse bana nereden geldiklerini, nerede bulunduklarını, beden, ruh ve hayat bakımından nasıl olduklarını öğret; çünkü bunları bilmek istiyorum. Her şey için atomların saltanatını ve başıboşluğunu kötüye kullanıyorsun; deyim yerindeyse ağzına ne gelirse bunlardan biçimlendirip meydana getiriyorsun. Bir kere bu atomlar yoktur. Çünkü bedenden yoksun hiçbir şey yoktur, her yer de bedenlerle doludur; böylece ne boşluk olabilir ne de bölünmez bir şey.
Concedo esse deos; doce me igitur unde sint ubi sint quales sint corpore animo vita; haec enim scire desidero. Abuteris ad omnia atomorum regno et licentia; hinc quodcumque in solum venit, ut dicitur, effingis atque efficis. Quae primum nullae sunt. nihil est enim quod vacet corpore, corporibus autem omnis obsidetur locus; ita nullum inane, nihil esse individuum potest.
1.66Bunları şimdi doğa filozoflarının kehanetleri gibi döküyorum; doğru mu yanlış mı bilmiyorum, ama sizinkilerden daha akla yatkın. Demokritos'un, hatta ondan önce Leukippos'un şu rezaletleri —bazısı düz bazısı pürüzlü, bazısı yuvarlak, bazısı köşeli ve çengelli, bazısı eğri ve deyim yerindeyse kancalı birtakım küçük cisimler bulunduğu, gökle yerin bunlardan hiçbir tabiatın zorlamasıyla değil, rastlantısal bir çarpışmayla meydana geldiği— işte bu kanaati sen, Gaius Velleius, bu yaşına kadar taşıdın. Seni bu otoriteden vazgeçirmektense hayatın her türlü durumundan vazgeçirmek daha kolay olurdu. Çünkü bunları öğrenmeden önce Epikurosçu olman gerektiğine karar verdin. Böylece ya bu rezaletleri zihninde benimsemen ya da üstlendiğin felsefenin adını kaybetmen gerekiyordu.
Haec ego nunc physicorum oracla fundo, vera an falsa nescio, sed veri tamen similiora quam vestra. ista enim flagitia Democriti sive etiam ante Leucippi, esse corpuscula quaedam levia alia aspera, rutunda alia, partim autem angulata et hamata, curvata quaedam et quasi adunca, ex iis effectum esse caelum atque terram nulla cogente natura sed concursu quodam fortuito—hanc tu opinionem C. Vellei usque ad hanc aetatem perduxisti, priusque te quis de omni vitae statu quam de ista auctoritate deiecerit; ante enim iudicasti Epicureum te esse oportere quam ista cognovisti: ita necesse fuit aut haec flagitia concipere animo aut susceptae philosophiae nomen amittere.
1.67Epikurosçu olmayı bırakmak için ne kadar alırdın? "Hiçbir şey karşılığında mutlu hayatın ilkesini ve hakikati bırakmam" diyorsun. Hakikat bu mu yani? Mutlu hayata itirazım yok; gerçi sen onun tanrıda bile tamamen boş vakit içinde uyuşup kalmadıkça bulunmadığını düşünüyorsun. Ama hakikat nerede? Sanırım zamanın en küçük her anında kimi doğan kimi yıkılan sayısız evrende; ya da hiçbir tabiatın, hiçbir aklın yönetmediği hâlde bu kadar parlak eserleri biçimlendiren bölünmez küçük cisimlerde? Ama az önce sana karşı göstermeye başladığım cömertliği unutup fazla şeye el atıyorum. Öyleyse her şeyin bölünmezlerden meydana geldiğini kabul edeyim; bunun meseleyle ne ilgisi var?
quid enim mereas, ut Epicureus esse desinas? Nihil equidem inquis ut rationem vitae beatae veritatemque deseram. Ista igitur est veritas? nam de vita beata nihil repugno, quam tu ne in deo quidem esse censes nisi plane otio langueat. sed ubi est veritas? in mundis credo innumerabilibus omnibus minimis temporum punctis aliis nascentibus aliis cadentibus; an in individuis corpusculis tam praeclara opera nulla moderante natura nulla ratione fingentibus? Sed oblitus liberalitatis meae, qua tecum paulo ante uti coeperam, plura complector. Concedam igitur ex individuis constare omnia; quid ad rem?
1.68Araştırılan, tanrıların tabiatıdır. Tanrılar atomlardan meydana gelmiş olsun; o hâlde ebedî değildirler. Çünkü atomlardan meydana gelen şey bir zaman doğmuştur; doğmuşsa, doğmadan önce hiçbir tanrı yoktu; tanrıların doğuşu varsa, senin az önce Platon'un evreni hakkında tartıştığın gibi, ölümlerinin de olması zorunludur. Öyleyse tanrıyı anlattığınız o iki kelime, "mesut" ve "ebedî", nerede kaldı? Bunu kanıtlamak istediğinizde dikenli çalılıklara sürünüyorsunuz. Nitekim tanrıda beden değil beden gibi bir şey, kan değil kan gibi bir şey bulunduğunu söylüyordun.
deorum enim natura quaeritur. sint sane ex atomis; non igitur aeterni. †quia enim ex atomis, id natum aliquandost; si natum, nulli dei ante quam nati; et si ortus est deorum, interitus sit necesse est, ut tu paulo ante de Platonis mundo disputabas. ubi igitur illud vestrum beatum et aeternum, quibus duobus verbis significatis deum? Quod cum efficere vultis, in dumeta conrepitis. ita enim dicebas, non corpus esse in deo sed quasi corpus, nec sanguinem sed tamquam sanguinem.
1.69Bunu çok sık yaparsınız: Akla yatkın olmayan bir şey söyleyip eleştiriden kaçmak istediğinizde, hiç olamayacak bir şey ileri sürersiniz; öyle ki tartışılan şeyin kendisini kabul etmek bu kadar yüzsüzce direnmekten daha iyi olurdu. Örneğin Epikuros, atomlar kendi ağırlıklarıyla aşağı doğru taşınsaydı hiçbir şeyin bizim elimizde olmayacağını, çünkü hareketlerinin belirli ve zorunlu olacağını görünce zorunluluktan kaçmanın bir yolunu buldu; belli ki Demokritos'un aklına gelmemiş bir yol: Atomun ağırlığı ve yükü yüzünden dosdoğru aşağı taşınırken azıcık saptığını söyledi.
Hoc persaepe facitis, ut, cum aliquid non veri simile dicatis et effugere reprehensionem velitis, adferatis aliquid quod omnino ne fieri quidem possit, ut satius fuerit illud ipsum de quo ambigebatur concedere quam tam inpudenter resistere. Velut Epicurus cum videret, si atomi ferrentur in locum inferiorem suopte pondere, nihil fore in nostra potestate, quod esset earum motus certus et necessarius, invenit quo modo necessitatem effugeret, quod videlicet Democritum fugerat: ait atomum, cum pondere et gravitate directo deorsus feratur, declinare paululum.
1.70Bunu söylemek, istediği şeyi savunamamaktan daha utanç vericidir. Aynı şeyi diyalektikçilere karşı da yapar. Onlar "ya ... ya da değil" biçiminde kurulan bütün ayrık önermelerde iki şıktan birinin doğru olduğunu öğretmişlerdir. Epikuros, "Epikuros ya yarın yaşayacak ya da yaşamayacak" gibi bir önerme kabul edilirse şıklardan birinin zorunlu olacağından korktu ve bu "ya ... ya da değil" biçiminin bütünüyle zorunlu olmadığını söyledi. Bundan daha kalın kafalı ne söylenebilir? Arkesilaos, Zenon'u sıkıştırıyordu: Kendisi duyulara görünen her şeyin yanlış olduğunu söylüyor, Zenon ise bazı görüntülerin yanlış olduğunu, ama hepsinin olmadığını söylüyordu. Epikuros tek bir görüntü yanlışsa hiçbir görüntünün doğru olmayacağından korktu ve bütün duyuların hakikatin habercisi olduğunu söyledi. Bunların hiçbiri ustaca değil; çünkü daha hafif bir darbeyi savuşturmak için daha ağırını yiyordu.
hoc dicere turpius est quam illud quod vult non posse defendere. Idem facit contra dialecticos; a quibus cum traditum sit in omnibus diiunctionibus, in quibus aut etiam aut non poneretur, alterum utrum esse verum, pertimuit ne, si concessum esset huius modi aliquid aut vivet cras aut non vivet Epicurus, alterutrum fieret necessarium: totum hoc aut etiam aut non negavit esse necessarium; quo quid dici potuit obtusius? Urguebat Arcesilas Zenonem, cum ipse falsa omnia diceret quae sensibus viderentur, Zenon autem non nulla visa esse falsa non omnia; timuit Epicurus ne, si unum visum esset falsum, nullum esset verum: omnes sensus veri nuntios dixit esse. Nihil horum nisi †valde; graviorem enim plagam accipiebat ut leviorem repelleret.
1.71Tanrıların tabiatında da aynısını yapar: Bölünmez cisimlerin bir araya gelmesinden kaçar ki ardından ölüm ve dağılma gelmesin; bu yüzden tanrıların bedeninin beden değil beden gibi bir şey, kanının kan değil kan gibi bir şey olduğunu söyler. Bir bağırsak falcısının başka bir bağırsak falcısını görünce gülmemesi şaşırtıcı görünür; sizin aranızda gülmenizi tutabilmeniz bundan daha mı az şaşırtıcı? "Beden değil, beden gibi bir şey." Mumdan ya da topraktan yapılmış heykellerde bunun ne olduğunu anlardım; ama tanrıda beden gibi bir şeyin, kan gibi bir şeyin ne olduğunu anlayamıyorum. Sen de anlamıyorsun, Velleius, ama kabul etmek istemiyorsun.
Idem facit in natura deorum: dum individuorum corporum concretionem fugit ne interitus et dissipatio consequatur, negat esse corpus deorum sed tamquam corpus, nec sanguinem sed tamquam sanguinem. Mirabile videtur quod non rideat haruspex cum haruspicem viderit; hoc mirabilius quam ut vos inter vos risum tenere possitis? non est corpus sed quasi corpus: hoc intellegerem quale esset, si in cereis fingeretur aut fictilibus figuris; in deo quid sit quasi corpus aut quid sit quasi sanguis intellegere non possum. ne tu quidem Vellei, sed non vis fateri.
1.72Çünkü siz Epikuros'un esneyip sayıkladığı bu şeyleri ezberletilmiş gibi tekrarlıyorsunuz. Oysa yazılarında gördüğümüz gibi hiçbir hocası olmadığıyla övünürdü. Bunu ilan etmeseydi de kolayca inanırdım; kötü bir binanın sahibinin mimarı olmadığıyla övünmesine inanacağım gibi. Çünkü onda Akademia'dan da, Lykeion'dan da, hatta çocukların gördüğü derslerden de hiçbir koku yoktur. Ksenokrates'i dinleyebilirdi —ey ölümsüz tanrılar, ne adamdı!—; dinlediğini düşünenler de var, ama kendisi istemiyor. Ona herkesten çok inanırım. Platon'un öğrencisi Pamphilos adında birini Samos'ta dinlediğini söylüyor; çünkü orada genç yaşında babası ve kardeşleriyle oturuyordu. Babası Neokles oraya toprak dağıtımından pay almak için gelmişti; ama sanırım küçük tarlası onu yeterince geçindirmediği için okul öğretmenliği yaptı.
