Cicero · Tanrıların Tabiatı Üzerine
II. Kitap
2.1Cotta bunları söyleyince Velleius söz aldı.
Velleius: Akademili, üstelik hatip olan biriyle boy ölçüşmeye kalkışmakla ne tedbirsizlik etmişim, dedi. Çünkü ne konuşmayı beceremeyen bir Akademiliden ne de sizin bu felsefeden yoksun bir hatipten, ne kadar belagatli olursa olsun, korkardım; ne boş kelimelerin seliyle sarsılırım ne de söz kuru kaldıkça düşüncelerin inceliğiyle. Ama sen, Cotta, her ikisinde de güçlüydün; sana yalnız dinleyici kalabalığı ile yargıçlar eksikti. Ama bunlara başka zaman; şimdi, kendisi için de uygunsa, Lucilius'u dinleyelim.
Quae cum Cotta dixisset, tum Velleius Ne ego inquit incautus, qui cum Academico et eodem rhetore congredi conatus sim. nam neque indisertum Academicum pertimuissem nec sine ista philosophia rhetorem quamvis eloquentem; neque enim flumine conturbor inanium verborum nec subtilitate sententiarum si orationis est siccitas. tu autem Cotta utraque re valuisti; corona tibi et iudices defuerunt. Sed ad ista alias, nunc Lucilium, si ipsi commodum est, audiamus.
2.2Balbus: Doğrusu ben yine Cotta'yı dinlemeyi tercih ederdim, dedi; yeter ki sahte tanrıları kaldırdığı belagatle gerçek tanrıları da getirsin. Ölümsüz tanrılar hakkında, Akademililerinki gibi bir oraya bir buraya savrulan değil, bizimkiler gibi sağlam ve kesin bir görüşe sahip olmak hem bir filozofa, hem bir pontifexe, hem de Cotta'ya yaraşır. Epikuros'a karşı yeterince, hatta fazlasıyla söz söylendi; ama ben senin, Cotta, kendin ne düşündüğünü duymak için can atıyorum.
Cotta: Başta ne dediğimi unuttun mu? dedi. Özellikle böyle konularda, ne düşündüğümü değil de ne düşünmediğimi daha kolay söyleyebileceğimi söylemiştim. Açık seçik bir görüşüm olsaydı bile, ben bu kadar çok konuştuktan sonra sıra sende, seni dinlemek isterdim.
Tum Balbus: Eundem equidem mallem audire Cottam, dum qua eloquentia falsos deos sustulit eadem veros inducat. est enim et philosophi et pontificis et Cottae de dis inmortalibus habere non errantem et vagam ut Academici sed ut nostri stabilem certamque sententiam. nam contra Epicurum satis superque dictum est; sed aveo audire tu ipse Cotta quid sentias. An inquit oblitus es quid initio dixerim, facilius me, talibus praesertim de rebus, quid non sentirem quam quid sentirem posse dicere? quod si haberem aliquid quod liqueret, tamen te vicissim audire vellem, cum ipse tam multa dixissem.
2.3Balbus: Sana uyayım, dedi, ve elimden geldiğince kısa tutayım; çünkü Epikuros'un yanlışları çürütüldüğüne göre konuşmamdan uzun bir bölüm düşmüş oldu. Bizimkiler ölümsüz tanrılar hakkındaki bu meselenin tamamını dört kısma ayırırlar: önce tanrıların var olduğunu gösterirler, sonra nasıl olduklarını, sonra evrenin onlar tarafından yönetildiğini, en son da insan işlerini gözettiklerini. Biz bu sohbette ilk ikisini ele alalım; üçüncüsünü ve dördüncüsünü, daha büyük konular olduğu için, bence başka bir zamana bırakmalıyız.
Cotta: Hiç de değil, dedi; hem vaktimiz bol, hem de konuştuğumuz şeyler işlerden bile önce gelecek konulardır.
Tum Balbus: Geram tibi morem et agam quam brevissume potero; etenim convictis Epicuri erroribus longa de mea disputatione detracta oratio est. Omnino dividunt nostri totam istam de dis inmortalibus quaestionem in partis quattuor. primum docent esse deos, deinde quales sint, tum mundum ab his administrari, postremo consulere eos rebus humanis. nos autem hoc sermone quae priora duo sunt sumamus; tertium et quartum, quia maiora sunt, puto esse in aliud tempus differenda. Minime vero inquit Cotta; nam et otiosi sumus et his de rebus agimus, quae sunt etiam negotiis anteponenda.
2.4Balbus: Birinci kısım söze bile ihtiyaç duymuyor gibi, dedi Lucilius. Göğe bakıp gökteki şeyleri seyrettiğimizde, bunları yöneten, en üstün zihne sahip bir ilahî güç bulunmasından daha açık, daha apaçık ne olabilir? Böyle olmasaydı Ennius herkesin onayıyla nasıl şöyle diyebilirdi: "Bak şu yücelerde parıldayana, herkesin Iuppiter diye yakardığı!" Evet, o hem Iuppiter'dir, hem şeylerin hükümdarıdır, hem her şeyi hareketiyle yönetendir; yine Ennius'un dediği gibi "tanrıların ve insanların babası", yanı başımızda duran ve her şeye gücü yeten tanrıdır. Bundan şüphe eden birinin güneşin var olup olmadığından da neden şüphe edemeyeceğini doğrusu anlayamıyorum;
Tum Lucilius Ne egere quidem videtur inquit oratione prima pars. Quid enim potest esse tam apertum tamque perspicuum, cum caelum suspeximus caelestiaque contemplati sumus, quam esse aliquod numen praestantissimae mentis quo haec regantur? quod ni ita esset, qui potuisset adsensu omnium dicere Ennius aspice hoc sublime candens, quem invocant omnes Iovem—illum vero et Iovem et dominatorem rerum et omnia motu regentem et, ut idem Ennius, patrem divumque hominumque et praesentem ac praepotentem deum? quod qui dubitet, haud sane intellego cur non idem sol sit an nullus sit dubitare possit;
2.5çünkü güneş bundan daha mı apaçık? Bunu ruhlarımızda bilip kavramış olmasaydık, bu kanaat bu kadar sağlam kalmaz, zamanın uzunluğuyla pekişmez, insanların kuşaklarıyla, çağlarıyla birlikte kökleşemezdi. Gerçekten de öteki uydurma ve boş kanaatlerin zamanla eriyip gittiğini görüyoruz. Hippokentaurun ya da Khimaira'nın var olduğuna kim inanıyor? Bir zamanlar yeraltında bulunduğuna inanılan o canavarlardan korkacak kadar akılsız bir kocakarı bulunabilir mi? Zaman, kanaatin uydurduklarını siler, tabiatın hükümlerini pekiştirir.
qui enim est hoc illo evidentius? Quod nisi cognitum conprehensumque animis haberemus, non tam stabilis opinio permaneret nec confirmaretur diuturnitate temporis nec una cum saeclis aetatibusque hominum inveterare potuisset. etenim videmus ceteras opiniones fictas atque vanas diuturnitate extabuisse. quis enim hippocentaurum fuisse aut Chimaeram putat, quaeve anus tam excors inveniri potest quae illa quae quondam credebantur apud inferos portenta extimescat? opinionis enim commenta delet dies, naturae iudicia confirmat.
2.6Bu yüzden hem bizim halkımızda hem öteki halklarda tanrılara tapınma ve dinî törenlerin kutsallığı gün geçtikçe büyüyor, güzelleşiyor. Bu da gelişigüzel ya da tesadüfen olmuyor; tanrılar sık sık bizzat görünerek güçlerini açığa vurdukları için oluyor. Nitekim Latinlerle savaşta, Regillus Gölü yakınında, diktatör Aulus Postumius Tusculumlu Octavius Mamilius'la çarpışırken, bizim saflarımızda Castor ile Pollux'un at üstünde savaştığı görülmüştü; daha yakın zamanlarda da aynı Tyndareos oğulları Perseus'un yenildiğini haber verdiler. Şu bildiğimiz delikanlının dedesi Publius Vatinius, Reate'deki görev yerinden Roma'ya gelirken geceleyin beyaz atlı iki genç ona kral Perseus'un o gün esir alındığını söylemişti. Bunu senatoya bildirince önce devlet işleri hakkında gelişigüzel konuştuğu gerekçesiyle zindana atıldı; ama sonra Paulus'tan mektup gelip olayın aynı gün olduğu anlaşılınca senato ona hem toprak hem de askerlikten muafiyet bağışladı. Lokrisliler Sagra Irmağı kıyısında Krotonluları büyük bir savaşta yendiklerinde de, bu savaşın haberinin aynı gün Olympia'daki oyunlarda duyulduğu rivayet edilir. Sık sık işitilen Faunus sesleri, sık sık görülen tanrı suretleri, kafası işleyen ya da dinsiz olmayan herkesi tanrıların aramızda bulunduğunu kabul etmeye zorlamıştır.
Itaque et in nostro populo et in ceteris deorum cultus religionumque sanctitates existunt in dies maiores atque meliores; idque evenit non temere nec casu, sed quod et praesentes saepe di vim suam declarant, ut et apud Regillum bello Latinorum, cum A. Postumius dictator cum Octavio Mamillio Tusculano proelio dimicaret, in nostra acie Castor et Pollux ex equis pugnare visi sunt, et recentiore memoria idem Tyndaridae Persem victum nuntiaverunt. P. enim Vatinius avus huius adulescentis, cum e praefectura Reatina Romam venienti noctu duo iuvenes cum equis albis dixissent regem Persem illo die captum, cum senatui nuntiavisset, primo quasi temere de re publica locutus in carcerem coniectus est, post a Paulo litteris allatis cum idem dies constitisset, et agro a senatu et vacatione donatus est. atque etiam cum ad fluvium Sagram Crotoniatas Locri maximo proelio devicissent, eo ipso die auditam esse eam pugnam ludis Olympiae memoriae proditum est. saepe Faunorum voces exauditae, saepe visae formae deorum quemvis aut non hebetem aut impium deos praesentes esse confiteri coegerunt.
2.7Ya gelecekteki olaylara dair kehanetler ve önseziler neyi gösterir? İnsanlara olacak şeylerin gösterildiğini (ostendi), işaret edildiğini (monstrari), önceden belirtildiğini (portendi), önceden söylendiğini (praedici) göstermez mi? Alametlere ostentum, monstrum, portentum, prodigium denmesi de bundandır. Mopsos'u, Teiresias'ı, Amphiaraos'u, Kalkhas'ı, Helenos'u masalların serbestliğiyle uydurulmuş sayalım —gerçi masallar bile bu işi büsbütün reddetselerdi onları kâhin diye benimsemezlerdi—; ama kendi yurdumuzun örnekleriyle de öğrenip tanrıların gücünü onaylamayacak mıyız? Birinci Pön Savaşı'nda Publius Clodius'un pervasızlığı bizi hiç etkilemeyecek mi? Clodius, kafesten salınan kutsal tavuklar yem yemeyince tanrılarla şakadan alay ederek, madem yemek istemiyorlar, içsinler diye onları suya batırttı. Bu gülüş, donanma yenilince kendisine çok gözyaşı, Roma halkına da büyük bir felaket getirdi. Ya aynı savaşta meslektaşı Lucius Iunius kuş işaretlerine uymadığı için donanmasını fırtınada yitirmedi mi? Bu yüzden Clodius halk tarafından mahkûm edildi, Iunius da kendi canına kıydı.
Praedictiones vero et praesensiones rerum futurarum quid aliud declarant nisi hominibus ea quae sint ostendi monstrari portendi praedici, ex quo illa ostenta monstra portenta prodigia dicuntur. Quod si ea ficta credimus licentia fabularum, Mopsum Tiresiam Amphiaraum Calchantem Helenum (quos tamen augures ne ipsae quidem fabulae adscivissent, si res omnino repudiarent), ne domesticis quidem exemplis docti numen deorum conprobabimus? Nihil nos P. Clodi bello Punico primo temeritas movebit, qui etiam per iocum deos inridens, cum cavea liberati pulli non pascerentur, mergi eos in aquam iussit, ut biberent, quoniam esse nollent? qui risus classe devicta multas ipsi lacrimas, magnam populo Romano cladem attulit. quid collega eius L. Iunius eodem bello nonne tempestate classem amisit, cum auspiciis non paruisset? itaque Clodius a populo condemnatus est, Iunius necem sibi ipse conscivit.
2.8Coelius, Gaius Flaminius'un dini ihmal ettiği için Trasimenus Gölü yakınında devlete büyük bir yara açarak öldüğünü yazar. Bunların sonundan anlaşılabilir ki devlet, dinin buyruklarına uyanların komutası altında büyümüştür. Kendimizi yabancılarla karşılaştırmak istersek, öteki şeylerde onlara denk, hatta onlardan aşağı olduğumuzu, ama dinde, yani tanrılara tapınmada çok üstün olduğumuzu görürüz.
C. Flaminium Coelius religione neglecta cecidisse apud Transumenum scribit cum magno rei publicae vulnere. quorum exitio intellegi potest eorum imperiis rem publicam amplificatam qui religionibus paruissent. et si conferre volumus nostra cum externis, ceteris rebus aut pares aut etiam inferiores reperiemur, religione id est cultu deorum multo superiores.
2.9Yoksa Attus Navius'un, kaybolan bir domuzu bulmak için bağı bölgelere ayırdığı o kâhin asası küçümsenecek bir şey mi? Kral Hostilius onun kehanetine dayanarak en büyük savaşları yürütmemiş olsaydı öyle düşünürdüm. Ama soyluların ihmali yüzünden augurluk ilmi terk edildi; kuş işaretlerinin doğruluğu hor görüldü, yalnızca görüntüsü korundu. Bu yüzden devletin en büyük işleri, bu arada devletin selametinin bağlı olduğu savaşlar hiçbir kuş işaretine başvurulmadan yürütülüyor: ırmak geçilirken işaret alınmıyor, mızrak uçlarındaki işaretlere bakılmıyor, savaş düzenine girerken vasiyet yapma âdeti kalktığından beri tanık olarak kimse çağrılmıyor. Çünkü bizim komutanlar savaşa ancak kuş işaretlerini bir kenara bıraktıktan sonra başlıyorlar.
An Atti Navi lituus ille, quo ad investigandum suem regiones vineae terminavit, contemnendus est? crederem, nisi eius augurio rex Hostilius maxima bella gessisset. Sed neglegentia nobilitatis augurii disciplina omissa veritas auspiciorum spreta est, species tantum retenta; itaque maximae rei publicae partes, in is bella quibus rei publicae salus continetur, nullis auspiciis administrantur, nulla peremnia servantur, nulla ex acuminibus, nulli viri vocantur ex quo in procinctu testamenta perierunt; tum enim bella gerere nostri duces incipiunt, cum auspicia posuerunt.
2.10Oysa atalarımızda dinin gücü öyle büyüktü ki bazı komutanlar başlarını örterek, belirli sözlerle kendilerini devlet uğruna ölümsüz tanrılara adarlardı. Sibylla kehanetlerinden ve haruspexlerin cevaplarından, kimsenin şüphe etmemesi gereken şeyleri doğrulayan pek çok örnek sayabilirim. Hem bizim augurlarımızın hem de Etrüsk haruspexlerinin ilmini, Publius Scipio ile Gaius Figulus'un konsüllüğünde olayların kendisi doğruladı. İkinci konsüllüğündeki Tiberius Gracchus bu ikisinin seçimini yönetirken, oyları toplayan ilk görevli sonucu bildirir bildirmez orada aniden öldü. Gracchus seçimi yine de tamamladı, ama halkın bu olaydan dinî bir kaygıya kapıldığını sezince meseleyi senatoya getirdi. Senato meselenin âdet olduğu üzere ilgililere sorulmasına karar verdi. Huzura getirilen haruspexler, seçimde oyları toplayan görevlinin usule uygun olmadığını söylediler. Bunun üzerine Gracchus, babamdan duyduğuma göre, öfkeyle köpürerek şöyle dedi:
at vero apud maiores tanta religionis vis fuit, ut quidam imperatores etiam se ipsos dis inmortalibus capite velato verbis certis pro re publica devoverent. Multa ex Sibyllinis vaticinationibus, multa ex haruspicum responsis commemorare possum quibus ea confirmentur quae dubia nemini debent esse. Atqui et nostrorum augurum et Etruscorum haruspicum disciplinam P. Scipione C. Figulo consulibus res ipsa probavit. quos cum Ti. Gracchus consul iterum crearet, primus rogator, ut eos rettulit, ibidem est repente mortuus. Gracchus cum comitia nihilo minus peregisset remque illam in religionem populo venisse sentiret, ad senatum rettulit. senatus quos ad soleret referendum censuit. haruspices introducti responderunt non fuisse iustum comitiorum rogatorem. tum Gracchus, ut e patre audiebam, incensus ira:
2.11"Demek öyle, usule uygun olmayan benim, öyle mi? Ben ki hem konsül, hem augur olarak ve kuş işaretlerini alarak oylamayı yönettim! Yoksa siz Toskanalılar ve barbarlar, Roma halkının kuş işaretleri hukukunu elinizde tutuyor, seçimlerin yorumcusu olabiliyor musunuz?" Ve onlara dışarı çıkmalarını emretti. Ama sonra eyaletinden augurlar heyetine bir mektup gönderdi: Kitapları okurken, Scipio'nun bahçelerini çadır yeri olarak seçerken bir usulsüzlük yaptığını hatırlamıştı; çünkü daha sonra senatoyu toplamak için şehrin kutsal sınırı olan pomerium'u geçip içeri girmiş, dönüşte aynı pomerium'u geçerken kuş işaretlerini yeniden almayı unutmuştu; dolayısıyla konsüller usulsüz seçilmişti. Augurlar meseleyi senatoya getirdi; senato konsüllerin görevi bırakmasına karar verdi; konsüller görevi bıraktılar. Bundan daha büyük hangi örneği arıyoruz? Son derece bilge ve belki de herkesten üstün bir adam, gizleyebileceği hatasını, devletin üstüne bir dinî leke yapışıp kalmasındansa itiraf etmeyi; konsüller de dine aykırı olarak en yüksek yetkiyi bir an bile elde tutmaktansa onu hemen bırakmayı tercih ettiler.
itane vero, ego non iustus, qui et consul rogavi et augur et auspicato? an vos Tusci ac barbari auspiciorum populi Romani ius tenetis et interpretes esse comitiorum potestis? itaque tum illos exire iussit. post autem e provincia litteras ad collegium misit, se cum legeret libros recordatum esse vitio sibi tabernaculum captum fuisse hortos Scipionis, quod, cum pomerium postea intrasset habendi senatus causa, in redeundo cum idem pomerium transiret auspicari esset oblitus; itaque vitio creatos consules esse. augures rem ad senatum; senatus ut abdicarent consules; abdicaverunt. quae quaerimus exempla maiora: vir sapientissimus atque haud sciam an omnium praestantissimus peccatum suum, quod celari posset, confiteri maluit quam haerere in re publica religionem, consules summum imperium statim deponere quam id tenere punctum temporis contra religionem.
2.12Augurların itibarı büyüktür; haruspexlerin sanatı da ilahî değil midir? Bunları ve bu türden sayısız başka şeyi gören biri tanrıların var olduğunu kabul etmeye zorlanmaz mı? Kimlerin yorumcuları varsa, o kimselerin de var olması elbette zorunludur; tanrıların yorumcuları var; öyleyse tanrıların var olduğunu kabul edelim. "Ama belki de önceden söylenen her şey gerçekleşmiyor." Hastaların hepsi iyileşmiyor diye tıp sanatı da yok sayılmaz. Tanrılar gelecekteki olayların işaretlerini gösterirler; bunlarda yanılan olursa, hata eden tanrıların tabiatı değil, insanların tahminidir.
Bu yüzden bütün halkların bütün insanları arasında esasta görüş birliği vardır; çünkü tanrıların var olduğu herkesin doğuştan içinde, adeta ruhuna kazınmıştır. Nasıl oldukları konusunda görüşler çeşitlidir; var olduklarını ise kimse inkâr etmez.
magna augurum auctoritas; quid haruspicum ars nonne divina? Haec et innumerabilia ex eodem genere qui videat nonne cogatur confiteri deos esse? quorum enim interpretes sunt, eos ipsos esse certe necesse est; deorum autem interpretes sunt; deos igitur esse fateamur. At fortasse non omnia eveniunt quae praedicta sunt. ne aegri quidem quia non omnes convalescunt idcirco ars nulla medicina est. signa ostenduntur a dis rerum futurarum; in his si qui erraverunt, non deorum natura sed hominum coniectura peccavit. Itaque inter omnis omnium gentium summa constat; omnibus enim innatum est et in animo quasi insculptum esse deos. quales sint varium est, esse nemo negat.
2.13Bizim Kleanthes, insanların ruhlarında tanrılara dair kavramların dört sebepten oluştuğunu söyledi. Birincisi az önce sözünü ettiğim, gelecekteki olayları önceden sezmekten doğan sebeptir; ikincisi, havanın ılımlılığından, toprağın verimliliğinden ve daha pek çok nimetin bolluğundan elde ettiğimiz faydaların büyüklüğüdür;
Cleanthes quidem noster quattuor de causis dixit in animis hominum informatas deorum esse notiones. primam posuit eam de qua modo dixi, quae orta esset ex praesensione rerum futurarum; alteram quam ceperimus ex magnitudine commodorum, quae percipiuntur caeli temperatione fecunditate terrarum aliarumque commoditatum complurium copia;
2.14üçüncüsü ruhları dehşete düşüren şeylerdir: yıldırımlar, fırtınalar, sağanaklar, kar, dolu, kıtlık, salgın, depremler, sık sık duyulan uğultular, taş yağmurları, kan gibi kırmızı yağmur damlaları; bazen toprak kaymaları ya da yerin birden yarılması, bazen insanlarda ve hayvanlarda tabiata aykırı ucube doğumlar, bazen gökte görülen meşaleler, bazen Yunanların kometes, bizimkilerin "saçlı yıldız" dediği yıldızlar —bunlar yakınlarda Octavius savaşında büyük felaketlerin habercisi olmuştu—, bazen de güneşin iki tane görünmesi; babamdan duyduğuma göre bu, Tuditanus ile Aquilius'un konsüllüğünde olmuştu, o yıl ikinci bir güneş olan Publius Africanus da sönüp gitmişti. Bunlardan dehşete düşen insanlar gökte bir tür ilahî güç bulunduğunu sezdiler;
tertiam quae terreret animos fulminibus tempestatibus nimbis nivibus grandinibus vastitate pestilentia terrae motibus et saepe fremitibus lapideisque imbribus et guttis imbrium quasi cruentis, tum labibus aut repentinis terrarum hiatibus tum praeter naturam hominum pecudumque portentis, tum facibus visis caelestibus tum stellis is quas Graeci κομήτας nostri cincinnatas vocant, quae nuper bello Octaviano magnarum fuerunt calamitatum praenuntiae, tum sole geminato, quod ut e patre audivi Tuditano et Aquilio consulibus evenerat, quo quidem anno P. Africanus sol alter extinctus est, quibus exterriti homines vim quandam esse caelestem et divinam suspicati sunt;
2.15dördüncü ve en büyük sebep ise hareketin düzenliliği, göğün hiç şaşmayan dönüşü, güneşin, ayın ve bütün yıldızların ayrı ayrı yolları, faydaları, güzellikleri ve düzenidir; bunlara bakmak bile tesadüfi olmadıklarını yeterince gösterir. Bir eve, bir jimnasyuma ya da foruma gelen biri her şeyde bir akıl, ölçü ve düzen gördüğünde bunların sebepsiz olduğuna hükmedemez, başta bir yönetenin, itaat edilen birinin bulunduğunu anlar. Bunun gibi, ölçüsüz ve sonsuz bir geçmişin hiçbir zaman yalanlamadığı bu kadar büyük hareketler, bu kadar büyük değişimler, bu kadar çok ve büyük şeyin düzeni karşısında tabiatın bu büyük hareketlerinin bir zihin tarafından yönetildiği sonucuna haydi haydi varmak zorundadır.
quartam causam esse eamque vel maximam aequabilitatem motus constantissimamque conversionem caeli, solis lunae siderumque omnium distinctionem utilitatem pulchritudinem ordinem, quarum rerum aspectus ipse satis indicaret non esse ea fortuita: ut, si quis in domum aliquam aut in gymnasium aut in forum venerit, cum videat omnium rerum rationem modum disciplinam, non possit ea sine causa fieri iudicare, sed esse aliquem intellegat qui praesit et cui pareatur, multo magis in tantis motionibus tantisque vicissitudinibus, tam multarum rerum atque tantarum ordinibus, in quibus nihil umquam inmensa et infinita vetustas mentita sit, statuat necesse est ab aliqua mente tantos naturae motus gubernari.
2.16Khrysippos son derece keskin bir zekâya sahip olsa da, söylediklerini kendisi bulmuş değil, tabiatın kendisinden öğrenmiş gibi söyler. "Şeylerin tabiatında," der, "insan zihninin, aklının, gücünün, kudretinin meydana getiremeyeceği bir şey varsa, onu meydana getiren şey elbette insandan daha iyidir; oysa gökteki şeyler ve düzeni ebedî olan bütün şeyler insan tarafından yapılamaz; demek ki onları yapan şey insandan daha iyidir. Buna da tanrıdan başka ne ad verebilirsin? Gerçekten de tanrılar yoksa, şeylerin tabiatında insandan daha iyi ne olabilir? Çünkü akıl yalnız insanda vardır ve ondan daha üstün hiçbir şey olamaz; ama bütün evrende kendisinden daha iyi hiçbir şey olmadığını düşünen bir insan olması akılsızca bir kibirdir; öyleyse daha iyi bir şey vardır. Demek ki tanrı elbette vardır."
Chrysippus quidem, quamquam est acerrimo ingenio, tamen ea dicit ut ab ipsa natura didicisse, non ut ipse repperisse videatur. Si enim inquit est aliquid in rerum natura quod hominis mens quod ratio quod vis quod potestas humana efficere non possit, est certe id quod illud efficit homine melius; atqui res caelestes omnesque eae quarum est ordo sempiternus ab homine confici non possunt; est igitur id quo illa conficiuntur homine melius. id autem quid potius dixeris quam deum? Etenim si di non sunt, quid esse potest in rerum natura homine melius; in eo enim solo est ratio, qua nihil potest esse praestantius; esse autem hominem qui nihil in omni mundo melius esse quam se putet desipientis adrogantiae est; ergo est aliquid melius. est igitur profecto deus.
2.17Büyük ve güzel bir ev görsen, sahibini görmesen bile onun fareler ve sansarlar tarafından yapıldığına inandırılamazsın; öyleyse evrenin bu kadar büyük süsünü, gökteki şeylerin bu kadar büyük çeşitliliğini ve güzelliğini, denizin ve karaların bu kadar büyük gücünü ve genişliğini ölümsüz tanrıların değil de senin yurdun sansan, büsbütün akılsız görünmez misin? Yoksa şunu da mı anlamıyoruz: yukarıdaki her şey daha iyidir, toprak ise en aşağıdadır ve onu en koyu hava sarar. Bazı bölgelerde ve şehirlerde, havanın daha ağır olması yüzünden insanların zekâsının daha kalın olduğunu görüyoruz; aynı şey, evrenin en koyu bölgesi olan toprağa yerleştirildiği için bütün insan soyunun da başına gelmiştir.
An vero, si domum magnam pulchramque videris, non possis adduci ut, etiam si dominum non videas, muribus illam et mustelis aedificatam putes—: tantum ergo ornatum mundi, tantam varietatem pulchritudinemque rerum caelestium, tantam vim et magnitudinem maris atque terrarum si tuum ac non deorum inmortalium domicilium putes, nonne plane desipere videare? An ne hoc quidem intellegimus, omnia supera esse meliora, terram autem esse infimam, quam crassissimus circumfundat aer: ut ob eam ipsam causam, quod etiam quibusdam regionibus atque urbibus contingere videmus, hebetiora ut sint hominum ingenia propter caeli pleniorem naturam, hoc idem generi humano evenerit, quod in terra hoc est in crassissima regione mundi conlocati sint.
2.18Yine de insanların becerikliliğinden yola çıkarak bir zihnin, hem de daha keskin ve ilahî bir zihnin var olduğunu düşünmeliyiz. Çünkü insan bu zihni nereden kaptı? Ksenophon'da Sokrates böyle sorar. Gerçekten de bedenimize yayılmış nemi ve sıcaklığı, iç organlarımızın topraktan gelen katılığını, en sonunda da solukla yaşayan canımızı nereden edindiğimizi soran olursa cevap açıktır: bunların birini topraktan, birini sudan, birini ateşten, birini de soluk dediğimiz havadan aldık. Peki, bütün bunları aşan şeyi, yani aklı —daha çok kelimeyle söylemek istersek zihni, düşünüp taşınma gücünü, düşünceyi, basireti— nerede bulduk, nereden aldık? Evren öteki her şeye sahip olacak da yalnız en değerli olan bu tek şeye sahip olmayacak mı? Oysa bütün şeyler arasında evrenden daha iyi, daha üstün, daha güzel hiçbir şey yoktur; yok olmakla kalmaz, ondan daha iyi bir şey düşünülemez bile. Akıldan ve bilgelikten daha iyi bir şey yoksa, bunların en iyi olduğunu kabul ettiğimiz şeyde bulunması zorunludur.
Et tamen ex ipsa hominum sollertia esse aliquam mentem et eam quidem acriorem et divinam existimare debemus. unde enim hanc homo arripuit, ut ait apud Xenophontem Socrates. quin et umorem et calorem, qui est fusus in corpore, et terrenam ipsam viscerum soliditatem, animum denique illum spirabilem si quis quaerat unde habeamus, apparet; quorum aliud a terra sumpsimus aliud ab umore aliud ab igni aliud ab aere eo quem spiritum dicimus. illud autem quod vincit haec omnia, rationem dico et, si placet pluribus verbis, mentem consilium cogitationem prudentiam, ubi invenimus unde sustulimus? An cetera mundus habebit omnia, hoc unum quod plurimi est non habebit? atqui certe nihil omnium rerum melius est mundo nihil praestabilius nihil pulchrius, nec solum nihil est sed ne cogitari quidem quicquam melius potest. et si ratione et sapientia nihil est melius, necesse est haec inesse in eo quod optimum esse concedimus.
2.19Şeyler arasındaki bu kadar büyük, uyumlu, birlikte soluk alan, kesintisiz akrabalık, söylediklerimi onaylamaya kimi zorlamaz? Toprak bir mevsim çiçeklenip sonra sırası gelince kaskatı kesilebilir miydi? Bunca şey kendiliğinden değişirken güneşin yaklaşıp uzaklaşması yaz ve kış dönümlerinden anlaşılabilir miydi? Denizlerin gelgitleri ve boğazların akıntıları ayın doğuşu ya da batışıyla harekete geçebilir miydi? Bütün göğün tek bir dönüşüyle yıldızların birbirinden farklı yolları korunabilir miydi? Evrenin bütün parçalarının birbiriyle böyle uyum içinde olması, onları tek bir ilahî ve kesintisiz soluk bir arada tutmasaydı elbette mümkün olmazdı.