Ista enim a vobis quasi dictata redduntur, quae Epicurus oscitans halucinatus est, cum quidem gloriaretur, ut videmus in scriptis, se magistrum habuisse nullum. quod et non praedicanti tamen facile equidem crederem, sicut mali aedificii domino glorianti se architectum non habuisse; nihil enim olet ex Academia, nihil ex Lycio, nihil ne e puerilibus quidem disciplinis. Xenocraten audire potuit (quem virum, dii inmortales), et sunt qui putent audisse; ipse non vult: credo, plus nemini. Pamphilum quendam Platonis auditorem ait a se Sami auditum (ibi enim adulescens habitabat cum patre et fratribus, quod in eam pater eius Neocles agripeta venerat, sed cum agellus eum non satis aleret ut opinor, ludi magister fuit);
1.73Ama Epikuros bu Platoncuyu şaşılacak ölçüde küçümser; bir şey öğrenmiş görünmekten o kadar korkar. Demokritosçu Nausiphanes'te ise yakalanır: Onu dinlediğini inkâr etmez, ama her türlü hakaretle hırpalar. Oysa Demokritos'un bu öğretilerini dinlememiş olsaydı neyi dinlemişti? Epikuros'un doğa öğretisinde Demokritos'tan gelmeyen ne vardır? Bazı şeyleri değiştirmiş olsa da —az önce atomların sapması hakkında söylediğim gibi— çoğunu aynen söyler: Atomlar, boşluk, suretler, mekânın sonsuzluğu, evrenlerin sayısızlığı, doğuşları ve yok oluşları; tabiatın açıklamasını oluşturan hemen her şey.
Şimdi o "beden gibi" ve "kan gibi" sözünden ne anlıyorsun?
sed hunc Platonicum mirifice contemnit Epicurus: ita metuit ne quid umquam didicisse videatur. In Nausiphane Democriteo tenetur; quem cum a se non neget auditum vexat tamen omnibus contumeliis. atqui si haec Democritea non audisset, quid audierat, quid est in physicis Epicuri non a Democrito? nam etsi quaedam commutavit, ut quod paulo ante de inclinatione atomorum dixi, tamen pleraque dicit eadem, atomos inane, imagines infinitatem locorum innumerabilitatemque mundorum, eorum ortus interitus, omnia fere quibus naturae ratio continetur. Nunc istuc quasi corpus et quasi sanguinem quid intellegis?
1.74Çünkü bunları benden daha iyi bildiğini yalnız kabul etmekle kalmıyor, buna seve seve de katlanıyorum. Ama bir kez söylendiklerinde, Velleius'un anlayıp Cotta'nın anlayamayacağı ne olabilir? Bu yüzden bedenin ne olduğunu, kanın ne olduğunu anlıyorum; beden gibi bir şeyin, kan gibi bir şeyin ne olduğunu ise hiçbir şekilde anlamıyorum. Pythagoras'ın yabancılardan gizlediği gibi sen de benden gizlemiyorsun; Herakleitos gibi bile bile kapalı konuşmuyorsun da. Ama aramızda kalsın, sen de anlamıyorsun.
ego enim te scire ista melius quam me non fateor solum sed etiam facile patior; cum quidem semel dicta sunt, quid est quod Velleius intellegere possit Cotta non possit? itaque corpus quid sit sanguis quid sit intellego, quasi corpus et quasi sanguis quid sit nullo prorsus modo intellego. neque tu me celas ut Pythagoras solebat alienos, nec consulto dicis occulte tamquam Heraclitus, sed, quod inter nos liceat, ne tu quidem intellegis.
1.75Şunu görüyorum: Tanrıların, içinde hiçbir katılık, hiçbir sağlamlık, hiçbir belirgin hat, hiçbir çıkıntı bulunmayan, saf, hafif, şeffaf bir görünüşü olduğunu savunuyorsun. Öyleyse Kos'taki Venüs için söylediğimizi söyleyeceğiz: Orada olan bir beden değil, bedene benzeyen bir şeydir; beyazlığa karışarak yayılmış o kızıllık da kan değil, kanın bir benzeridir. Epikuros'un tanrısında da böyle: Şeyler değil, şeylerin benzerleri vardır.
Diyelim ki anlaşılması bile mümkün olmayan şeye ikna oldum; şimdi bana bu gölge gibi tanrıların hatlarını ve biçimlerini göster.
Illud video pugnare te, species ut quaedam sit deorum, quae nihil concreti habeat nihil solidi nihil expressi nihil eminentis, sitque pura levis perlucida. dicemus igitur idem quod in Venere Coa: corpus illud non est sed simile corporis, nec ille fusus et candore mixtus rubor sanguis est sed quaedam sanguinis similitudo; sic in Epicureo deo non rem sed similitudines esse rerum. Fac id quod ne intellegi quidem potest mihi esse persuasum; cedo mihi istorum adumbratorum deorum liniamenta atque formas.
1.76Burada tanrıların biçimlerinin insan biçimi olduğunu öğretmek için kullanmak istediğiniz gerekçeler eksik değil. Birincisi, zihnimizde öyle bir resim ve ön kavrayış vardır ki insan tanrıyı düşündüğünde karşısına insan biçimi çıkar. İkincisi, ilahî tabiat her şeyden üstün olduğuna göre biçiminin de en güzel olması gerekir, insan biçiminden daha güzel bir biçim de yoktur. Üçüncü gerekçe olarak da zihnin başka hiçbir biçimde barınamayacağını ileri sürüyorsunuz.
Non deest hoc loco copia rationum, quibus docere velitis humanas esse formas deorum; primum quod ita sit informatum anticipatumque mentibus nostris, ut homini, cum de deo cogitet, forma occurrat humana; deinde cum, quoniam rebus omnibus excellat natura divina, forma quoque esse pulcherrima debeat, nec esse humana ullam pulchriorem; tertiam rationem adfertis, quod nulla in alia figura domicilium mentis esse possit.
1.77Öyleyse her birinin nasıl bir şey olduğuna bak; çünkü bana hiçbir şekilde akla yatkın olmayan bir şeyi kendi hakkınızmış gibi kapıyorsunuz.
Her şeyden önce, eşyayı seyrederken şunu görmeyecek kadar kör kim olmuştur ki: İnsanın bu görünüşleri tanrılara ya bilgelerin bir planıyla, bilgisizlerin ruhlarını hayatın bozukluğundan tanrılara tapınmaya daha kolay çevirmek için, ya da batıl inançla, insanlar onlara saygı gösterirken tanrıların kendilerine yaklaştıklarına inanabilsinler diye heykeller olsun diye yakıştırılmıştır. Şairler, ressamlar ve zanaatkârlar da bunu büyüttü; çünkü bir şey yapan ve bir işe girişen tanrıları başka biçimlerin taklidiyle canlandırmak kolay değildi.
Belki bu kanaate, insana insandan daha güzel bir şey görünmemesi de eklendi. Ama sen bir doğa filozofu olarak tabiatın ne kadar tatlı bir aracı, deyim yerindeyse kendi kendinin çöpçatanı olduğunu görmüyor musun? Karada ve denizde kendi türünden bir hayvandan en çok zevk almayan bir hayvan olduğunu mu sanıyorsun? Öyle olmasaydı boğa neden kısrağa, aygır da ineğe dokunmaktan heves duymasın? Bir kartalın, aslanın ya da yunusun herhangi bir biçimi kendi biçimine tercih ettiğini mi düşünüyorsun? Öyleyse tabiatın aynı şekilde insana da insandan daha güzel bir şey olmadığını düşünmesini buyurmasına ne şaşmalı? Tanrıları insana benzer saymamızın sebebi buymuş! Ne dersin, hayvanlarda akıl olsaydı her biri en çok kendi türüne değer vermez miydi?
primum igitur quidque considera quale sit; arripere enim mihi videmini quasi vestro iure rem nullo modo probabilem. Primum omnium quis tam caecus in contemplandis rebus umquam fuit, ut non videret species istas hominum conlatas in deos aut consilio quodam sapientium, quo facilius animos imperitorum ad deorum cultum a vitae pravitate converterent, aut superstitione, ut essent simulacra quae venerantes deos ipsos se adire crederent. auxerunt autem haec eadem poetae pictores opifices; erat enim non facile agentis aliquid et molientes deos in aliarum formarum imitatione servare. Accessit etiam ista opinio fortasse, quod homini homine pulchrius nihil videatur. Sed tu hoc physice non vides, quam blanda conciliatrix et quasi sui sit lena natura? an putas ullam esse terra marique beluam quae non sui generis belua maxime delectetur? quod ni ita esset, cur non gestiret taurus equae contrectatione, equus vaccae? an tu aquilam aut leonem aut delphinum ullam anteferre censes figuram suae? quid igitur mirum si hoc eodem modo homini natura praescripsit, ut nihil pulchrius quam hominem putaret? eam esse causam cur deos hominum similis putaremus: quid censes, si ratio esset in beluis, non suo quasque generi plurimum tributuras fuisse?
1.78Ama vallahi ben —düşündüğüm gibi söyleyeyim— kendimi ne kadar sevsem de Europa'yı taşıyan o boğadan daha güzel olduğumu söylemeye cesaret edemem. Çünkü burada zekâlarımızdan ya da konuşmalarımızdan değil, görünüşten ve biçimden söz ediyoruz. Biçimler uydurup birleştirmek istersek, insan bedenine eklenmiş, yüzen hayvanlar üzerinde giden denizdeki Triton'un resmedildiği gibi olmak istemezdin. Zor bir noktadayım; çünkü tabiatın gücü o kadar büyüktür ki hiçbir insan insana benzemekten başka bir şey olmak istemez —karınca da karıncaya benzemekten.
At mehercule ego (dicam enim ut sentio) quamvis amem ipse me tamen non audeo dicere pulchriorem esse me quam ille fuerit taurus qui vexit Europam; non enim hoc loco de ingeniis aut de orationibus nostris sed de specie figuraque quaeritur. quod si fingere nobis et iungere formas velimus, qualis ille maritimus Triton pingitur, natantibus invehens beluis adiunctis humano corpori, nolis esse. Difficili in loco versor; est enim vis tanta naturae, ut homo nemo velit nisi hominis similis esse— et quidem formica formicae.
1.79Ama yine de hangi insana? Kaç kişi güzeldir ki? Atina'dayken efebos sürülerinden ancak birer tane güzel bulunurdu. Neden gülümsediğini görüyorum; ama durum yine de böyle. Sonra eski filozofların izniyle delikanlılardan hoşlanan bizler için kusurlar bile çoğu zaman hoştur. Alkaios'u bir oğlanın parmak eklemindeki ben büyüler; oysa ben bedende bir lekedir, ama ona bu bir ışık gibi görünürdü. Buradaki meslektaşımız ve dostumuz Catulus'un babası Quintus Catulus, senin hemşerin Roscius'u severdi; onun hakkında şu şiiri de vardır:
Doğan Şafak'ı selamlayarak durmuştum ki birden soldan Roscius doğuverdi. İzninizle söyleyeyim, ey gök sakinleri: Bir ölümlü bana tanrıdan daha güzel göründü.
Ona tanrıdan daha güzel göründü; oysa bugün olduğu gibi o zaman da gözleri fena hâlde şaşıydı. Ne fark eder, Catulus'a tam da bu tuzlu biberli ve sevimli göründükten sonra?
Sed tamen cuius hominis? quotus enim quisque formonsus est: Athenis cum essem, e gregibus epheborum vix singuli reperiebantur —video quid adriseris, sed ita tamen se res habet. Deinde nobis, qui concedentibus philosophis antiquis adulescentulis delectamur, etiam vitia saepe iucunda sunt. naevos in articulo pueri delectat Alcaeum; at est corporis macula naevos; illi tamen hoc lumen videbatur. Q. Catulus, huius collegae et familiaris nostri pater, dilexit municipem tuum Roscium, in quem etiam illud est eius: constiteram exorientem Auroram forte salutans, cum subito a laeva Roscius exoritur. pace mihi liceat caelestes dicere vestra: mortalis visus pulchrior esse deo. huic deo pulchrior; at erat, sicuti hodie est, perversissimis oculis: quid refert, si hoc ipsum salsum illi et venustum videbatur?
1.80Tanrılara dönüyorum. Bazılarının şaşı değilse bile hafifçe şaşı olduğunu, bazılarının ben taşıdığını, bazılarının basık burunlu, sarkık kulaklı, geniş alınlı, iri kafalı olduğunu, yani bizde bulunan şeylerin onlarda da bulunduğunu mu düşünüyoruz, yoksa onlarda her şey kusursuz mu? Bunu size bağışlayalım; hepsinin yüzü de bir mi? Birden fazlaysa birinin ötekinden daha güzel olması zorunludur; demek ki en güzel olmayan bir tanrı da vardır. Hepsinin yüzü birse gökte Akademia'nın çiçek açması zorunludur; çünkü tanrıyla tanrı arasında hiçbir fark yoksa tanrılar arasında hiçbir tanıma, hiçbir kavrama yoktur.
Redeo ad deos. ecquos si non tam strabones at paetulos esse arbitramur, ecquos naevum habere, ecquos silos flaccos frontones capitones, quae sunt in nobis, an omnia emendata in illis? Detur id vobis; num etiam una est omnium facies? nam si plures, aliam esse alia pulchriorem necesse est, igitur aliquis non pulcherrimus deus; si una omnium facies est, florere in caelo Academiam necesse est: si enim nihil inter deum et deum differt, nulla est apud deos cognitio, nulla perceptio.
1.81Peki Velleius, tanrıyı düşündüğümüzde karşımıza insanınkinden başka bir görünüş çıkmadığı sözü tamamen yanlışsa? Yine de bu kadar saçma şeyleri savunacak mısın? Bize belki dediğin gibi çıkar; çünkü küçüklüğümüzden beri İuppiter'i, Iuno'yu, Minerva'yı, Neptunus'u, Vulcanus'u, Apollon'u ve öteki tanrıları ressamların ve heykeltıraşların istediği yüzle tanıdık; yalnız yüzle de değil, süsle, yaşla, giysiyle de. Ama Mısırlılar, Suriyeliler ve hemen bütün barbar dünyası böyle tanımaz. Onlarda bazı hayvanlar hakkındaki kanaatlerin, bizdeki en kutsal tapınaklar ve tanrı heykelleri hakkındaki kanaatlerden daha sağlam olduğunu görebilirsin.
Quid si etiam Vellei falsum illud omnino est, nullam aliam nobis de deo cogitantibus speciem nisi hominis occurrere: tamenne ista tam absurda defendes? Nobis fortasse sic occurrit ut dicis; a parvis enim Iovem Iunonem Minervam Neptunum Vulcanum Apollinem reliquos deos ea facie novimus qua pictores fictoresque voluerunt, neque solum facie sed etiam ornatu aetate vestitu. at non Aegyptii nec Syri nec fere cuncta barbaria; firmiores enim videas apud eos opiniones esse de bestiis quibusdam quam apud nos de sanctissimis templis et simulacris deorum.
1.82Gerçekten de bizimkilerin pek çok tapınağı yağmaladığını, tanrı heykellerini en kutsal yerlerden alıp götürdüğünü görüyoruz; ama bir Mısırlının bir timsaha, bir ibise ya da bir kediye zarar verdiği söylentisi bile duyulmamıştır. Peki ne dersin, Mısırlıların o kutsal öküzü Apis Mısırlılara tanrı gibi görünmüyor mu? Vallahi senin o Sospita'nın sana göründüğü kadar görünüyor. Onu rüyanda bile keçi postu, mızrak, küçük kalkan ve ucu kalkık ayakkabılar olmadan görmezsin. Ama Argos'un Iuno'su ve Roma'nın Iuno'su böyle değildir. Demek ki Iuno'nun Argoslularda bir görünüşü, Lanuviumlularda başka bir görünüşü vardır. Bizdeki Capitolium İuppiter'inin bir görünüşü, Afrikalılardaki Ammon İuppiter'inin başka bir görünüşü vardır.
etenim fana multa spoliata et simulacra deorum de locis sanctissimis ablata videmus a nostris, at vero ne fando quidem auditumst crocodilum aut ibin aut faelem violatum ab Aegyptio. quid igitur censes Apim illum sanctum Aegyptiorum bovem nonne deum videri Aegyptiis? tam hercle quam tibi illam vestram Sospitam. Quam tu numquam ne in somnis quidem vides nisi cum pelle caprina cum hasta cum scutulo cum calceolis repandis. at non est talis Argia nec Romana Iuno. ergo alia species Iunonis Argivis alia Lanuinis. et quidem alia nobis Capitolini alia Afris Hammonis Iovis.
1.83Bir doğa filozofunun, yani tabiatın gözlemcisi ve avcısının, hakikatin tanıklığını alışkanlığa bulanmış ruhlardan istemesi utanç verici değil mi? Bu yoldan gidersek İuppiter'in daima sakallı, Apollon'un daima sakalsız, Minerva'nın gözlerinin gri, Neptunus'unkilerin lacivert olduğunu söylemek serbest olur. Atina'da Alkamenes'in yaptığı Vulcanus heykelini de överiz: Ayakta ve giyinik duruşunda hafif, çirkin olmayan bir topallık görünür. O hâlde topal bir tanrımız olacak, çünkü Vulcanus'u böyle tanıdık. Haydi bakalım, tanrıların bizim onları andığımız adları taşıdığını da mı söyleyeceğiz?
Non pudet igitur physicum id est speculatorem venatoremque naturae ab animis consuetudine inbutis petere testimonium veritatis? isto enim modo dicere licebit Iovem semper barbatum, Apollinem semper inberbem, caesios oculos Minervae, caeruleos esse Neptuni. et quidem laudamus esse Athenis Volcanum eum quem fecit Alcamenes, in quo stante atque vestito leviter apparet claudicatio non deformis: claudum igitur habebimus deum, quoniam de Volcano sic accepimus. Age et his vocabulis esse deos facimus quibus a nobis nominantur?
1.84Ama bir kere, insanların kaç dili varsa tanrıların da o kadar adı vardır. Sen nereye gidersen git Velleius'sun; ama Vulcanus İtalya'da, Afrika'da, İspanya'da aynı adı taşımaz. Sonra bizim pontifex kitaplarımızda bile adların sayısı büyük değildir, tanrılarınki ise sayısızdır. Yoksa tanrılar adsız mıdır? Sizin bunu söylemeniz zorunlu: Yüz bir olduğuna göre birden fazla ad ne işe yarar? Velleius, bu sözleri ağzına geleni söyleyerek kusup kendinden tiksinmektense bilmediğin şeyi bilmediğini itiraf etmek ne kadar güzel olurdu! Yoksa tanrının bana ya da sana benzediğini mi düşünüyorsun? Elbette düşünmüyorsun.
Peki ne diyeyim, güneşe mi, aya mı, göğe mi tanrı diyeyim? O hâlde mesut da olmalı: Hangi hazların tadını çıkararak? Bilge de olmalı: Böyle bir kütükte bilgelik nasıl bulunabilir?
at primum quot hominum linguae tot nomina deorum; non enim ut tu Velleius quocumque veneris sic idem in Italia Volcanus idem in Africa idem in Hispania. deinde nominum non magnus numerus ne in pontificiis quidem nostris, deorum autem innumerabilis. an sine nominibus sunt? istud quidem ita vobis dicere necesse est; quid enim attinet, cum una facies sit, plura esse nomina? Quam bellum erat Vellei confiteri potius nescire quod nescires quam ista effutientem nauseare atque ipsum sibi displicere. An tu mei similem putas esse aut tui deum? profecto non putas. Quid ergo, solem dicam aut lunam aut caelum deum? ergo etiam beatum: quibus fruentem voluptatibus? et sapientem: qui potest esse in eius modi trunco sapientia?
1.85Bunlar sizin itirazlarınız. Öyleyse tanrılar, öğrettiğim gibi insan görünüşünde değilse, sen de böyle bir şeye ikna olmuşken başka bir görünüşte de değilse, tanrıların var olmadığını söylemekte neden tereddüt ediyorsun? Cesaret edemiyorsun. Akıllıca doğrusu; gerçi burada halktan değil, tanrıların kendisinden korkuyorsun. Her heykelciğe tapınan Epikurosçular tanırım. Gerçi bazılarının, Epikuros'un Atinalıları gücendirmemek için tanrıları sözde bıraktığını, gerçekte ortadan kaldırdığını düşündüğünü görüyorum. Bu yüzden sizin "kyriai doksai", yani temel öğretiler dediğiniz o seçilmiş kısa sözlerinin, sanırım birincisi şudur: "Mesut ve ölümsüz olan şeyin ne kendisinin bir derdi vardır ne de kimseye dert verir." Böyle ifade edilmiş bu sözde, onun düpedüz konuşmayı bilmediği için yaptığı şeyi bilerek yaptığını düşünenler var;
haec vestra sunt. Si igitur nec humano, quod docui, nec tali aliquo, quod tibi ita persuasum est, quid dubitas negare deos esse? non audes. sapienter id quidem, etsi hoc loco non populum metuis sed ipsos deos. novi ego Epicureos omnia sigilla venerantes. Quamquam video non nullis videri Epicurum, ne in offensionem Atheniensium caderet, verbis reliquisse deos re sustulisse. itaque in illis selectis eius brevibusque sententiis, quas appellatis κυρίας δόξας, haec ut opinor prima sententia est: quod beatum et inmortale est id nec habet nec exhibet cuiquam negotium; in hac ita exposita sententia sunt qui existiment, quod ille inscitia plane loquendi fecerit, fecisse consulto:
1.86hiç de kurnaz olmayan bir adam hakkında kötü düşünüyorlar. Çünkü mesut ve ölümsüz bir şey bulunduğunu mu söylüyor, yoksa böyle bir şey varsa onun böyle olduğunu mu, belli değil. Burada iki anlamlı konuştuğunu, ama başka pek çok yerde hem onun hem Metrodoros'un az önce senin konuştuğun kadar açık konuştuğunu fark etmiyorlar. Hayır, o tanrıların var olduğunu düşünür. Korkulmaması gerektiğini söylediği şeylerden, yani ölümden ve tanrılardan, ondan daha çok korkan kimseyi görmedim. Sıradan insanların pek de etkilenmediği bu şeylerle bütün ölümlülerin zihinlerinin dehşete düştüğünü haykırır. Binlerce kişi ölüm cezası önlerinde dururken yol keser, başkaları ellerinden gelen bütün tapınakları yağmalar; demek ki sanırım ötekileri ölüm korkusu, bunları da din korkusu dehşete düşürüyor!
Ama tanrıların var olmadığını söylemeye cesaret edemediğine göre —şimdi Epikuros'un kendisiyle konuşacağım—, güneşi, evreni ya da ebedî bir zihni tanrılar arasında saymana ne engel oluyor?
de homine minime vafro male existimant. dubium est enim utrum dicat aliquid esse beatum et inmortale an si quod sit id esse tale. non animadvertunt hic eum ambigue locutum esse, sed multis aliis locis et illum et Metrodorum tam aperte quam paulo ante te. Ille vero deos esse putat, nec quemquam vidi qui magis ea quae timenda esse negaret timeret, mortem dico et deos: quibus mediocres homines non ita valde moventur, his ille clamat omnium mortalium mentes esse perterritas; tot milia latrocinantur morte proposita, alii omnia quae possunt fana conpilant: credo aut illos mortis timor terret aut hos religionis. Sed quoniam non audes (iam enim cum ipso Epicuro loquar) negare esse deos, quid est quod te inpediat aut solem aut mundum aut mentem aliquam sempiternam in deorum numero ponere?