Quid vero tanta rerum consentiens conspirans, continuata cognatio quem non coget ea quae dicuntur a me conprobare? possetne uno tempore florere, dein vicissim horrere terra, aut tot rebus ipsis se inmutantibus solis accessus discessusque solstitiis brumisque cognosci, aut aestus maritimi fretorumque angustiae ortu aut obitu lunae commoveri, aut una totius caeli conversione cursus astrorum dispares conservari? haec ita fieri omnibus inter se concinentibus mundi partibus profecto non possent, nisi ea uno divino et continuato spiritu continerentur.
2.20Bunlar, benim yapmayı düşündüğüm gibi daha bol ve geniş tartışılınca Akademililerin kurnaz itirazlarından daha kolay kurtulur; Zenon'un yaptığı gibi daha kısa ve sıkı kıyaslarla bağlanınca ise eleştiriye daha açık olur. Akan bir ırmak ya güçlükle bozulur ya hiç bozulmaz, kapalı kalan su ise kolayca bozulur; bunun gibi, sözün seliyle eleştirenin sataşmaları yıkanıp gider, sıkı bağlanmış bir akıl yürütme ise darlığı yüzünden kendini kolay savunamaz. Bizim genişlettiğimiz bu düşünceleri Zenon şöyle sıkıştırırdı:
Atque haec cum uberius disputantur et fusius, ut mihi est in animo facere, facilius effugiunt Academicorum calumniam; cum autem, ut Zeno solebat, brevius angustiusque concluduntur, tum apertiora sunt ad reprendendum. nam ut profluens amnis aut vix aut nullo modo, conclusa autem aqua facile conrumpitur, sic orationis flumine reprensoris convicia diluuntur, angustia autem conclusae rationis non facile se ipsa tutatur. Haec enim quae dilatantur a nobis Zeno sic premebat:
2.21"Aklı kullanan, aklı kullanmayandan daha iyidir; evrenden daha iyi bir şey yoktur; demek ki evren aklı kullanır." Aynı yolla evrenin bilge olduğu, mesut olduğu, ebedî olduğu da çıkarılabilir; çünkü bütün bunlar, bunlardan yoksun olanlardan daha iyidir, evrenden daha iyi de hiçbir şey yoktur. Bundan da evrenin tanrı olduğu sonucu çıkacaktır.
Quod ratione utitur id melius est quam id quod ratione non utitur; nihil autem mundo melius; ratione igitur mundus utitur. similiter effici potest sapientem esse mundum, similiter beatum, similiter aeternum; omnia enim haec meliora sunt quam ea quae sunt his carentia, nec mundo quicquam melius. ex quo efficietur esse mundum deum.
2.22Aynı şeyi şöyle de söylerdi: "Histen yoksun hiçbir şeyin bir parçası hissedemez; evrenin parçaları hisseder; demek ki evren histen yoksun değildir." Zenon devam eder ve daha da sıkıştırır: "Ruhtan ve akıldan yoksun hiçbir şey kendinden canlı ve akıl sahibi bir varlık doğuramaz; evren canlı ve akıl sahibi varlıklar doğurur; demek ki evren canlıdır ve akıl sahibidir." Sık sık yaptığı gibi, akıl yürütmesini bir benzetmeyle de şöyle bağladı: "Zeytin ağacından ahenkle çalan flütler bitseydi, zeytin ağacında bir flütçünün ilmine benzer bir şey bulunduğundan şüphe eder miydin? Ya çınarlar ritimle tınlayan küçük lirler verseydi? Elbette çınarlarda da musiki bulunduğunu düşünürdün. Öyleyse evren kendinden canlı ve bilge varlıklar doğurduğuna göre neden canlı ve bilge sayılmasın?"
Idemque hoc modo: Nullius sensu carentis pars aliqua potest esse sentiens; mundi autem partes sentientes sunt; non igitur caret sensu mundus. Pergit idem et urguet angustius: Nihil inquit quod animi quodque rationis est expers, id generare ex se potest animantem compotemque rationis; mundus autem generat animantis compotesque rationis; animans est igitur mundus composque rationis. Idemque similitudine, ut saepe solet, rationem conclusit hoc modo: Si ex oliva modulate canentes tibiae nascerentur, num dubitares quin inesset in oliva tibicini quaedam scientia? quid si platani fidiculas ferrent numerose sonantes: idem scilicet censeres in platanis inesse musicam. cur igitur mundus non animans sapiensque iudicetur, cum ex se procreet animantis atque sapientis?
2.23Başta söylediğimden farklı davranmaya başladım —bu birinci kısmın söze ihtiyacı olmadığını söylemiştim, çünkü tanrıların var olduğu herkese apaçıktır—; ama yine de bunu fizikî, yani tabiata dayanan delillerle doğrulamak istiyorum. Durum şudur: beslenen ve büyüyen her şey içinde bir sıcaklık gücü taşır; bu güç olmasa ne beslenebilir ne büyüyebilirler. Çünkü sıcak ve ateşli olan her şey kendi hareketiyle kımıldar ve çalkalanır; beslenen ve büyüyen şey ise belirli ve düzenli bir hareket gösterir. Bu hareket içimizde kaldıkça his ve hayat da kalır; sıcaklık soğuyup sönünce biz de ölür, söneriz.
Sed quoniam coepi secus agere atque initio dixeram (negaram enim hanc primam partem egere oratione, quod esset omnibus perspicuum deos esse), tamen id ipsum rationibus physicis id est naturalibus confirmari volo. Sic enim res se habet, ut omnia quae alantur et quae crescant contineant in se vim caloris, sine qua neque ali possent nec crescere. nam omne quod est calidum et igneum cietur et agitur motu suo; quod autem alitur et crescit motu quodam utitur certo et aequabili; qui quam diu remanet in nobis tam diu sensus et vita remanet, refrigerato autem et extincto calore occidimus ipsi et extinguimur.
2.24Her bedende ne büyük bir sıcaklık gücü bulunduğunu Kleanthes şu kanıtlarla da öğretir: Bir gece ve bir gün içinde sindirilemeyecek kadar ağır bir yiyecek olmadığını söyler; tabiatın dışarı attığı artıklarında bile sıcaklık vardır. Toplardamarlar ve atardamarlar da adeta ateşli bir hareketle atmaktan hiç durmaz; bir canlının yerinden sökülmüş yüreğinin ateşin hızını andıracak kadar canlı çarptığı da sık sık görülmüştür. Demek ki yaşayan her şey, ister hayvan ister topraktan biten bir şey olsun, içinde kapalı duran sıcaklık sayesinde yaşar. Bundan da şu anlaşılmalıdır: bu sıcaklık tabiatı, bütün evrene yayılan bir hayat gücünü içinde taşır.
Quod quidem Cleanthes his etiam argumentis docet, quanta vis insit caloris in omni corpore: negat enim esse ullum cibum tam gravem quin is nocte et die concoquatur; cuius etiam in reliquiis inest calor iis quas natura respuerit. iam vero venae et arteriae micare non desinunt quasi quodam igneo motu, animadversumque saepe est cum cor animantis alicuius evolsum ita mobiliter palpitaret ut imitaretur igneam celeritatem. Omne igitur quod vivit, sive animal sive terra editum, id vivit propter inclusum in eo calorem. ex quo intellegi debet eam caloris naturam vim habere in se vitalem per omnem mundum pertinentem.
2.25Her şeyin içinden süzülüp geçen bu ateşli öğenin bütün türünü daha ayrıntılı açıklarsak bunu daha kolay göreceğiz. Evrenin bütün parçaları —ama yalnız en büyüklerine değineceğim— sıcaklığın desteğiyle ayakta durur. Bu önce toprak tabiatında görülebilir. Taşların çarpışmasından ve sürtünmesinden ateş çıktığını, yeni kazılmış toprağın ısınıp tüttüğünü, hiç kurumayan kuyulardan sıcak su çekildiğini görüyoruz; bu en çok kış aylarında olur, çünkü toprağın oyuklarında büyük bir sıcaklık gücü saklıdır, toprak da kışın daha sıklaşır ve bu yüzden içindeki sıcaklığı daha sıkı tutar.
Atque id facilius cernemus toto genere hoc igneo quod tranat omnia subtilius explicato. Omnes igitur partes mundi (tangam autem maximas) calore fultae sustinentur. Quod primum in terrena natura perspici potest. nam et lapidum conflictu atque tritu elici ignem videmus et recenti fossione terram fumare calentem, atque etiam ex puteis iugibus aquam calidam trahi, et id maxime fieri temporibus hibernis, quod magna vis terrae cavernis contineatur caloris eaque hieme sit densior ob eamque causam calorem insitum in terris contineat artius.
2.26Toprağın kabul ettiği bütün tohumların, kendisinden doğup kökleriyle bağlı tuttuğu her şeyin bu ılımlı sıcaklık sayesinde doğup büyüdüğünü gösterecek söz uzun, deliller çoktur. Suya da sıcaklığın karıştığını önce suyun akışkanlığı ve dökülüşü gösterir: Su, içine karışmış sıcaklık sayesinde erimiş ve çözülmüş olarak yayılmasaydı, soğuklarda donmaz, karla kırağıyla katılaşmazdı. Bu yüzden poyrazlar ve öteki soğuklar gelince su katılaşır, ısıtılınca da yeniden yumuşar ve sıcaklıkla erir. Rüzgârla çalkalanan denizler de öyle ılınır ki o büyük su kütlelerinde sıcaklığın saklı olduğu kolayca anlaşılır; çünkü bu ılıklık dışarıdan gelme sayılmamalı, denizin en derin yerlerinden çalkantıyla uyandırılmış sayılmalıdır; bizim bedenlerimiz de hareketle ve idmanla ısındıklarında aynı şey olur. Tabiatça son derece soğuk olan havanın kendisi bile sıcaklıktan hiç yoksun değildir;
longa est oratio multaeque rationes, quibus doceri possit omnia quae terra concipiat semina quaeque ipsa ex se generata stirpibus infixa contineat ea temperatione caloris et oriri et augescere. Atque aquae etiam admixtum esse calorem primum ipse liquor aquae declarat et fusio, quae neque conglaciaret frigoribus neque nive pruinaque concresceret, nisi eadem se admixto calore liquefacta et dilapsa diffunderet; itaque et aquilonibus reliquisque frigoribus adiectis durescit umor, et idem vicissim mollitur tepefactus et tabescit calore. atque etiam maria agitata ventis ita tepescunt ut intellegi facile possit in tantis illis umoribus esse inclusum calorem; nec enim ille externus et adventicius habendus est tepor, sed ex intumis maris partibus agitatione excitatus, quod nostris quoque corporibus contingit cum motu atque exercitatione recalescunt. Ipse vero aer, qui natura est maxime frigidus, minime est expers caloris;
2.27aksine ona büyük bir sıcaklık karışmıştır: çünkü hava suların soluğundan doğar; hava suların bir tür buharı sayılmalıdır, bu buhar da suların içindeki sıcaklığın hareketiyle oluşur. Bunun bir benzerini, altlarında ateş yakıldığında kaynayan sularda görebiliriz. Evrenin geri kalan dördüncü parçasına gelince, o bütünüyle tabiatça yakıcıdır ve öteki bütün tabiatlara sağlık ve hayat veren sıcaklığı dağıtır.
ille vero et multo quidem calore admixtus est: ipse enim oritur ex respiratione aquarum; earum enim quasi vapor quidam aer habendus est, is autem existit motu eius caloris qui aquis continetur, quam similitudinem cernere possumus in his aquis quae effervescunt subiectis ignibus. Iam vero reliqua quarta pars mundi: ea et ipsa tota natura fervida est et ceteris naturis omnibus salutarem inpertit et vitalem calorem.
2.28Bundan şu sonuç çıkar: evrenin bütün parçaları sıcaklıkla ayakta durduğuna göre, evrenin kendisi de bu kadar uzun zaman boyunca benzer ve denk bir tabiatla korunur. Hele şu da anlaşılmalıdır ki o sıcak ve ateşli öğe bütün tabiata öyle yayılmıştır ki onda üretme gücü ve doğurma sebebi bulunur; bütün canlıların ve kökleri toprakta tutunan her şeyin doğması ve büyümesi de zorunlu olarak ondandır.
Ex quo concluditur, cum omnes mundi partes sustineantur calore, mundum etiam ipsum simili parique natura in tanta diuturnitate servari, eoque magis quod intellegi debet calidum illud atque igneum ita in omni fusum esse natura, ut in eo insit procreandi vis et causa gignendi, a quo et animantia omnia et ea quorum stirpes terra continentur et nasci sit necesse et augescere.
2.29Demek ki bütün evreni bir arada tutan ve koruyan bir tabiat vardır, hem de his ve akıldan yoksun olmayan bir tabiat. Çünkü tek başına ve basit olmayıp başka bir şeyle birleşmiş ve ona bağlanmış her tabiatın içinde yönetici bir ilke bulunması zorunludur: insanda zihin, hayvanda da isteklerin kaynaklandığı zihne benzer bir şey; ağaçlarda ve topraktan biten şeylerde ise yönetici ilkenin köklerde bulunduğu sanılır. Yönetici ilke derken Yunanların hegemonikon dediği şeyi kastediyorum; her türde ondan daha üstün hiçbir şey olamaz, olmamalıdır da. Öyleyse bütün tabiatın yönetici ilkesinin bulunduğu şeyin de her şeyin en iyisi, bütün şeyler üzerinde güce ve hâkimiyete en layık olan olması zorunludur.
Natura est igitur quae contineat mundum omnem eumque tueatur, et ea quidem non sine sensu atque ratione. Omnem enim naturam necesse est, quae non solitaria sit neque simplex sed cum alio iuncta atque conexa, habere aliquem in se principatum, ut in homine mentem, in belua quiddam simile mentis unde oriantur rerum adpetitus; in arborum autem et earum rerum quae gignuntur e terra radicibus inesse principatus putatur. principatum autem id dico quod Graeci ἡγεμονικὸν vocant, quo nihil in quoque genere nec potest nec debet esse praestantius. ita necesse est illud etiam in quo sit totius naturae principatus esse omnium optumum omniumque rerum potestate dominatuque dignissimum.
2.30Evrenin parçalarında ise —çünkü bütün evrende bütünün parçası olmayan hiçbir şey yoktur— his ve akıl bulunduğunu görüyoruz. Öyleyse evrenin yönetici ilkesinin bulunduğu kısımda bunların bulunması zorunludur, hem de daha keskin ve daha büyük olarak. Bu yüzden evrenin bilge olması, her şeyi kucaklayıp bir arada tutan tabiatın aklın kemaliyle üstün olması zorunludur; dolayısıyla evren tanrıdır ve evrenin bütün gücü ilahî bir tabiat tarafından bir arada tutulur.
Evrenin o kızgın ateşi de, bildiğimiz şu şeyleri ayakta tutan ve canlı kılan bizim sıcaklığımızdan çok daha saf, çok daha parlak, çok daha hareketlidir; bu yüzden hisleri harekete geçirmeye de çok daha elverişlidir.
videmus autem in partibus mundi (nihil est enim in omni mundo quod non pars universi sit) inesse sensum atque rationem. in ea parte igitur, in qua mundi inest principatus, haec inesse necessest, et acriora quidem atque maiora. quocirca sapientem esse mundum necesse est, naturamque eam quae res omnes conplexa teneat perfectione rationis excellere, eoque deum esse mundum omnemque vim mundi natura divina contineri. Atque etiam mundi ille fervor purior perlucidior mobiliorque multo ob easque causas aptior ad sensus commovendos quam hic noster calor, quo haec quae nota nobis sunt retinentur et vigent.
2.31Öyleyse insanlar ve hayvanlar bu sıcaklıkla ayakta durdukları, bu yüzden hareket edip hissettikleri hâlde, bozulmamış, serbest, saf, aynı zamanda son derece keskin ve hareketli bir ateşle ayakta duran evrenin histen yoksun olduğunu söylemek saçmadır; hele evrenin bu ateşi başkası tarafından, dışarıdan bir itişle çalkalanmayıp kendi kendine, kendiliğinden hareket ettiğine göre. Çünkü evreni ayakta tutan sıcaklığı itip hareket ettirebilecek evrenden daha güçlü ne olabilir?
absurdum igitur est dicere, cum homines bestiaeque hoc calore teneantur et propterea moveantur ac sentiant, mundum esse sine sensu, qui integro et libero et puro eodemque acerrimo et mobilissimo ardore teneatur, praesertim cum is ardor qui est mundi non agitatus ab alio neque externo pulsu sed per se ipse ac sua sponte moveatur; nam quid potest esse mundo valentius, quod pellat atque moveat calorem eum quo ille teneatur.
2.32Filozofların adeta tanrısı olan Platon'u dinleyelim. Ona göre iki türlü hareket vardır: biri kendinden, öteki dışarıdan gelen; kendi kendine, kendiliğinden hareket eden şey, başkasının itişiyle çalkalanan şeyden daha ilahîdir. Platon bu hareketin yalnız ruhlarda bulunduğunu kabul eder ve hareketin ilkesinin ruhlardan alındığını düşünür. Bu yüzden, bütün hareket evrenin ateşinden doğduğuna ve bu ateş başkasının itişiyle değil kendiliğinden hareket ettiğine göre, o ateşin ruh olması zorunludur; bundan da evrenin canlı olduğu sonucu çıkar.
Evrende akıl bulunduğu şuradan da anlaşılabilir: evren elbette her tabiattan daha iyidir. Bedenimizin her parçası bizim kendimizden daha az değerlidir; bunun gibi evrenin bütünü de onun herhangi bir parçasından daha değerli olmak zorundadır. Böyleyse evrenin bilge olması zorunludur. Öyle olmasaydı, evrenin bir parçası olan insan, akıldan pay aldığı için bütün evrenden daha değerli olurdu.
Audiamus enim Platonem quasi quendam deum philosophorum; cui duo placet esse motus, unum suum alterum externum, esse autem divinius quod ipsum ex se sua sponte moveatur quam quod pulsu agitetur alieno. hunc autem motum in solis animis esse ponit, ab isque principium motus esse ductum putat. quapropter quoniam ex mundi ardore motus omnis oritur, is autem ardor non alieno inpulsu sed sua sponte movetur, animus sit necesse est; ex quo efficitur animantem esse mundum. Atque ex hoc quoque intellegi poterit in eo inesse intellegentiam, quod certe est mundus melior quam ulla natura. ut enim nulla pars est corporis nostri quae non minoris sit quam nosmet ipsi sumus, sic mundum universum pluris esse necesse est quam partem aliquam universi. quod si ita est, sapiens sit mundus necesse est. nam ni ita esset, hominem qui esset mundi pars, quoniam rationis esset particeps, pluris esse quam mundum omnem oporteret.
2.33Tabiatın ilk ve yarım kalmış basamaklarından son ve yetkin basamaklarına ilerlemek istersek, ister istemez tanrıların tabiatına varırız. İlk olarak, topraktan biten şeylerin tabiat tarafından ayakta tutulduğunu görüyoruz; tabiat onlara, besleyip büyüterek korumaktan fazla bir şey vermemiştir.
Atque etiam si a primis incohatisque naturis ad ultimas perfectasque volumus procedere, ad deorum naturam perveniamus necesse est. Prima enim animadvertimus a natura sustineri ea quae gignantur e terra, quibus natura nihil tribuit amplius quam ut ea alendo atque augendo tueretur.
2.34Hayvanlara ise his ve hareket vermiş, bir tür istekle yararlı şeylere yaklaşma, zararlı şeylerden uzaklaşma yeteneği bağışlamıştır. İnsana bundan fazla olarak aklı vermiştir; ruhun istekleri onunla yönetilsin, kimi zaman gevşetilsin, kimi zaman dizginlensin diye. Dördüncü ve en yüksek basamak ise tabiatça iyi ve bilge doğanların basamağıdır; onlara baştan doğru ve tutarlı bir akıl doğuştan verilir. Bu akıl insanın üstünde sayılmalı ve tanrıya, yani evrene verilmelidir; o yetkin ve eksiksiz aklın evrende bulunması zorunludur.
bestiis autem sensum et motum dedit et cum quodam adpetitu accessum ad res salutares a pestiferis recessum. hoc homini amplius, quod addidit rationem, qua regerentur animi adpetitus, qui tum remitterentur tum continerentur. quartus autem est gradus et altissimus eorum qui natura boni sapientesque gignuntur, quibus a principio innascitur ratio recta constansque, quae supra hominem putanda est deoque tribuenda id est mundo, in quo necesse est perfectam illam atque absolutam inesse rationem.
2.35Gerçekten de, şeylerin hiçbir düzeninde son ve yetkin bir şeyin bulunmadığı söylenemez. Asmada da, hayvanda da, bir güç engel olmadıkça tabiatın kendine özgü bir yolla sona vardığını görürüz; resim, mimarlık ve öteki sanatlar da tamamlanmış bir eser ortaya koyar; bunun gibi bütün tabiatta da, hem de çok daha fazla, bir şeyin tamamlanması ve yetkinleşmesi zorunludur. Öteki tabiatların yetkinleşmesine dışarıdan pek çok şey engel olabilir; ama bütün tabiatı hiçbir şey engelleyemez, çünkü bütün tabiatları o kendisi kuşatır ve bir arada tutar. Bu yüzden hiçbir gücün erişemeyeceği o dördüncü ve en yüksek basamağın var olması zorunludur.
Neque enim dici potest in ulla rerum institutione non esse aliquid extremum atque perfectum. ut enim in vite ut in pecude, nisi quae vis obstitit, videmus naturam suo quodam itinere ad ultimum pervenire, atque ut pictura et fabrica ceteraeque artes habent quendam absoluti operis effectum, sic in omni natura ac multo etiam magis necesse est absolvi aliquid ac perfici. etenim ceteris naturis multa externa quo minus perficiantur possunt obsistere, universam autem naturam nulla res potest impedire propterea quod omnis naturas ipsa cohibet et continet. Quocirca necesse est esse quartum illum et altissimum gradum quo nulla vis possit accedere.
2.36Bu basamak da bütün şeylerin tabiatının yer aldığı basamaktır; bu tabiat hem her şeyin başında durduğu hem de hiçbir şey onu engelleyemediği için, evrenin akıllı, hatta bilge olması zorunludur.
Her şeyi kucaklayan tabiata en iyi dememekten, ya da en iyi olduğu hâlde önce canlı, sonra akıl ve düşünce sahibi, en sonunda da bilge olduğunu kabul etmemekten daha cahilce ne olabilir? Başka türlü nasıl en iyi olabilir? Bitkilere, hatta hayvanlara benzeseydi, en iyi değil en kötü sayılmalıydı. Akıldan pay alıp da baştan bilge olmasaydı, evrenin durumu insanınkinden daha kötü olmaz mıydı? Çünkü insan bilge olabilir; ama evren, geçmiş zamanın ebedî süresi boyunca bilge olmadıysa, hiçbir zaman bilgeliğe erişemez; böylece insandan daha kötü olur. Bu saçma olduğuna göre evren baştan bilge ve tanrı sayılmalıdır.
is autem est gradus in quo rerum omnium natura ponitur; quae quoniam talis est ut et praesit omnibus et eam nulla res possit inpedire, necesse est intellegentem esse mundum et quidem etiam sapientem. Quid autem est inscitius quam eam naturam quae omnis res sit conplexa non optumam dici, aut, cum sit optuma, non primum animantem esse, deinde rationis et consilii compotem, postremo sapientem. qui enim potest aliter esse optima? neque enim si stirpium similis sit aut etiam bestiarum, optuma putanda sit potius quam deterruma. Nec vero, si rationis particeps sit nec sit tamen a principio sapiens, non sit deterior mundi potius quam humana condicio. homo enim sapiens fieri potest, mundus autem, si in aeterno praeteriti temporis spatio fuit insipiens, numquam profecto sapientiam consequetur; ita erit homine deterior. quod quoniam absurdum est, et sapiens a principio mundus et deus habendus est.
2.37Evrenden başka hiçbir şey yoktur ki hiçbir eksiği olmasın, her bakımdan uyumlu, yetkin, bütün ölçüleri ve parçalarıyla tamam olsun. Khrysippos ne güzel söyler: kalkan için kılıf, kılıç için kın nasıl yapılmışsa, evren dışında öteki her şey de başka şeyler için meydana getirilmiştir: toprağın verdiği ekinler ve meyveler canlılar için, canlılar da insanlar için; at binmek için, öküz çift sürmek için, köpek avlanmak ve bekçilik etmek için. İnsanın kendisi ise evreni seyretmek ve taklit etmek için doğmuştur; o hiçbir şekilde yetkin değildir, yetkin olanın bir parçacığıdır.
Neque enim est quicquam aliud praeter mundum quoi nihil absit quodque undique aptum atque perfectum expletumque sit omnibus suis numeris et partibus. Scite enim Chrysippus, ut clipei causa involucrum vaginam autem gladii, sic praeter mundum cetera omnia aliorum causa esse generata, ut eas fruges atque fructus quos terra gignit animantium causa, animantes autem hominum, ut ecum vehendi causa arandi bovem venandi et custodiendi canem; ipse autem homo ortus est ad mundum contemplandum et imitandum—nullo modo perfectus sed est quaedam particula perfecti.
2.38Ama evren her şeyi kucakladığı ve onun içinde olmayan hiçbir şey bulunmadığı için her bakımdan yetkindir; öyleyse ona en iyi olan şey nasıl eksik olabilir? Zihinden ve akıldan daha iyi bir şey yoktur; öyleyse bunlar evrende eksik olamaz. Aynı Khrysippos benzetmeler ekleyerek her şeyin yetkin ve olgun olanlarda daha iyi olduğunu öğretirken de doğru söyler: tayda değil atta, köpek yavrusunda değil köpekte, çocukta değil yetişkin erkekte. Aynı şekilde bütün evrende en iyi olan şeyin de yetkin ve tamamlanmış bir şeyde bulunması gerekir;
sed mundus quoniam omnia conplexus est neque est quicquam quod non insit in eo, perfectus undique est; qui igitur potest ei desse id quod est optimum? nihil autem est mente et ratione melius; ergo haec mundo deesse non possunt. Bene igitur idem Chrysippus, qui similitudines adiungens omnia in perfectis et maturis docet esse meliora, ut in equo quam in eculeo in cane quam in catulo in viro quam in puero; item quod in omni mundo optimum sit id in perfecto aliquo atque absoluto esse debere;
2.39evrenden daha yetkin, faziletten daha iyi bir şey yoktur; öyleyse fazilet evrene özgüdür. İnsanın tabiatı yetkin değildir, yine de insanda fazilet meydana gelir; evrende ne kadar daha kolay meydana gelir! Demek ki evrende fazilet vardır. Öyleyse evren bilgedir, bu yüzden de tanrıdır.
Evrenin bu ilahîliği görüldükten sonra aynı ilahîlik yıldızlara da verilmelidir. Yıldızlar esirin en hareketli ve en saf kısmından doğarlar, onlara başka hiçbir tabiat karışmamıştır, baştan sona sıcak ve parlaktırlar; bu yüzden onların da canlı olduğu, hissettiği ve anladığı pek haklı olarak söylenir.
est autem nihil mundo perfectius nihil virtute melius; igitur mundi est propria virtus. Nec vero hominis natura perfecta est, et efficitur tamen in homine virtus; quanto igitur in mundo facilius; est ergo in eo virtus. sapiens est igitur et propterea deus. Atque hac mundi divinitate perspecta tribuenda est sideribus eadem divinitas; quae ex mobilissima purissimaque aetheris parte gignuntur neque ulla praeterea sunt admixta natura totaque sunt calida atque perlucida, ut ea quoque rectissime et animantia esse et sentire atque intellegere dicantur.
2.40Kleanthes, yıldızların baştan sona ateşten olduğunun iki hissin, dokunma ile görmenin tanıklığıyla doğrulandığını düşünür. Güneşin sıcaklığı ve parlaklığı her ateşinkinden daha parlaktır, çünkü bu uçsuz bucaksız evreni o kadar uzağa ve genişe aydınlatır; dokunuşu da öyledir ki yalnız ısıtmakla kalmaz, sık sık yakar da; ateşten olmasaydı bunların hiçbirini yapmazdı. "Öyleyse," der, "güneş ateşten olduğuna ve Okeanos'un sularıyla beslendiğine göre —çünkü hiçbir ateş bir besin olmadan sürüp gidemez—, ya gündelik ihtiyaçlarımız ve geçimimiz için kullandığımız ateşe benzemesi gerekir ya da canlıların bedenlerinde bulunan ateşe."
Atque ea quidem tota esse ignea duorum sensuum testimonio confirmari Cleanthes putat, tactus et oculorum. nam solis calor et candor inlustrior est quam ullius ignis, quippe qui inmenso mundo tam longe lateque conluceat, et is eius tactus est, non ut tepefaciat solum sed etiam saepe comburat, quorum neutrum faceret nisi esset igneus. ergo inquit cum sol igneus sit Oceanique alatur umoribus (quia nullus ignis sine pastu aliquo possit permanere) necesse est aut ei similis sit igni quem adhibemus ad usum atque victum, aut ei qui corporibus animantium continetur.
2.41"Oysa hayatın ihtiyaçlarının gerektirdiği bu bizim ateşimiz her şeyi tüketir, yok eder; nereye girerse her şeyi altüst eder, dağıtır. Buna karşılık bedendeki o hayat ve sağlık veren ateş her şeyi korur, besler, büyütür, ayakta tutar ve hisle donatır." Kleanthes güneşin bu iki ateşten hangisine benzediğinin şüpheli olmadığını söyler; çünkü güneş de her şeyin çiçeklenmesini, her şeyin kendi türünde serpilmesini sağlar. Bu yüzden güneşin ateşi canlıların bedenlerindeki ateşe benzediğine göre, güneşin de canlı olması gerekir; esir ya da gök denen gökteki ateşte doğan öteki yıldızların da.
atqui hic noster ignis, quem usus vitae requirit, confector est et consumptor omnium idemque quocumque invasit cuncta disturbat ac dissipat; contra ille corporeus vitalis et salutaris omnia conservat alit auget sustinet sensuque adficit. negat ergo esse dubium horum ignium sol utri similis sit, cum is quoque efficiat ut omnia floreant et in suo quaeque genere pubescant. quare cum solis ignis similis eorum ignium sit qui sunt in corporibus animantium, solem quoque animantem esse oportet, et quidem reliqua astra quae oriantur in ardore caelesti qui aether vel caelum nominatur.
2.42Bazı canlılar karada, bazıları suda, bazıları havada doğduğuna göre, Aristoteles canlıların doğmasına en elverişli olan kısımda hiçbir canlının doğmadığını düşünmeyi saçma bulur. Yıldızlar esirin bölgesini kaplar; bu bölge son derece ince olduğundan, hep hareket hâlinde ve hep canlı olduğundan, orada doğan canlının hem en keskin hisse hem de en hızlı harekete sahip olması zorunludur. Bu yüzden yıldızlar esirde doğduğuna göre, onlarda his ve akıl bulunması tutarlıdır; bundan da yıldızların tanrılar arasında sayılması gerektiği sonucu çıkar. Gerçekten de havası saf ve ince olan ülkelerde yaşayanların zekâsının, havası ağır ve koyu olan yerlerde yaşayanlarınkinden daha keskin ve anlamaya daha yatkın olduğu görülebilir.
Cum igitur aliorum animantium ortus in terra sit aliorum in aqua in aere aliorum, absurdum esse Aristoteli videtur in ea parte quae sit ad gignenda animantia aptissima animal gigni nullum putare. sidera autem aetherium locum optinent; qui quoniam tenuissimus est et semper agitatur et viget, necesse est quod animal in eo gignatur id et sensu acerrumo et mobilitate celerrima esse. quare cum in aethere astra gignantur, consentaneum est in his sensum inesse et intellegentiam, ex quo efficitur in deorum numero astra esse ducenda. Etenim licet videre acutiora ingenia et ad intellegendum aptiora eorum qui terras incolant eas in quibus aer sit purus ac tenuis quam illorum qui utantur crasso caelo atque concreto.
2.43Hatta yediğin yiyeceğin bile zihnin keskinliğinde bir payı olduğunu düşünürler. Öyleyse hem evrenin esir bölgesinde oturan hem de uzun bir mesafede incelmiş deniz ve kara buharlarıyla beslenen yıldızlarda üstün bir akıl bulunması muhtemeldir. Yıldızlarda his ve akıl bulunduğunu en çok onların düzeni ve değişmezliği gösterir —çünkü düşünüp taşınmadan hiçbir şey akla ve sayıya uygun hareket edemez—; bu düzende hiçbir gelişigüzellik, hiçbir değişkenlik, hiçbir tesadüf yoktur. Yıldızların düzeni ve bütün ebediyet boyunca değişmezliği ne kör işleyen bir tabiatı gösterir, çünkü bu düzen akılla doludur, ne de değişkenliği seven ve değişmezliği reddeden talihi. Öyleyse yıldızların kendiliğinden, kendi hisleri ve ilahîlikleriyle hareket ettikleri sonucu çıkar.
quin etiam cibo quo utare interesse aliquid ad mentis aciem putant. probabile est igitur praestantem intellegentiam in sideribus esse, quae et aetheriam partem mundi incolant et marinis terrenisque umoribus longo intervallo extenuatis alantur. Sensum autem astrorum atque intellegentiam maxume declarat ordo eorum atque constantia (nihil est enim quod ratione et numero moveri possit sine consilio), in quo nihil est temerarium nihil varium nihil fortuitum. ordo autem siderum et in omni aeternitate constantia neque naturam significat (est enim plena rationis) neque fortunam, quae amica varietati constantiam respuit. sequitur ergo ut ipsa sua sponte suo sensu ac divinitate moveantur.
2.44Aristoteles de şu konuda övülmeye layıktır: hareket eden her şeyin ya tabiatla, ya zorla, ya da iradeyle hareket ettiğini düşündü. Güneş, ay ve bütün yıldızlar hareket eder; tabiatla hareket eden şeyler ya ağırlıklarıyla aşağıya ya hafiflikleriyle yukarıya gider; yıldızların başına bunların hiçbiri gelmez, çünkü onların hareketi bir çember çizerek döner. Daha büyük bir zorla yıldızların tabiatlarına aykırı hareket ettirildiği de söylenemez; daha büyük hangi güç olabilir ki? Öyleyse geriye yıldızların hareketinin iradî olması kalır.
Bunları gören biri tanrıların var olduğunu inkâr ederse yalnız cahilce değil, dinsizce de davranmış olur. Tanrıları inkâr etmekle onları her türlü gözetimden ve etkinlikten yoksun bırakmak arasında da pek fark yoktur; çünkü bana göre hiçbir şey yapmayan hiç var değildir. Demek ki tanrıların var olduğu o kadar apaçıktır ki bunu inkâr edenin aklı başında olduğunu pek düşünemem.
Nec vero Aristoteles non laudandus in eo quod omnia quae moventur aut natura moveri censuit aut vi aut voluntate; moveri autem solem et lunam et sidera omnia; quae autem natura moverentur, haec aut pondere deorsum aut levitate in sublime ferri, quorum neutrum astris contingeret propterea quod eorum motus in orbem circumque ferretur; nec vero dici potest vi quadam maiore fieri ut contra naturam astra moveantur (quae enim potest maior esse?); restat igitur ut motus astrorum sit voluntarius. Quae qui videat non indocte solum verum etiam impie faciat si deos esse neget. nec sane multum interest utrum id neget an eos omni procuratione atque actione privet; mihi enim qui nihil agit esse omnino non videtur. esse igitur deos ita perspicuum est, ut id qui neget vix eum sanae mentis existimem.
2.45Geriye onların tabiatının nasıl olduğunu incelemek kalıyor. Bu konuda zihnin bakışını gözlerin alışkanlığından uzaklaştırmaktan daha zor bir şey yoktur. Bu güçlük hem cahil halkı hem de cahillere benzeyen filozofları, insan biçimleri koymadan ölümsüz tanrılar hakkında hiçbir şey düşünemez hâle getirmiştir; bu kanaatin hafifliğini Cotta çürüttü, benim söz söylememe gerek yok. Ama ruhumuzdaki kesin bir kavramla tanrının şöyle olduğunu önceden seziyoruz: önce canlıdır, sonra bütün tabiatta ondan daha üstün bir şey yoktur. Bu önsezimize ve kavramımıza, ilk olarak kendisinden daha üstünü olamayacak olan bu evrenin kendisinin canlı ve tanrı olduğuna hükmetmekten daha uygun bir şey göremiyorum.
Restat ut qualis eorum natura sit consideremus; in quo nihil est difficilius quam a consuetudine oculorum aciem mentis abducere ea difficultas induxit et vulgo imperitos et similes philosophos imperitorum, ut nisi figuris hominum constitutis nihil possent de dis inmortalibus cogitare; cuius opinionis levitas confutata a Cotta non desiderat orationem meam. Sed cum talem esse deum certa notione animi praesentiamus, primum ut sit animans, deinde ut in omni natura nihil eo sit praestantius, ad hanc praesensionem notionemque nostram nihil video quod potius accommodem quam ut primum hunc ipsum mundum, quo nihil excellentius fieri potest, animantem esse et deum iudicem.
2.46Bu konuda Epikuros istediği kadar alay etsin —gerçi şakaya hiç yatkın olmayan, vatanı Atina'nın inceliğinden hiç nasip almamış bir adamdır—, dönen ve yuvarlak bir tanrının nasıl bir şey olduğunu anlayamadığını söylesin; yine de kendisinin de kabul ettiği şu noktadan beni asla döndüremeyecek. Çünkü o, tanrıların var olduğunu kabul eder, zira kendisinden daha iyi bir şey bulunmayan üstün bir tabiatın var olması zorunludur. Evrenden daha iyi bir şey ise elbette yoktur; canlı olan, his, akıl ve zihin sahibi olan şeyin bunlardan yoksun olandan daha iyi olduğu da şüphesizdir.
Hic quam volet Epicurus iocetur, homo non aptissimus ad iocandum minimeque resipiens patriam, et dicat se non posse intellegere qualis sit volubilis et rutundus deus, tamen ex hoc, quod etiam ipse probat, numquam me movebit. Placet enim illi esse deos, quia necesse sit praestantem esse aliquam naturam qua nihil sit melius. mundo autem certe nihil est melius; nec dubium quin quod animans sit habeatque sensum et rationem et mentem id sit melius quam id quod is careat.
2.47Böylece evrenin canlı olduğu, his, zihin ve akıl sahibi olduğu sonucu çıkar; bu akıl yürütmeyle de evrenin tanrı olduğu sonucuna varılır. Ama bunlar biraz sonra, evrenin meydana getirdiği şeylerin kendisinden daha kolay anlaşılacak. Bu arada, Velleius, rica ederim, ilimden büsbütün nasipsiz olduğunuzu ortaya sermeyin. Koninin, silindirin ve piramidin sana küreden daha güzel göründüğünü söylüyorsun. Sizde gözlerin hükmü bile başka! Ama diyelim ki bunlar hiç değilse görünüşte daha güzel olsun —gerçi bana öyle de görünmüyor; çünkü öteki bütün şekilleri tek başına kuşatıp içine alan, hiçbir pürüzü, hiçbir çarpıklığı olmayan, hiçbir köşesi, girintisi çıkıntısı, kabarıklığı, çukuru bulunmayan şekilden daha güzel ne olabilir? İki biçim en üstündür: katı cisimlerden küre —Yunanların sphaira'sını böyle karşılamak istiyorum—, düzlem şekillerden de Yunanca kyklos denen daire ya da çember. Yalnız bu iki biçimde bütün parçalar birbirine son derece benzer ve uç her yerde merkezden aynı uzaklıktadır;
ita efficitur animantem, sensus mentis rationis mundum esse compotem; qua ratione deum esse mundum concluditur. Sed haec paulo post facilius cognoscentur ex is rebus ipsis quas mundus efficit. interea Vellei noli quaeso prae te ferre vos plane expertes esse doctrinae. conum tibi ais et cylindrum et pyramidem pulchriorem quam sphaeram videri. novum etiam oculorum iudicium habetis. sed sint ista pulchriora dumtaxat aspectu—quod mihi tamen ipsum non videtur; quid enim pulchrius ea figura quae sola omnis alias figuras complexa continet, quaeque nihil asperitatis habere nihil offensionis potest, nihil incisum angulis nihil anfractibus, nihil eminens nihil lacunosum; cumque duae formae praestantissimae sint, ex solidis globus (sic enim σφαῖραν interpretari placet), ex planis autem circulus aut orbis, qui κύκλος Graece dicitur, his duabus formis contingit solis ut omnes earum partes sint inter se simillumae a medioque tantum absit extremum,
2.48bundan daha uyumlu bir şey olamaz. Ama siz bunları görmüyorsanız, çünkü geometricilerin şekil çizdiği o bilgin tozuna hiç el sürmediniz, fizikçiler olarak bari şunu anlayamadınız mı: hareketin bu düzenliliği ve düzenin bu değişmezliği başka bir şekilde korunamazdı. Bu yüzden sizin hep ileri sürdüğünüz şeyden daha cahilce bir şey olamaz. Çünkü bu evrenin kendisinin bile yuvarlak olduğunu kesin olarak söylemiyorsunuz; başka bir şekilde olabileceğini, başka başka biçimlerde sayısız evren bulunduğunu söylüyorsunuz.
quo nihil fieri potest aptius—sed si haec non videtis, quia numquam eruditum illum pulverem attigistis, ne hoc quidem physici intellegere potuistis, hanc aequabilitatem motus constantiamque ordinum in alia figura non potuisse servari? Itaque nihil potest indoctius quam quod a vobis adfirmari solet. nec enim hunc ipsum mundum pro certo rutundum esse dicitis, nam posse fieri ut sit alia figura, innumerabilesque mundos alios aliarum esse formarum.
2.49İki kere ikinin kaç ettiğini öğrenmiş olsaydı Epikuros bunu elbette söylemezdi; ama damağıyla neyin en iyi olduğuna hükmederken, Ennius'un dediği gibi, "göğün damağına" başını kaldırıp bakmadı.
Yıldızların iki türü vardır: biri değişmez aralıklarla doğudan batıya giderek yolundan hiçbir zaman sapmaz; öteki ise aynı aralıklar ve yollar üzerinde birbirine bağlı iki dönüş birden tamamlar. Her iki durumdan da hem evrenin dönüşü —ki bu ancak küre biçiminde olabilir— hem de yıldızların yuvarlak yörüngeleri anlaşılır.
İlk olarak, yıldızlar arasında önderliği elinde tutan güneş öyle hareket eder ki karaları bol ışığıyla doldurduktan sonra onları kâh bir yandan kâh öbür yandan karartır; çünkü güneşin önüne geçen toprağın gölgesi geceyi yapar. Gecelerin süreleri de gündüzlerinki gibi düzenlidir. Aynı güneşin ölçülü yaklaşmaları ve uzaklaşmaları soğuğun ve sıcağın ölçüsünü ayarlar. Güneşin üç yüz altmış beş dönüşü, bir günün aşağı yukarı dörtte biri eklenince, yıllık devri tamamlar; güneş yolunu kâh kuzeye kâh güneye çevirerek yazları ve kışları, ayrıca biri yaşlanan kışa, öbürü yaza bitişik olan iki mevsimi yapar. Böylece karada ve denizde doğan her şeyin başlangıçları ve sebepleri bu dört mevsimin değişmesinden gelir.
quae si bis bina quot essent didicisset Epicurus certe non diceret; sed dum palato quid sit optimum iudicat, caeli palatum, ut ait Ennius, non suspexit. Nam cum duo sint genera siderum, quorum alterum spatiis inmutabilibus ab ortu ad occasum commeans nullum umquam cursus sui vestigium inflectat, alterum autem continuas conversiones duas isdem spatiis cursibusque conficiat, ex utraque re et mundi volubilitas, quae nisi in globosa forma esse non posset, et stellarum rutundi ambitus cognoscuntur. Primusque sol, qui astrorum tenet principatum, ita movetur ut, cum terras larga luce compleverit, easdem modo his modo illis ex partibus opacet; ipsa enim umbra terrae soli officiens noctem efficit. nocturnorum autem spatiorum eadem est aequabilitas quae diurnorum. eiusdemque solis tum accessus modici tum recessus et frigoris et caloris modum temperant. circumitus enim solis orbium quinque et sexaginta et trecentorum quarta fere diei parte addita conversionem conficiunt annuam; inflectens autem sol cursum tum ad septem triones tum ad meridiem aestates et hiemes efficit et ea duo tempora quorum alterum hiemi senescenti adiunctum est alterum aestati: ita ex quattuor temporum mutationibus omnium quae terra marique gignuntur initia causaeque ducuntur.
2.50Ay da güneşin yıllık yolunu aylık sürelerle izler; ayın ışığı güneşe en çok yaklaştığında en ince, ondan en çok uzaklaştığında en dolgundur. Ayın yalnız görünüşü ve biçimi değişmez —kâh büyüyerek, kâh küçülüp başlangıca dönerek—, bulunduğu bölge de değişir; ay kuzeyde ya da güneyde bulunduğunda onun yolunda da kış ve yaz dönümüne benzer bir şey olur. Aydan pek çok şey akıp yayılır; canlılar onlarla beslenip büyür, topraktan bitenler de serpilip olgunluğa erişir.
Iam solis annuos cursus spatiis menstruis luna consequitur, cuius tenuissimum lumen facit proximus accessus ad solem, digressus autem longissimus quisque plenissimum. neque solum eius species ac forma mutatur tum crescendo tum defectibus in initia recurrendo, sed etiam regio; quae cum est aquilonia aut australis, in lunae quoque cursu est et brumae quaedam et solstitii similitudo, multaque ab ea manant et fluunt quibus et animantes alantur augescantque et pubescant maturitatemque adsequantur quae oriuntur e terra.
2.51Ama en hayranlık verici olanlar, yanlış olarak "gezgin" denen beş yıldızın hareketleridir; çünkü bütün ebediyet boyunca ileri gidişlerini, geri dönüşlerini ve öteki hareketlerini değişmez ve belirli biçimde koruyan hiçbir şey yolunu şaşırıp gezinmez. Bu, sözünü ettiğimiz yıldızlarda daha da hayranlık vericidir; çünkü kâh gizlenir kâh yeniden görünürler, kâh yaklaşır kâh uzaklaşırlar, kâh öne geçer kâh geride kalırlar, kâh daha hızlı kâh daha yavaş hareket ederler, kâh da hiç hareket etmeyip bir süre dururlar. Matematikçiler bu farklı hareketlere dayanarak "büyük yıl" denen şeyi adlandırmışlardır: güneşin, ayın ve beş gezgin yıldızın yolları tamamlanıp hepsi birbirlerine göre aynı konuma döndüğünde bu yıl tamamlanmış olur;
Maxume vero sunt admirabiles motus earum quinque stellarum quae falso vocantur errantes; nihil enim errat quod in omni aeternitate conservat progressus et regressus reliquosque motus constantis et ratos. quod eo est admirabilius in is stellis quas dicimus, quia tum occultantur tum rursus aperiuntur, tum adeunt tum recedunt, tum antecedunt tum autem subsecuntur, tum celerius moventur tum tardius, tum omnino ne moventur quidem sed ad quoddam tempus insistunt. quarum ex disparibus motionibus magnum annum mathematici nominaverunt, qui tum efficitur cum solis et lunae et quinque errantium ad eandem inter se comparationem confectis omnium spatiis est facta conversio;
2.52bunun ne kadar uzun olduğu büyük bir meseledir, ama belirli ve sınırlı olması zorunludur. Saturnus'un yıldızı denen ve Yunanların Phainon dediği yıldız yeryüzüne en uzak olandır; yolunu aşağı yukarı otuz yılda tamamlar. Bu yolda kâh öne geçerek kâh geri kalarak, kâh akşamları gizlenip kâh sabahları yeniden görünerek pek çok hayranlık verici şey yapar; ama asırların ebedî çağları boyunca aynı şeyleri aynı zamanlarda yapmaktan hiç şaşmaz. Onun altında, yeryüzüne daha yakın olarak, Phaethon denen Iuppiter yıldızı gider; o da on iki burçlu aynı çemberi on iki yılda dolaşır ve yolunda Saturnus yıldızının gösterdiği değişiklikleri gösterir.
quae quam longa sit magna quaestio est, esse vero certam et definitam necesse est. Nam ea quae Saturni stella dicitur Φαίνωνque a Graecis nominatur, quae a terra abest plurimum, xxx fere annis cursum suum conficit, in quo cursu multa mirabiliter efficiens tum antecedendo tum retardando, tum vespertinis temporibus delitiscendo tum matutinis rursum se aperiendo nihil inmutat sempiternis saeclorum aetatibus quin eadem isdem temporibus efficiat. Infra autem hanc propius a terra Iovis stella fertur, quae Φαέθων dicitur, eaque eundem duodecim signorum orbem annis duodecim conficit easdemque quas Saturni stella efficit in cursu varietates.
2.53Ona en yakın alttaki çemberi Mars yıldızı denen Pyroeis tutar; o, üstteki iki yıldızın dolaştığı aynı çemberi, sanırım altı gün eksiğiyle yirmi dört ayda dolaşır. Onun altında Mercurius yıldızı vardır —Yunanlar ona Stilbon derler—; burçlar kuşağını aşağı yukarı bir yılda dolaşır ve kâh önünden giderek kâh ardından gelerek güneşten hiçbir zaman bir burç aralığından fazla uzaklaşmaz. Beş gezgin yıldızın en altta ve yeryüzüne en yakın olanı Venus yıldızıdır; güneşin önünden giderken ona Yunanca Phosphoros, Latince Lucifer (Işıkgetiren), ardından gelirken Hesperos denir. Yolunu bir yılda tamamlar, burçlar kuşağını hem enine hem boyuna dolaşır —üstteki yıldızlar da aynısını yapar— ve kâh önden kâh arkadan giderek güneşten hiçbir zaman iki burç aralığından fazla uzaklaşmaz.
Huic autem proximum inferiorem orbem tenet Πυρόεις, quae stella Martis appellatur, eaque quattuor et viginti mensibus sex ut opinor diebus minus eundem lustrat orbem quem duae superiores. Infra hanc autem stella Mercuri est (ea Στίλβων appellatur a Graecis), quae anno fere vertenti signiferum lustrat orbem neque a sole longius umquam unius signi intervallo discedit tum antevertens tum subsequens. Infima est quinque errantium terraeque proxuma stella Veneris, quae Φωσφόρος Graece Lucifer Latine dicitur cum antegreditur solem, cum subsequitur autem Ἕσπερος; ea cursum anno conficit et latitudinem lustrans signiferi orbis et longitudinem, quod idem faciunt stellae superiores, neque umquam ab sole duorum signorum intervallo longius discedit tum antecedens tum subsequens.
2.54Yıldızlardaki bu değişmezliği, bu kadar çeşitli yollarda bütün ebediyet boyunca zamanların bu kadar büyük uyumunu zihin, akıl ve düşünce olmadan anlayamam. Bunların gök cisimlerinde bulunduğunu gördüğümüze göre, onları tanrılar arasında saymamak elimizde değildir.
Sabit denen yıldızlar da aynı zihni ve basireti gösterir. Onların her gün tekrarlanan dönüşü uyumlu ve değişmezdir; tabiat ilmini bilmeyenlerin çoğunun dediği gibi esirle birlikte sürüklenmezler, göğe çakılı da değillerdir. Çünkü esirin tabiatı yıldızları kuşatıp kendi gücüyle döndürecek gibi değildir; ince, saydam ve düzenli bir sıcaklıkla dolu olan esir yıldızları tutmaya pek elverişli görünmüyor;
Hanc igitur in stellis constantiam, hanc tantam tam variis cursibus in omni aeternitate convenientiam temporum non possum intellegere sine mente ratione consilio. quae cum in sideribus inesse videamus, non possumus ea ipsa non in deorum numero reponere. Nec vero eae stellae quae inerrantes vocantur non significant eandem mentem atque prudentiam. quarum est cotidiana conveniens constansque conversio, nec habent aetherios cursus neque caelo inhaerentes, ut plerique dicunt physicae rationis ignari; non est enim aetheris ea natura ut vi sua stellas conplexa contorqueat, nam tenuis ac perlucens et aequabili calore suffusus aether non satis aptus ad stellas continendas videtur;
2.55demek ki sabit yıldızların esirle birleşmekten ayrı ve bağımsız, kendilerine ait bir küreleri vardır. Onların hiç bitmeyen, sürekli yolları, hayranlık verici ve inanılmaz değişmezlikleriyle, onlarda ilahî bir güç ve zihin bulunduğunu açıkça gösterir; öyle ki bunların tanrıların gücüne sahip olduğunu fark etmeyen biri hiçbir şeyi fark edemeyecek gibi görünür.
habent igitur suam sphaeram stellae inerrantes ab aetheria coniunctione secretam et liberam. earum autem perennes cursus atque perpetui cum admirabili incredibilique constantia declarant in his vim et mentem esse divinam, ut haec ipsa qui non sentiat deorum vim habere is nihil omnino sensurus esse videatur.
2.56Demek ki gökte ne talih, ne gelişigüzellik, ne yolunu şaşırma, ne boşluk vardır; aksine her şey düzen, hakikat, akıl ve değişmezliktir. Bunlardan yoksun olan, uydurma, sahte ve yanılgıyla dolu şeyler ise yeryüzünün çevresinde, her şeyin en sonuncusu olan ayın altında ve yeryüzünde bulunur. Öyleyse her şeyin korunması ve selameti baştan sona kendisinden doğan göğün hayranlık verici düzeninin ve inanılmaz değişmezliğinin zihinden yoksun olduğunu düşünen kimse, asıl kendisi zihinden yoksun sayılmalıdır.
Nulla igitur in caelo nec fortuna nec temeritas nec erratio nec vanitas inest contraque omnis ordo veritas ratio constantia, quaeque his vacant ementita et falsa plenaque erroris, ea circum terras infra lunam, quae omnium ultima est, in terrisque versantur. caelestem ergo admirabilem ordinem incredibilemque constantiam, ex qua conservatio et salus omnium omnis oritur, qui vacare mente putat is ipse mentis expers habendus est.
2.57Öyleyse sanırım bu tartışmaya, hakikati araştırmada önderimiz olan adamdan başlarsam yanılmış olmam. Zenon tabiatı şöyle tarif eder: tabiat, üretmek için yöntemle ilerleyen sanatkâr bir ateştir. Çünkü yaratmanın ve üretmenin en çok sanata özgü olduğunu, bizim sanatlarımızın eserlerinde elin meydana getirdiğini tabiatın çok daha sanatkârca meydana getirdiğini düşünür; tabiat, dediğim gibi, öteki sanatların ustası olan sanatkâr bir ateştir. Bu açıdan bakınca her tabiat sanatkârcadır, çünkü izleyeceği bir tür yolu ve yöntemi vardır.
Haut ergo ut opinor erravero, si a principe investigandae veritatis huius disputationis principium duxero. Zeno igitur naturam ita definit ut eam dicat ignem esse artificiosum ad gignendum progredientem via. censet enim artis maxume proprium esse creare et gignere, quodque in operibus nostrarum artium manus efficiat id multo artificiosius naturam efficere, id est ut dixi ignem artificiosum magistrum artium reliquarum. Atque hac quidem ratione omnis natura artificiosa est, quod habet quasi viam quandam et sectam quam sequatur.
2.58Her şeyi kucağıyla kuşatıp bir arada tutan evrenin kendi tabiatına ise aynı Zenon yalnız sanatkârca değil, düpedüz sanatkâr der; o, bütün faydaları ve fırsatları gözeten ve önceden gören bir tabiattır. Öteki tabiatların her biri nasıl kendi tohumlarından doğup büyüyor ve bir arada tutuluyorsa, evrenin tabiatı da bütün iradî hareketlere, Yunanların hormai dediği atılımlara ve isteklere sahiptir; bunlara uygun eylemleri de ruhlarla ve hislerle hareket eden bizler gibi ortaya koyar. Evrenin zihni böyle olduğuna ve bu yüzden ona haklı olarak basiret ya da öngörü (Yunanca pronoia) denebileceğine göre, en çok şunları gözetir ve en çok bunlarla meşgul olur: önce evrenin sürüp gitmeye mümkün olduğunca elverişli olması, sonra hiçbir şeye muhtaç olmaması, en çok da onda üstün bir güzelliğin ve her türlü süsün bulunması.
ipsius vero mundi, qui omnia conplexu suo coercet et continet, natura non artificiosa solum sed plane artifex ab eodem Zenone dicitur, consultrix et provida utilitatum oportunitatumque omnium. atque ut ceterae naturae suis seminibus quaeque gignuntur augescunt continentur, sic natura mundi omnis motus habet voluntarios, conatusque et adpetitiones, quas ὁρμὰς Graeci vocant, et is consentaneas actiones sic adhibet ut nosmet ipsi qui animis movemur et sensibus. Talis igitur mens mundi cum sit ob eamque causam vel prudentia vel providentia appellari recte possit (Graece enim πρόνοια dicitur), haec potissimum providet et in is maxime est occupata, primum ut mundus quam aptissimus sit ad permanendum, deinde ut nulla re egeat, maxume autem ut in eo eximia pulchritudo sit atque omnis ornatus.
2.59Bütün evren hakkında konuştuk, yıldızlar hakkında da konuştuk; artık neredeyse ortaya çıktı ki ne aylak duran ne de yaptıklarını zahmetli ve sıkıntılı bir emekle yapan pek çok tanrı vardır. Çünkü onlar damarlarla, sinirlerle, kemiklerle bir arada durmazlar; aşırı keskin ya da aşırı koyu sıvılar biriktirecekleri yiyecek ve içeceklerle beslenmezler; düşmekten ya da darbe almaktan korkacakları, uzuvlarının yorgunluğundan hastalıklara yakalanmaktan çekinecekleri bedenleri de yoktur. Epikuros bunlardan korktuğu için yalnız çizgiden ibaret, hiçbir şey yapmayan tanrılar uydurdu.
Dictum est de universo mundo, dictum etiam est de sideribus, ut iam prope modum appareat multitudo nec cessantium deorum nec ea quae agant molientium cum labore operoso ac molesto. non enim venis et nervis et ossibus continentur nec his escis aut potionibus vescuntur, ut aut nimis acres aut nimis concretos umores colligant, nec is corporibus sunt ut casus aut ictus extimescant aut morbos metuant ex defetigatione membrorum, quae verens Epicurus monogrammos deos et nihil agentes commentus est.
2.60Onlar ise en güzel biçime sahip, göğün en saf bölgesine yerleşmiş olarak öyle hareket eder ve yollarını öyle düzenlerler ki her şeyi korumak ve gözetmek için birleşmiş gibi görünürler.
Hem Yunanistan'ın en bilge insanları hem de atalarımız, tanrıların büyük iyiliklerinden yola çıkarak, sebepsiz değil, daha birçok tanrı tabiatı belirleyip adlandırdılar. Çünkü insan soyuna büyük fayda getiren her şeyin, tanrıların insanlara karşı iyiliği olmadan meydana gelmediğini düşünürlerdi. Bu yüzden kimi zaman bir tanrıdan doğmuş olan şeyi o tanrının kendi adıyla anarlardı; nitekim ekinlere Ceres, şaraba Liber deriz. Terentius'un şu sözü de buradan gelir:
illi autem pulcherruma forma praediti purissimaque in regione caeli collocati ita feruntur moderanturque cursus, ut ad omnia conservanda et tuenda consensisse videantur. Multae autem aliae naturae deorum ex magnis beneficiis eorum non sine causa et a Graeciae sapientissimis et a maioribus nostris constitutae nominataeque sunt. quicquid enim magnam utilitatem generi adferret humano, id non sine divina bonitate erga homines fieri arbitrabantur. itaque tum illud quod erat a deo natum nomine ipsius dei nuncupabant, ut cum fruges Cererem appellamus vinum autem Liberum, ex quo illud Te-
2.61"Ceres'le Liber olmayınca Venus üşür." Kimi zaman da içinde daha büyük bir güç bulunan şey, o gücün kendisine tanrı denecek şekilde adlandırılır; Fides (Güven) ve Mens (Zihin) gibi. Bunların Capitolium'da en son Marcus Aemilius Scaurus tarafından adandığını görüyoruz; Fides'i daha önce de Aulus Atilius Calatinus kutsamıştı. Virtus'un (Fazilet) tapınağını görüyorsun, Honos'un (Şeref) Marcus Marcellus tarafından yenilenen tapınağını görüyorsun; bu tapınağı yıllar önce Ligurya savaşında Quintus Maximus adamıştı. Ya Ops'a (Bolluk), Salus'a (Esenlik), Concordia'ya (Uyum), Libertas'a (Hürriyet), Victoria'ya (Zafer) ne demeli? Bütün bu şeylerin gücü bir tanrı olmadan yönetilemeyecek kadar büyük olduğu için, şeyin kendisi tanrı adını aldı. Bu türden olarak Cupido'nun (Arzu), Voluptas'ın (Haz) ve Lubentina Venus'ün (Şehvet Venus'ü) adları da kutsanmıştır; bunlar kötü ve tabiata aykırı şeylerdir —gerçi Velleius başka türlü düşünüyor—; ama yine de bu kusurların kendisi tabiatı sık sık daha şiddetle sarsar.
renti sine Cerere et Libero friget Venus, tum autem res ipsa, in qua vis inest maior aliqua, sic appellatur ut ea ipsa vis nominetur deus, ut Fides ut Mens, quas in Capitolio dedicatas videmus proxume a M. Aemilio Scauro, ante autem ab A. Atilio Calatino erat Fides consecrata. vides Virtutis templum vides Honoris a M. Marcello renovatum, quod multis ante annis erat bello Ligustico a Q. Maxumo dedicatum. quid Opis quid Salutis quid Concordiae Libertatis Victoriae; quarum omnium rerum quia vis erat tanta ut sine deo regi non posset, ipsa res deorum nomen optinuit. quo ex genere Cupidinis et Voluptatis et Lubentinae Veneris vocabula consecrata sunt, vitiosarum rerum neque naturalium—quamquam Velleius aliter existimat, sed tamen ea ipsa vitia naturam vehementius saepe pulsant.