1.87"Akıl ve düşünce sahibi bir ruhu insan biçiminden başka hiçbir biçimde görmedim" diyor. Peki güneşe, aya ya da beş gezegene benzer bir şey gördün mü? Güneş hareketini tek bir çemberin iki uç noktasıyla sınırlayarak yıllık yollarını tamamlar; onun ışınlarıyla tutuşan ay, onun bu dolaşmasını bir aylık bir sürede tamamlar; aynı çemberi tutan beş yıldız da, kimi yere daha yakın kimi daha uzak olarak, aynı başlangıç noktalarından farklı sürelerde aynı mesafeleri katederler. Epikuros, böyle bir şey gördün mü?
Numquam vidi inquit animam rationis consilique participem in ulla alia nisi humana figura. Quid solis numquidnam aut lunae aut quinque errantium siderum simile vidisti? sol duabus unius orbis ultimis partibus definiens motum cursus annuos conficit; huius hanc lustrationem eiusdem incensa radiis menstruo spatio luna complet; quinque autem stellae eundem orbem tenentes, aliae propius a terris aliae remotius, ab isdem principiis disparibus temporibus eadem spatia conficiunt. num quid tale Epicure vidisti?
1.88O hâlde ne güneş olsun ne ay ne yıldızlar, çünkü dokunduğumuz ya da gördüğümüz şeyden başka hiçbir şey var olamaz! Peki tanrının kendisini gördün mü? Öyleyse neden var olduğuna inanıyorsun? Öyleyse tarihin ya da aklın bize getirdiği yeni şeylerin hepsini ortadan kaldıralım. Böylece iç bölgelerde oturanlar denizin varlığına inanmaz. Bu ne büyük bir ruh darlığı! Seriphos'ta doğmuş, sık sık tavşanlar ve tilkiler gördüğün o adadan hiç çıkmamış olsaydın, aslanların ve panterlerin nasıl olduğu sana anlatıldığında onların varlığına inanmazdın; biri sana filden söz etse, seninle alay edildiğini bile sanırdın.
ne sit igitur sol ne luna ne stellae, quoniam nihil esse potest nisi quod attigimus aut vidimus. Quid deum ipsum numne vidisti? cur igitur credis esse? Omnia tollamus ergo quae aut historia nobis aut ratio nova adfert. ita fit ut mediterranei mare esse non credant. quae sunt tantae animi angustiae ut, si Seriphi natus esses nec umquam egressus ex insula, in qua lepusculos vulpeculasque saepe vidisses, non crederes leones et pantheras esse, cum tibi quales essent dicerentur, si vero de elephanto quis diceret, etiam rideri te putares.
1.89Velleius, sen de görüşünü sizin âdetinize göre değil, sizin takımın hiç tanımadığı diyalektikçilerin dar kanıt kalıbıyla sonuca bağladın. Tanrıların mesut olduğunu öncül olarak koydun: Kabul ediyoruz. Faziletsiz kimsenin mesut olamayacağını koydun: Bunu da veriyoruz, hem de seve seve. Faziletin akılsız var olamayacağını koydun: Bunda da uzlaşmamız zorunlu. Bir de aklın insan biçiminden başka yerde bulunmadığını ekliyorsun. Bunu sana kimin vereceğini sanıyorsun? Öyle olsaydı oraya basamak basamak varmana ne gerek vardı? Kendi hakkın olarak öncül koyardın. Hem bu basamaklar ne? Mesutlardan fazilete, faziletten akla basamaklarla geldiğini görüyorum; ama akıldan insan biçimine nasıl geçiyorsun? Bu inmek değil, kendini aşağı atmaktır.
Et tu quidem Vellei non vestro more sed dialecticorum, quae funditus gens vestra non novit, angustia argumenti sententiam conclusisti. Beatos esse deos sumpsisti: concedimus. beatum autem esse sine virtute neminem posse: id quoque damus, et libenter quidem. virtutem autem sine ratione constare non posse: conveniat id quoque necesse est. Adiungis nec rationem esse nisi in hominis figura. quem tibi hoc daturum putas? si enim ita esset, quid opus erat te gradatim istuc pervenire? sumpsisses tuo iure. quod autem est istuc gradatim? nam a beatis ad virtutem, a virtute ad rationem video te venisse gradibus; a ratione ad humanam figuram quo modo accedis? praecipitare istuc quidem est, non descendere.
1.90Epikuros'un neden insanların tanrılara benzediğini değil de tanrıların insanlara benzediğini söylemeyi tercih ettiğini de anlamıyorum. "Ne farkı var?" diye soracaksın; "Bu ona benziyorsa o da buna benzer." Görüyorum; ama şunu söylüyorum: Biçim insanlardan tanrılara geçmedi. Çünkü tanrılar ebedî olacaklarsa daima var olmuşlardır, hiç doğmamışlardır; insanlar ise doğmuştur. Demek ki insan biçimi insanlardan önce vardı ve ölümsüz tanrılar o biçimdeydi. Öyleyse onların biçimine insan biçimi değil, bizimkine ilahî biçim demek gerekir.
Ama bu konuda nasıl isterseniz öyle olsun. Şunu soruyorum: Bu kadar büyük bir talih neydi —çünkü tabiatta hiçbir şeyin akılla yapılmadığını savunuyorsunuz—,
Nec vero intellego cur maluerit Epicurus deos hominum similes dicere quam homines deorum. quaeres quid intersit; si enim hoc illi simile sit, esse illud huic. video, sed hoc dico, non ab hominibus formae figuram venisse ad deos; di enim semper fuerunt, nati numquam sunt, si quidem aeterni sunt futuri; at homines nati; ante igitur humana forma quam homines, eaque erant forma dii inmortales: non ergo illorum humana forma sed nostra divina dicenda est. Verum hoc quidem ut voletis; illud quaero, quae fuerit tanta fortuna (nihil enim ratione in rerum natura
1.91evet, bu kadar büyük bir tesadüf neydi, atomların bu kadar talihli çarpışması nereden çıktı ki insanlar birdenbire tanrıların biçiminde doğdu? Tanrıların tohumlarının gökten yere düştüğünü ve insanların böylece babalarına benzer olarak ortaya çıktığını mı düşünelim? Keşke böyle söyleseydiniz; tanrılarla akrabalığımı hiç de istemeden kabul etmezdim. Hayır, böyle bir şey söylemiyorsunuz; tanrılara benzememizin tesadüfen olduğunu söylüyorsunuz. Şimdi bunu çürütecek kanıtlar aramak mı gerekiyor? Keşke doğruyu bulmak yanlışı çürütmek kadar kolay olsaydı!
Gerçekten de Miletoslu Thales'ten başlayarak filozofların tanrıların tabiatı hakkındaki görüşlerini öyle iyi bir hafızayla ve öyle zengin biçimde sıraladın ki bir Romalıda bu kadar bilgi olmasına hayran olmak istedim.
factum esse vultis)—sed tamen quis iste tantus casus, unde tam felix concursus atomorum, ut repente homines deorum forma nascerentur? Seminane deorum decidisse de caelo putamus in terras et sic homines patrum similes extitisse? vellem diceretis; deorum cognationem agnoscerem non invitus. nihil tale dicitis, sed casu esse factum ut essemus similes deorum. Et nunc argumenta quaerenda sunt quibus hoc refellatur. utinam tam facile vera invenire possim quam falsa convincere. Etenim enumerasti memoriter et copiose, ut mihi quidem admirari luberet in homine esse Romano tantam scientiam, usque a Thale Milesio de deorum natura philosophorum sententias.
1.92Tanrının elsiz ayaksız var olabileceğine hükmedenlerin hepsi sana sayıklıyor gibi mi göründü?
İnsandaki uzuvların faydasını ve uygunluğunu düşündüğünüzde tanrıların insan uzuvlarına ihtiyacı olmadığına hükmetmeye bu bile sizi yöneltmiyor mu? Yürümek yoksa ayaklar ne işe yarar? Tutulacak hiçbir şey yoksa eller ne işe yarar? Bedenin bütün kısımlarının geri kalan düzeni ne işe yarar? Bu düzende hiçbir şey boş, hiçbir şey sebepsiz, hiçbir şey fazla değildir; bu yüzden hiçbir sanat tabiatın ustalığını taklit edemez. O hâlde tanrının dili olacak ve konuşmayacak; dişleri, damağı, boğazı hiçbir işe yaramayacak; tabiatın üreme için bedene eklediği şeylere de tanrı boş yere sahip olacak. Dış uzuvlar kadar iç uzuvlar da öyle: Kalp, akciğerler, karaciğer ve ötekiler. Faydaları ellerinden alınınca bunların ne güzelliği kalır? Oysa bunların tanrıda güzellik için bulunmasını istiyorsunuz.
omnesne tibi illi delirare visi sunt qui sine manibus et pedibus constare deum posse decreverint? Ne hoc quidem vos movet considerantis, quae sit utilitas quaeque oportunitas in homine membrorum, ut iudicetis membris humanis deos non egere? quid enim pedibus opus est sine ingressu, quid manibus si nihil conprehendendum est, quid reliqua discriptione omnium corporis partium, in qua nihil inane nihil sine causa nihil supervacuaneum est, itaque nulla ars imitari sollertiam naturae potest. habebit igitur linguam deus et non loquetur, dentes palatum fauces nullum ad usum, quaeque procreationis causa natura corpori adfinxit ea frustra habebit deus; nec externa magis quam interiora, cor pulmones iecur cetera— quae detracta utilitate quid habent venustatis (quando quidem haec esse in deo propter pulchritudinem voltis)?
1.93Bu rüyalara güvenerek yalnız Epikuros, Metrodoros ve Hermarkhos Pythagoras'a, Platon'a ve Empedokles'e karşı konuşmakla kalmadılar; fahişe Leontion bile Theophrastos'a karşı yazmaya cesaret etti. Gerçi zarif ve Attika üslubuyla yazdı, ama yine de! Epikuros'un bahçesinde bu kadar başıboşluk vardı. Siz de yakınmayı âdet edinmişsinizdir. Zenon üstelik kavga da ederdi. Albucius'tan ne söz edeyim? Phaidros'tan daha zarif, daha insancıl kimse yoktu; ama ben biraz sert bir şey söylesem ihtiyar öfkelenirdi. Oysa Epikuros Aristoteles'i en hakaretamiz biçimde hırpalamış, Sokratesçi Phaidon'a en çirkin biçimde sövmüş, arkadaşı Metrodoros'un kardeşi Timokrates'i felsefede bir şeyde ayrı düştüğü için koca ciltler boyunca yerden yere vurmuş, izinden gittiği Demokritos'a karşı bile nankörlük etmiş, kendisinden bir şeyler öğrendiği hocası Nausiphanes'e de o kadar kötü davranmıştı. Zenon da yalnız o zaman yaşayanları, Apollodoros'u, Sillis'i ve ötekileri sövgüleriyle delik deşik etmekle kalmaz, felsefenin babası Sokrates'in kendisine bile Latince bir kelime kullanarak "Attikalı soytarı" derdi; Khrysippos'u da hep kadın adıyla "Khrysippa" diye anardı.
Istisne fidentes somniis non modo Epicurus et Metrodorus et Hermarchus contra Pythagoram Platonem Empedoclemque dixerunt, sed meretricula etiam Leontium contra Theophrastum scribere ausast —scito illa quidem sermone et Attico, sed tamen: tantum Epicuri hortus habuit licentiae. Et soletis queri; Zeno quidem etiam litigabat; quid dicam Albucium; nam Phaedro nihil elegantius nihil humanius, sed stomachabatur senex si quid asperius dixeram, cum Epicurus Aristotelem vexarit contumeliosissime, Phaedoni Socratico turpissime male dixerit, Metrodori sodalis sui fratrem Timocraten, quia nescio quid in philosophia dissentiret, totis voluminibus conciderit, in Democritum ipsum quem secutus est fuerit ingratus, Nausiphanem magistrum suum, a quo non nihil didicerat, tam male acceperit. Zeno quidem non eos solum qui tum erant, Apollodorum Sillim ceteros, figebat maledictis, sed Socraten ipsum parentem philosophiae Latino verbo utens scurram Atticum fuisse dicebat, Chrysippum numquam nisi Chrysippam vocabat.