2.62Demek ki bu tanrılar, her birinin doğurduğu faydaların büyüklüğünden ötürü belirlendi; az önce saydığım adlarla da her tanrıda hangi gücün bulunduğu açıklanır.
İnsan hayatı ve ortak âdet, iyilikleriyle öne çıkan adamları şöhretle ve gönül rızasıyla göğe yükseltmeyi de benimsemiştir. Hercules, Castor ile Pollux, Aesculapius, hatta Liber de buradandır —Semele'den doğan Liber'i kastediyorum; atalarımızın Ceres ve Libera ile birlikte büyük bir saygı ve kutsallıkla kutsadığı Liber'i değil; onun ne olduğu sırlardan anlaşılabilir. Bizden doğanlara liberi (çocuklar) dediğimiz için, Ceres'ten doğanlara da Liber ve Libera denmiştir; Libera'da bu anlam korunur, Liber'de ise korunmaz—; Romulus da buradandır; bazıları onun Quirinus'la aynı olduğunu düşünür. Bunların ruhları kalıp ebediyetin tadını çıkardığı için, hem en iyi hem ebedî olduklarından, haklı olarak tanrı sayıldılar.
Utilitatum igitur magnitudine constituti sunt ei di qui utilitates quasque gignebant, atque is quidem nominibus quae paulo ante dicta sunt quae vis sit in quoque declaratur deo. Suscepit autem vita hominum consuetudoque communis ut beneficiis excellentis viros in caelum fama ac voluntate tollerent. hinc Hercules hinc Castor et Pollux hinc Aesculapius hinc Liber etiam (hunc dico Liberum Semela natum, non eum quem nostri maiores auguste sancteque Liberum cum Cerere et Libera consecraverunt, quod quale sit ex mysteriis intellegi potest; sed quod ex nobis natos liberos appellamus, idcirco Cerere nati nominati sunt Liber et Libera, quod in Libera servant, in Libero non item)—hinc etiam Romulum, quem quidam eundem esse Quirinum putant. quorum cum remanerent animi atque aeternitate fruerentur, rite di sunt habiti, cum et optimi essent et aeterni.
2.63Başka bir yoldan, hem de bir tabiat açıklamasından da büyük bir tanrı kalabalığı akıp çıktı; bunlar insan kılığına bürünerek şairlere masal malzemesi verdiler, insanların hayatını ise her türlü batıl inançla doldurdular. Bu konuyu Zenon işledi, sonra Kleanthes ile Khrysippos daha çok sözle açıkladılar. Şu eski kanaat bütün Yunanistan'ı doldurmuştu: Caelus oğlu Saturnus tarafından iğdiş edilmiş, Saturnus da oğlu Iuppiter tarafından zincire vurulmuştu.
Alia quoque ex ratione et quidem physica magna fluxit multitudo deorum, qui induti specie humana fabulas poetis suppeditaverunt, hominum autem vitam superstitione omni referserunt. atque hic locus a Zenone tractatus post a Cleanthe et Chrysippo pluribus verbis explicatus est. Nam vetus haec opinio Graeciam opplevit, esse exsectum Caelum a filio Saturno, vinctum autem Saturnum ipsum a filio Iove:
2.64Bu dinsizce masalların içine pek de kaba olmayan bir tabiat açıklaması saklanmıştır. Gökteki, en yüksekteki, esirden yani ateşten olan ve her şeyi kendi kendine doğuran tabiatın, üremek için başkasıyla birleşmeye ihtiyaç duyan beden parçasından yoksun olmasını istediler. Saturnus'un da sürelerin ve zamanların akışını ve dönüşünü elinde tutan tanrı olmasını istediler. Bu tanrının Yunanca adı da tam bunu söyler: ona Kronos denir, bu da khronos, yani zaman süresiyle aynıdır. Saturnus adı ise yıllarla doyduğu (saturaretur) için verilmiştir; kendi çocuklarını yediğinin uydurulması da bundandır, çünkü zaman zamanların sürelerini tüketir ve geçen yıllarla doyumsuzca dolar. Iuppiter tarafından zincirlenmesi de ölçüsüz yollar tutmasın diye, onu yıldızların bağlarıyla bağlamak içindir. Iuppiter'in kendisine, yani "yardım eden baba"ya (iuvans pater) —öteki hâllerinde "yardım etmek" (iuvare) fiilinden Iovis deriz—, şairler "tanrıların ve insanların babası", atalarımız da "en iyi, en büyük" der; hem de en büyükten önce en iyi, yani en çok iyilik eden diye; çünkü herkese yararlı olmak,
physica ratio non inelegans inclusa est in impias fabulas. caelestem enim altissimam aetheriamque naturam id est igneam, quae per sese omnia gigneret, vacare voluerunt ea parte corporis quae coniunctione alterius egeret ad procreandum. Saturnum autem eum esse voluerunt qui cursum et conversionem spatiorum ac temporum contineret. qui deus Graece id ipsum nomen habet: Κρόνος enim dicitur, qui est idem χρόνος id est spatium temporis. Saturnus autem est appellatus quod saturaretur annis; ex se enim natos comesse fingitur solitus, quia consumit aetas temporum spatia annisque praeteritis insaturabiliter expletur. vinctus autem a Iove, ne inmoderatos cursus haberet, atque ut eum siderum vinclis alligaret. sed ipse Iuppiter, id est iuvans pater, quem conversis casibus appellamus a iuvando Iovem, a poetis pater divomque hominumque dicitur, a maioribus autem nostris optumus maxumus, et quidem ante optimus id est beneficentissimus quam maximus, quia maius est certeque gratius prodesse omnibus quam opes mag-
2.65büyük bir servete sahip olmaktan daha büyük ve elbette daha makbul bir şeydir. İşte Ennius, yukarıda söylediğim gibi, ona şöyle seslenir: "Bak şu yücelerde parıldayana, herkesin Iuppiter diye yakardığı!" Bu, aynı şairin başka bir yerdeki şu sözünden daha açıktır: "Ona, şu parlayana, her ne ise, gücüm yettiğince lanet edeceğim." Bizim augurlar da "Iuppiter şimşek çakıp gürlerken" dediklerinde onu kastederler; çünkü "gök şimşek çakıp gürlerken" demek isterler. Euripides de pek çok şeyi parlak biçimde söylediği gibi bunu da kısaca söyler:
Görüyorsun, yücelerde yayılmış şu ölçüsüz esiri, yumuşak kucağıyla toprağı saran: Onu tanrıların en yücesi say, ona Iuppiter de.
nas habere—hunc igitur Ennius, ut supra dixi, nuncupat ita dicens aspice hoc sublime candens, quem invocant omnes Iovem planius quam alio loco idem cui quod in me est exsecrabor hoc quod lucet quicquid est; hunc etiam augures nostri cum dicunt Iove fulgente tonante: dicunt enim caelo fulgente et tonante. Euripides autem ut multa praeclare sic hoc breviter: vides sublime fusum immoderatum aethera, qui terram tenero circumiectu amplectitur: hunc summum habeto divum, hunc perhibeto Iovem.
2.66Stoacıların açıkladığına göre deniz ile gök arasına giren hava da Iuppiter'in kız kardeşi ve karısı olan Iuno adıyla kutsanır; çünkü havanın esire benzerliği ve onunla en sıkı bir birleşmesi vardır. Havayı dişileştirip Iuno'ya verdiler, çünkü ondan daha yumuşak bir şey yoktur. Ama ben Iuno adının "yardım etmek"ten (iuvare) geldiğini sanıyorum. Masallardaki gibi üç ayrı krallık olsun diye geriye su ile toprak kalıyordu. Böylece ikinci krallık, bütün deniz krallığı, Iuppiter'in, bizim istediğimiz gibi, kardeşi olan Neptunus'a verildi; adı da Portunus'un porta'dan (kapı) türetilmesi gibi, ilk harfleri biraz değiştirilerek nare'den (yüzmek) türetildi. Toprağın bütün gücü ve tabiatı da Dis Pater'e adandı; o, Yunanlardaki Plouton gibi "zengin" (dives) anlamına gelir, çünkü her şey toprağa döner ve topraktan doğar. Ona Proserpina'yı [eş verirler]; bu Yunanca bir addır, Yunanca Persephone denen tanrıçadır o; onun ekinlerin tohumu olduğunu kabul ederler ve saklanan kızı annesinin aradığını anlatırlar.
Aer autem, ut Stoici disputant, interiectus inter mare et caelum Iunonis nomine consecratur, quae est soror et coniux Iovis, quod ei et similitudo est aetheris et cum eo summa coniunctio. effeminarunt autem eum Iunonique tribuerunt, quod nihil est eo mollius. sed Iunonem a iuvando credo nominatam. Aqua restabat et terra, ut essent ex fabulis tria regna divisa. datum est igitur Neptuno alterum, Iovis ut volumus fratri, maritimum omne regnum, nomenque productum ut Portunus a porta sic Neptunus a nando, paulum primis litteris immutatis. Terrena autem vis omnis atque natura Diti patri dedicata est, qui dives ut apud Graecos Πλού- των, quia et recidunt omnia in terras et oriuntur e terris. †Cui Proserpinam (quod Graecorum nomen est, ea enim est quae Περσεφόνη Graece nominatur)—quam frugum semen esse volunt absconditamque quaeri a matre fingunt.
2.67Annesi ise ekinleri taşıdığı (gerere) için Ceres'tir, sanki "Geres"; ilk harf burada da tesadüfen değişmiştir, Yunanlarda olduğu gibi: çünkü onlarda da Demeter adı sanki ge meter, yani "toprak ana"dan gelir. Büyük şeyleri altüst eden (magna verteret) tanrıya Mavors, ya azaltan (minueret) ya da tehdit eden (minaretur) tanrıçaya Minerva denmiştir. Her şeyde başlangıç ve son en büyük öneme sahip olduğu için, kurban sunarken ilk sırayı Ianus'a verdiler; onun adı "gitmek"ten (ire) türetilmiştir; geçit veren kemerlere iani, sıradan evlerin eşiklerindeki kapılara da ianuae denmesi bundandır. Vesta adı ise Yunanlardan gelir, çünkü onlarda Hestia denen tanrıçadır; gücü sunaklara ve ocaklara ilişkindir. Bu yüzden en içteki şeylerin bekçisi olan bu tanrıçada her dua ve her kurban sona erer.
Mater autem est a gerendis frugibus Ceres tamquam geres, casuque prima littera itidem immutata ut a Graecis; nam ab illis quoque Δημήτηρ quasi γῆ μήτηρ nominata est. Iam qui magna verteret Mavors, Minerva autem quae vel minueret vel minaretur. Cumque in omnibus rebus vim haberent maxumam prima et extrema, principem in sacrificando Ianum esse voluerunt, quod ab eundo nomen est ductum, ex quo transitiones perviae iani foresque in liminibus profanarum aedium ianuae nominantur. Nam Vestae nomen a Graecis (ea est enim quae ab illis Ἑστία dicitur); vis autem eius ad aras et focos pertinet, itaque in ea dea, quod est rerum custos intumarum, omnis et precatio et sacrificatio extrema est.
2.68Penates tanrıları da bu güçten pek uzak değildir; adları ya penus'tan gelir —insanların yediği her şeye penus denir—, ya da evin en derinine (penitus) yerleştikleri için; şairlerin onlara penetrales (en içtekiler) demesi de bundandır. Apollo adı ise Yunancadır; onun güneş olduğunu kabul ederler, Diana'nın da ayla aynı olduğunu düşünürler. Güneşe (sol) ya bütün yıldızlar arasında yalnız (solus) o bu kadar büyük olduğu için, ya da doğunca bütün yıldızlar karardığından tek başına göründüğü için sol denmiştir; aya (luna) da ışıldamaktan (lucere) ötürü luna denmiştir. Çünkü Lucina da odur; bu yüzden Yunanlar doğumda Diana'ya, Işıkgetiren Diana'ya nasıl yakarırlarsa, bizimkiler de Iuno Lucina'ya öyle yakarırlar. Aynı Diana'ya Omnivaga (Her Yeri Dolaşan) da denir; avlanmak için dolaştığından değil, gezgin denen yedi yıldız arasında sayıldığı için;
Nec longe absunt ab hac vi di Penates, sive a penu ducto nomine (est enim omne quo vescuntur homines penus) sive ab eo quod penitus insident; ex quo etiam penetrales a poetis vocantur. Iam Apollinis nomen est Graecum. quem solem esse volunt, Dianam autem et lunam eandem esse putant, cum sol dictus sit vel quia solus ex omnibus sideribus est tantus vel quia cum est exortus obscuratis omnibus solus apparet, luna a lucendo nominata sit; eadem est enim Lucina, itaque ut apud Graecos Dianam eamque Luciferam sic apud nostros Iunonem Lucinam in pariendo invocant. quae eadem Diana Omnivaga dicitur non a venando sed quod in septem numeratur tamquam vagantibus;
2.69Diana adı ise geceleri adeta gün (dies) yaptığı için verilmiştir. Doğumlarda da yardıma çağrılır, çünkü çocuklar bazen yedi, çoğunlukla da dokuz ay devrinde olgunlaşır; bu devirlere ölçülmüş (mensa) süreleri tamamladıkları için menses (aylar) denir. Timaios da pek çok yerde olduğu gibi burada da ince bir nükte yapmıştır: Tarihinde İskender'in doğduğu gece Ephesos'taki Diana tapınağının yandığını söyledikten sonra, buna hiç şaşmamak gerektiğini, çünkü Diana'nın Olympias'ın doğumunda bulunmak istediği için evinde olmadığını eklemiştir. Her şeye gelen (venire) tanrıçaya da bizimkiler Venus adını verdiler; venustas (güzellik) Venus'ten gelir, Venus venustas'tan değil.
Diana dicta quia noctu quasi diem efficeret. adhibetur autem ad partus, quod i maturescunt aut septem non numquam aut ut plerumque novem lunae cursibus, qui quia mensa spatia conficiunt menses nominantur; concinneque ut multa Timaeus, qui cum in historia dixisset qua nocte natus Alexander esset eadem Dianae Ephesiae templum deflagravisse, adiunxit minime id esse mirandum, quod Diana quom in partu Olympiadis adesse voluisset afuisset domo. Quae autem dea ad res omnes veniret Venerem nostri nominaverunt, atque ex ea potius venustas quam Venus ex venustate.
2.70Görüyor musunuz, tabiattaki şeylere dair iyi ve faydalı keşiflerden akıl yürütme nasıl uydurma ve hayalî tanrılara sürüklendi? Bu da yanlış kanaatleri, karmakarışık yanılgıları ve neredeyse kocakarılara yaraşır batıl inançları doğurdu. Tanrıların biçimlerini, yaşlarını, giysilerini, süslerini, ayrıca soylarını, evliliklerini, akrabalıklarını biliyoruz; her şey insan zayıflığına benzetilmiştir. Hatta ruhları hâllerle çalkalanan varlıklar olarak tasvir edilirler: tanrıların arzularını, kederlerini, öfkelerini duymuşuzdur. Masalların anlattığına göre savaşlardan, çarpışmalardan da uzak kalmamışlardır; yalnız Homeros'taki gibi, iki ordu karşı karşıya geldiğinde kimi tanrılar bir tarafı, kimileri öbür tarafı korurken değil, Titanlarla, Devlerle olduğu gibi kendi savaşlarını da yapmışlardır. Bunlar son derece aptalca söylenir ve aptalca inanılır; boş laf ve en büyük hafiflikle doludur.
Videtisne igitur ut a physicis rebus bene atque utiliter inventis tracta ratio sit ad commenticios et fictos deos. Quae res genuit falsas opiniones erroresque turbulentos et superstitiones paene aniles. et formae enim nobis deorum et aetates et vestitus ornatusque noti sunt, genera praeterea coniugia cognationes, omniaque traducta ad similitudinem inbecillitatis humanae. nam et perturbatis animis inducuntur: accepimus enim deorum cupiditates aegritudines iracundias; nec vero, ut fabulae ferunt, bellis proeliisque caruerunt, nec solum ut apud Homerum cum duo exercitus contrarios alii dei ex alia parte defenderent, sed etiam ut cum Titanis ut cum Gigantibus sua propria bella gesserunt. haec et dicuntur et creduntur stultissime et plena sunt futtilitatis summaeque levitatis.
2.71Yine de bu masallar hor görülüp reddedilince, her şeyin tabiatına yayılan tanrının —karalarda Ceres, denizlerde Neptunus, başka yerlerde başkaları— kim olduğunu, nasıl olduğunu, âdetin ona hangi adı verdiğini anlayabileceğiz. Bu tanrılara hürmet etmeli ve tapınmalıyız. Tanrılara tapınmanın en iyisi, en temizi, en kutsalı ve dindarlıkla en dolu olanı da onlara her zaman saf, bütün, bozulmamış bir zihinle ve sözle hürmet etmektir. Çünkü yalnız filozoflar değil, atalarımız da batıl inancı dinden ayırmışlardır.
Sed tamen is fabulis spretis ac repudiatis deus pertinens per naturam cuiusque rei, per terras Ceres per maria Neptunus alii per alia, poterunt intellegi qui qualesque sint quoque eos nomine consuetudo nuncupaverit. Quos deos et venerari et colere debemus. cultus autem deorum est optumus idemque castissimus atque sanctissimus plenissimusque pietatis, ut eos semper pura integra incorrupta et mente et voce veneremur. non enim philosophi solum verum etiam maiores nostri superstitionem a religione separaverunt.
2.72Bütün gün dua edip kurban kesenlere, çocukları kendilerinden sonra hayatta kalsın (superstites) diye, superstitiosi (batıl inançlı) dendi; bu ad sonradan daha geniş bir anlam kazandı. Tanrılara tapınmaya ilişkin her şeyi özenle yeniden gözden geçiren, adeta yeniden okuyan (relegere) kimselere de religiosi (dindar) dendi; tıpkı eligere'den (seçmek) elegantes, diligere'den diligentes, intellegere'den intellegentes geldiği gibi; çünkü bütün bu kelimelerde religiosus'taki "okuma, derleme" (legere) anlamı vardır. Böylece superstitiosus ile religiosus'tan biri kusurun, öbürü övgünün adı oldu. Sanırım hem tanrıların var olduğunu hem de nasıl olduklarını yeterince gösterdim.
nam qui totos dies precabantur et immolabant, ut sibi sui liberi superstites essent, superstitiosi sunt appellati, quod nomen patuit postea latius; qui autem omnia quae ad cultum deorum pertinerent diligenter retractarent et tamquam relegerent, i sunt dicti religiosi ex relegendo, tamquam elegantes ex eligendo, ex diligendo diligentes, ex intellegendo intellegentes; his enim in verbis omnibus inest vis legendi eadem quae in religioso. ita factum est in superstitioso et religioso alterum vitii nomen alterum laudis. Ac mihi videor satis et esse deos et quales essent ostendisse.
2.73Sırada, evrenin tanrıların öngörüsüyle yönetildiğini göstermek var. Bu, doğrusu büyük bir konudur ve sizinkiler, Cotta, ona çok saldırmıştır; asıl bütün çekişme de sizinledir. Size gelince, Velleius, her şeyin hangi anlamda söylendiğini pek bilmezsiniz; çünkü yalnız kendi kitaplarınızı okur, yalnız kendinizi sever, ötekileri davalarını dinlemeden mahkûm edersiniz. Nitekim dün sen kendin, Stoacıların kehanet söyleyen bir kocakarıyı, Pronoia'yı, yani Öngörü'yü sahneye çıkardığını söyledin. Bunu, onların öngörüyü bütün evreni idare edip yöneten tek başına bir tanrıça gibi tasarladığını sanma yanılgısıyla söyledin.
Proximum est ut doceam deorum providentia mundum administrari. magnus sane locus est et a vestris Cotta vexatus, ac nimirum vobiscum omne certamen est. Nam vobis Vellei minus notum est quem ad modum quidque dicatur; vestra enim solum legitis vestra amatis, ceteros causa incognita condemnatis. velut a te ipso hesterno die dictumst anum fatidicam Pronoean a Stoicis induci id est Providentiam. quod eo errore dixisti, quia existumas ab is providentiam fingi quasi quandam deam singularem, quae mundum omnem gubernet et regat.
2.74Ama bu kısaltılarak söylenmiştir: Biri Atina devletinin Meclis tarafından yönetildiğini söylese "Areopagos'un" sözü eksik kalır; bunun gibi biz evrenin öngörüyle yönetildiğini söylediğimizde de "tanrıların" sözünün eksik olduğunu düşün; tam ve eksiksiz olarak "evren tanrıların öngörüsüyle yönetilir" diye söylendiğini kabul et. Öyleyse sizin soyunuzda bulunmayan o nükteyi bizimle alay etmekle harcamayın; vallahi beni dinlerseniz denemeyin bile: size yakışmaz, size verilmemiştir, yapamazsınız. Bu söz, evinin terbiyesiyle ve yurttaşlarımızın inceliğiyle cilalanmış olan sana uymaz; ama öteki Epikurosçulara, en çok da bu öğretiyi doğuran adama uyar: sanattan da edebiyattan da nasibi olmayan, herkese sataşan, hiçbir keskinliği, hiçbir ağırlığı, hiçbir zarafeti olmayan bir adam.
sed id praecise dicitur: ut, si quis dicat Atheniensium rem publicam consilio regi, desit illud Arii pagi, sic, cum dicimus providentia mundum administrari, deesse arbitrato deorum, plene autem et perfecte sic dici existumato, providentia deorum mundum administrari. Ita salem istum, quo caret vestra natio, in inridendis nobis nolitote consumere, et mercule si me audiatis ne experiamini quidem; non decet non datum est non potestis. nec vero hoc in te unum convenit moribus domesticis ac nostrorum hominum urbanitate limatum, sed cum in reliquos vestros tum in eum maxime qui ista peperit, hominem sine arte sine litteris, insultantem in omnes, sine acumine ullo sine auctoritate sine lepore.
2.75Öyleyse diyorum ki evren ve evrenin bütün parçaları tanrıların öngörüsüyle hem başlangıçta kurulmuş hem de her zaman yönetilmektedir. Bizimkiler bu tartışmayı genellikle üç kısma ayırırlar. Birinci kısım, tanrıların var olduğunu öğreten akıl yürütmeden çıkar; bu kabul edilince evrenin onların düşünüp taşınmasıyla yönetildiğini de kabul etmek gerekir. İkinci kısım, her şeyin hisseden bir tabiata bağlı olduğunu ve her şeyin onun tarafından en güzel biçimde yönetildiğini öğretir; bu ortaya konunca o tabiatın canlı ilkelerden doğduğu sonucu çıkar. Üçüncü konu ise gökteki ve yerdeki şeylere duyulan hayranlıktan çıkar.
Dico igitur providentia deorum mundum et omnes mundi partes et initio constitutas esse et omni tempore administrari. Eamque disputationem tris in partes nostri fere dividunt. quarum prima pars est quae ducitur ab ea ratione quae docet esse deos; quo concesso confitendum est eorum consilio mundum administrari. secunda est autem quae docet omnes res subiectas esse naturae sentienti ab eaque omnia pulcherrume geri; quo constituto sequitur ab animantibus principiis eam esse generatam. tertius est locus qui ducitur ex admiratione rerum caelestium atque terrestrium.
2.76Öyleyse önce şu: ya tanrıların var olduğunu inkâr etmek gerekir —Demokritos "hayaletleri", Epikuros "suretleri" getirerek bir bakıma bunu inkâr eder—, ya da tanrıların var olduğunu kabul edenlerin onların bir şey, hem de parlak bir şey yaptığını kabul etmeleri gerekir. Evreni yönetmekten daha parlak bir şey yoktur; demek ki evren tanrıların düşünüp taşınmasıyla yönetilir. Başka türlü ise, tanrıdan daha iyi ve daha büyük bir güce sahip bir şeyin bulunması elbette zorunludur, o şey ne olursa olsun: ister ruhsuz bir tabiat, ister büyük bir güçle sürülen ve gördüğümüz bu en güzel eserleri meydana getiren bir zorunluluk;
Primum igitur aut negandum est esse deos, quod et Democritus simulacra et Epicurus imagines inducens quodam pacto negat, aut qui deos esse concedant is fatendum est eos aliquid agere idque praeclarum; nihil est autem praeclarius mundi administratione; deorum igitur consilio administratur. Quod si aliter est, aliquid profecto sit necesse est melius et maiore vi praeditum quam deus, quale id cumque est, sive inanima natura sive necessitas vi magna incitata haec pulcherrima opera efficiens quae videmus;
2.77o zaman tanrıların tabiatı ne her şeye gücü yeten ne de üstün bir tabiattır, madem göğü, denizleri, karaları yöneten o zorunluluğa ya da tabiata bağlıdır. Oysa tanrıdan daha üstün bir şey yoktur; öyleyse evrenin onun tarafından yönetilmesi zorunludur; demek ki tanrı hiçbir tabiata itaat etmez, hiçbir tabiata bağlı değildir; öyleyse bütün tabiatı kendisi yönetir. Gerçekten de tanrıların akıllı olduğunu kabul ediyorsak, öngörü sahibi olduklarını, hem de en büyük şeyleri öngördüklerini de kabul ediyoruz. Öyleyse ya en büyük şeylerin neler olduğunu ve onların nasıl ele alınıp korunacağını bilmiyorlar, ya da bu kadar büyük şeyleri taşıyıp yürütecek güçleri yok mu? Ama hem şeyleri bilmemek tanrıların tabiatına yabancıdır, hem de zayıflıktan ötürü bir görevi taşımakta güçlük çekmek tanrıların yüceliğine hiç yakışmaz. Bundan da istediğimiz sonuç çıkar: evren tanrıların öngörüsüyle yönetilir.
non est igitur natura deorum praepotens neque excellens, si quidem ea subiecta est ei vel necessitati vel naturae, qua caelum maria terrae regantur. nihil est autem praestantius deo; ab eo igitur mundum necesse est regi; nulli igitur est naturae oboediens aut subiectus deus; omnem ergo regit ipse naturam. Etenim si concedimus intellegentes esse deos, concedimus etiam providentes et rerum quidem maxumarum. ergo utrum ignorant quae res maxumae sint quoque eae modo tractandae et tuendae, an vim non habent qua tantas res sustineant et gerant? at et ignoratio rerum aliena naturae deorum est, et sustinendi muneris propter inbecillitatem difficultas minime cadit in maiestatem deorum. ex quo efficitur id quod volumus, deorum providentia mundum administrari.
2.78Tanrılar var olduğuna göre —eğer varlarsa, ki elbette vardırlar— canlı olmaları zorunludur; yalnız canlı değil akıl sahibi de olmaları, birbirlerine adeta bir vatandaşlık birliği ve ortaklığıyla bağlanmış olmaları, tek bir evreni ortak bir devlet ve bir şehir gibi yönetmeleri zorunludur.
Atqui necesse est cum sint di (si modo sunt, ut profecto sunt) animantis esse, nec solum animantes sed etiam rationis compotes inter seque quasi civili conciliatione et societate coniunctos, unum mundum ut communem rem publicam atque urbem aliquam regentis.
2.79Bundan şu sonuç çıkar: onlarda da insan soyundaki aklın aynısı bulunur, her iki yanda da aynı hakikat ve aynı kanun vardır; kanun da doğruyu buyurmak, eğriyi yasaklamaktır. Buradan basiretin ve zihnin de tanrılardan insanlara geldiği anlaşılır. Atalarımızın kurumlarıyla Mens'in, Fides'in, Virtus'un ve Concordia'nın kutsanıp devlet eliyle adanması da bu yüzdendir; yüce ve kutsal heykellerine hürmet ettiğimiz hâlde, bunların tanrılarda bulunduğunu inkâr etmek nasıl yakışır? İnsan soyunda zihin, güven, fazilet ve uyum varsa, bunlar yeryüzüne yukarıdakilerden başka nereden akıp gelebilirdi? Bizde düşünme gücü, akıl ve basiret bulunduğuna göre, tanrıların bunlara daha büyük ölçüde sahip olması, yalnız sahip olması değil, onları en büyük ve en iyi şeylerde kullanması da zorunludur.
sequitur ut eadem sit in is quae humano in genere ratio, eadem veritas utrobique sit eademque lex, quae est recti praeceptio pravique depulsio. ex quo intellegitur prudentiam quoque et mentem a deis ad homines pervenisse (ob eamque causam maiorum institutis Mens Fides Virtus Concordia consecratae et publice dedicatae sunt; quae qui convenit penes deos esse negare, cum eorum augusta et sancta simulacra veneremur: quod si inest in hominum genere mens fides virtus concordia, unde haec in terram nisi ab superis defluere potuerunt?), cumque sint in nobis consilium ratio prudentia, necesse est deos haec ipsa habere maiora, nec habere solum sed etiam his uti in maxumis et optumis rebus.
2.80Oysa evrenden daha büyük ve daha iyi bir şey yoktur; öyleyse evrenin tanrıların düşünüp taşınması ve öngörüsüyle yönetilmesi zorunludur. Son olarak, olağanüstü güçlerini ve parlak yüzlerini gördüğümüz şeylerin —güneşi, ayı, gezgin ve sabit yıldızları, göğü, evrenin kendisini ve bütün evrende bulunup insan soyuna büyük fayda ve kolaylık sağlayan şeylerin gücünü kastediyorum— tanrılar olduğunu yeterince gösterdiğimize göre, her şeyin ilahî bir zihin ve basiretle yönetildiği sonucu çıkar. Birinci kısım hakkında bu kadarı yeter.
nihil autem nec maius nec melius mundo; necesse est ergo eum deorum consilio et providentia administrari. Postremo cum satis docuerimus hos esse deos, quorum insignem vim et inlustrem faciem videremus, solem dico et lunam et vagas stellas et inerrantes et caelum et mundum ipsum et earum rerum vim quae inessent in omni mundo cum magno usu et commoditate generis humani, efficitur omnia regi divina mente atque prudentia. Ac de prima quidem parte satis dictum est.
2.81Sırada, her şeyin tabiata bağlı olduğunu ve her şeyin onun tarafından en güzel biçimde yürütüldüğünü göstermek var. Ama önce tabiatın kendisinin ne olduğunu kısaca açıklamak gerekir ki göstermek istediğimiz şey daha kolay anlaşılsın. Bazıları tabiatın, cisimlerde zorunlu hareketleri uyandıran akılsız bir güç olduğunu düşünür; bazıları ise onun akıldan ve düzenden pay almış, adeta bir yol izleyerek ilerleyen, her şeyin hangi sebeple neyi meydana getirdiğini, neyin peşinden gittiğini gösteren bir güç olduğunu düşünür; onun ustalığına hiçbir sanat, hiçbir el, hiçbir zanaatkâr taklit ederek erişemez. Çünkü tohumun gücü öyle büyüktür ki, son derece küçük olsa da, kendisini kabul edip kavrayan bir tabiata düşer ve beslenip büyüyebileceği bir madde bulursa, her şeyi kendi türünde öyle biçimlendirir ve meydana getirir ki bazıları yalnız kökleriyle beslenir, bazıları ise hareket edebilir, hissedebilir, istek duyabilir ve kendinden kendine benzeyenleri doğurabilir.
Sequitur ut doceam omnia subiecta esse naturae, eaque ab ea pulcherrime geri. Sed quid sit ipsa natura explicandum est ante breviter, quo facilius id quod docere volumus intellegi possit. namque alii naturam esse censent vim quandam sine ratione cientem motus in corporibus necessarios, alii autem vim participem rationis atque ordinis tamquam via progredientem declarantemque quid cuiusque rei causa efficiat quid sequatur, cuius sollertiam nulla ars nulla manus nemo opifex consequi possit imitando; seminis enim vim esse tantam, ut id, quamquam sit perexiguum, tamen, si inciderit in concipientem conprendentemque naturam nanctumque sit materiam qua ali augerique possit, ita fingat et efficiat in suo quidque genere, partim ut tantum modo per stirpes alantur suas, partim ut moveri etiam et sentire et appetere possint et ex sese similia sui gignere.
2.82Her şeye tabiat adını verenler de vardır; Epikuros gibi; o şöyle ayırır: var olan her şeyin tabiatı cisimler, boşluk ve bunlarda meydana gelen arazlardır. Ama biz evrenin tabiatla ayakta durduğunu ve yönetildiğini söylediğimizde, bunu bir toprak topağı, bir taş parçası ya da kendisini bir arada tutan hiçbir tabiatı olmayan buna benzer bir şey için söylendiği anlamda söylemiyoruz; bir ağaç, bir hayvan için söylendiği anlamda söylüyoruz; bunlarda hiçbir gelişigüzellik değil, düzen ve sanata benzer bir şey görünür.
Sunt autem qui omnia naturae nomine appellent, ut Epicurus qui ita dividit, omnium quae sint naturam esse corpora et inane quaeque is accidant. Sed nos cum dicimus natura constare administrarique mundum, non ita dicimus ut glaebam aut fragmentum lapidis aut aliquid eius modi nulla cohaerendi natura, sed ut arborem ut animal, in quibus nulla temeritas sed ordo apparet et artis quaedam similitudo.
2.83Topraktan köklerle tutunan şeyler tabiatın sanatıyla yaşıyor ve gelişiyorsa, toprağın kendisi de elbette aynı güçle, tabiatın sanatıyla ayakta durur. Çünkü tohumlarla gebe kalıp her şeyi doğurur ve kendinden döker, kökleri kucaklayıp besler ve büyütür, kendisi de sırası gelince yukarıdaki ve dışarıdaki tabiatlarca beslenir; onun buharlarıyla da hava, esir ve yukarıdaki her şey beslenir. Böylece toprak tabiatla ayakta duruyor ve gelişiyorsa, evrenin geri kalanında da aynı düzen vardır. Çünkü bitkiler toprağa tutunur, canlılar ise havayı solumakla ayakta kalır; havanın kendisi de bizimle görür, bizimle işitir, bizimle ses çıkarır, çünkü bunların hiçbiri o olmadan olamaz; hatta bizimle hareket eder, çünkü nereye gidersek, nerede hareket edersek, adeta bize yer verip çekiliyor gibi görünür.
Quod si ea quae a terra stirpibus continentur arte naturae vivunt et vigent, profecto ipsa terra eadem vi continetur arte naturae, quippe quae gravidata seminibus omnia pariat et fundat ex sese, stirpes amplexa alat et augeat ipsaque alatur vicissim a superis externisque naturis; eiusdemque exspirationibus et aer alitur et aether et omnia supera. Ita si terra natura tenetur et viget, eadem ratio in reliquo mundo est; stirpes enim terrae inhaerent, animantes autem adspiratione aeris sustinentur; ipseque aer nobiscum videt nobiscum audit nobiscum sonat, nihil enim eorum sine eo fieri potest; quin etiam movetur nobiscum, quacumque enim imus qua movemur videtur quasi locum dare et cedere.
2.84Evrenin en aşağıdaki yeri olan merkezine doğru giden, merkezden yukarı çıkan ve merkezin çevresinde yuvarlak bir dönüşle dolaşan şeyler, evrenin kesintisiz ve tek bir tabiatını meydana getirir. Cisimlerin dört türü olduğuna göre, evrenin tabiatı bunların birbirine dönüşmesiyle kesintisiz sürer. Çünkü topraktan su, sudan hava, havadan esir doğar; sonra tersine esirden hava, oradan su, sudan da en aşağıdaki toprak doğar. Böylece her şeyin kendilerinden oluştuğu bu tabiatlar yukarı aşağı, öteye beriye gidip geldikçe evrenin parçalarının birliği korunur.
quaeque in medium locum mundi, qui est infimus, et quae a medio in superum quaeque conversione rutunda circum medium feruntur, ea continentem mundi efficiunt unamque naturam. Et cum quattuor genera sint corporum, vicissitudine eorum mundi continuata natura est. nam ex terra aqua ex aqua oritur aer ex aere aether, deinde retrorsum vicissim ex aethere aer inde aqua ex aqua terra infima. sic naturis is ex quibus omnia constant sursus deorsus ultro citro commeantibus mundi partium coniunctio continetur.
2.85Bu birliğin ya gördüğümüz bu aynı düzen ve süsle ebedî olması, ya da en azından çok uzun ömürlü olup uzun ve neredeyse ölçüsüz bir zaman boyunca sürüp gitmesi zorunludur. Hangisi olursa olsun, evrenin tabiatla yönetildiği sonucu çıkar. Hangi donanmanın seyri, hangi ordunun düzeni, ya da yine tabiatın yaptıklarıyla karşılaştıralım, hangi asmanın ya da ağacın oluşumu, hangi canlının biçimi ve uzuvlarının yapısı, evrenin kendisi kadar büyük bir tabiat ustalığını gösterir? Öyleyse ya hisseden bir tabiat tarafından yönetilen hiçbir şey yoktur, ya da evrenin böyle yönetildiğini kabul etmek gerekir.
Quae aut sempiterna sit necessest hoc eodem ornatu quem videmus, aut certe perdiuturna, permanens ad longinquum et inmensum paene tempus. quorum utrumvis ut sit, sequitur natura mundum administrari. Quae enim classium navigatio aut quae instructio exercitus aut, rursus ut ea quae natura efficit conferamus, quae procreatio vitis aut arboris, quae porro animantis figura conformatioque membrorum tantam naturae sollertiam significat quantam ipse mundus? aut igitur nihil est quod sentiente natura regatur, aut mundum regi confitendum est.
2.86Gerçekten de öteki bütün tabiatları ve onların tohumlarını içinde tutan evren, kendisi nasıl tabiatla yönetilmez? Bu, dişlerin ve ergenliğin tabiatla meydana geldiğini söyleyip de bunların kendisinde meydana geldiği insanın tabiatla var olmadığını söylemeye benzer; böyle biri, kendinden bir şey çıkaran şeylerin, kendilerinden çıkan şeylerden daha yetkin bir tabiata sahip olduğunu anlamaz. Tabiatla yönetilen bütün şeylerin ekicisi, tohum saçanı, deyim yerindeyse anası babası, yetiştiricisi ve besleyicisi evrendir; her şeyi kendi uzuvları ve parçaları gibi besler ve bir arada tutar. Evrenin parçaları tabiatla yönetiliyorsa, evrenin kendisinin de tabiatla yönetilmesi zorunludur. Bu yönetimde kınanacak hiçbir şey yoktur; çünkü var olan tabiatlardan meydana getirilebilecek en iyi şey meydana getirilmiştir.
Etenim qui reliquas naturas omnes earumque semina contineat, qui potest ipse non natura administrari; ut, si qui dentes et pubertatem natura dicat existere, ipsum autem hominem cui ea existant non constare natura, non intellegat ea quae ecferant aliquid ex sese perfectiores habere naturas quam ea quae ex his efferantur. omnium autem rerum quae natura administrantur seminator et sator et parens ut ita dicam atque educator et altor est mundus omniaque sicut membra et partes suas nutricatur et continet. quod si mundi partes natura administrantur, necesse est mundum ipsum natura administrari. Cuius quidem administratio nihil habet in se quod reprehendi possit; ex his enim naturis quae erant quod effici optimum potuit effectum est.
2.87Öyleyse biri daha iyisinin yapılabileceğini göstersin; ama kimse hiçbir zaman gösteremeyecek; bir şeyi düzeltmeye kalkan da ya onu daha kötü yapacak ya da yapılamayacak bir şeyi isteyecektir.
Evrenin bütün parçaları kullanış için daha iyi, görünüş için daha güzel olamayacak biçimde kurulmuşsa, bunların tesadüfi mi olduğuna, yoksa hisseden bir yönetim ve ilahî bir öngörü olmadan hiçbir şekilde bir arada duramayacakları bir durumda mı bulunduklarına bakalım. Tabiatın tamamladığı şeyler sanatın tamamladıklarından daha iyiyse ve sanat akılsız hiçbir şey yapmıyorsa, tabiat da akıldan yoksun sayılmamalıdır. Bir heykele ya da bir resim levhasına bakınca sanat kullanıldığını bilmek, uzaktan bir geminin gidişini görünce onun akılla ve sanatla hareket ettiğinden şüphe etmemek, bir güneş saatine ya da su saatine bakınca saatlerin tesadüfle değil sanatla gösterildiğini anlamak; ama hem bu sanatları hem onların ustalarını hem de her şeyi kucaklayan evrenin düşünceden ve akıldan yoksun olduğunu düşünmek nasıl tutarlı olur?
doceat ergo aliquis potuisse melius; sed nemo umquam docebit, et si quis corrigere aliquid volet aut deterius faciet aut id quod fieri non potuerit desiderabit. Quod si omnes mundi partes ita constitutae sunt ut neque ad usum meliores potuerint esse neque ad speciem pulchriores, videamus utrum ea fortuitane sint an eo statu quo cohaerere nullo modo potuerint nisi sensu moderante divinaque providentia. Si igitur meliora sunt ea quae natura quam illa quae arte perfecta sunt nec ars efficit quicquam sine ratione, ne natura quidem rationis expers est habenda. Qui igitur convenit, signum aut tabulam pictam cum aspexeris, scire adhibitam esse artem, cumque procul cursum navigii videris, non dubitare quin id ratione atque arte moveatur, aut cum solarium vel descriptum vel ex aqua contemplere, intellegere declarari horas arte non casu, mundum autem, qui et has ipsas artes et earum artifices et cuncta conplectatur, consilii et rationis esse expertem putare.
2.88Biri, dostumuz Poseidonios'un yakınlarda yaptığı, her bir dönüşüyle güneşte, ayda ve beş gezgin yıldızda gökte her gün ve her gece olup bitenleri aynen gösteren küreyi İskythia'ya ya da Britanya'ya götürse, o barbar ülkede kim bu kürenin akılla yapıldığından şüphe eder? Bunlar ise her şeyin kendisinden doğup oluştuğu evrenin tesadüfle mi, bir zorunlulukla mı, yoksa akılla ve ilahî bir zihinle mi meydana geldiğinden şüphe ediyorlar; Arkhimedes'in göğün dönüşlerini taklit etmede, tabiatın onları meydana getirmesinden daha usta olduğunu sanıyorlar; oysa asıllar, taklitlerden kat kat daha ustaca yapılmıştır.
quod si in Scythiam aut in Brittanniam sphaeram aliquis tulerit hanc quam nuper familiaris noster effecit Posidonius, cuius singulae conversiones idem efficiunt in sole et in luna et in quinque stellis errantibus quod efficitur in caelo singulis diebus et noctibus, quis in illa barbaria dubitet quin ea sphaera sit perfecta ratione; hi autem dubitant de mundo, ex quo et oriuntur et fiunt omnia, casune ipse sit effectus aut necessitate aliqua an ratione ac mente divina, et Archimedem arbitrantur plus valuisse in imitandis sphaerae conversionibus quam naturam in efficiendis; praesertim cum multis partibus sint illa perfecta quam haec simulata sollertius.
2.89Accius'taki o çoban da daha önce hiç gemi görmemişken Argonautların ilahî ve yeni taşıtını dağdan uzaktan görünce, önce şaşkınlık ve dehşet içinde şöyle konuşur:
Öyle koca bir kütle kayıyor derinlerden, büyük bir uğultu ve soluk sesiyle homurdanarak: önünde dalgaları yuvarlıyor, zorla girdaplar uyandırıyor, öne atılıp ilerliyor, denize serpinti saçıyor, köpükler fışkırtıyor; öyle ki kâh bir bulut yarılıp yuvarlanıyor sanırsın, kâh rüzgârların ya da fırtınaların yükseğe fırlatıp kaptığı bir kaya, ya da çarpışan dalgaların vurmasıyla yükselen yuvarlak hortumlar — meğer deniz karada bir yıkım çıkarmıyorsa, ya da Triton üç dişli zıpkınıyla mağaraları devirip dalgalanan boğazın derinliklerinde, köklerin altından kayalık bir kütleyi dipten göğe doğru söküp çıkarmıyorsa.
Önce, gördüğü bu bilinmedik şeyin nasıl bir tabiat olduğundan şüphe eder; sonra gençleri görüp gemicilerin şarkısını duyunca şöyle der:
Coşkun ve şen yunuslar gibi burunlarıyla gürüldeyerek…
—ve daha başka pek çok şey—
Silvanus'un ezgisine pek benzer bir şarkı getiriyor kulaklarıma, işitmeme…
utque ille apud Accium pastor, qui navem numquam ante vidisset, ut procul divinum et novum vehiculum Argonautarum e monte conspexit, primo admirans et perterritus hoc modo loquitur: tanta moles labitur fremibunda ex alto ingenti sonitu et spiritu: prae se undas volvit, vertices vi suscitat, ruit prolapsa, pelagus respergit reflat; ita dum interruptum credas nimbum volvier, dum quod sublime ventis expulsum rapi saxum aut procellis, vel globosos turbines existere ictos undis concursantibus— nisi quas terrestres pontus strages conciet aut forte Triton fuscina evertens specus subter radices penitus undanti in freto molem ex profundo saxeam ad caelum eruit: dubitat primo quae sit ea natura quam cernit ignotam; idemque iuvenibus visis auditoque nautico cantu: sicut †inciti atque alacres rostris perfremunt delphini —item alia multa— Silvani melo consimilem ad aures cantum et auditum refert —
2.90Demek ki bu çoban ilk bakışta ruhsuz ve histen yoksun bir şey gördüğünü sanır, sonra daha kesin işaretlerle şüphe ettiği şeyin ne olduğunu sezmeye başlar; bunun gibi filozoflar da, evrenin ilk görünüşü belki akıllarını karıştırmış olsa bile, sonra onun sınırlı ve düzenli hareketlerini, her şeyin belirli düzenlerle ve değişmez bir tutarlılıkla yönetildiğini görünce, bu göksel ve ilahî evde yalnızca bir sakinin değil, bu kadar büyük eserin, bu kadar büyük işin bir yöneticisinin, idarecisinin ve adeta mimarının bulunduğunu anlamalıydılar.
Şimdi ise bana öyle geliyor ki gökteki ve yerdeki şeylerin ne kadar hayranlık verici olduğunu sezmiyorlar bile.
ergo ut hic primo aspectu inanimum quiddam sensuque vacuum se putat cernere, post autem signis certioribus quale sit id de quo dubitaverat incipit suspicari, sic philosophi debuerunt, si forte eos primus aspectus mundi conturbaverat, postea cum vidissent motus eius finitos et aequabiles omniaque ratis ordinibus moderata inmutabilique constantia, intellegere inesse aliquem non solum habitatorem in hac caelesti ac divina domo sed etiam rectorem et moderatorem et tamquam architectum tanti operis tantique muneris. Nunc autem mihi videntur ne suspicari quidem quanta sit admirabilitas caelestium rerum atque terrestrium.
2.91İlk olarak, evrenin orta yerinde bulunan toprağı her yandan, adı hava (aer) olan bu canlı ve solunabilir tabiat sarar. Bu ad Yunancadır, ama bizimkiler onu kullana kullana artık benimsemiştir; Latince bir kelime gibi dilde aşınmıştır. Havayı da en yüksek ateşlerden oluşan ölçüsüz esir kucaklar. Bu kelimeyi de ödünç alalım, hava (aer) nasıl Latincede söyleniyorsa esir (aether) de öyle söylensin; gerçi Pacuvius onu şöyle çevirir: "Benim sözünü ettiğim bu şeye bizimkiler gök, Yunanlar esir der." Sanki bunu söyleyen bir Yunanlı değilmiş gibi! "Ama Latince konuşuyor." Evet, eğer onu Yunanca konuşuyormuş gibi dinlemiyorsak; oysa aynı şair başka bir yerde ona şunu söyletir:
Principio enim terra sita in media parte mundi circumfusa undique est hac animali spirabilique natura cui nomen est aer—Graecum illud quidem sed perceptum iam tamen usu a nostris; tritum est enim pro Latino. hunc rursus amplectitur inmensus aether, qui constat ex altissimis ignibus (mutuemur hoc quoque verbum, dicaturque tam aether Latine quam dicitur aer, etsi interpretatur Pacuvius: hoc, quod memoro, nostri caelum Grai perhibent aethera—quasi vero non Graius hoc dicat. at Latine loquitur. si quidem nos non quasi Graece loquentem audiamus; docet idem alio loco:
2.92"Yunan soyundanım; bunu sözüm de açıkça gösterir." Ama daha büyük konulara dönelim. Esirden sayısız yıldız alevi doğar. Bunların önderi, her şeyi en parlak ışığıyla aydınlatan, bütün yeryüzünden kat kat büyük ve geniş olan güneştir; sonra ölçüsüz büyüklükteki öteki yıldızlar gelir. Bu kadar büyük ve bu kadar çok ateş karalara ve yerdeki şeylere hiçbir zarar vermemekle kalmaz, öyle yararlıdır ki yerlerinden oynasalar, bu kadar büyük ateşlerin ölçüsü ve ılımlılığı ortadan kalkacağından karaların yanıp tutuşması zorunlu olurdu.
Graiugena: de isto aperit ipsa oratio)—sed ad maiora redeamus. ex aethere igitur innumerabiles flammae siderum existunt, quorum est princeps sol omnia clarissima luce conlustrans, multis partibus maior atque amplior quam terra universa, deinde reliqua sidera magnitudinibus inmensis. atque hi tanti ignes tamque multi non modo nihil nocent terris rebusque terrestribus, sed ita prosunt ut si mota loco sint conflagrare terras necesse sit a tantis ardoribus moderatione et temperatione sublata.
2.93Şimdi, bazı katı ve bölünmez cisimlerin güçleri ve ağırlıklarıyla sürüklendiğine, o cisimlerin tesadüfi çarpışmasından en süslü ve en güzel evrenin meydana geldiğine kendini inandıran birinin bulunmasına şaşmayayım mı? Bunun olabileceğini düşünen biri, yirmi bir harfin altından ya da herhangi bir maddeden sayısız örneği bir yere toplanıp yere dökülse onlardan Ennius'un Annales'inin sırasıyla okunabilecek biçimde meydana gelebileceğini neden düşünmesin, anlamıyorum; oysa bilmem talih tek bir dizede bile bunu başarabilir mi?
Hic ego non mirer esse quemquam qui sibi persuadeat corpora quaedam solida atque individua vi et gravitate ferri mundumque effici ornatissimum et pulcherrimum ex eorum corporum concursione fortuita? hoc qui existimat fieri potuisse, non intellego cur non idem putet, si innumerabiles unius et viginti formae litterarum vel aureae vel qualeslibet aliquo coiciantur, posse ex is in terram excussis annales Enni ut deinceps legi possint effici; quod nescio an ne in uno quidem versu possit tantum valere fortuna.
2.94Bunlar ise evrenin renkten, herhangi bir keyfiyetten (Yunanların poiotes dediği) ve histen yoksun, gelişigüzel ve tesadüfen çarpışan küçük cisimlerden meydana geldiğini, hatta her an sayısız evrenin kimisinin doğup kimisinin yok olduğunu nasıl kesinlikle ileri sürüyorlar? Atomların çarpışması bir evren yapabiliyorsa, daha az zahmetli, hem de çok daha kolay olan bir revakı, bir tapınağı, bir evi, bir şehri neden yapamasın? Doğrusu evren hakkında öyle gelişigüzel saçmalıyorlar ki bana göre göğün bu hayranlık verici süsüne —sıradaki konu da budur— hiç başlarını kaldırıp bakmamış gibi görünüyorlar.
isti autem quem ad modum adseverant ex corpusculis non colore non qualitate aliqua (quam ποιότητα Graeci vocant) non sensu praeditis sed concurrentibus temere atque casu mundum esse perfectum, vel innumerabiles potius in omni puncto temporis alios nasci alios interire: quod si mundum efficere potest concursus atomorum, cur porticum cur templum cur domum cur urbem non potest, quae sunt minus operosa; et multa quidem faciliora. certe ita temere de mundo effuttiunt, ut mihi quidem numquam hunc admirabilem caeli ornatum (qui locus est proxumus) suspexisse videantur.
2.95Aristoteles ne güzel söyler: "Diyelim ki hep yerin altında, heykellerle ve resimlerle süslenmiş, mesut sayılanların bol bol sahip olduğu her şeyle donatılmış iyi ve parlak evlerde yaşamış, ama hiç yerin üstüne çıkmamış insanlar olsun; bir ilahî gücün ve tanrıların kudretinin bulunduğunu rivayetle, kulaktan dolma duymuş olsunlar. Sonra bir gün yerin ağzı açılsa ve o gizli yurtlarından çıkıp bizim oturduğumuz bu yerlere gelebilseler. Birden toprağı, denizleri ve göğü görüp bulutların büyüklüğünü, rüzgârların gücünü tanısalar; güneşe bakıp onun hem büyüklüğünü ve güzelliğini hem de etkisini, ışığını bütün göğe yayarak günü yaptığını anlasalar; gece karaları karartınca da bütün göğü yıldızlarla bezenmiş ve süslenmiş, ayın kâh büyüyen kâh küçülen ışığının değişikliğini, bütün bunların doğuşlarını ve batışlarını, bütün ebediyet boyunca belirli ve değişmez yollarını görseler: bunları görünce tanrıların var olduğuna ve bu kadar büyük eserlerin tanrıların eseri olduğuna elbette hükmederlerdi."
Praeclare ergo Aristoteles Si essent inquit qui sub terra semper habitavissent bonis et inlustribus domiciliis, quae essent ornata signis atque picturis instructaque rebus his omnibus quibus abundant i qui beati putantur, nec tamen exissent umquam supra terram, accepissent autem fama et auditione esse quoddam numen et vim deorum, deinde aliquo tempore patefactis terrae faucibus ex illis abditis sedibus evadere in haec loca quae nos incolimus atque exire potuissent: cum repente terram et maria caelumque vidissent, nubium magnitudinem ventorumque vim cognovissent aspexissentque solem eiusque cum magnitudinem pulchritudinemque tum etiam efficientiam cognovissent, quod is diem efficeret toto caelo luce diffusa, cum autem terras nox opacasset tum caelum totum cernerent astris distinctum et ornatum lunaeque luminum varietatem tum crescentis tum senescentis, eorumque omnium ortus et occasus atque in omni aeternitate ratos inmutabilesque cursus—quae cum viderent, profecto et esse deos et haec tanta opera deorum esse arbitrarentur.
2.96Bunları o söyler. Biz de bir zamanlar Etna ateşlerinin püskürmesiyle çevredeki bölgeleri karartmış olduğu söylenen karanlıkları düşünelim: iki gün boyunca kimse kimseyi tanıyamamış, üçüncü gün güneş doğunca da insanlar yeniden dirilmiş gibi olmuşlar. Aynı şey ebedî bir karanlıktan sonra başımıza gelse ve birden ışığı görsek, gök gözümüze nasıl görünürdü? Ama ruhlar her günkü süreklilikle ve gözlerin alışkanlığıyla alışır; hep gördükleri şeylere hayran olmaz, onların sebeplerini de aramazlar; sanki bizi sebepleri araştırmaya şeylerin büyüklüğünden çok yenilikleri kışkırtmalıymış gibi.
atque haec quidem ille; nos autem tenebras cogitemus tantas quantae quondam eruptione Aetnaeorum ignium finitimas regiones obscuravisse dicuntur, ut per biduum nemo hominem homo agnosceret, cum autem tertio die sol inluxisset tum ut revixisse sibi viderentur: quod si hoc idem ex aeternis tenebris contingeret ut subito lucem aspiceremus, quaenam species caeli videretur? sed adsiduitate cotidiana et consuetudine oculorum adsuescunt animi, neque admirantur neque requirunt rationes earum rerum quas semper vident, proinde quasi novitas nos magis quam magnitudo rerum debeat ad exquirendas causas excitare.
2.97Göğün bu kadar belirli hareketlerini, yıldızların bu kadar sabit düzenlerini, her şeyin birbirine bu kadar bağlı ve uyumlu olduğunu gördüğü hâlde bunlarda hiçbir akıl bulunmadığını söyleyen, ne büyük bir düşünceyle yürütüldüklerini hiçbir düşünceyle kavrayamadığımız şeylerin tesadüfen olduğunu iddia eden birine kim insan der? Bir şeyin bir düzenekle hareket ettiğini görünce —bir gök küresi, bir saat ve daha pek çok şey gibi— bunların aklın eseri olduğundan şüphe etmiyoruz da, göğün hayranlık verici bir hızla hareket edip döndüğünü, her şeyin en büyük selameti ve korunması için yıllık değişimleri büyük bir değişmezlikle tamamladığını görünce, bunların yalnız akılla değil, üstün ve ilahî bir akılla olduğundan şüphe mi ediyoruz?
Quis enim hunc hominem dixerit, qui, cum tam certos caeli motus tam ratos astrorum ordines tamque inter se omnia conexa et apta viderit, neget in his ullam inesse rationem eaque casu fieri dicat, quae quanto consilio gerantur nullo consilio adsequi possumus. an, cum machinatione quadam moveri aliquid videmus, ut sphaeram ut horas ut alia permulta, non dubitamus quin illa opera sint rationis, cum autem impetum caeli cum admirabili celeritate moveri vertique videamus constantissime conficientem vicissitudines anniversarias cum summa salute et conservatione rerum omnium, dubitamus quin ea non solum ratione fiant sed etiam excellenti divinaque ratione?
2.98Artık tartışmanın inceliklerini bir yana bırakıp, ilahî öngörüyle kurulduğunu söylediğimiz şeylerin güzelliğini bir bakıma gözlerimizle seyredebiliriz.
İlk önce bütün yeryüzüne bakalım: evrenin orta yerine yerleşmiş, katı ve yuvarlak, her yandan kendi eğilimleriyle kendi içine toplanmış; çiçeklerle, otlarla, ağaçlarla, ekinlerle örtülmüştür; bunların hepsinin inanılmaz kalabalığı doyumsuz bir çeşitlilikle birbirinden ayrılır. Buna pınarların hiç kurumayan serin sularını, ırmakların saydam sularını, kıyıların yemyeşil örtülerini, mağaraların oyuk derinliklerini, kayaların sarplığını, sarkan dağların yüksekliklerini ve ovaların uçsuz bucaksızlığını ekle; toprağın derinliklerindeki altın ve gümüş damarlarını, sonsuz mermer bolluğunu da ekle.
Licet enim iam remota subtilitate disputandi oculis quodam modo contemplari pulchritudinem rerum earum quas divina providentia dicimus constitutas. Ac principio terra universa cernatur, locata in media sede mundi, solida et globosa et undique ipsa in sese nutibus suis conglobata, vestita floribus herbis arboribus frugibus, quorum omnium incredibilis multitudo insatiabili varietate distinguitur. adde huc fontum gelidas perennitates, liquores perlucidos amnium, riparum vestitus viridissimos, speluncarum concavas altitudines, saxorum asperitates, inpendentium montium altitudines inmensitatesque camporum; adde etiam reconditas auri argentique venas infinitamque vim marmoris.
2.99Ya evcil olsun yabani olsun ne türlü ve ne kadar çeşitli hayvanlar var! Kuşların süzülüşleri ve şarkıları, sürülerin otlayışı, ormanda yaşayanların hayatı! İnsan soyu hakkında ne diyeyim? Onlar adeta toprağın bakıcıları olarak yerleştirilmişlerdir; toprağın ne yabani hayvanların vahşetiyle yabanileşmesine ne de çalılıkların sarplığıyla harap olmasına izin verirler; onların emekleri sayesinde tarlalar, adalar ve kıyılar evlerle ve şehirlerle bezenmiş olarak parıldar. Bunları zihnimizle gördüğümüz gibi gözlerimizle de görebilseydik, bütün yeryüzüne bakan hiç kimse ilahî akıldan şüphe etmezdi.
quae vero et quam varia genera bestiarum vel cicurum vel ferarum, qui volucrium lapsus atque cantus, qui pecudum pastus, quae vita silvestrium. quid iam de hominum genere dicam, qui quasi cultores terrae constituti non patiuntur eam nec inmanitate beluarum efferari nec stirpium asperitate vastari, quorumque operibus agri insulae litoraque collucent distincta tectis et urbibus. quae si ut animis sic oculis videre possemus, nemo cunctam intuens terram de divina ratione dubitaret.
2.100Ya denizin güzelliği ne büyüktür! Bütününün görünüşü, adaların kalabalığı ve çeşitliliği, kıyıların ve sahillerin güzellikleri! Kimisi suya batmış, kimisi yüzüp duran, kimisi de doğuştan kabuklarıyla kayalara yapışmış deniz canlılarının ne kadar çok ve birbirinden ne kadar farklı türü var! Denizin kendisi de karaya uzanırken kıyılarda öyle oynaşır ki iki tabiattan tek bir tabiat kaynaşmış gibi görünür.
At vero quanta maris est pulchritudo, quae species universi, quae multitudo et varietas insularum, quae amoenitates orarum ac litorum, quot genera quamque disparia partim submersarum partim fluitantium et innantium beluarum partim ad saxa nativis testis inhaerentium. ipsum autem mare sic terram appetens litoribus eludit, ut una ex duabus naturis conflata videatur.
2.101Sonra denize komşu olan hava gece ve gündüzle bölünür; o kimi zaman dağılıp incelerek yukarı çıkar, kimi zaman yoğunlaşıp bulutlara toplanır ve nemi biriktirerek toprağı yağmurlarla bereketlendirir, kimi zaman da oraya buraya akarak rüzgârları yapar. Soğukların ve sıcakların yıllık değişimlerini de o yapar; kuşların uçuşunu da o taşır, solunduğunda da canlıları besleyip ayakta tutar.
Geriye en sonda, bizim yurtlarımızdan en yüksekte, her şeyi kuşatıp sınırlayan göğün kucağı kalıyor; buna esir de denir; o, evrenin en uç kıyısı ve sınırıdır; orada ateşten suretler en büyük hayranlığı uyandırarak düzenli yollarını çizer.