1.94Sen de az önce sanki bir filozoflar senatosunun listesini okur gibi en büyük adamların saçmaladığını, sayıkladığını, delirdiğini söylüyordun. Bunlardan hiçbiri tanrıların tabiatı hakkında hakikati görmediyse, korkarım hiç tabiat da yoktur.
Sizin söyledikleriniz ise baştan sona uydurmadır; kocakarıların gece kandil ışığında ördükleri masallara bile pek layık değildir. İnsanların ve tanrıların aynı biçimde olduğunu bize kabul ettirirseniz ne kadar çok şeyi üstlenmek zorunda kalacağınızı fark etmiyorsunuz. İnsana gösterilen bütün beden bakımı ve özeni tanrıya da gösterilecek: yürüme, koşma, uzanma, eğilme, oturma, tutma, sonunda da konuşma ve söz.
tu ipse paulo ante cum tamquam senatum philosophorum recitares, summos viros desipere delirare dementis esse dicebas. quorum si nemo verum vidit de natura deorum, verendum est ne nulla sit omnino. Nam ista quae vos dicitis sunt tota commenticia, vix digna lucubratione anicularum. non enim sentitis quam multa vobis suscipienda sint si inpetraritis ut concedamus eandem hominum esse et deorum figuram. omnis cultus et curatio corporis erit eadem adhibenda deo quae adhibetur homini, ingressus cursus accubitio inclinatio sessio conprehensio, ad extremum etiam sermo et oratio.
1.95Tanrıların erkek ve dişi olduğunu söylemenizden ne çıktığını görüyorsunuz. Doğrusu, sizin o önderinizin bu kanaatlere nereden vardığına ne kadar şaşsam azdır.
Ama durmadan bağırıp duruyorsunuz: tanrının mesut ve ölümsüz olduğu ilkesinden şaşmamak gerekirmiş. Peki, iki ayaklı olmasa mesut olmasına ne engel var? O hâle ister beatitas ister beatitudo diyelim —ikisi de kulağa pek kaba geliyor, ama kelimeleri kullana kullana yumuşatmamız gerek—, o hâl her neyse, neden şu güneşe, ya da bu evrene, ya da biçimden ve beden uzuvlarından yoksun ebedî bir zihne yakışmasın?
nam quod et maris deos et feminas esse dicitis, quid sequatur videtis. equidem mirari satis non possum unde ad istas opiniones vester ille princeps venerit. Sed clamare non desinitis retinendum hoc esse, deus ut beatus inmortalisque sit. quid autem obstat quo minus sit beatus si non sit bipes, aut ista sive beatitas sive beatitudo dicendast (utrumque omnino durum, sed usu mollienda nobis verba sunt)—verum ea quaecumque est cur aut in solem illum aut in hunc mundum aut in aliquam mentem aeternam figura membrisque corporis vacuam cadere non potest?
1.96Senin bütün söylediğin şu: "Güneşi ya da evreni mesut gördüğüm hiç olmadı." Peki, bu evrenden başka bir evren gördün mü hiç? Hayır diyeceksin. Öyleyse neden altı yüz bin değil, sayısız evren bulunduğunu söylemeye cüret ettin? "Bunu bana akıl öğretti." O hâlde akıl sana şunu da öğretmeyecek mi: en üstün, mesut ve ebedî tabiat —ki yalnız bu tabiat ilahîdir— araştırılırken anlaşılır ki o tabiat bizi ölümsüzlükte geçtiği gibi zihnin üstünlüğünde de geçer, zihinde geçtiği gibi bedende de. Öyleyse öteki her şeyde ondan aşağıyken neden biçimde ona denk olalım? İnsanı tanrılara benzemeye daha çok yaklaştıran, biçimi değil faziletiydi.
nihil aliud dicis nisi Numquam vidi solem aut mundum beatum. Quid mundum praeter hunc umquamne vidisti? negabis. cur igitur non sescenta milia esse mundorum sed innumerabilia ausus es dicere? Ratio docuit. Ergo hoc te ratio non docebit, cum praestantissima natura quaeratur eaque beata et aeterna, quae sola divina naturast, ut inmortalitate vincamur ab ea natura sic animi praestantia vinci, atque ut animi item corporis? cur igitur, cum ceteris rebus inferiores simus, forma pares sumus; ad similitudinem enim deorum propius accedebat humana virtus quam figura.
1.97Yoksa —aynı noktanın üstünde biraz daha durayım— Kızıldeniz'de ya da Hindistan'da yetişen hayvan türlerinin hiç var olmadığını söylemekten daha çocukça bir şey söylenebilir mi? Oysa en meraklı insanlar bile araştırıp soruşturarak karada, denizde, bataklıklarda, ırmaklarda var olan şeylerin hepsini duyamazlar; hiç görmedik diye bunları yok mu sayacağız?
Sizin en çok hoşlandığınız benzerlik ise meseleyle ne kadar az ilgili! Köpek kurda benzemez mi? Ennius'un dediği gibi: "Maymun, o en çirkin hayvan, ne kadar da bize benzer!" Ama ikisinde de huylar başka başkadır. Hayvanlar arasında filden daha akıllısı yoktur;
An quicquam tam puerile dici potest (ut eundem locum diutius urgeam) quam si ea genera beluarum, quae in rubro mari Indiave gignantur, nulla esse dicamus? atqui ne curiosissimi quidem homines exquirendo audire tam multa possunt quam sunt multa quae terra mari paludibus fluminibus existunt; quae negemus esse, quia numquam vidimus? Ipsa vero quam nihil ad rem pertinet, quae vos delectat maxime, similitudo. quid canis nonne similis lupo (atque, ut Ennius, simia quam similis turpissuma bestia nobis); at mores in utroque dispares. elephanto beluarum nulla prudentior;
1.98ama biçimce ondan daha hantalı hangisi var? Hayvanlardan söz ediyorum; peki insanların kendi aralarında da birbirine çok benzeyen biçimlerde ayrı huylar, aynı huylarda birbirine benzemeyen biçimler yok mu?
Gerçekten de, Velleius, bu türden bir kanıtı bir kez kabul edersek bak nereye kadar yayılır. Sen, aklın insan biçiminden başka bir yerde bulunamayacağını varsayıyordun; bir başkası da aklın ancak karada yaşayan, doğmuş, büyümüş, öğrenmiş, ruhla çürüyüp giden zayıf bir bedenden oluşan bir varlıkta, en sonunda da ancak ölümlü bir insanda bulunabileceğini varsayacak. Bütün bu noktalarda karşı çıkıyorsan, tek bir biçim neden aklını karıştırıyor? İnsanda aklı ve zihni, saydığım bütün bu niteliklerle birlikte görüyordun; bunları çıkardığın hâlde, yeter ki çizgiler kalsın, tanrıyı yine de tanıdığını söylüyorsun. Bu, düşünüp taşınmak değil, ne söyleyeceğini adeta kurayla çekmektir.
ad figuram quae vastior? de bestiis loquor; quid inter ipsos homines nonne et simillimis formis dispares mores et moribus paribus figura dissimilis? Etenim si semel Vellei suscipimus genus hoc argumenti, attende quo serpat. tu enim sumebas nisi in hominis figura rationem inesse non posse; sumet alius nisi in terrestri, nisi in eo qui natus sit, nisi in eo qui adoleverit, nisi in eo qui didicerit, nisi in eo qui ex animo constet et corpore caduco et infirmo, postremo nisi in homine atque mortali. quod si in omnibus his rebus obsistis, quid est quod te forma una conturbet? his enim omnibus quae proposui adiunctis in homine rationem esse et mentem videbas; quibus detractis deum tamen nosse te dicis, modo liniamenta maneant. hoc est non considerare sed quasi sortiri quid loquare.
1.99Yoksa şunun da mı farkında değilsin: yalnız insanda değil, ağaçta bile gereksiz olan ya da bir işe yaramayan her şey engeldir. Bir parmak fazlası olmak ne sıkıntılıdır! Neden? Çünkü beş parmak ne başka bir güzelliğe ne başka bir işe ihtiyaç duyar. Senin tanrınınsa yalnız bir parmağı fazla değil; başı, boynu, ensesi, böğürleri, karnı, sırtı, dizleri, elleri, ayakları, uylukları, baldırları fazladır. Mesele ölümsüz olmasıysa, bu uzuvların hayatla ne ilgisi var, yüzün kendisinin ne ilgisi var? Asıl ilgili olanlar beyin, yürek, akciğerler, karaciğerdir; çünkü hayatın yuvaları bunlardır. Yüzün görünüşünün ise hayatın sağlamlığıyla hiçbir ilgisi yoktur.
Nisi forte ne hoc quidem adtendis, non modo in homine sed etiam in arbore quicquid supervacuaneum sit aut usum non habeat obstare. quam molestum est uno digito plus habere; quid ita? quia nec speciem nec usum alium quinque desiderant. tuus autem deus non digito uno redundat sed capite collo cervicibus lateribus alvo tergo poplitibus manibus pedibus feminibus cruribus. si ut inmortalis sit, quid haec ad vitam membra pertinent, quid ipsa facies? magis illa, cerebrum cor pulmones iecur: haec enim sunt domicilia vitae; oris quidem habitus ad vitae firmitatem nihil pertinet.
1.100Bir de şu kimseleri kınıyordun: Evrenin kendisini, onun uzuvlarını —göğü, karaları, denizleri—, bunların süsü olan güneşi, ayı ve yıldızları görüp mevsimlerin olgunlaşmasını, değişmesini, birbiri ardınca gelmesini öğrendikten sonra, bu muhteşem ve parlak eserlerden yola çıkarak bütün bunları yapan, hareket ettiren, yöneten ve idare eden üstün ve seçkin bir tabiat bulunduğunu sezenleri. Bunlar tahminlerinde yanılsalar bile neyin peşinden gittiklerini görüyorum. Peki, senin elinde ilahî bir zihnin eseri gibi görünen ve tanrıların var olduğunu sezdiren hangi büyük ve seçkin eser var? "Ruhumda," diyorsun, "tanrıya dair içime yerleşmiş bir kavram vardı." Sakallı Iuppiter'in, miğferli Minerva'nın kavramı da var; peki onların gerçekten böyle olduğunu mu sanıyorsun?
Et eos vituperabas, qui ex operibus magnificis atque praeclaris, cum ipsum mundum, cum eius membra caelum terras maria, cumque horum insignia solem lunam stellasque vidissent, cumque temporum maturitates mutationes vicissitudinesque cognovissent, suspicati essent aliquam excellentem esse praestantemque naturam, quae haec effecisset moveret regeret gubernaret. qui etiam si aberrant a coniectura, video tamen quid sequantur: tu quod opus tandem magnum et egregium habes quod effectum divina mente videatur, ex quo esse deos suspicere? Habebam inquis in animo insitam informationem quandam dei. Et barbati quidem Iovis, galeatae Minervae: num igitur esse talis putas?