Exin mari finitumus aer die et nocte distinguitur, isque tum fusus et extenuatus sublime fertur, tum autem concretus in nubes cogitur umoremque colligens terram auget imbribus, tum effluens huc et illuc ventos efficit. idem annuas frigorum et calorum facit varietates, idemque et volatus alitum sustinet et spiritu ductus alit et sustentat animantes. Restat ultimus et a domiciliis nostris altissimus omnia cingens et coercens caeli complexus, qui idem aether vocatur, extrema ora et determinatio mundi, in quo cum admirabilitate maxima igneae formae cursus ordinatos definiunt.
2.102Bunlardan güneş, büyüklüğüyle yeryüzünü kat kat aşar ve onun çevresinde döner; doğup batarak gündüzü ve geceyi yapar; kâh yaklaşıp kâh uzaklaşarak her yıl iki kez uç noktalardan zıt yöne döner. Bu dönüşler arasında yeryüzünü kâh adeta bir kederle büzer, kâh yeniden sevindirir, öyle ki toprak gökle birlikte neşelenmiş gibi görünür.
E quibus sol, cuius magnitudine multis partibus terra superatur, circum eam ipsam volvitur, isque oriens et occidens diem noctemque conficit et modo accedens tum autem recedens binas in singulis annis reversiones ab extremo contrarias facit, quarum in intervallo tum quasi tristitia quadam contrahit terram tum vicissim laetificat ut cum caelo hilarata videatur.
2.103Ay ise, matematikçilerin gösterdiği gibi, yeryüzünün yarısından büyüktür; güneşin dolaştığı aynı yollarda dolaşır; ama kâh güneşle buluşarak kâh ondan ayrılarak güneşten aldığı ışığı yeryüzüne gönderir ve kendisi ışıkta çeşitli değişiklikler geçirir. Hatta kimi zaman güneşin altına girip önüne geçerek onun ışınlarını ve ışığını karartır, kimi zaman da güneşin tam karşısındayken yeryüzünün gölgesine girer ve araya giren yeryüzü yüzünden birden tutulur. Gezgin dediğimiz yıldızlar da aynı yollarda yeryüzünün çevresinde dolaşır, aynı şekilde doğar ve batarlar; onların hareketleri kâh hızlanır kâh yavaşlar,
Luna autem, quae est, ut ostendunt mathematici, maior quam dimidia pars terrae, isdem spatiis vagatur quibus sol, sed tum congrediens cum sole tum degrediens et eam lucem quam a sole accepit mittit in terras et varias ipsa lucis mutationes habet, atque etiam tum subiecta atque opposita soli radios eius et lumen obscurat, tum ipsa incidens in umbram terrae, cum est e regione solis, interpositu interiectuque terrae repente deficit. Isdemque spatiis eae stellae quas vagas dicimus circum terram feruntur eodemque modo oriuntur et occidunt, quarum motus tum incitantur tum retardantur,
2.104sık sık da dururlar; bundan daha hayranlık verici, daha güzel bir manzara olamaz. Ardından sabit yıldızların pek büyük kalabalığı gelir; bunlar öyle düzenlenip birbirinden ayrılmıştır ki bilinen şekillere benzerliklerinden adlarını almışlardır.
Bu noktada bana bakarak şöyle dedi: Aratos'un şiirlerinden yararlanacağım; sen onları daha pek gençken çevirmiştin ve Latince oldukları için o kadar hoşuma gidiyor ki pek çoğunu ezberimde tutuyorum. Gözlerimizle her zaman gördüğümüz gibi, hiçbir değişiklik ya da farklılık olmadan
öteki gök cisimleri hızlı bir hareketle kayar gider, gökle birlikte gece gündüz döner dururlar;
saepe etiam insistunt, quo spectaculo nihil potest admirabilius esse nihil pulchrius. Sequitur stellarum inerrantium maxima multitudo, quarum ita descripta distinctio est, ut ex notarum figurarum similitudine nomina invenerint. Atque hoc loco me intuens Utar inquit carminibus Arateis, quae a te admodum adulescentulo conversa ita me delectant quia Latina sunt, ut multa ex is memoria teneam. Ergo, ut oculis adsidue videmus, sine ulla mutatione aut varietate cetera labuntur celeri caelestia motu cum caeloque simul noctesque diesque feruntur,
2.105tabiatın değişmezliğini görmek isteyen hiçbir ruh onları seyretmeye doyamaz.
İki mihverin en uçtaki tepesine kutup denir.
Bunun çevresinde hiç batmayan iki Ayı döner.
Bunlardan biri Yunanlarda Kynosura diye anılır, ötekine Helike denir;
onun en parlak yıldızlarını bütün gece görürüz;
bizimkiler onlara Yedi Öküz demeyi âdet edinmiştir;
quorum contemplatione nullius expleri potest animus naturae constantiam videre cupientis. extremusque adeo duplici de cardine vertex dicitur esse polus. Hunc circum Arctoe duae feruntur numquam occidentes. ex is altera apud Graios Cynosura vocatur, altera dicitur esse Helice, cuius quidem clarissimas stellas totis noctibus cernimus, quas nostri Septem soliti vocitare Triones;
2.106küçük Kynosura da benzer biçimde dizilmiş eşit sayıda yıldızla göğün aynı tepesini dolaşır.
Fenikeliler geceleyin açık denizde bu kılavuza güvenir. Ama öteki, yıldızlarla daha çok bezenip parıldar ve gece başlar başlamaz ilk o, geniş bir alanda görünür. Bu ise küçüktür, ama denizcilere faydası bundadır: çünkü daha içte, kısa bir yörüngede döner.
Bu yıldızların görünüşü daha da hayranlık verici olsun diye,
bunların arasında, hızlı bir girdapla akan ırmak gibi, korkunç Ejder sürünür, aşağı yukarı kıvrılarak ve bedeninden kıvrım kıvrım halkalar yaparak.
paribusque stellis similiter distinctis eundem caeli verticem lustrat parva Cynosura. hac fidunt duce nocturna Phoenices in alto. sed prior illa magis stellis distincta refulget et late prima confestim a nocte videtur. haec vero parva est, sed nautis usus in hac est; nam cursu interiore brevi convertitur orbe. Et quo sit earum stellarum admirabilior aspectus, has inter veluti rapido cum gurgite flumen torvus Draco serpit supter supraque revolvens sese conficiensque sinus e corpore flexos.
2.107Bütün bedeninin görünüşü parlaktır, ama en çok başının biçimine ve gözlerinin ateşine bakmak gerekir:
Onun başını yalnız tek bir yıldız süslemekle kalmaz, şakakları da çifte bir parıltıyla işaretlenmiştir; yırtıcı gözlerinden iki kızgın ışık alev alev yanar, çenesi de ışıl ışıl tek bir yıldızla parlar; başı eğiktir; yuvarlak boynunu geri çevirmiş, bakışını Büyükayı'nın kuyruğuna dikmiş sanırsın.
eius cum totius est praeclara species tum in primis aspicienda est figura capitis atque ardor oculorum: huic non una modo caput ornans stella relucet, verum tempora sunt duplici fulgore notata e trucibusque oculis duo fervida lumina flagrant atque uno mentum radianti sidere lucet; opstipum caput, at tereti cervice reflexum optutum in cauda maioris figere dicas.
2.108Ejder'in bedeninin geri kalanını bütün gece görürüz;
bu baş ise burada birden biraz gizlenir, doğuşla batışın tek bir noktada karıştığı yerde.
O başa dokunarak
yorgun düşmüş, yas tutan birinin hayali gibi döner;
Yunanlar ona Engonasin derler, çünkü dizleri üstüne çökmüş olarak döner. Burada o olağanüstü parıltılı Taç yerleştirilmiştir.
Bunlar arkadadır; başın yanında ise Yılantutan vardır,
Yunanların meşhur adıyla Ophiukhos dediği.
et relicum quidem corpus Draconis totis noctibus cernimus, hoc caput hic paulum sese subitoque recondit, ortus ubi atque obitus parti admiscetur in una. Id autem caput attingens defessa velut maerentis imago vertitur, quam quidem Graeci Engonasin vocitant, genibus quia nixa feratur. hic illa eximio posita est fulgore Corona. Atque haec quidem a tergo, propter caput autem Anguitenens, quem claro perhibent Ophiuchum nomine Graii.
2.109O, iki avucunun sıkışıyla Yılan'ı tutar, kendisi de onun kıvrılmış bedeniyle bağlı kalır; çünkü Yılan adamı ortasından, göğsünün altından sarar. Yine de o güçlükle dayanıp ağır ağır adım atar, ayaklarıyla Akrep'in gözlerine ve göğsüne basar.
Yedi Öküz'ü ise
halk arasında Bootes denen Arktophylaks izler, çünkü Ayı'yı sanki bir araba okuna koşulmuş gibi önünde sürer.
Sonra şu dizeler gelir:
hic pressu duplici palmarum continet Anguem, atque eius ipse manet religatus corpore torto; namque virum medium Serpens sub pectora cingit. ille tamen nitens graviter vestigia ponit atque oculos urget pedibus pectusque Nepai. Septentriones autem sequitur Arctophylax, vulgo qui dicitur esse Bootes, quod quasi temone adiunctam prae se quatit Arctum. Dein quae sequuntur:
2.110Bu Bootes'in
göğsünün altında sabitlenmiş görünür ışınlarıyla parıldayan bir yıldız, ünlü adıyla Arcturus;
onun ayaklarının altında da
parlak Başak'ı tutan, ışıl ışıl bedenli Kız yol alır.
Burçlar öyle ölçülüp düzenlenmiştir ki bu kadar büyük çizimlerde ilahî ustalık kendini gösterir:
Ayı'nın başının altında İkizler'i görürsün; ortasının altında Yengeç vardır, ayaklarının altında da bedeninden titrek alevler saçan büyük Aslan.
Arabacı
İkizler'in sol yanının altında gizlenmiş olarak yol alır. Karşısından Helike'nin yırtıcı başı ona bakar. Parlak Keçi ise sol omzunu tutar.
Sonra şu dizeler gelir:
ama bu, büyük ve parlak bir yıldızla donatılmıştır, Oğlaklar ise karşısında ölümlülere cılız bir ışık saçar.
Onun ayaklarının altında
boynuzlu Boğa güçlü bedeniyle dayanır.
Başı sık yıldızlarla serpilmiştir;
huic enim Booti subter praecordia fixa videtur stella micans radiis, Arcturus nomine claro; cuius pedibus subiecta fertur Spicum inlustre tenens splendenti corpore Virgo. Atque ita demetata signa sunt, ut in tantis descriptionibus divina sollertia appareat: et Natos Geminos invisses sub caput Arcti; subiectus mediaest Cancer, pedibusque tenetur magnus Leo tremulam quatiens e corpore flammam. Auriga sub laeva Geminorum obductus parte feretur. adversum caput huic Helicae truculenta tuetur. at Capra laeum umerum clara obtinet. Tum quae secuntur: verum haec est magno atque inlustri praedita signo, contra Haedi exiguum iaciunt mortalibus ignem. Cuius sub pedibus corniger est valido conixus corpore Taurus. eius caput stellis conspersum est frequentibus;
2.111Yunanlar bu yıldızlara Hyades demeyi âdet edinmişlerdir;
adları yağmur yağmasından gelir (hyein yağmur yağmak demektir); bizimkiler ise bilgisizce onlara Suculae (Domuzcuklar) derler, sanki adları yağmurlardan değil domuzlardan (sues) gelirmiş gibi. Küçük Yedi Öküz'ü ise elleri arkaya açılmış Kepheus izler;
çünkü o, Ayı Kynosura'nın tam arkasında döner.
Onun önünden gider
yıldızlarının görünüşü sönük olan Kassiepeia.
Onun yanında da parlak bedeniyle döner annesinin görünüşünden yaslı kaçan Andromeda. Yelesini parıltılarla savuran o At karnıyla onun başının tepesine dokunur; tek bir yıldızla iki biçimi ortak bir ışıkla birleştirip tutar, yıldızlardan ebedî bir düğüm atmak ister gibi. Sonra kıvrık boynuzlarıyla Koç tutunur;
onun yanında da
Balıklar; biri ötekinden biraz önde kayar ve poyrazın ürpertici soluklarına daha çok dokunur.
has Graeci stellas Hyadas vocitare suerunt a pluendo (ὕειν enim est pluere), nostri imperite Suculas, quasi a subus essent non ab imbribus nominatae. Minorem autem Septentrionem Cepheus passis palmis post terga subsequitur; namque ipsum ad tergum Cynosurae vertitur Arcti. Hunc antecedit obscura specie stellarum Cassiepia. Hanc autem inlustri versatur corpore propter Andromeda aufugiens aspectu maesta parentis. Huic Equos ille iubam quatiens fulgore micanti summum contingit caput alvo, stellaque iungens una tenet duplices communi lumine formas aeternum ex astris cupiens conectere nodum. exin contortis Aries cum cornibus haeret. quem propter Pisces, quorum alter paulum praelabitur ante et magis horriferis aquilonis tangitur auris.
2.112Andromeda'nın ayaklarının yanında Perseus çizilmiştir,
onu poyrazın en uç bölgesinden esen soluklar döver.
Onun
sol dizinin yanında
Ülker'i cılız ışığıyla göreceksin. Sonra hafifçe yerleştirilmiş, kavisli Lir görünür. Sonra
göğün geniş örtüsü altında kanatlı Kuş vardır.
At'ın başına en yakın olan Kova'nın sağ elidir, sonra sırayla bütün Kova gelir. Sonra
güçlü göğsünden buz gibi soğuk soluyarak yarı hayvan bedeniyle büyük çemberde Oğlak; Titan onu sürekli ışığıyla giydirdiğinde kış mevsiminde arabasını çevirip döndürür.
Ad pedes Andromedae Perseus describitur, quem summa a regione aquilonis flamina pulsant. cuius propter laeum genum Vergilias tenui cum luce videbis. inde Fides leviter posita et convexa videtur. inde est ales Avis lato sub tegmine caeli. Capiti autem Equi proxima est Aquari dextra totusque deinceps Aquarius. Tum gelidum valido de pectore frigus anhelans corpore semifero magno Capricornus in orbe; quem cum perpetuo vestivit lumine Titan, brumali flectens contorquet tempore currum.
2.113Burada da görülür:
kendini göstererek yükseklerde Akrep belirir, bedeninin arka kısmının gücüyle kavisli Yay'ı sürükler.
Onun
yanında kanatlarıyla parlayarak Kuş döner. Yanında da Kartal ateşli bedenini taşır.
Sonra Yunus.
Sonra eğik bedeniyle parlayan Orion.
Hic autem aspicitur sese ostendens emergit Scorpios alte posteriore trahens flexum vi corporis Arcum. quem propter nitens pinnis convolvitur Ales. at propter se Aquila ardenti cum corpore portat. Deinde Delphinus. exinde Orion obliquo corpore nitens.
2.114Onu izleyen
o kızgın Köpek yıldızlarının ışığıyla parıldar. Arkasından Tavşan gelir, yorulmak bilmeyen bedeniyle koşusunu hiç dindirmeden. Köpek'in kuyruğuna doğru da Argo sürünerek kayar. Onu Koç ile pullu bedenli Balıklar örter, parlak bedeniyle Irmak'ın kıyılarına dokunan Argo'yu. O Irmak'ı uzakta kıvrılıp akarken göreceksin, uzun Bağları da göreceksin, Balıkları kuyrukları tarafından tutan. Sonra parlayan Akrep'in iğnesinin yanında göreceksin güney rüzgârının soluğuyla okşadığı Sunak'ı.
Bunların yanında Kentauros
At kısmını Kıskaçlar'ın altına koşturmak için ilerler. Sağ elini uzatıp koca dört ayaklı hayvanı tuttuğu yerde gerilir ve yırtıcı bir tavırla parlak Sunak'a doğru ilerler. Burada aşağı bölgelerden Hydra yükselir;
bedeni upuzun uzanmıştır,
kıvrımının ortasında parlayan Kâse ışıldar. Sonuncusunu da tüylü bedeniyle parlayan Karga gagasıyla gagalar; burada İkizler'in tam altında da Köpek'in önünde Yunanca adıyla Prokyon denen yıldız vardır.
quem subsequens fervidus ille Canis stellarum luce refulget. post Lepus subsequitur curriculum numquam defesso corpore sedans at Canis ad caudam serpens prolabitur Argo. hanc Aries tegit et squamoso corpore Pisces Fluminis inlustri tangentem corpore ripas. quem longe serpentem et manantem aspicies proceraque Vincla videbis, quae retinent Pisces caudarum a parte locata Inde Nepae cernes propter fulgentis acumen Aram, quam flatu permulcet spiritus austri. Propter quae Centaurus cedit Equi partis properans subiungere Chelis. hic dextram porgens, quadrupes qua vasta tenetur, tendit et inlustrem truculentus cedit ad Aram. Hic sese infernis e partibus erigit Hydra, cuius longe corpus est fusum, in medioque sinu fulgens Cretera relucet. extremam nitens plumato corpore Corvus rostro tundit, et hic Geminis est ille sub ipsis Ante Canem, Procyon Graio qui nomine fertur.
2.115Yıldızların bütün bu düzeninin, göğün bu kadar büyük süsünün, oraya buraya tesadüfen ve gelişigüzel koşuşan cisimlerden meydana gelebileceği aklı başında birine mümkün görünebilir mi? Ya da zihinden ve akıldan yoksun başka bir tabiat bunları meydana getirebilir miydi? Oysa bunlar meydana gelmek için akla ihtiyaç duymakla kalmamıştır; nasıl olduklarını anlamak bile en yüksek akıl olmadan mümkün değildir.
Hayranlık verici olan yalnız bunlar değildir; evrenin, sürüp gitmek için düşünülebilecek en elverişli biçimde sağlam durması ve bir arada kalmasından daha büyük bir şey yoktur. Çünkü onun bütün parçaları her yandan merkeze yönelerek eşit biçimde dayanır. Birbirine bağlı cisimler en çok, çevrelerine adeta bir bağ dolanıp bir arada tutulduklarında kalıcı olur; bunu da bütün evrene yayılan, her şeyi zihin ve akılla meydana getiren, uçları merkeze çekip yönelten tabiat yapar.
Haec omnis descriptio siderum atque hic tantus caeli ornatus ex corporibus huc et illuc casu et temere cursantibus potuisse effici cuiquam sano videri potest, aut vero alia quae natura mentis et rationis expers haec efficere potuit quae non modo ut fierent ratione eguerunt sed intellegi qualia sint sine summa ratione non possunt? Nec vero haec solum admirabilia, sed nihil maius quam quod ita stabilis est mundus atque ita cohaeret, ad permanendum ut nihil ne excogitari quidem possit aptius. omnes enim partes eius undique medium locum capessentes nituntur aequaliter. maxime autem corpora inter se iuncta permanent cum quasi quodam vinculo circumdato colligantur; quod facit ea natura quae per omnem mundum omnia mente et ratione conficiens funditur et ad medium rapit et convertit extrema.
2.116Bu yüzden evren küre biçimindeyse ve bu sebeple bütün parçaları her yandan eşit olarak hem kendi kendileriyle hem de birbirleriyle bir arada tutuluyorsa, aynı şeyin yeryüzü için de geçerli olması zorunludur: bütün parçaları merkeze yöneldiği için —merkez de bir kürede en aşağıdaki yerdir— ağırlıkların ve yüklerin bu kadar büyük gerilimini sarsabilecek hiçbir kesinti olmaz. Aynı sebeple deniz de yeryüzünün üstünde olduğu hâlde yeryüzünün merkezine yöneldiği için her yandan eşit biçimde yuvarlaklaşır; hiçbir zaman taşmaz, dökülmez.
Quocirca si mundus globosus est ob eamque causam omnes eius partes undique aequabiles ipsae per se atque inter se continentur, contingere idem terrae necesse est, ut omnibus eius partibus in medium vergentibus (id autem medium infimum in sphaera est) nihil interrumpat quo labefactari possit tanta contentio gravitatis et ponderum. Eademque ratione mare, cum supra terram sit, medium tamen terrae locum expetens conglobatur undique aequabiliter, neque redundat umquam neque effunditur.
2.117Denizi saran hava ise hafifliğiyle yukarı doğru gider, ama yine de her yöne yayılır; bu yüzden hem denizle bitişik ve birleşiktir hem de tabiatça göğe doğru yükselir; göğün inceliği ve sıcaklığıyla ılımlılaşarak canlılara hayat ve sağlık veren soluğu sağlar. Onu esir denen göğün en yüksek kısmı kucaklar; bu kısım hem kendi ince ve hiçbir karışımla koyulaşmamış ateşini korur, hem de havanın en uç kısmıyla birleşir. Yıldızlar esirde döner; bunlar hem kendi eğilimleriyle toplanıp yuvarlaklaşarak kendilerini bir arada tutar, hem de biçimleri ve şekilleriyle dengelerini korurlar; çünkü yuvarlaktırlar ve sanırım daha önce söylediğim gibi bu biçimler en az zarar görebilen biçimlerdir.
Huic autem continens aer fertur ille quidem levitate sublimi, sed tamen in omnes partes se ipse fundit; itaque et mari continuatus et iunctus est et natura fertur ad caelum, cuius tenuitate et calore temperatus vitalem et salutarem spiritum praebet animantibus. Quem complexa summa pars caeli, quae aetheria dicitur, et suum retinet ardorem tenuem et nulla admixtione concretum et cum aeris extremitate coniungitur. In aethere autem astra volvuntur, quae se et nisu suo conglobata continent et forma ipsa figuraque sua momenta sustentant; sunt enim rutunda, quibus formis, ut ante dixisse videor, minime noceri potest.
2.118Yıldızlar tabiatça alevdendir; bu yüzden toprağın, denizin ve öteki suların buharlarıyla, güneşin ısıttığı tarlalardan ve sulardan yükselen buharlarla beslenirler. Bunlarla beslenip yenilenen yıldızlar ve bütün esir bu buharları geri saçar ve yine aynı yerden çeker; böylece yıldızların ateşinin ve esirin alevinin tükettiği şey ya hiç olmaz ya da pek az olur. Bizimkiler buna dayanarak, Panaitios'un şüpheyle karşıladığı söylenen şeyin olacağını düşünürler: en sonunda bütün evren tutuşacaktır; çünkü nem tükenince ne toprak beslenebilir ne de hava geri dönebilir, zira bütün su tükenince havanın doğması mümkün olmaz. Böylece ateşten başka bir şey kalmaz; evrenin yenilenmesi de yine canlı ve tanrı olan bu ateşten olur ve aynı düzen yeniden doğar.
Sunt autem stellae natura flammeae; quocirca terrae maris aquarumque reliquarum vaporibus aluntur is qui a sole ex agris tepefactis et ex aquis excitantur; quibus altae renovataeque stellae atque omnis aether effundunt eadem et rursum trahunt indidem, nihil ut fere intereat aut admodum paululum, quod astrorum ignis et aetheris flamma consumat. ex quo eventurum nostri putant id de quo Panaetium addubitare dicebant, ut ad extremum omnis mundus ignesceret, cum umore consumpto neque terra ali posset nec remearet aer, cuius ortus aqua omni exhausta esse non posset: ita relinqui nihil praeter ignem, a quo rursum animante ac deo renovatio mundi fieret atque idem ornatus oreretur.
2.119Yıldızların düzeni hakkında, özellikle de gezindiği söylenen yıldızlar hakkında size uzun konuşuyormuş gibi görünmek istemem. Bunların birbirine hiç benzemeyen hareketlerinden doğan ahenk öyle büyüktür ki en üstteki Saturnus yıldızı soğuturken, ortadaki Mars yıldızı yakar, aralarındaki Iuppiter yıldızı aydınlatıp ılımlılaştırır; Mars'ın altındaki iki yıldız güneşe itaat eder; güneşin kendisi bütün evreni ışığıyla doldurur; ondan aydınlanan ay da gebelikleri, doğumları ve üreme olgunluğunu getirir. Şeylerin bu birlikteliği, tabiatın evrenin selameti için adeta uyum içinde birbirine kenetlenişi kimi etkilemiyorsa, onun bunların hiçbirini hiç düşünmediğini kesinlikle bilirim.
Nolo in stellarum ratione multus vobis videri, maximeque earum quae errare dicuntur; quarum tantus est concentus ex dissimillimis motibus, ut, cum summa Saturni refrigeret, media Martis incendat, is interiecta Iovis inlustret et temperet, infraque Martem duae soli oboediant, ipse sol mundum omnem sua luce compleat, ab eoque luna inluminata graviditates et partus adferat maturitatesque gignendi. Quae copulatio rerum et quasi consentiens ad mundi incolumitatem coagmentatio naturae quem non movet, hunc horum nihil umquam reputavisse certo scio.
2.120Haydi gökteki şeylerden yerdeki şeylere geçelim: bunlarda anlayan bir tabiatın aklının görünmediği ne var? İlk olarak topraktan bitenlerin kökleri hem taşıdıkları gövdelere sağlamlık verir hem de köklerle tutunan şeylerin besleneceği özsuyu topraktan çeker; gövdeler soğuklardan ve sıcaklardan daha iyi korunsunlar diye iç kabukla ya da dış kabukla örtülür. Asmalar da dayanaklarını sülükleriyle adeta ellerle kavrar ve canlılar gibi doğrulurlar; hatta lahanaların yakınına dikilirlerse, zararlı ve tehlikeli şeylerden kaçar gibi onlardan kaçtıkları, onlara hiçbir yerden dokunmadıkları söylenir.
Age ut a caelestibus rebus ad terrestres veniamus, quid est in his in quo non naturae ratio intellegentis appareat. Principio eorum quae gignuntur e terra stirpes et stabilitatem dant is quae sustinentur, et e terra sucum trahunt quo alantur ea quae radicibus continentur; obducunturque libro aut cortice trunci, quo sint a frigoribus et caloribus tutiores. iam vero vites sic claviculis adminicula tamquam manibus adprehendunt atque ita se erigunt ut animantes; quin etiam a caulibus brassicae, si propter sati sint, ut a pestiferis et nocentibus refugere dicuntur nec eos ulla ex parte contingere.
2.121Canlıların çeşitliliği ne büyüktür; her birinin kendi türünde sürüp gitmesi için ne büyük bir güç vardır! Bunlardan kimi derilerle örtülü, kimi kıllarla giyinik, kimi dikenlerle kaplıdır; kimini kuş tüyüyle, kimini pullarla örtülü, kimini boynuzlarla silahlanmış, kimini kanatlarla kaçabilir görürüz. Tabiat canlılara her birine uygun olan besini bol bol hazırlamıştır. Bu besini almak ve sindirmek için canlıların şekillerinde neler bulunduğunu, parçalarının ne ustaca ve ince çizildiğini, uzuvlarının ne hayranlık verici bir yapıya sahip olduğunu sayabilirim. Çünkü hiç değilse içeride kapalı olan her şey öyle oluşmuş ve öyle yerleştirilmiştir ki hiçbiri gereksiz değildir, hepsi hayatı sürdürmek için zorunludur.
Animantium vero quanta varietas est, quanta ad eam rem vis ut in suo quaeque genere permaneat. Quarum aliae coriis tectae sunt aliae villis vestitae aliae spinis hirsutae; pluma alias alias squama videmus obductas, alias esse cornibus armatas, alias habere effugia pinnarum. Pastum autem animantibus large et copiose natura eum qui cuique aptus erat comparavit. Enumerare possum ad eum pastum capessendum conficiendumque quae sit in figuris animantium et quam sollers subtilisque descriptio partium quamque admirabilis fabrica membrorum. omnia enim, quae quidem intus inclusa sunt, ita nata atque ita locata sunt, ut nihil eorum supervacuaneum sit, nihil ad vitam retinendam non necessarium.
2.122Aynı tabiat hayvanlara hem his hem istek verdi; biriyle tabiatlarına uygun besinleri almaya yönelsinler, öbürüyle zararlıyı yararlıdan ayırsınlar diye. Kimi hayvanlar yürüyerek, kimileri sürünerek, kimileri uçarak, kimileri yüzerek besine yaklaşır; yiyeceği kimisi ağzını açıp dişleriyle alır, kimisi pençelerinin sıkı tutuşuyla, kimisi gagasının kıvrıklığıyla kapar; kimisi emer, kimisi koparır, kimisi yutar, kimisi çiğner. Kimilerinin boyu öyle kısadır ki yerdeki yiyeceğe gagalarıyla kolayca uzanırlar; daha uzun olanlara, kazlara, kuğulara, turnalara, develere ise boyunlarının uzunluğu yardım eder;
Dedit autem eadem natura beluis et sensum et appetitum, ut altero conatum haberent ad naturales pastus capessendos, altero secernerent pestifera a salutaribus. Iam vero alia animalia gradiendo alia serpendo ad pastum accedunt, alia volando alia nando, cibumque partim oris hiatu et dentibus ipsis capessunt, partim unguium tenacitate arripiunt partim aduncitate rostrorum, alia sugunt alia carpunt alia vorant alia mandunt. atque etiam aliorum east humilitas ut cibum terrestrem rostris facile contingant, quae autem altiora sunt, ut anseres ut cygni ut grues ut camelli, adiuvantur proceritate collorum;
2.123fil de vücudunun büyüklüğü yüzünden besine güçlükle uzanabildiği için ona el bile verilmiştir. Başka türden hayvanlarla beslenen hayvanlara tabiat ya güç ya da hız vermiştir. Bazılarına bir tür düzenek ve ustalık da verilmiştir: örneğin küçük örümceklerin kimisi adeta bir ağ örer ki ona takılan bir şey olursa onu öldürsün; kimisi de pusuya yatıp gözler ve düşen bir şey olursa kapıp yer. Yunanca pina denen midye, iki büyük kabuğunu açarak küçük bir karidesle adeta yiyecek sağlamak için bir ortaklık kurar: küçük balıklar açık kabuğun içine yüzüp girince, karidesin uyarısıyla pina kabuklarını ısırır gibi kapar. Böylece birbirine hiç benzemeyen küçük hayvanlar yiyeceklerini birlikte ararlar;
manus etiam data elephantost, quia propter magnitudinem corporis difficiles aditus habebat ad pastum. at quibus bestiis erat is cibus ut †aliis generis escis vescerentur, aut vires natura dedit aut celeritatem. data est quibusdam etiam machinatio quaedam atque sollertia, ut in araneolis aliae quasi rete texunt, ut si quid inhaeserit conficiant, aliae autem ut ex inopinato observant et si quid incidit arripiunt idque consumunt. pina vero (sic enim Graece dicitur) duabus grandibus patula conchis cum parva squilla quasi societatem coit comparandi cibi; itaque cum pisciculi parvi in concham hiantem innataverunt, tum admonita a squilla pina morsu comprimit conchas: sic dissimillimis bestiolis communiter cibus quaeritur;
2.124burada hayran olunacak şey, bunların bir araya gelip mi anlaştıkları, yoksa tabiatın onları daha doğuştan mı birleştirdiğidir. Karada doğan su hayvanlarında da hayranlık verici bir yan vardır: timsahlar, ırmak kaplumbağaları ve bazı yılanlar sudan dışarıda doğar, ama ilk kımıldayabildikleri anda suya yönelirler. Hatta ördek yumurtalarını sık sık tavukların altına koyarız; yumurtadan çıkan yavrular önce kendilerini çıkarıp ısıtan bu tavuklarca anneleri tarafından beslenir gibi beslenir; sonra suyu, adeta doğal yurtlarını görür görmez onları bırakıp kaçarlar, tavuklar da arkalarından koşar. Tabiat canlılara kendini korumak için bu kadar büyük bir özen aşılamıştır. Bir yerde şunu da okudum: platalea adında bir kuş varmış; denize dalan kuşların yanına uçarak yiyeceğini ararmış; o kuşlar sudan çıkıp bir balık yakaladıklarında, yakaladıklarını bırakana kadar başlarını gagasıyla sıkıştırır, sonra kendisi balığın üstüne atılırmış. Aynı kuşun midyelerle doyduğu, onları midesinin sıcaklığıyla sindirdikten sonra kustuğu ve böylece içlerinden yenebilecek olanları seçtiği de yazılıdır.
in quo admirandum est, congressune aliquo inter se an iam inde ab ortu natura ipsa congregatae sint. Est etiam admiratio non nulla in bestiis aquatilibus is quae gignuntur in terra; veluti crocodili fluviatilesque testudines quaedamque serpentes ortae extra aquam simul ac primum niti possunt aquam persequuntur. quin etiam anitum ova gallinis saepe supponimus; e quibus pulli orti primo aluntur ab his ut a matribus, a quibus exclusi fotique sunt, deinde eas relinquunt et effugiunt sequentes, cum primum aquam quasi naturalem domum videre potuerunt: tantam ingenuit animantibus conservandi sui natura custodiam. Legi etiam scriptum, esse avem quandam quae platalea nominaretur; eam sibi cibum quaerere advolantem ad eas avis quae se in mari mergerent, quae cum emersissent piscemque cepissent usque eo premere earum capita mordicus, dum illae captum amitterent, in quod ipsa invaderet. eademque haec avis scribitur conchis se solere complere, eas cum stomachi calore concoxerit evomere, atque ita eligere ex his quae sunt esculenta.
2.125Deniz kurbağalarının da kendilerini kuma gömüp suyun yakınında kımıldadıkları, balıklar bunlara yem sanıp yaklaşınca kurbağaların onları öldürüp yediği söylenir. Çaylakla karga arasında adeta tabiattan gelen bir savaş vardır; bu yüzden biri ötekinin yumurtalarını nerede bulursa kırar. Ya şuna kim hayran olmaz —bunu da çoğu bilgi gibi Aristoteles fark etmiştir—: turnalar daha sıcak yerlere gitmek için denizleri aşarken bir üçgen biçimi oluştururlar; bu üçgenin en uç köşesiyle karşıdan gelen havayı yararlar; sonra her iki yandan kanatlarıyla, adeta küreklerle, kuşların uçuşu yavaş yavaş kolaylaşır; turnaların oluşturduğu üçgenin tabanına ise rüzgârlar adeta kıçtan yardım eder. Turnalar boyunlarını ve başlarını önlerinde uçanların sırtına dayarlar; önder bunu yapamadığı için, çünkü dayanacak yeri yoktur, kendisi de dinlensin diye geriye uçar; onun yerine dinlenmiş olanlardan biri geçer; bu nöbetleşme bütün uçuş boyunca sürer.
Ranae autem marinae dicuntur obruere sese harena solere et moveri prope aquam, ad quas quasi ad escam pisces cum accesserint confici a ranis atque consumi. Miluo est quoddam bellum quasi naturale cum corvo; ergo alter alterius ubicumque nanctus est ova frangit. Illud vero (ab Aristotele animadversum, a quo pleraque) quis potest non mirari: grues cum loca calidiora petentes maria transmittant trianguli efficere formam; eius autem summo angulo aer ab is adversus pellitur, deinde sensim ab utroque latere tamquam remis ita pinnis cursus avium levatur; basis autem trianguli, quam efficiunt grues, ea tamquam a puppi ventis adiuvatur; eaeque in tergo praevolantium colla et capita reponunt; quod quia ipse dux facere non potest, quia non habet ubi nitatur, revolat ut ipse quoque quiescat, in eius locum succedit ex his quae adquierunt, eaque vicissitudo in omni cursu conservatur.
2.126Bu türden pek çok şey sayabilirim, ama ne türden şeyler olduğunu görüyorsunuz. Hayvanların kendilerini ne büyük bir dikkatle korudukları, otlarken nasıl çevrelerine bakındıkları, inlerinde nasıl saklandıkları ise daha da iyi bilinen şeylerdir. Şunlar da hayranlık vericidir —hekimlerin zekâsının ancak yakınlarda, yani birkaç asır önce bulduğu şeyler—: köpekler kusarak, Mısır ibisleri de bağırsaklarını boşaltarak kendilerini tedavi ederler. Barbar ülkelerde zehirli etle yakalanan panterlerin bir ilacı olduğu, onu kullandıklarında ölmedikleri duyulmuştur; Girit'teki yaban keçilerinin de zehirli oklarla vurulduklarında dictamnus denen bir otu aradıkları, onu tadınca okların bedenlerinden düştüğü söylenir;
Multa eius modi proferre possum, sed genus ipsum videtis. Iam vero illa etiam notiora, quanto se opere custodiant bestiae, ut in pastu circumspectent, ut in cubilibus delitiscant. Atque illa mirabilia, quod —ea quae nuper id est paucis ante saeclis medicorum ingeniis reperta sunt—vomitione canes, purgando autem alvo se ibes Aegyptiae curant. auditum est pantheras, quae in barbaria venenata carne caperentur, remedium quoddam habere, quo cum essent usae non morerentur, capras autem in Creta feras, cum essent confixae venenatis sagittis, herbam quaerere quae dictamnus vocaretur, quam cum gustavissent sagittas excidere dicunt e corpore;
2.127geyikler de doğurmadan biraz önce seselis denen küçük bir otla kendilerini iyice temizlerler. Her hayvanın şiddete ve tehlikeye karşı kendi silahıyla kendini nasıl koruduğunu da görüyoruz: boğalar boynuzlarıyla, yaban domuzları dişleriyle, aslanlar hızlarıyla; kimileri kaçarak, kimileri saklanarak korunur; mürekkepbalıkları mürekkep püskürterek, uyuşturanbalıkları uyuşturarak; pek çoğu da peşlerine düşenleri dayanılmaz pis kokularıyla uzaklaştırır.
Evrenin süsü sürekli olsun diye tanrıların öngörüsü büyük bir özen göstermiştir: hayvan türleri, ağaç türleri ve topraktan köklerle tutunan her şey hep var olsun. Bunların hepsi içlerinde öyle bir tohum gücü taşır ki birinden çok sayıda canlı doğar. Bu tohum her bitkiden dökülen meyvelerin en iç kısmına kapanmıştır; insanlar da aynı tohumlarla bol bol beslenir, toprak da aynı türden bitkilerin yenilenmesiyle dolar.
cervaeque paulo ante partum perpurgant se quadam herbula quae seselis dicitur. Iam illa cernimus, ut contra vim et metum suis se armis quaeque defendat: cornibus tauri, apri dentibus, cursu leones, aliae fuga se aliae occultatione tutantur, atramenti effusione saepiae torpore torpedines, multae etiam insectantes odoris intolerabili foeditate depellunt. Ut vero perpetuus mundi esset ornatus, magna adhibita cura est a providentia deorum, ut semper essent et bestiarum genera et arborum omniumque rerum quae a terra stirpibus continerentur; quae quidem omnia eam vim seminis habent in se ut ex uno plura generentur. Idque semen inclusum est in intuma parte earum bacarum quae ex quaque stirpe funduntur, isdemque seminibus et homines adfatim vescuntur et terrae eiusdem generis stirpium renovatione conplentur.
2.128Hayvanlarda türlerinin sürekli korunması için ne büyük bir akıl görüldüğünden söz etmeye ne gerek var? Önce kimi erkek, kimi dişidir; tabiat bunu süreklilik için düzenlemiştir; sonra bedenin hem döllemeye hem gebe kalmaya son derece elverişli parçaları vardır; erkekte ve dişide bedenlerin birleşmesine yönelik şaşırtıcı bir şehvet vardır. Tohum yerine yerleşince besinin neredeyse hepsini kendine çeker ve onunla kuşatılmış olarak canlıyı biçimlendirir. Yavru rahimden kayıp çıkınca, sütle beslenen canlılarda annelerin besininin neredeyse tamamı sütleşmeye başlar; yeni doğmuş yavrular da hiçbir öğretmen olmadan, tabiatın kılavuzluğuyla memeleri arar ve onların bolluğuyla doyarlar. Bunların hiçbirinin tesadüfi olmadığını, hepsinin öngörülü ve usta bir tabiatın eseri olduğunu anlayalım diye, domuzlar ve köpekler gibi çok sayıda yavru doğuranlara çok sayıda meme verilmiştir; az yavru doğuran hayvanların ise memeleri de azdır.
Quid loquar quanta ratio in bestiis ad perpetuam conservationem earum generis appareat? nam primum aliae mares aliae feminae sunt, quod perpetuitatis causa machinata natura est, deinde partes corporis et ad procreandum et ad concipiendum aptissimae, et in mari et in femina commiscendorum corporum mirae libidines, cum autem in locis semen insedit rapit omnem fere cibum ad sese eoque saeptum fingit animal; quod cum ex utero elapsum excidit, in is animantibus quae lacte aluntur omnis fere cibus matrum lactescere incipit, eaque quae paulo ante nata sunt sine magistro duce natura mammas adpetunt earumque ubertate saturantur. atque ut intellegamus nihil horum esse fortuitum et haec omnia esse opera providae sollertisque naturae, quae multiplices fetus procreant, ut sues ut canes, is mammarum data est multitudo, quas easdem paucas habent eae bestiae quae pauca gignunt.
2.129Hayvanların doğurdukları yavruları, kendilerini savunabilecek hâle gelinceye kadar besleyip korumada ne büyük bir sevgi gösterdiğini söylemeye ne gerek var? Gerçi denildiğine göre balıklar yumurtalarını bırakınca onları terk ederler, çünkü yumurtalar suda kolayca hem tutunur hem de yavru verir; kaplumbağalarla timsahların da karada yumurtladıktan sonra yumurtalarını gömüp gittikleri söylenir; böylece yavrular kendi kendilerine hem doğar hem büyürler. Tavuklar ve öteki kuşlar ise yumurtlamak için sakin bir yer arar, kendilerine yuvalar ve inler yapar, yumurtalar en kolay biçimde korunsun diye onları olabildiğince yumuşak döşerler. Yavrular yumurtadan çıkınca onları öyle korurlar ki soğuktan zarar görmesinler diye kanatlarıyla ısıtır, güneşin sıcağı varsa önlerine geçerler; yavrular küçük kanatlarını kullanabilecek hâle gelince de anneler onların uçuşuna eşlik eder, sonra öteki zahmetlerden kurtulurlar.
Quid dicam quantus amor bestiarum sit in educandis custodiendisque is quae procreaverunt, usque ad eum finem dum possint se ipsa defendere. etsi pisces, ut aiunt, ova cum genuerunt relinquunt, facile enim illa aqua et sustinentur et fetum fundunt; testudines autem et crocodilos dicunt, cum in terra partum ediderint, obruere ova, deinde discedere: ita et nascuntur et educantur ipsa per sese. iam gallinae avesque reliquae et quietum requirunt ad pariendum locum et cubilia sibi nidosque construunt eosque quam possunt mollissume substernunt, ut quam facillume ova serventur; e quibus pullos cum excuderunt ita tuentur ut et pinnis foveant ne frigore laedantur et si est calor a sole se opponant; cum autem pulli pinnulis uti possunt, tum volatus eorum matres prosequuntur, reliqua cura liberantur.
2.130Bazı canlıların ve toprağın yetiştirdiği şeylerin korunmasına ve selametine insanların ustalığı ve özeni de eklenir. Çünkü insanların bakımı olmadan sağ kalamayan pek çok hayvan ve bitki vardır.
İnsanların geçimi ve bolluğu için başka başka yerlerde büyük imkânlar da bulunur. Nil Mısır'ı sular; bütün yaz onu sular altında tutup doldurduktan sonra çekilir ve tarlaları ekime hazır, yumuşamış ve balçıkla örtülmüş olarak bırakır. Fırat, her yıl adeta yeni tarlalar taşıyarak Mezopotamya'yı verimli kılar. Bütün ırmakların en büyüğü olan İndus ise tarlaları yalnız suyuyla sevindirip yumuşatmaz, onları eker de; çünkü beraberinde buğdaya benzeyen pek çok tohum getirdiği söylenir.
Accedit etiam ad non nullorum animantium et earum rerum quas terra gignit conservationem et salutem hominum etiam sollertia et diligentia. nam multae et pecudes et stirpes sunt quae sine procuratione hominum salvae esse non possunt. Magnae etiam oportunitates ad cultum hominum atque abundantiam aliae aliis in locis reperiuntur. Aegyptum Nilus inrigat, et cum tota aestate obrutam oppletamque tenuit tum recedit mollitosque et oblimatos agros ad serendum relinquit. Mesopotamiam fertilem efficit Euphrates, in quam quotannis quasi novos agros invehit. Indus vero, qui est omnium fluminum maximus, non aqua solum agros laetificat et mitigat, sed eos etiam conserit; magnam enim vim seminum secum frumenti similium dicitur deportare.
2.131Başka başka yerlerde anılmaya değer daha pek çok şey, başka başka ürünler veren pek çok verimli tarla sayabilirim. Ama tabiatın cömertliği ne büyüktür: yemek için bu kadar çok, bu kadar çeşitli, bu kadar hoş şey yetiştirir, hem de yılın tek bir mevsiminde değil; hem yeniliğin hem bolluğun tadını hep çıkaralım diye. Yalnız insan soyuna değil hayvanlara, hatta topraktan biten her şeye ne kadar mevsiminde ve ne kadar yararlı rüzgârlar, etesia rüzgârlarını vermiştir! Onların esintisiyle aşırı sıcaklar yumuşar; deniz yolculukları da onlar sayesinde hızlı ve güvenilir biçimde yönünü bulur. Pek çok şeyi atlamak gerekiyor, yine de pek çok şey söyleniyor.
multaque alia in aliis locis commemorabilia proferre possum, multos fertiles agros alios aliorum fructuum. Sed illa quanta benignitas naturae, quod tam multa ad vescendum tam varie tam iucunda gignit, neque ea uno tempore anni, ut semper et novitate delectemur et copia. Quam tempestivos autem dedit quam salutares non modo hominum sed etiam pecudum generi, is denique omnibus quae oriuntur e terra, ventos etesias; quorum flatu nimii temperantur calores, ab isdem etiam maritimi cursus celeres et certi diriguntur. Multa praetereunda sunt et tamen multa dicuntur.
2.132Çünkü ırmakların sağladığı imkânlar, denizin çokça ilerleyip çekilen gelgitleri, örtülü ve ormanlık dağlar, deniz kıyısından çok uzaktaki tuzlalar, şifalı ilaçlarla dolu topraklar, en sonunda da geçim ve hayat için zorunlu olan sayısız sanat sayılamaz. Gece ile gündüzün birbirini izlemesi de canlılara bir iş zamanı, bir dinlenme zamanı vererek onları korur.
Böylece her yandan, her türlü akıl yürütmeyle şu sonuca varılır: bu evrendeki her şey, herkesin selameti ve korunması için ilahî bir zihin ve düşünceyle hayranlık verici biçimde yönetilmektedir.
enumerari enim non possunt fluminum oportunitates, aestus maritimi †multum accedentes et recedentes, montes vestiti atque silvestres, salinae ab ora maritima remotissimae, medicamentorum salutarium plenissumae terrae, artes denique innumerabiles ad victum et ad vitam necessariae. Iam diei noctisque vicissitudo conservat animantes tribuens aliud agendi tempus aliud quiescendi. Sic undique omni ratione concluditur mente consilioque divino omnia in hoc mundo ad salutem omnium conservationemque admirabiliter administrari.
2.133Biri de bu kadar büyük bir yapının kimin için kurulduğunu sorarsa ne diyeceğiz? Ağaçlar ve otlar için mi? Bunlar his taşımasa da tabiat tarafından ayakta tutulur; ama bu saçma olur. Hayvanlar için mi? Tanrıların dilsiz ve hiçbir şey anlamayan yaratıklar için bu kadar zahmete katlandığı da hiç inandırıcı değildir. Öyleyse evrenin kimin için yapıldığını söylemeli? Elbette akıl kullanan canlılar için; bunlar da tanrılar ve insanlardır. Onlardan daha iyi hiçbir şey yoktur, çünkü her şeyden üstün olan akıldır. Böylece evrenin de, o evrendeki her şeyin de tanrılar ve insanlar için yapıldığı inanılır bir şey olur.
İnsanın bütün yapısı, insan tabiatının bütün biçimi ve kusursuzluğu gözden geçirilirse, ölümsüz tanrıların insanları gözettiği daha kolay anlaşılacaktır.
Sin quaeret quispiam cuiusnam causa tantarum rerum molitio facta sit—arborumne et herbarum, quae quamquam sine sensu sunt tamen a natura sustinentur: at id quidem absurdum est; an bestiarum: nihilo probabilius deos mutarum et nihil intellegentium causa tantum laborasse. quorum igitur causa quis dixerit effectum esse mundum? eorum scilicet animantium quae ratione utuntur; hi sunt di et homines; quibus profecto nihil est melius, ratio est enim quae praestet omnibus ita fit credibile deorum et hominum causa factum esse mundum quaeque in eo mundo sint omnia. Faciliusque intellegetur a dis inmortalibus hominibus esse provisum, si erit tota hominis fabricatio perspecta omnisque humanae naturae figura atque perfectio.
2.134Canlıların hayatı üç şeye, yiyeceğe, içeceğe ve nefese bağlı olduğundan, bunların hepsini almaya en elverişli organ ağızdır. Burunla birleştiği için ağız nefesi bol bol alır; içine dizilmiş dişlerle de yiyecek çiğnenir, ufalanıp yumuşatılır. Öndeki dişler keskindir, ısırarak lokmaları böler; en arkadakiler, azı dişleri denenler, onu öğütür. Bu öğütmeye dilin de yardım ettiği görülür.
Nam cum tribus rebus animantium vita teneatur, cibo potione spiritu, ad haec omnia percipienda os est aptissimum quod adiunctis naribus spiritu augetur, dentibus autem in ore constructis mandatur atque ab is extenuatur et mollitur cibus. eorum adversi acuti morsu dividunt escas, intimi autem conficiunt qui genuini vocantur; quae confectio etiam a lingua adiuvari videtur.
2.135Dilin kökünde, ona bitişik olarak yemek borusu başlar; ağza alınanlar ilk önce buraya kayar. Yemek borusu iki yandan bademciklere değer ve damağın en arka, en iç ucunda son bulur. Dilin çalkalanması ve hareketleriyle itilip adeta aşağı sürülen yiyeceği alınca onu aşağı doğru iter: borunun yutulan lokmanın altında kalan kısımları genişler, üstünde kalan kısımları daralır.
linguam autem ad radices eius haerens excipit stomachus, quo primum inlabuntur ea quae accepta sunt ore. is utraque ex parte tosillas attingens palato extremo atque intimo terminatur atque is agitatione et motibus linguae cum depulsum et quasi detrusum cibum accepit depellit. ipsius autem partes eae quae sunt infra quam id quod devoratur dilatantur, quae autem supra contrahuntur.
2.136Hekimlerin "pürüzlü boru" dediği nefes borusunun ağzı da dilin köküne, yemek borusunun dile bağlandığı yerin biraz üstünde bitişiktir. Bu boru ciğerlere kadar uzanır; nefesle çekilen havayı alır, ciğerlerden gelen havayı da dışarı verir. Ağzı bir tür kapakçıkla örtülüdür; bu kapakçık, içine bir lokma kaçarsa soluk tıkanmasın diye verilmiştir.
Yemek borusunun altında bulunan mide yiyecek ve içeceğin haznesidir; ciğerlerle kalp ise havayı dışarıdan çeker. Midede hayranlık verici biçimde yapılmış pek çok şey vardır. Mide hemen hemen bütünüyle liflerden oluşur; kat kat ve kıvrım kıvrımdır. Aldığı şey ister kuru ister sulu olsun, değişip sindirilebilsin diye onu tutar ve içinde hapseder. Kâh daralır kâh gevşer; aldığı her şeyi sıkıştırıp karıştırır. Böylece hem içindeki bol sıcaklıkla, hem yiyeceği ezmesiyle, hem de nefesin yardımıyla her şey kolayca sindirilir, işlenir ve vücudun geri kalanına dağıtılır.
Ciğerlerde ise bir tür seyreklik, süngere benzer bir yumuşaklık vardır; bu, nefes çekmeye son derece elverişlidir. Ciğerler soluk verirken daralır, soluk alırken genişler; böylece canlıları en çok besleyen o nefes besini sık sık içeri çekilir.
Sed cum aspera arteria (sic enim a medicis appellatur) ostium habeat adiunctum linguae radicibus paulo supra quam ad linguam stomachus adnectitur, eaque ad pulmones usque pertineat excipiatque animam eam quae ductast spiritu eandemque a pulmonibus respiret et reddat, tegitur quodam quasi operculo, quod ob eam causam datum est, ne si quid in eam cibi forte incidisset spiritus impediretur. Sed cum alvi natura subiecta stomacho cibi et potionis sit receptaculum, pulmones autem et cor extrinsecus spiritum ducant, in alvo multa sunt mirabiliter effecta, quae constant fere e nervis; est autem multiplex et tortuosa arcetque et continet sive illud aridum est sive umidum quod recepit, ut id mutari et concoqui possit, eaque tum adstringitur tum relaxatur, atque omne quod accepit cogit et confundit, ut facile et calore, quem multum habet, et terendo cibo et praeterea spiritu omnia cocta atque confecta in reliquum corpus dividantur. in pulmonibus autem inest raritas quaedam et adsimilis spongiis mollitudo ad hauriendum spiritum aptissima, qui tum se contrahunt adspirantes tum †inre spiritu dilatantur, ut frequenter ducatur cibus animalis, quo maxime aluntur animantes.
2.137Bizi besleyen öz su, bağırsaklarda ve midede yiyeceğin geri kalanından ayrıldıktan sonra, bağırsağın ortasından karaciğerin "kapıları" denen yere kadar dümdüz döşenmiş birtakım yollardan geçerek karaciğere sızar; bu yollar karaciğere varır ve ona tutunur. Oradan da başka yollar çıkar; karaciğerden süzülen besin bunlardan aşağı akar. Bu besinden safra ile böbreklerden dışarı akan sıvılar ayrılınca geri kalanı kana dönüşür ve karaciğerin, bütün yollarının vardığı o aynı kapılarına akar. Bu yollardan gelen besin tam bu noktada "büyük toplardamar" denen damara dökülür; onun içinden de, artık işlenmiş ve sindirilmiş olarak kalbe akar. Kalpten de vücudun her yanına uzanan pek çok damarla bütün vücuda dağıtılır.
Ex intestinis autem †alvo secretus a reliquo cibo sucus is quo alimur permanat ad iecur per quasdam a medio intestino usque ad portas iecoris (sic enim appellantur) ductas et directas vias, quae pertinent ad iecur eique adhaerent; atque inde aliae pertinentes sunt, per quas cadit cibus a iecore dilapsus. ab eo cibo cum est secreta bilis eique umores qui e renibus profunduntur, reliqua se in sanguinem vertunt ad easdemque portas iecoris confluunt ad quas omnes eius viae pertinent; per quas lapsus cibus in hoc ipso loco in eam venam quae cava appellatur confunditur perque eam ad cor confectus iam coctusque perlabitur; a corde autem in totum corpus distribuitur per venas admodum multas in omnes partes corporis pertinentes.
2.138Yiyecek artıklarının, bağırsakların kâh daralıp kâh gevşemesiyle nasıl dışarı atıldığını anlatmak pek zor değil; ama söz tatsızlaşmasın diye bunu geçmek gerek. Onun yerine tabiatın şu inanılmaz yapısını açıklayalım. Nefesle ciğerlere çekilen hava önce nefesin kendisiyle, sonra ciğerlere değdiği için ısınır. Bir kısmı soluk verilirken geri çıkarılır, bir kısmını da kalbin "karıncık" denen bir bölmesi alır. Buna benzer ikinci bir karıncık da onun yanındadır; kan, karaciğerden o büyük toplardamar yoluyla buna akar. Böylece bu bölmelerden kan toplardamarlarla, nefes de atardamarlarla bütün vücuda yayılır. Bütün vücudu sık ve bol bir ağ gibi saran bu iki damar türü, sanatkârca yapılmış ilahî bir eserin inanılmaz gücüne tanıklık eder.
Quem ad modum autem reliquiae cibi depellantur tum astringentibus se intestinis tum relaxantibus, haud sane difficile dictu est, sed tamen praetereundum est, ne quid habeat iniucunditatis oratio. Illa potius explicetur incredibilis fabrica naturae: nam quae spiritu in pulmones anima ducitur, ea calescit primum ipso ab spiritu, deinde contagione pulmonum, ex eaque pars redditur respirando, pars concipitur cordis parte quadam quam ventriculum cordis appellant, cui similis alter adiunctus est, in quem sanguis a iecore per venam illam cavam influit. eoque modo ex is partibus et sanguis per venas in omne corpus diffunditur et spiritus per arterias; utraeque autem crebrae multaeque toto corpore intextae vim quandam incredibilem artificiosi operis divinique testantur.
2.139Kemikler için ne diyeyim? Vücudun iskeletini oluşturan kemiklerin hayranlık verici eklemleri vardır: bunlar hem sağlamlık sağlar, hem uzuvları birbirinden ayırmaya, hem de harekete ve vücudun her türlü işine uygundur. Buna, uzuvları bir arada tutan sinirleri ve bunların bütün vücuda yayılan örgüsünü de ekle; bunlar da toplardamarlar ve atardamarlar gibi kalpten çıkıp bütün vücuda uzanır.
Quid dicam de ossibus; quae subiecta corpori mirabiles commissuras habent et ad stabilitatem aptas et ad artus finiendos adcommodatas et ad motum et ad omnem corporis actionem. Huc adde nervos, a quibus artus continentur, eorumque inplicationem corpore toto pertinentem, qui sicut venae et arteriae a corde tractae et profectae in corpus omne ducuntur.
2.140Tabiatın bu kadar titiz, bu kadar becerikli öngörüsüne, tanrıların insanlara ne büyük ve ne seçkin şeyler bahşettiğini gösteren daha pek çok şey eklenebilir. Tabiat önce insanları yerden kaldırdı, onları uzun boylu ve dimdik yaptı ki göğe bakarak tanrıları tanıyabilsinler. Çünkü insanlar yeryüzünde yalnız oranın sakinleri olarak değil, adeta yukarıdaki ve göklerdeki şeylerin seyircileri olarak bulunurlar; bu seyir başka hiçbir canlı türüne nasip olmamıştır. Nesnelerin tercümanı ve habercisi olan hisler de, kalede durur gibi başta durur; zorunlu işlere göre hayranlık verici biçimde yapılmış ve yerleştirilmişlerdir. Gözler gözcüler gibi en yüksek yeri tutar; oradan pek çok şeyi görerek vazifelerini yerine getirirler.
Ad hanc providentiam naturae tam diligentem tamque sollertem adiungi multa possunt, e quibus intellegatur quantae res hominibus a dis quamque eximiae tributae sint. Qui primum eos humo excitatos celsos et erectos constituit, ut deorum cognitionem caelum intuentes capere possent. sunt enim ex terra homines non ut incolae atque habitatores sed quasi spectatores superarum rerum atque caelestium, quarum spectaculum ad nullum aliud genus animantium pertinet. Sensus autem interpretes ac nuntii rerum in capite tamquam in arce mirifice ad usus necessarios et facti et conlocati sunt. nam oculi tamquam speculatores altissimum locum optinent, ex quo plurima conspicientes fungantur suo munere;
2.141Kulaklar, tabiatça yukarı doğru yükselen sesi almaları gerektiğinden, vücudun yüksek kısımlarına yerinde konmuştur. Burun da, her koku yukarı doğru yükseldiği için yerinde olarak yukarıdadır; yiyecek ve içeceği değerlendirmede büyük payı olduğu için de ağzın yakınına yerleşmesi sebepsiz değildir. Yediğimiz şeylerin çeşitlerini hissetmesi gereken tat duyusu, ağzın, tabiatın yiyeceğe ve içeceğe yol açtığı kısmında oturur. Dokunma ise bütün vücuda eşit olarak yayılmıştır; böylece her darbeyi, soğuğun ve sıcağın her aşırı dokunuşunu hissedebiliriz. Mimarlar evlerde, akıp giderken ister istemez pis kokacak şeyleri ev sahiplerinin gözünden ve burnundan uzak tutar; tabiat da benzer şeyleri hislerden uzağa göndermiştir.
et aures, cum sonum percipere debeant qui natura in sublime fertur, recte in altis corporum partibus collocatae sunt; itemque nares et, quod omnis odor ad supera fertur, recte sursum sunt et, quod cibi et potionis iudicium magnum earum est, non sine causa vicinitatem oris secutae sunt. iam gustatus, qui sentire eorum quibus vescimur genera deberet, habitat in ea parte oris qua esculentis et posculentis iter natura patefecit. tactus autem toto corpore aequabiliter fusus est, ut omnes ictus omnesque nimios et frigoris et caloris adpulsus sentire possimus. atque ut in aedificiis architecti avertunt ab oculis naribusque dominorum ea quae profluentia necessario taetri essent aliquid habitura, sic natura res similis procul amandavit a sensibus.
2.142Hiçbir şeyin kendisinden daha usta olamayacağı tabiattan başka hangi zanaatkâr hislerde bu kadar büyük bir beceri gösterebilirdi? Tabiat önce gözleri çok ince zarlarla giydirip kuşattı; bu zarları, içlerinden görülebilsin diye saydam, gözü bir arada tutsunlar diye de sağlam yaptı. Gözleri kaygan ve oynak yaptı ki zarar verecek bir şeyden kaçabilsinler ve bakışlarını istedikleri yöne kolayca çevirebilsinler. Gördüğümüz o nokta, "gözbebeği" denen şey, zarar verebilecek şeylerden kolayca sakınacak kadar küçüktür. Gözlerin örtüsü olan göz kapakları gözü incitmesin diye dokunuşta son derece yumuşaktır; hem bir şey girmesin diye gözbebeklerini kapamaya hem de açmaya en uygun biçimde yapılmıştır. Tabiat bunun tekrar tekrar ve son derece hızlı yapılabilmesini de sağlamıştır.
Quis vero opifex praeter naturam, qua nihil potest esse callidius, tantam sollertiam persequi potuisset in sensibus? Quae primum oculos membranis tenuissimis vestivit et saepsit; quas primum perlucidas fecit ut per eas cerni posset, firmas autem ut continerentur. sed lubricos oculos fecit et mobiles, ut et declinarent si quid noceret et aspectum quo vellent facile converterent; aciesque ipsa qua cernimus, quae pupula vocatur, ita parva est ut ea quae nocere possint facile vitet; palpebraeque, quae sunt tegmenta oculorum, mollissimae tactu ne laederent aciem, aptissime factae et ad claudendas pupulas ne quid incideret et ad aperiendas, idque providit ut identidem fieri posset cum maxima celeritate.