1.101Cahil halk bu işi ne kadar daha iyi yapıyor! Tanrıya yalnız insanın uzuvlarını değil, uzuvların kullanımını da veriyorlar: ona yay, ok, mızrak, kalkan, üç dişli zıpkın, yıldırım veriyorlar; tanrıların ne iş gördüğünü görmeseler de hiçbir şey yapmayan bir tanrı düşünemiyorlar. Alay ettiğimiz Mısırlılar bile hiçbir hayvanı, ondan sağladıkları bir fayda olmadıkça kutsal saymamışlardır. Örneğin ibisler, uzun ve katı bacaklı, boynuz gibi sert ve uzun gagalı kuşlar oldukları için pek çok yılanı yok ederler; Libya çöllerinden güneybatı rüzgârıyla sürüklenip gelen kanatlı yılanları öldürüp yiyerek Mısır'dan belayı uzaklaştırırlar; böylece o yılanlar ne dirilerken ısırıklarıyla ne ölüyken kokularıyla zarar verebilirler. Firavunfaresinin, timsahın, kedinin faydasından da söz edebilirim, ama uzatmak istemem. Şöyle bağlayayım: barbarlar hayvanları bile sağladıkları iyilikten ötürü kutsal saymıştır; sizin tanrılarınızınsa ortada hiçbir iyiliği değil, hiçbir işi bile yoktur.
Quanto melius haec vulgus imperitorum, qui non membra solum hominis deo tribuant sed usum etiam membrorum; dant enim arcum sagittas hastam clipeum fuscinam fulmen, et si actiones quae sint deorum non vident, nihil agentem tamen deum non queunt cogitare. ipsi qui inridentur Aegyptii nullam beluam nisi ob aliquam utilitatem quam ex ea caperent consecraverunt; velut ibes maximam vim serpentium conficiunt, cum sint aves excelsae cruribus rigidis corneo proceroque rostro; avertunt pestem ab Aegypto, cum volucris anguis ex vastitate Libyae vento Africo invectas interficiunt atque consumunt, ex quo fit ut illae nec morsu vivae noceant nec odore mortuae. possum de ichneumonum utilitate de crocodilorum de faelium dicere, sed nolo esse longus. ita concludam, tamen beluas a barbaris propter beneficium consecratas, vestrorum deorum non modo beneficium nullum extare, sed ne factum quidem omnino.
1.102"Hiçbir uğraşı yoktur," diyor. Epikuros, şımarık çocuklar gibi, aylaklıktan daha iyi bir şey olmadığını düşünüyor besbelli. Ama çocuklar bile aylak kaldıklarında bir oyunla, bir eğlenceyle vakit geçirmekten hoşlanırlar. Biz ise tanrının öyle tatile çıkmasını, aylaklık içinde uyuşup kalmasını mı istiyoruz ki, kıpırdarsa mesut olamayacağından korkalım? Bu söz yalnız tanrıları hareketten ve ilahî etkinlikten yoksun bırakmakla kalmaz, insanları da tembelleştirir; madem bir iş gören tanrı bile mesut olamıyor.
Nihil habet inquit negotii. Profecto Epicurus quasi pueri delicati nihil cessatione melius existimat. at ipsi tamen pueri etiam cum cessant exercitatione aliqua ludicra delectantur: deum sic feriatum volumus cessatione torpere, ut, si se commoverit, vereamur ne beatus esse non possit? haec oratio non modo deos spoliat motu et actione divina, sed etiam homines inertis efficit, si quidem agens aliquid ne deus quidem esse beatus potest.
1.103Ama diyelim ki, sizin istediğiniz gibi, tanrı insanın bir benzeri, bir tasviri olsun: onun yurdu, oturduğu yer, mekânı neresidir; sonra hayatı ne etkinlikle geçer; sizin istediğiniz gibi mesutsa, neyle mesuttur? Çünkü mesut olacak kimsenin kendi iyiliklerini kullanması ve onların tadını çıkarması gerekir. Ruhsuz tabiatların bile her birinin kendine özgü bir yeri vardır: toprak en altta durur, su onu kaplar, üst katman havaya, en yüksek bölge de esirdeki ateşlere ayrılır. Hayvanlardan da kimi karada, kimi suda yaşar; kimi de her iki yerde birden yaşayan, iki arada kalmış gibidir; hatta ateşten doğduğu sanılan ve kızgın fırınlarda sık sık uçuşurken görülen hayvanlar bile vardır.
Verum sit sane, ut vultis, deus effigies hominis et imago: quod eius est domicilium quae sedes qui locus, quae deinde actio vitae, quibus rebus, id quod vultis, beatus est? utatur enim suis bonis oportet et fruatur qui beatus futurus est. nam locus quidem his etiam naturis, quae sine animis sunt, suus est cuique proprius, ut terra infimum teneat, hanc inundet aqua, superior aeri, aetheriis ignibus altissima ora reddatur; bestiarum autem terrenae sunt aliae, partim aquatiles, aliae quasi ancipites in utraque sede viventes, sunt quaedam etiam quae igne nasci putentur appareantque in ardentibus fornacibus saepe volitantes.
1.104Öyleyse sorarım: önce, sizin tanrınız nerede oturuyor? Sonra, eğer bir gün hareket ediyorsa, onu yerinden hangi sebep oynatıyor? Sonra, canlıların kendine özgü yanı tabiatlarına uygun bir şeye istek duymak olduğuna göre, tanrı neye istek duyuyor? Zihnin ve aklın hareketini sonunda ne için kullanıyor? En sonunda da nasıl mesut, nasıl ebedî? Bunlardan hangisine dokunsan yara çıkar; kötü kurulmuş bir öğreti böyle çıkış yolu bulamaz.
Quaero igitur vester deus primum ubi habitet, deinde quae causa eum loco moveat, si modo movetur aliquando, post, cum hoc proprium sit animantium ut aliquid adpetant quod sit naturae accommodatum, deus quid appetat, ad quam denique rem motu mentis ac rationis utatur, postremo quo modo beatus sit quo modo aeternus. quicquid enim horum attigeris ulcus est: ita male instituta ratio exitum reperire non potest.
1.105Şöyle diyordun: Tanrının görünüşü hisle değil düşünceyle kavranır; onda hiçbir katılık yoktur, sayıca da aynı kalmaz; onun görülüşü öyledir ki benzerlik ve art arda geliş yoluyla algılanır; sonsuz sayıdaki cisimden benzer suretlerin akışı hiç kesilmez; zihnimiz bunlara yönelince o mesut ve ebedî tabiatı düşünür. Üzerine konuştuğumuz tanrılar adına soruyorum, bu ne biçim şeydir? Bu suretler yalnızca düşünceye bir şey söylüyorsa, hiçbir katılıkları, hiçbir çıkıntıları yoksa, bir hippokentauru mu yoksa bir tanrıyı mı düşündüğümüz arasında ne fark kalır? Öteki filozoflar zihnin bu türden her tasavvuruna boş bir hareket der; sizse suretlerin ruhlara gelişi ve girişi diyorsunuz.
Sic enim dicebas, speciem dei percipi cogitatione non sensu, nec esse in ea ullam soliditatem, neque eandem ad numerum permanere, eamque esse eius visionem ut similitudine et transitione cernatur neque deficiat umquam ex infinitis corporibus similium accessio, ex eoque fieri ut in haec intenta mens nostra beatam illam naturam et sempiternam putet. hoc, per ipsos deos de quibus loquimur, quale tandem est? nam si tantum modo ad cogitationem valent nec habent ullam soliditatem nec eminentiam, quid interest utrum de hippocentauro an de deo cogitemus; omnem enim talem conformationem animi ceteri philosophi motum inanem vocant, vos autem adventum in animos et introitum imaginum dicitis.
1.106Tiberius Gracchus'u Capitolium'da halka hitap ederken, Marcus Octavius'un azli için oy sandığını getirirken görür gibi olduğumda ben bunu zihnin boş bir hareketi sayıyorum; sen ise hem Gracchus'un hem Octavius'un suretlerinin ortada kaldığını, bunların Capitolium'a varınca benim ruhuma ulaştığını söylüyorsun. Tanrıda da aynı şey olurmuş: onun sık sık gelen yüzü ruhlarımıza çarparmış, tanrıların mesut ve ebedî olduğunu da buradan anlarmışız.
ut igitur, Ti. Gracchum cum videor contionantem in Capitolio videre de M. Octavio deferentem sitellam, tum eum motum animi dico esse inanem, tu autem et Gracchi et Octavi imagines remanere, quae in Capitolium cum pervenerint tum ad animum meum referantur—hoc idem fieri in deo, cuius crebra facie pellantur animi, ex quo esse beati atque aeterni intellegantur.
1.107Diyelim ki ruhlara çarpan suretler var: önümüze konan yalnızca bir görünüştür; o görünüşün neden mesut, neden ebedî olduğu da mı önümüze konur?
Peki, sizin bu suretleriniz nedir, nereden gelir? Bu serbestlik baştan sona Demokritos'tan alınmadır; ama o da pek çok kişi tarafından eleştirildi, siz de bir çıkış yolu bulamıyorsunuz; bütün mesele sallanıyor, topallıyor. Herkesin suretlerinin —Homeros'un, Arkhilokhos'un, Romulus'un, Numa'nın, Pythagoras'ın, Platon'un— bana çarptığı iddiasından daha az kabul edilebilir ne olabilir? Hem de bu suretler o adamların yaşarken taşıdıkları biçimde değil; o hâlde nasıl onlar oluyor? Hem kimlerin suretleri? Aristoteles şair Orpheus'un hiç yaşamadığını öğretir; Orpheus'a ait denen bu şiiri de Pythagorasçılar Kerkon adında birine mal ederler. Ama Orpheus, yani sizin istediğiniz gibi onun sureti, sık sık zihnime girer.
Fac imagines esse quibus pulsentur animi: species dumtaxat obicitur quaedam; num etiam cur ea beata sit cur aeterna? Quae autem istae imagines vestrae aut unde? a Democrito omnino haec licentia; sed et ille reprehensus a multis est, nec vos exitum reperitis, totaque res vacillat et claudicat. nam quid est quod minus probari possit, omnium in me incidere imagines, Homeri Archilochi Romuli Numae Pythagorae Platonis—nec ea forma qua illi fuerunt: quo modo illi ergo? et quorum imagines: Orpheum poetam docet Aristoteles numquam fuisse, et hoc Orphicum carmen Pythagorei ferunt cuiusdam fuisse Cerconis; at Orpheus, id est imago eius ut vos vultis, in animum meum saepe incurrit.
1.108Peki, aynı insanın suretlerinin bir kısmının benim zihnime, bir kısmının seninkine girmesine ne demeli? Ya hiç var olmamış ve var olamayacak şeylerin, Skylla'nın, Khimaira'nın suretlerine? Ya hiç görmediğimiz insanların, yerlerin, şehirlerin suretlerine? Ya canım ister istemez suretin hemen hazır olmasına? Ya uyurken çağırınca gelmelerine? Velleius, bütün bu iş saçmalıktır. Siz suretleri yalnız gözlere değil ruhlara da tıkıştırıyorsunuz; gevezeliğin cezasız kalması bu kadar büyük. Hem de ne pervasızca!
Quid quod eiusdem hominis in meum aliae aliae in tuum; quid quod earum rerum quae numquam omnino fuerunt neque esse potuerunt, ut Scyllae ut Chimaerae; quid quod hominum locorum urbium earum quas numquam vidimus; quid quod simul ac mihi collibitum est praesto est imago; quid quod etiam ad dormientem veniunt invocatae. tota res Vellei nugatoria est. Vos autem non modo oculis imagines sed etiam animis inculcatis: tanta est inpunitas garriendi. At quam licenter.
1.109"Akıp gelen görüntüler sık sık birbirine geçer, öyle ki pek çoğundan tek bir görüntü görülür." Bunları savunan sizler bunu anlasaydınız, anlamadığımı söylemekten utanırdım. Suretlerin kesintisiz aktığını nasıl kanıtlıyorsun; kesintisiz akıyorlarsa, ebediyen nasıl akıyorlar? "Atomların sayısızlığı bunu sağlar," diyor. Peki, aynı sayısızlık her şeyi ebedî kılmayacak mı? Bu kez "denge"ye sığınıyorsun —izin verirseniz Yunanların isonomia dediği şeye böyle diyelim— ve ölümlü bir tabiat bulunduğuna göre ölümsüz bir tabiatın da bulunması gerektiğini söylüyorsun. Bu gidişle, insanlar ölümlü olduğuna göre bazı ölümsüz insanlar da olsun; karada doğduklarına göre suda doğanlar da olsun. Yok eden şeyler var diye koruyan şeyler de olsun. Olsun bakalım, ama var olan şeyleri korusunlar; sizin bu tanrılarınızın var olduğuna ise aklım yatmıyor.
Fluentium frequenter transitio fit visionum, ut e multis una videatur. Puderet me dicere non intellegere, si vos ipsi intellegeretis qui ista defenditis. quo modo enim probas continenter imagines ferri, aut si continenter, quo modo aeterne? Innumerabilitas inquit suppeditat atomorum. Num eadem ergo ista faciet ut sint omnia sempiterna? Confugis ad aequilibritatem (sic enim ἰσονομίαν si placet appellemus) et ais, quoniam sit natura mortalis, inmortalem etiam esse oportere. isto modo, quoniam homines mortales sunt, sint aliqui inmortales, et quoniam nascuntur in terra, nascantur in aqua. Et quia sunt quae interimant, sint quae conservent. Sint sane, sed ea conservent quae sunt; deos istos esse non sentio.
1.110Hem şeylerin bütün bu suretleri bölünmez cisimlerden nasıl doğuyor? O cisimler var olsalar bile —ki hiçbiri yoktur— belki birbirlerini itebilir, çarpışarak birbirleri arasında çalkalanabilirler; ama biçimlendiremez, şekil veremez, renk veremez, can veremezler. Demek ki ölümsüz bir tanrıyı hiçbir şekilde ortaya koyamıyorsunuz.
Şimdi de mesutluk meselesine bakalım. Mesutluk faziletsiz elbette hiçbir şekilde olmaz; fazilet ise etkin bir şeydir; sizin tanrınızsa hiçbir şey yapmıyor; demek ki faziletten yoksundur;
Omnis tamen ista rerum effigies ex individuis quo modo corporibus oritur? quae etiam si essent, quae nulla sunt, pellere sepse et agitari inter se concursu fortasse possent, formare figurare colorare animare non possent. Nullo igitur modo inmortalem deum efficitis. Videamus nunc de beato. Sine virtute certe nullo modo; virtus autem actuosa; et deus vester nihil agens; expers virtutis igitur;
1.111öyleyse mesut da değildir. Peki, nasıl bir hayatı var? "Hiçbir kötülük araya girmeden iyiliklerin bolluğu," diyorsun. Hangi iyiliklerin? Hazların herhâlde, hem de bedene ilişkin hazların; çünkü siz ruhun, bedenden çıkıp yine bedene dönen hazdan başka hiçbir hazzını tanımıyorsunuz. Senin, Epikuros'un bazı sözlerinden utanan öteki Epikurosçular gibi olmak istediğini sanmıyorum: Epikuros o sözlerde nefsi okşayan, müstehcen hazlardan ayrı hiçbir iyiliği aklının almadığını açıkça söyler; hem de yüzü kızarmadan bu hazların hepsini tek tek adlarıyla sayar.
ita ne beatus quidem. Quae ergo vita? Suppeditatio inquis bonorum nullo malorum interventu. Quorum tandem bonorum? voluptatum credo, nempe ad corpus pertinentium; nullam enim novistis nisi profectam a corpore et redeuntem ad corpus animi voluptatem. non arbitror te velle similem esse Epicureorum reliquorum, quos pudeat quarundam Epicuri vocum, quibus ille testatur se ne intellegere quidem ullum bonum quod sit seiunctum a delicatis et obscenis voluptatibus; quas quidem non erubescens persequitur omnis nominatim.
1.112Öyleyse tanrıları hazlara boğmak için onlara hangi yiyeceği, hangi içecekleri, hangi türlü türlü sesleri ve çiçekleri, hangi dokunuşları, hangi kokuları sunacaksın? Şairler hiç değilse nektar, ambrosia, ziyafetler hazırlarlar, kadehleri sunan Iuventas'ı ya da Ganymedes'i getirirler; ya sen, Epikuros, ne yapacaksın? Senin tanrının bunları nereden bulacağını da, nasıl kullanacağını da göremiyorum. Demek ki mutlu yaşamak için insanların tabiatı tanrılarınkinden daha zengin donanımlıdır, çünkü daha çok türden hazzın tadını çıkarır.
quem cibum igitur aut quas potiones aut quas vocum aut florum varietates aut quos tactus quos odores adhibebis ad deos, ut eos perfundas voluptatibus? ac poetae quidem nectar ambrosiam epulas conparant et aut Iuventatem aut Ganymedem pocula ministrantem, tu autem Epicure quid facies? neque enim unde habeat ista deus tuus video nec quo modo utatur. locupletior igitur hominum natura ad beate vivendum est quam deorum, quod pluribus generibus fruitur voluptatum.
1.113"Ama sen hislere adeta bir gıdıklanma —bu kelime Epikuros'undur— veren bu hazları daha önemsiz sayıyorsun." Bu şakaya ne zamana kadar devam edeceksin? Bizim Philon bile Epikurosçuların yumuşak ve nefsi okşayan hazları küçümser görünmesine dayanamazdı. Çok güçlü bir hafızası vardı; Epikuros'un pek çok sözünü yazıldıkları kelimelerle aynen söylerdi. Epikuros'un bilgelikteki yoldaşı Metrodoros'tan ise daha da utanmazca birçok söz okurdu: Metrodoros, kardeşi Timokrates'i mutlu hayata ilişkin her şeyi mideyle ölçmekte tereddüt ettiği için suçlar, hem de bunu bir kez değil birçok kez söyler. Başını salladığını görüyorum, çünkü bunları biliyorsun; inkâr etseydin kitapları getirirdim. Şimdi her şeyin hazza bağlanmasını eleştirmiyorum, o başka bir meseledir; sizin tanrılarınızın hazdan yoksun olduğunu, dolayısıyla kendi hükmünüze göre mesut da olmadığını gösteriyorum. "Ama acıdan uzaktırlar."
At has levioris ducis voluptates, quibus quasi titillatio (Epicuri enim hoc verbum est) adhibetur sensibus. quo usque ludis? nam etiam Philo noster ferre non poterat aspernari Epicureos mollis et delicatas voluptates. summa enim memoria pronuntiabat plurimas Epicuri sententias is ipsis verbis quibus erant scriptae. Metrodori vero, qui est Epicuri collega sapientiae, multa inpudentiora recitabat; accusat enim Timocratem fratrem suum Metrodorus, quod dubitet omnia quae ad beatam vitam pertineant ventre metiri, neque id semel dicit sed saepius. adnuere te video, nota enim tibi sunt; proferrem libros si negares. Neque nunc reprehendo quod ad voluptatem omnia referantur (alia est ea quaestio), sed doceo deos vestros esse voluptatis expertes, ita vestro iudicio ne beatos quidem. At dolore vacant.
1.114İyiliklerle dolup taşan o en mesut hayat için bu yeter mi? "Tanrı," diyorlar, "durmadan mesut olduğunu düşünür; çünkü zihninde evirip çevireceği başka bir şey yoktur." Öyleyse bütün ebediyet boyunca "Ne güzel hâlim var, mesudum" diye düşünmekten başka bir şey yapmayan bir tanrıyı zihninde canlandır, gözünün önüne getir. Yine de bu mesut tanrının yok olmaktan nasıl korkmadığını anlamıyorum; çünkü atomların hiç bitmeyen saldırısıyla ara vermeden itilip kakılmakta, kendisinden de durmadan suretler akıp gitmektedir. Demek ki sizin tanrınız ne mesuttur ne ebedî.
Satin est id ad illam abundantem bonis vitam beatissimam? Cogitat inquiunt adsidue beatum esse se; habet enim nihil aliud quod agitet in mente. Conprehende igitur animo et propone ante oculos deum nihil aliud in omni aeternitate nisi mihi pulchre est et ego beatus sum cogitantem. Nec tamen video quo modo non vereatur iste deus beatus ne intereat, cum sine ulla intermissione pulsetur agiteturque atomorum incursione sempiterna, cumque ex ipso imagines semper afluant. Ita nec beatus est vester deus nec aeternus.
1.115"Ama Epikuros kutsallık ve tanrılara karşı dindarlık üzerine de kitaplar yazdı." Hem de bunlarda nasıl konuşuyor! Baş pontifexler Tiberius Coruncanius'u ya da Publius Scaevola'yı dinliyorsun sanırsın; bütün dini kökünden kaldıran, ölümsüz tanrıların tapınaklarını ve sunaklarını Kserkses gibi elleriyle değil, akıl yürütmeleriyle yıkan bir adamı değil. Tanrılar insanları gözetmek şöyle dursun, hiçbir şeyle ilgilenmiyor, hiçbir şey yapmıyorlarsa, insanların tanrılara tapması gerektiğini neden söylüyorsun?
At etiam de sanctitate de pietate adversus deos libros scripsit Epicurus. At quo modo in his loquitur: ut Ti. Coruncanium aut P. Scaevolam pontifices maximos te audire dicas, non eum qui sustulerit omnem funditus religionem nec manibus ut Xerses sed rationibus deorum inmortalium templa et aras everterit. quid est enim cur deos ab hominibus colendos dicas, cum dei non modo homines non colant sed omnino nihil curent nihil agant?
1.116"Ama onların tabiatı öyle seçkin ve üstündür ki bilgeyi kendiliğinden kendisine tapınmaya çekmelidir." Kendi hazzıyla sevinip ne bir şey yapacak, ne yapan, ne de bir şey yapmış olan bir tabiatta seçkin bir şey olabilir mi? Sonra, kendisinden hiçbir şey almadığın birine hangi dindarlık borçlanılır; hiçbir iyiliği dokunmamış birine ne borçlu olunabilir? Çünkü dindarlık tanrılara karşı adalettir; insanın tanrıyla hiçbir ortaklığı yoksa, onlarla aramızda ne hukuk olabilir? Kutsallık ise tanrılara nasıl tapınılacağının ilmidir; onlardan ne bir iyilik görülmüş ne de umuluyorsa, neden tapınılmaları gerektiğini anlamıyorum.
At est eorum eximia quaedam praestansque natura, ut ea debeat ipsa per se ad se colendam elicere sapientem. An quicquam eximium potest esse in ea natura, quae sua voluptate laetans nihil nec actura sit umquam neque agat neque egerit? Quae porro pietas ei debetur a quo nihil acceperis, aut quid omnino cuius nullum meritum sit ei deberi potest? est enim pietas iustitia adversum deos; cum quibus quid potest nobis esse iuris, cum homini nulla cum deo sit communitas? Sanctitas autem est scientia colendorum deorum; qui quam ob rem colendi sint non intellego nullo nec accepto ab his nec sperato bono.
1.117Peki, hiçbir seçkin yanını görmediğimiz bir tabiata hayranlıktan ötürü tanrılara neden hürmet edelim?
Sizin hep övündüğünüz batıl inançtan kurtarmaya gelince, tanrıların bütün gücünü ortadan kaldırınca bu kolaydır. Yoksa tanrıların hiç var olmadığını söyleyen Diagoras'ın ya da Theodoros'un batıl inançlı olabileceğini mi düşünüyorsun? Ben, tanrıların ne var olduğunu ne de olmadığını söylemeyi kendine yasak sayan Protagoras'ın bile olabileceğini düşünmüyorum. Bütün bunların görüşleri yalnız tanrılardan boş yere korkmak demek olan batıl inancı değil, tanrılara dindarca tapınmaktan ibaret olan dini de ortadan kaldırır.
Quid est autem quod deos veneremur propter admirationem eius naturae in qua egregium nihil videmus? Nam superstitione, quod gloriari soletis, facile est liberare, cum sustuleris omnem vim deorum. Nisi forte Diagoram aut Theodorum, qui omnino deos esse negabant, censes superstitiosos esse potuisse; ego ne Protagoram quidem, cui neutrum licuerit, nec esse deos nec non esse. horum enim sententiae omnium non modo superstitionem tollunt, in qua inest timor inanis deorum, sed etiam religionem, quae deorum cultu pio continetur.
1.118Ölümsüz tanrılar hakkındaki bütün kanaatin, akılla yola getirilemeyenleri din vazifeye yöneltsin diye bilge insanlar tarafından devlet uğruna uydurulduğunu söyleyenler, bütün dini kökünden kaldırmış olmadılar mı? Ya insan hayatına yararlı olan şeylerin tanrı sayıldığını söyleyen Keoslu Prodikos, geriye ne din bıraktı?
Quid i qui dixerunt totam de dis inmortalibus opinionem fictam esse ab hominibus sapientibus rei publicae causa, ut quos ratio non posset eos ad officium religio duceret, nonne omnem religionem funditus sustulerunt? Quid Prodicus Cius, qui ea quae prodessent hominum vitae deorum in numero habita esse dixit, quam tandem religionem reliquit?
1.119Ya yiğit, ünlü ya da güçlü adamların ölümden sonra tanrılar arasına katıldığını, tapındığımız, dua ettiğimiz, hürmet ettiğimiz tanrıların bunlar olduğunu anlatanlar? Bunlar her türlü dinden yoksun değiller mi? Bu görüşü en çok Euhemeros işledi; bizim Ennius da herkesten çok onu tercüme etti ve onun izinden gitti. Euhemeros tanrıların ölümlerini de mezarlarını da gösterir; peki o dini pekiştirmiş mi görünüyor, yoksa onu baştan sona kökünden mi kaldırmış? Dünyanın en uzak kıyılarındaki halkların sırra erdirildiği o kutsal ve yüce Eleusis'i bir yana bırakıyorum; Samothrake'yi ve Lemnos'ta geceleyin girilen, sık ağaçlı çitlerle çevrili yerde gizlice tapınılan şeyleri de geçiyorum: bunlar açıklanıp akılla yorumlanınca tanrıların değil, şeylerin tabiatı anlaşılır.
Quid qui aut fortis aut claros aut potentis viros tradunt post mortem ad deos pervenisse, eosque esse ipsos quos nos colere precari venerarique soleamus, nonne expertes sunt religionum omnium? quae ratio maxime tractata ab Euhemero est, quem noster et interpretatus est et secutus praeter ceteros Ennius; ab Euhemero autem et mortes et sepulturae demonstrantur deorum; utrum igitur hic confirmasse videtur religionem an penitus totam sustulisse? Omitto Eleusinem sanctam illam et augustam, ubi initiantur gentes orarum ultimae, praetereo Samothraciam eaque quae Lemni nocturno aditu occulta coluntur silvestribus saepibus densa; quibus explicatis ad rationemque revocatis rerum magis natura cognoscitur quam deorum.
1.120Bana öyle geliyor ki, Epikuros'un kendi bahçeciğini kaynaklarından suladığı, son derece büyük bir adam olan Demokritos bile tanrıların tabiatı konusunda bocalıyor. Kimi zaman evrenin bütününde ilahîlikle donanmış suretler bulunduğunu düşünür; kimi zaman aynı evrende bulunan zihin ilkelerinin tanrılar olduğunu söyler; kimi zaman bize yararlı ya da zararlı olan canlı suretlerin; kimi zaman da bütün evreni dışarıdan kuşatacak kadar devasa suretlerin. Bütün bunlar Demokritos'tan çok, onun vatanı Abdera'ya yaraşır;
Mihi quidem etiam Democritus vir magnus in primis, cuius fontibus Epicurus hortulos suos inrigavit, nutare videtur in natura deorum. tum enim censet imagines divinitate praeditas inesse in universitate rerum, tum principia mentis quae sunt in eodem universo deos esse dicit, tum animantes imagines quae vel prodesse nobis solent vel nocere, tum ingentes quasdam imagines tantasque ut universum mundum conplectantur extrinsecus. quae quidem omnia sunt patria Democriti quam Democrito digniora;
1.121çünkü bu suretleri kim zihninde kavrayabilir, kim onlara hayran olabilir, kim onları tapınmaya ya da dinî saygıya layık görebilir?
Epikuros ise ölümsüz tanrılardan hem yardımı hem lütfu kaldırınca dini insanların ruhlarından kökünden söküp attı. Tanrının tabiatının en iyi ve en üstün tabiat olduğunu söyleyen aynı adam, tanrıda lütuf bulunduğunu inkâr eder; böylece en iyi ve en üstün tabiata en çok özgü olan şeyi kaldırır. İyilikseverlikten ve iyilik yapmaktan daha iyi, daha üstün ne vardır? Tanrının bundan yoksun olmasını isteyince, ne bir tanrının ne bir insanın tanrıya aziz olmamasını, onun hiç kimseyi sevmemesini, hiç kimseye değer vermemesini istemiş olursunuz; böylece yalnız insanlar tanrılarca değil, tanrıların kendileri de birbirlerince umursanmaz olur. Sizin eleştirdiğiniz Stoacılar bu konuda ne kadar daha iyi düşünüyor: bilgelerin, birbirlerini tanımasalar bile bilgelere dost olduğunu söylerler; çünkü faziletten daha sevilmeye değer bir şey yoktur; onu elde etmiş olan kim olursa, dünyanın neresinde bulunursa bulunsun, bizce sevilir.
quis enim istas imagines conprehendere animo potest, quis admirari, quis aut cultu aut religione dignas iudicare? Epicurus vero ex animis hominum extraxit radicitus religionem, cum dis inmortalibus et opem et gratiam sustulit. cum enim optimam et praestantissumam naturam dei dicat esse, negat idem esse in deo gratiam: tollit id quod maxime proprium est optimae praestantissimaeque naturae. quid enim melius aut quid praestantius bonitate et beneficentia; qua cum carere deum vultis, neminem deo nec deum nec hominem carum, neminem ab eo amari neminem diligi vultis: ita fit ut non modo homines a deis sed ipsi dei inter se ab aliis alii neglegantur. Quanto Stoici melius, qui a vobis reprehenduntur: censent autem sapientes sapientibus etiam ignotis esse amicos; nihil est enim virtute amabilius, quam qui adeptus erit ubicumque erit gentium a nobis diligetur.
1.122Siz ise iyilikseverliği ve hayırhahlığı zayıflığa bağlamakla ne kötü bir şey yapıyorsunuz! Tanrıların gücünü ve tabiatını bir yana bırakayım; insanların bile, zayıf olmasalardı iyiliksever ve cömert olmayacaklarını mı düşünüyorsunuz? İyiler arasında tabiattan gelen bir sevgi yok mu? Sevgi (caritas) kelimesi aşkı (amor) anlatır; dostluğun (amicitia) adı da ondan türemiştir. Dostluğu sevdiğimiz kişinin iyiliğine değil de kendi kazancımıza bağlarsak, bu dostluk olmaz, kişinin kendi çıkarlarıyla yaptığı bir tür ticaret olur. Çayırlar, tarlalar, hayvan sürüleri bu şekilde sevilir, çünkü onlardan ürün alınır; insanlar arasındaki sevgi ve dostluk ise karşılıksızdır. Hiçbir şeye muhtaç olmadan hem birbirlerini seven hem de insanları gözeten tanrılarınki ise ne kadar daha karşılıksızdır! Böyle değilse, tanrılara neden hürmet ediyor, neden dua ediyoruz? Pontifexler neden kurbanlara, augurlar neden kuş gözlemlerine başkanlık ediyor? Ölümsüz tanrılardan neden dilekte bulunuyor, neden adak adıyoruz? "Ama Epikuros'un kutsallık üzerine bir kitabı da var."
Vos autem quid mali datis, cum in inbecillitate gratificationem et benivolentiam ponitis. ut enim omittam vim et naturam deorum, ne homines quidem censetis, nisi inbecilli essent, futuros beneficos et benignos fuisse? nulla est caritas naturalis inter bonos? carum ipsum verbum est amoris, ex quo amicitiae nomen est ductum; quam si ad fructum nostrum referemus, non ad illius commoda quem diligemus, non erit ista amicitia sed mercatura quaedam utilitatum suarum. prata et arva et pecudum greges diliguntur isto modo, quod fructus ex is capiuntur, hominum caritas et amicitia gratuita est; quanto igitur magis deorum, qui nulla re egentes et inter se diligunt et hominibus consulunt. Quod ni ita sit, quid veneramur quid precamur deos, cur sacris pontifices cur auspiciis augures praesunt, quid optamus a deis inmortalibus quid vovemus? At etiam liber est Epicuri de sanctitate.
1.123Nükteli olmaktan çok, yazarken pervasızca davranan bir adam bizimle eğleniyor. Tanrılar insan işleriyle ilgilenmiyorsa ne kutsallığı olabilir? Hiçbir şeyle ilgilenmeyen canlı bir tabiat da ne demektir? Öyleyse hepimizin dostu Poseidonios'un Tanrıların Tabiatı Üzerine adlı eserinin beşinci kitabında ileri sürdüğü görüş elbette daha doğrudur: Epikuros'a göre hiçbir tanrı yoktur; ölümsüz tanrılar hakkında söylediklerini de üzerine çekeceği nefreti savmak için söylemiştir. Çünkü bir insancığa benzeyen bir tanrı uyduracak kadar akılsız olamazdı: yalnızca dış çizgileri olan, katı bir yapısı bulunmayan, insanın bütün uzuvlarına sahip ama bu uzuvları en ufak biçimde kullanmayan, cılız, saydam bir şey; kimseye bir şey vermeyen, kimseye lütufta bulunmayan, hiçbir şeyle ilgilenmeyen, hiçbir şey yapmayan bir tanrı. Her şeyden önce böyle bir tabiat var olamaz; Epikuros da bunu gördüğü için tanrıları gerçekte kaldırıp sözde bırakır;
Ludimur ab homine non tam faceto quam ad scribendi licentiam libero. quae enim potest esse sanctitas si dii humana non curant, quae autem animans natura nihil curans? Verius est igitur nimirum illud quod familiaris omnium nostrum Posidonius disseruit in libro quinto de natura deorum, nullos esse deos Epicuro videri, quaeque is de deis inmortalibus dixerit invidiae detestandae gratia dixisse; neque enim tam desipiens fuisset ut homunculi similem deum fingeret, liniamentis dumtaxat extremis non habitu solido, membris hominis praeditum omnibus usu membrorum ne minimo quidem, exilem quendam atque perlucidum, nihil cuiquam tribuentem nihil gratificantem, omnino nihil curantem nihil agentem. quae natura primum nulla esse potest, idque videns Epicurus re tollit oratione relinquit deos;
1.124sonra, tanrı gerçekten hiçbir lütfa, insanlara karşı hiçbir sevgiye bağlı olmayan böyle bir varlıksa, hoşça kalsın! "Bize lütufkâr olsun" diyecek değilim ya; çünkü sizin dediğinize göre her türlü lütuf da sevgi de zayıflığın işi olduğundan, o kimseye lütufkâr olamaz.
deinde si maxime talis est deus ut nulla gratia nulla hominum caritate teneatur, valeat—quid enim dicam propitius sit; esse enim propitius potest nemini, quoniam ut dicitis omnis in inbecillitate est et gratia et caritas.