2.143Göz kapakları kıllardan bir hendekle de korunmuştur: gözler açıkken bir şey çarparsa bu kıllar onu geri iter; uykuda gözler kapalıyken, görmeye ihtiyacımız olmadığında, gözler adeta bir örtüye sarılmış gibi dinlenir. Ayrıca gözler, faydalı biçimde, derinde gizlidir ve her yandan çıkıntılı kısımlarla çevrilidir. Önce üstte kaşlarla örtülü kısımlar başın ve alnın akan terini geri çevirir; sonra alttan biraz çıkıntılı yanaklar onları korur; burun da öyle yerleştirilmiştir ki iki gözün arasına çekilmiş bir duvar gibi görünür.
munitaeque sunt palpebrae tamquam vallo pilorum, quibus et apertis oculis si quid incideret repelleretur et somno coniventibus, cum oculis ad cernendum non egeremus, ut qui tamquam involuti quiescerent. latent praeterea utiliter et excelsis undique partibus saepiuntur. primum enim superiora superciliis obducta sudorem a capite et fronte defluentem repellunt; genae deinde ab inferiore parte tutantur subiectae leviterque eminentes; nasusque ita locatus est ut quasi murus oculis interiectus esse videatur.
2.144İşitme ise her zaman açıktır, çünkü uyurken de bu hisse ihtiyaç duyarız; bir ses alınca uykudan da uyanırız. İşitmenin yolu kıvrımlıdır; düz ve dolaysız açık olsaydı içine bir şey girebilirdi. Çok küçük bir böcek içeri dalmaya kalkışırsa kulak kirine ökseye yapışır gibi yapışıp kalsın diye de tedbir alınmıştır. Dışarıda, "kulak" dediğimiz kısımlar çıkıntı yapar; bunlar hem hissi örtüp korumak için, hem de gelen sesler o his tarafından alınmadan kayıp dağılmasın diye yapılmıştır. Kulakların girişleri sert, adeta boynuzumsudur ve çok kıvrımlıdır; çünkü ses böyle maddelerden yansıyınca güçlenir. Bu yüzden telli çalgılarda ses kaplumbağa kabuğu ya da boynuzla yankılanır; kıvrımlı ve kapalı yerlerden de sesler daha güçlü yansır.
Auditus autem semper patet, eius enim sensu etiam dormientes egemus, a quo cum sonus est acceptus etiam e somno excitamur. flexuosum iter habet, ne quid intrare possit si simplex et directum pateret; provisum etiam ut si qua minima bestiola conaretur inrumpere in sordibus aurium tamquam in visco inhaeresceret. extra autem eminent quae appellantur aures, et tegendi causa factae tutandique sensus, et ne adiectae voces laberentur atque errarent prius quam sensus ab his pulsus esset. sed duros et quasi corneolos habent introitus multisque cum flexibus, quod his naturis relatus amplificatur sonus; quocirca et in fidibus testudine resonatur aut cornu, et ex tortuosis locis et inclusis referuntur ampliores.
2.145Aynı şekilde, zorunlu faydaları yüzünden her zaman açık olan burun deliklerinin de girişleri daha dardır ki zarar verecek bir şey içlerine sızamasın. İçlerinde her zaman, tozu ve başka pek çok şeyi uzaklaştırmaya yarayan bir nem bulunur. Tat duyusu da mükemmel biçimde korunmuştur: ağzın içinde saklıdır; bu, hem kullanımına hem de güvenliğinin korunmasına uygundur.
İnsanın bütün hisleri hayvanların hislerinden kat kat üstündür. Önce gözler, değerlendirmesi gözlere düşen sanatlarda, resimde, heykelde ve kabartmada, ayrıca vücudun hareketinde ve duruşunda pek çok şeyi daha ince görür. Renklerin ve biçimlerin güzelliğini, düzenini ve deyim yerindeyse yakışıklılığını gözler değerlendirir; daha büyük başka şeyleri de: faziletleri ve kusurları da tanırlar; öfkeliyi ve yumuşak huyluyu, sevinçliyi ve kederliyi, cesuru ve korkağı, atılganı ve ürkeği tanırlar.
Similiter nares, quae semper propter necessarias utilitates patent, contractiores habent introitus, ne quid in eas quod noceat possit pervadere; umoremque semper habent ad pulverem multaque alia depellenda non inutilem. Gustatus praeclare saeptus est; ore enim continetur et ad usum apte et ad incolumitatis custodiam. Omnesque sensus hominum multo antecellunt sensibus bestiarum. Primum enim oculi in his artibus, quarum iudicium est oculorum, in pictis fictis caelatisque formis, in corporum etiam motione atque gestu multa cernunt subtilius, colorum etiam et figurarum †tum venustatem atque ordinem et ut ita dicam decentiam oculi iudicant, atque etiam alia maiora: nam et virtutes et vitia cognoscunt, iratum propitium, laetantem dolentem, fortem ignavum, audacem timidumque cognoscunt.
2.146Kulakların da hayranlık verici, sanatkârca bir ayırt etme gücü vardır: hem insan sesinde hem de flüt ve telli çalgı ezgilerinde seslerin çeşitliliği, aralıkları ve ayrımları; sesin pek çok türü, ahenkli ve boğuk, düz ve pürüzlü, kalın ve ince, esnek ve sert olanı, yalnız insanın kulağıyla ayırt edilir. Burnun, tatmanın ve bir ölçüde dokunmanın da büyük ayırt etme güçleri vardır. Bu hisleri yakalamak ve onların tadını çıkarmak için benim isteyeceğimden de fazla sanat icat edilmiştir; kokuların bileşiminin, yemeklerin hazırlanışının, vücudu süsleme hünerlerinin nereye vardığı ortadadır.
Auriumque item est admirabile quoddam artificiosumque iudicium, quo iudicatur et in vocis et in tibiarum nervorumque cantibus varietas sonorum intervalla distinctio, et vocis genera permulta, canorum fuscum, leve asperum, grave acutum, flexibile durum, quae hominum solum auribus iudicantur. Nariumque item et gustandi et †parte tangendi magna iudicia sunt. ad quos sensus capiendos et perfruendos plures etiam quam vellem artes repertae sunt; perspicuum est enim quo conpositiones unguentorum, quo ciborum conditiones, quo corporum lenocinia processerint.
2.147İnsanın ruhunun ve zihninin, aklının, düşünme gücünün, basiretinin ilahî bir özenle yetkinleştirildiğini görmeyen kimse, bana kalırsa bu niteliklerin kendilerinden yoksundur. Bunu tartışırken, Cotta, keşke senin belagatin bende olsaydı! Sen bunu nasıl anlatırdın: önce anlama gücümüz ne büyüktür; sonra öncüllerden çıkan sonuçları ilk öncüllerle bağlayıp kavramamız ne büyüktür! Bununla hangi şeyden neyin çıktığını değerlendirir ve bunu akılla sonuca bağlarız; tek tek şeyleri tarif eder, sınırlarını çizerek kavrarız. Bundan da ilmin ne güçte ve ne nitelikte olduğu anlaşılır; tanrıda bile ondan üstün hiçbir şey yoktur. Sizin, Akademililerin, zayıflatıp ortadan kaldırdığınız şu yetenek de ne büyüktür: dışımızdaki şeyleri hem hislerle hem zihinle algılayıp kavramamız!
Iam vero animum ipsum mentemque hominis rationem consilium prudentiam qui non divina cura perfecta esse perspicit, is his ipsis rebus mihi videtur carere. De quo dum disputarem tuam mihi dari vellem Cotta eloquentiam. quo enim tu illa modo diceres, quanta primum intellegentia deinde consequentium rerum cum primis coniunctio et conprehensio esset in nobis; ex quo videlicet iudicamus quid ex quibusque rebus efficiatur, idque ratione concludimus, singulasque res definimus circumscripteque conplectimur; ex quo scientia intellegitur quam vim habeat qualisque sit, qua ne in deo quidem est res ulla praestantior. quanta vero illa sunt, quae vos Academici infirmatis et tollitis, quod et sensibus et animo ea quae extra sunt percipimus atque conprendimus;
2.148Bunları bir araya getirip karşılaştırarak, bir kısmı hayatın ihtiyacı, bir kısmı da eğlence için zorunlu olan sanatları da meydana getiririz. Sizin "işlerin hükümdarı" diye anmayı sevdiğiniz söz söyleme gücü ise ne şanlı, ne ilahî bir şeydir! Önce bilmediğimizi öğrenmemizi ve bildiğimizi başkalarına öğretmemizi sağlar. Sonra onunla öğüt verir, onunla ikna ederiz; onunla dertlileri teselli eder, onunla dehşete düşmüşleri korkudan kurtarırız; onunla coşkunları yatıştırır, onunla arzuları ve öfkeleri söndürürüz. Bizi hukukun, kanunların ve şehirlerin topluluğuna bağlayan, bizi vahşi ve yabani bir hayattan ayıran odur.
ex quibus conlatis inter se et conparatis artes quoque efficimus partim ad usum vitae partim ad oblectationem necessarias. Iam vero domina rerum, ut vos soletis dicere, eloquendi vis quam est praeclara quamque divina. quae primum efficit ut et ea quae ignoramus discere et ea quae scimus alios docere possimus; deinde hac cohortamur hac persuademus, hac consolamur afflictos hac deducimus perterritos a timore, hac gestientes conprimimus hac cupiditates iracundiasque restinguimus, haec nos iuris legum urbium societate devinxit, haec a vita inmani et fera segregavit.
2.149Dikkatle bakmazsan inanılmaz gelir, tabiat konuşmayı kullanabilmemiz için ne çok tertibat kurmuştur. Önce ciğerlerden ağzın en iç kısmına kadar bir boru uzanır; ilkesini zihinden alan ses bunun içinden geçip dışarı yayılır. Sonra ağzın içinde, dişlerle sınırlanmış dil yer alır. Dil, ölçüsüzce dökülen sesi biçimlendirir ve sınırlar; dişlere ve ağzın öteki kısımlarına çarparak sesleri ayrık ve belirgin kılar. Bu yüzden bizimkiler dili çalgının mızrabına, dişleri tellere, burnu da ezgilerde tellere yankı veren boynuzlara benzetirler.
Ad usum autem orationis incredibile est, nisi diligenter attenderis, quanta opera machinata natura sit. primum enim a pulmonibus arteria usque ad os intimum pertinet, per quam vox principium a mente ducens percipitur et funditur. deinde in ore sita lingua est finita dentibus; ea vocem inmoderate profusam fingit et terminat atque sonos vocis distinctos et pressos efficit, cum et dentes et alias partes pellit oris; itaque plectri similem linguam nostri solent dicere, chordarum dentes, nares cornibus is quae ad nervos resonant in cantibus.
2.150Tabiat insana ne elverişli, ne çok sanata hizmet eden eller vermiştir! Eklemler ve oynaklar yumuşak olduğundan parmaklar kolayca bükülür, kolayca uzanır, hiçbir harekette zorlanmaz. Bu yüzden el, parmakların hareketiyle resim yapmaya, heykel biçimlendirmeye, oymaya, tellerden ve flütlerden ses çıkarmaya elverişlidir. Bunlar eğlence içindir; zaruret için olanlar da var: tarlaların işlenmesini, evlerin yapılmasını, ister dokunmuş ister dikilmiş olsun vücudun örtülerini, tunçla ve demirle yapılan her türlü işi kastediyorum. Bundan anlaşılır ki, zihnin bulduklarına, hislerin algıladıklarına zanaatkârların ellerini de katarak her şeyi elde etmişizdir: barınağımız, giyeceğimiz olsun, güvende olalım diye; şehirlerimiz, surlarımız, evlerimiz, tapınaklarımız olsun diye.
Quam vero aptas quamque multarum artium ministras manus natura homini dedit. Digitorum enim contractio facilis facilisque porrectio propter molles commissuras et artus nullo in motu laborat. itaque ad pingendum fingendum, ad scalpendum, ad nervorum eliciendos sonos ad tibiarum apta manus est admotione digitorum. Atque haec oblectationis, illa necessitatis, cultus dico agrorum extructionesque tectorum, tegumenta corporum vel texta vel suta omnemque fabricam aeris et ferri; ex quo intellegitur ad inventa animo percepta sensibus adhibitis opificum manibus omnia nos consecutos, ut tecti ut vestiti ut salvi esse possemus, urbes muros domicilia delubra haberemus.
2.151İnsanların emeğiyle, yani elleriyle yiyeceğin çeşitliliği ve bolluğu da elde edilir. Tarlalar elle aranıp bulunmuş pek çok ürün verir; bunlar ya hemen tüketilir ya da saklanıp zamana emanet edilir. Ayrıca karada, suda ve havada yaşayan hayvanlarla, kimini avlayarak kimini besleyerek, besleniriz. Dört ayaklıları evcilleştirerek binek de ediniriz; onların hızı ve gücü bize de güç ve hız kazandırır. Bazı hayvanlara yük biz yükleriz, boyunduruk biz takarız; fillerin son derece keskin hislerinden, köpeklerin koku alma ustalığından kendi faydamız için biz yararlanırız. Toprağın derinliklerinden, tarlaları işlemek için zorunlu olan demiri biz çıkarırız; derinlerde gizli tunç, gümüş ve altın damarlarını biz buluruz; bunlar hem kullanıma elverişli hem de süs olarak güzeldir. Ağaçları kesip biçerek, ekilmiş ve yabani her türlü keresteyi bir yandan ateş yakıp vücudu ısıtmak ve yiyeceği pişirmek için, bir yandan da yapı yapmak için kullanırız; böylece çatıların altına sığınıp soğuğu ve sıcağı uzak tutarız.
Iam vero operibus hominum id est manibus cibi etiam varietas invenitur et copia. nam et agri multa efferunt manu quaesita, quae vel statim consumantur vel mandentur condita vetustati, et praeterea vescimur bestiis et terrenis et aquatilibus et volantibus partim capiendo partim alendo. Efficimus etiam domitu nostro quadripedum vectiones, quorum celeritas atque vis nobis ipsis adfert vim et celeritatem. nos onera quibusdam bestiis nos iuga inponimus; nos elephantorum acutissumis sensibus nos sagacitate canum ad utilitatem nostram abutimur; nos e terrae cavernis ferrum elicimus rem ad colendos agros necessariam, nos aeris argenti auri venas penitus abditas invenimus et ad usum aptas et ad ornatum decoras. Arborum autem confectione omnique materia et culta et silvestri partim ad calficiendum corpus igni adhibito et ad mitigandum cibum utimur, partim ad aedificandum, ut tectis saepti frigora caloresque pellamus;
2.152Kereste gemi yapımında da büyük fayda sağlar; gemilerin seferleriyle hayat için gereken her şey her yerden bol bol gelir. Tabiatın meydana getirdiği en şiddetli şeyleri, denizi ve rüzgârları, denizcilik ilmi sayesinde bir tek biz dizginleriz; denizin pek çok nimetinden yararlanır, onları kullanırız. Karanın sağladığı nimetler üzerindeki hâkimiyet de tamamen insanındır: ovalardan biz, dağlardan biz yararlanırız; ırmaklar bizim, göller bizimdir; tahılı biz eker, ağacı biz dikeriz; suları yönlendirerek topraklara verimi biz veririz; nehirlerin önünü biz keser, yönlerini biz düzeltir, yataklarını biz değiştiririz. Kısacası, kendi ellerimizle tabiatın içinde adeta ikinci bir tabiat yaratmaya çalışırız.
magnos vero usus adfert ad navigia facienda, quorum cursibus suppeditantur omnes undique ad vitam copiae; quasque res violentissimas natura genuit earum moderationem nos soli habemus, maris atque ventorum, propter nauticarum rerum scientiam, plurimisque maritimis rebus fruimur atque utimur. Terrenorum item commodorum omnis est in homine dominatus: nos campis nos montibus fruimur, nostri sunt amnes nostri lacus, nos fruges serimus nos arbores; nos aquarum inductionibus terris fecunditatem damus, nos flumina arcemus derigimus avertimus; nostris denique manibus in rerum natura quasi alteram naturam efficere conamur.
2.153İnsan aklı göğe kadar nüfuz etmedi mi? Canlılar arasında yıldızların doğuşunu, batışını ve yollarını yalnız biz öğrendik; gün, ay ve yıl insan soyu tarafından belirlendi; güneş ve ay tutulmaları öğrenildi ve gelecekteki bütün zamanlar için, hangilerinin, ne büyüklükte ve ne zaman olacağı önceden bildirildi. Bunları seyreden ruh tanrıları tanımaya yaklaşır; bu tanımaktan dindarlık doğar; dindarlığa adalet ve öteki faziletler bağlıdır; bunlardan da tanrılarınkine eş ve benzer bir mutlu hayat doğar. Bu hayat göktekilerden yalnız ölümsüzlük bakımından geri kalır; ölümsüzlüğün ise iyi yaşamakla hiçbir ilgisi yoktur.
Bunları anlattıktan sonra, insanın tabiatça bütün canlılardan ne kadar üstün olduğunu yeterince gösterdiğimi düşünüyorum. Buradan da anlaşılmalıdır ki ne uzuvların biçimi ve yerleşimi ne de zekânın ve zihnin böyle bir gücü tesadüfle meydana gelebilirdi.
Quid vero hominum ratio non in caelum usque penetravit? soli enim ex animantibus nos astrorum ortus obitus cursusque cognovimus, ab hominum genere finitus est dies mensis annus, defectiones solis et lunae cognitae praedictaeque in omne posterum tempus, quae quantae quando futurae sint. Quae contuens animus accedit ad cognitionem deorum, e qua oritur pietas, cui coniuncta iustitia est reliquaeque virtutes, e quibus vita beata existit par et similis deorum, nulla alia re nisi immortalitate, quae nihil ad bene vivendum pertinet, cedens caelestibus. Quibus rebus expositis satis docuisse videor hominis natura quanto omnis anteiret animantes. ex quo debet intellegi nec figuram situmque membrorum nec ingenii mentisque vim talem effici potuisse fortuna.
2.154Geriye, bu evrende insanların kullandığı her şeyin insanlar için yapılıp hazırlandığını göstermek ve sonunda sözümü bitirmek kalıyor.
Önce evrenin kendisi tanrılar ve insanlar için yapılmıştır; içindekiler de insanların yararlanması için hazırlanmış ve bulunmuştur. Çünkü evren, tanrılarla insanların ortak evi, ya da ikisinin ortak şehri gibidir; zira yalnız akıl kullananlar hukuka ve kanuna göre yaşar. Atina'nın ve Lakedaimon'un Atinalılar ve Lakedaimonlular için kurulduğunu düşünmek gerekir; bu şehirlerdeki her şeyin de o halklara ait olduğu haklı olarak söylenir. Aynı şekilde bütün evrende ne varsa tanrıların ve insanların sayılmalıdır.
Restat ut doceam atque aliquando perorem, omnia quae sint in hoc mundo, quibus utantur homines, hominum causa facta esse et parata. Principio ipse mundus deorum hominumque causa factus est, quaeque in eo sunt ea parata ad fructum hominum et inventa sunt. Est enim mundus quasi communis deorum atque hominum domus aut urbs utrorumque; soli enim ratione utentes iure ac lege vivunt. ut igitur Athenas et Lacedaemonem Atheniensium Lacedaemoniorumque causa putandum est conditas esse, omniaque quae sint in his urbibus eorum populorum recte esse dicuntur, sic quaecumque sunt in omni mundo deorum atque hominum putanda sunt.
2.155Güneşin, ayın ve öteki yıldızların dolanımları evrenin bir arada durmasına da hizmet eder, ama insanlara bir seyir de sunar. Hiçbir görüntü bundan daha doyumsuz, daha güzel, aklı ve beceriyi geliştirmede daha üstün değildir; çünkü onların yollarını ölçerek mevsimlerin olgunlaşma vakitlerini, çeşitliliklerini ve değişimlerini öğrendik. Bunlar yalnız insanlarca biliniyorsa, insanlar için yapıldıklarına hükmetmek gerekir.
Iam vero circumitus solis et lunae reliquorumque siderum, quamquam etiam ad mundi cohaerentiam pertinent, tamen et spectaculum hominibus praebent; nulla est enim insatiabilior species, nulla pulchrior et ad rationem sollertiamque praestantior; eorum enim cursus dimetati maturitates temporum et varietates mutationesque cognovimus. quae si hominibus solis nota sunt, hominum facta esse causa iudicandum est.
2.156Tahıllarla ve çeşit çeşit baklagillerle dolu toprak, bunları büyük bir cömertlikle saçarken onları vahşi hayvanlar için mi, yoksa insanlar için mi doğuruyor görünür? Asmalar ve zeytinlikler için ne diyeyim? Bunların bol ve gönül açıcı ürünlerinin hayvanlarla hiçbir ilgisi yoktur. Çünkü hayvanlar ne ekmeyi, ne bakmayı, ne vaktinde biçip ürünü toplamayı, ne de onu saklayıp depolamayı bilir; bütün bu işlerin hem faydası hem de zahmeti insanlara aittir.
Terra vero feta frugibus et vario leguminum genere, quae cum maxuma largitate fundit, ea ferarumne an hominum causa gignere videtur? quid de vitibus olivetisque dicam, quarum uberrumi laetissumique fructus nihil omnino ad bestias pertinent; neque enim serendi neque colendi nec tempestive demetendi percipiendique fructus neque condendi ac reponendi ulla pecudum scientia est, earumque omnium rerum hominum est et usus et cura.
2.157Lirlerin ve flütlerin onları kullanabilecek kimseler için yapıldığını söylemek gerektiği gibi, saydığım şeylerin de yalnız onları kullananlar için hazırlandığını kabul etmek gerekir. Bazı hayvanlar bunlardan bir şey çalıyor ya da kapıyorsa, bu yüzden onların da hayvanlar için var olduğunu söylemeyeceğiz. İnsanlar tahılı fareler ya da karıncalar için değil, eşleri, çocukları ve ev halkı için ambara koyar. Bu yüzden, dediğim gibi, hayvanlar bunlardan gizlice, sahipleri ise açıkça ve serbestçe yararlanır.
ut fides igitur et tibias eorum causa factas dicendum est qui illis uti possent, sic ea quae dixi is solis confitendum est esse parata qui utuntur, nec, si quae bestiae furantur aliquid ex is aut rapiunt, illarum quoque causa ea nata esse dicemus. neque enim homines murum aut formicarum causa frumentum condunt sed coniugum et liberorum et familiarum suarum; itaque bestiae furtim ut dixi fruuntur, domini palam et libere;
2.158Demek ki bu bolluğun insanlar için hazırlandığını kabul etmeli. Yoksa meyvelerin bu kadar bol ve çeşitli olması, yalnız tatlarının değil kokularının ve görünüşlerinin de hoşluğu, tabiatın bunları yalnız insanlara armağan ettiğinden şüphe mi uyandırıyor? Bunların hayvanlar için de hazırlanmış olması şöyle dursun, hayvanların kendilerinin bile insanlar için yaratıldığını görüyoruz. Koyunlar, yünleri işlenip dokunarak insanların giyinmesinden başka ne sağlar? Üstelik insanların bakımı ve özeni olmadan ne beslenebilir, ne yaşayabilir, ne de kendilerinden bir ürün verebilirlerdi. Köpeklerin o kadar sadık bekçiliği, sahiplerine o kadar sevgiyle sokulması, yabancılara o kadar düşman olması, iz sürmede burunlarının o inanılmaz keskinliği, avdaki o büyük şevkleri, insanların rahatı için yaratıldıklarından başka neyi gösterir?
hominum igitur causa eas rerum copias comparatas fatendum est. nisi forte tanta ubertas varietasque pomorum eorumque iucundus non gustatus solum sed odoratus etiam et aspectus dubitationem adfert quin hominibus solis ea natura donaverit. Tantumque abest ut haec bestiarum etiam causa parata sint, ut ipsas bestias hominum gratia generatas esse videamus. quid enim oves aliud adferunt nisi ut earum villis confectis atque contextis homines vestiantur; quae quidem neque ali neque sustentari neque ullum fructum edere ex se sine cultu hominum et curatione potuissent. canum vero tam fida custodia tamque amans dominorum adulatio tantumque odium in externos et tam incredibilis ad investigandum sagacitas narium tanta alacritas in venando quid significat aliud nisi se ad hominum commoditates esse generatos.
2.159Öküzler için ne söyleyeyim? Sırtları, yük taşımak için biçimlenmediklerini açıkça gösterir; boyunları ise boyunduruk için yaratılmıştır, omuzlarının gücü ve genişliği de saban çekmek içindir. Şairlerin dediği gibi, o altın soy toprağı öküzlerle sürüp kesekleri yararken onlara hiçbir zaman zor kullanmazdı:
Sonra demirden bir soy çıkıverdi birden, uğursuz kılıcı dövmeye ilk o cüret etti, koşulmuş, evcilleşmiş genç öküzü eliyle tatmaya.
Öküzlerden öyle büyük bir fayda sağlandığı düşünülürdü ki onların etini yemek cinayet sayılırdı. Katırların ve eşeklerin faydalarını saymak uzun sürer; bunlar elbette insanların kullanması için hazırlanmıştır.
quid de bubus loquar; quorum ipsa terga declarant non esse se ad onus accipiendum figurata, cervices autem natae ad iugum, tum vires umerorum et latitudines ad aratra †extrahenda. quibus cum terrae subigerentur fissione glebarum ab illo aureo genere, ut poetae loquuntur, vis nulla umquam adferebatur: ferrea tum vero proles exorta repentest ausaque funestum primast fabricarier ensem et gustare manu iunctum domitumque iuvencum: tanta putabatur utilitas percipi e bubus, ut eorum visceribus vesci scelus haberetur. longum est mulorum persequi utilitates et asinorum, quae certe ad hominum usum paratae sunt.
2.160Domuzun yiyecek olmaktan başka neyi var? Khrysippos, çürümesin diye ona tuz yerine ruhun kendisinin verildiğini söyler. İnsanların yemesine elverişli olduğu için tabiat bu hayvandan daha doğurgan bir şey yaratmamıştır. Balıkların çokluğu ve lezzeti için ne diyeyim, kuşlarınki için ne diyeyim? Bunlardan öyle büyük haz alınır ki bazen bizim Pronoia'mız Epikurosçuymuş gibi görünür. Üstelik bunlar da insanın aklı ve becerisi olmadan yakalanamazdı bile. Gerçi bazı kuşların, bizim augurların "alites" ve "oscines" dediği, uçuşundan ve ötüşünden fal tutulan kuşların, kehanet için yaratıldığını düşünürüz.
sus vero quid habet praeter escam; cui quidem ne putesceret animam ipsam pro sale datam dicit esse Chrysippus; qua pecude, quod erat ad vescendum hominibus apta, nihil genuit natura fecundius. quid multitudinem suavitatemque piscium dicam, quid avium; ex quibus tanta percipitur voluptas, ut interdum Pronoea nostra Epicurea fuisse videatur, atque eae ne caperentur quidem nisi hominum ratione atque sollertia; quamquam avis quasdam, et alites et oscines, ut nostri augures appellant, rerum augurandarum causa esse natas putamus.
2.161Korkunç ve yabani canavarları da avlayarak ele geçiririz: hem etlerini yemek, hem avda savaş eğitimine benzer bir idman yapmak, hem de filler gibi evcilleştirip eğiterek kullanmak için. Bunların vücutlarından hastalıklara ve yaralara karşı pek çok ilaç da elde ederiz; tıpkı faydalarını uzun zamanın kullanımı ve denemesiyle öğrendiğimiz bazı kökler ve otlar gibi. Bütün yeryüzünü ve bütün denizleri, gözle bakar gibi zihinle dolaşabilirsin: ürün veren toprakları ve uçsuz bucaksız ovaları, dağların sık örtülerini, sürülerin otlaklarını, sonra da inanılmaz bir hızla yapılan deniz yolculuklarını göreceksin.
iam vero immanes et feras beluas nanciscimur venando, ut et vescamur is et exerceamur in venando ad similitudinem bellicae disciplinae et utamur domitis et condocefactis, ut elephantis, multaque ex earum corporibus remedia morbis et vulneribus eligamus, sicut ex quibusdam stirpibus et herbis, quarum utilitates longinqui temporis usu et periclitatione percepimus. Totam licet animis tamquam oculis lustrare terram mariaque omnia: cernes iam spatia frugifera atque inmensa camporum vestitusque densissimos montium, pecudum pastus, tum incredibili cursus maritimos celeritate.
2.162Pek çok şeyin faydası yalnız toprağın üstünde değil, en derin karanlıklarında da gizlidir; bunlar insanların kullanması için oluşmuştur ve yalnız insanlar tarafından bulunur.
İkinizin de eleştirmek için belki üzerine atlayacağı bir şey var: Cotta, Karneades Stoacılara seve seve saldırdığı için; Velleius, Epikuros hiçbir şeyle geleceği önceden bildirmekle eğlendiği kadar eğlenmediği için. Ama bana kalırsa insan işlerinin tanrıların basiretiyle gözetildiğini her şeyden çok bu doğrular. Çünkü kehanet elbette vardır; pek çok yerde, işte ve zamanda, hem özel hayatta hem de özellikle kamu işlerinde kendini gösterir.
Nec vero supra terram sed etiam in intumis eius tenebris plurimarum rerum latet utilitas, quae ad usum hominum orta ab hominibus solis invenitur. Illud vero, quod uterque vestrum arripiet fortasse ad reprendendum, Cotta quia Carneades lubenter in Stoicos invehebatur, Velleius quia nihil tam inridet Epicurus quam praedictionem rerum futurarum, mihi videtur vel maxume confirmare deorum prudentia consuli rebus humanis. est enim profecto divinatio, quae multis locis rebus temporibus apparet cum in privatis tum maxume publicis:
2.163Haruspexler çok şey görür, augurlar çok şeyi önceden sezer; çok şey kehanet merkezlerinin cevaplarıyla, çok şey kâhinlerin sözleriyle, rüyalarla ve alametlerle bildirilir. Bunlar öğrenilince çoğu zaman pek çok şey insanların istediği gibi ve onların yararına elde edilmiş, pek çok tehlike de savuşturulmuştur. Öyleyse geleceği bilmeye yarayan bu şey, ister bir güç, ister bir sanat, ister bir tabiat olsun, ölümsüz tanrılar tarafından elbette yalnız insana verilmiştir, başka kimseye değil.
Bunlar tek tek sizi belki etkilemiyordur; ama birbirine bağlanıp birleşmiş bir bütün olarak sizi elbette etkilemeliydi.
multa cernunt haruspices multa augures provident, multa oraclis declarantur multa vaticinationibus multa somniis multa portentis; quibus cognitis multae saepe res ex hominum sententia atque utilitate partae, multa etiam pericula depulsa sunt. haec igitur sive vis sive ars sive natura ad scientiam rerum futurarum homini profecto est nec ali cuiquam a dis inmortalibus data. Quae si singula vos forte non movent, universa certe tamen inter se conexa atque coniuncta movere debebant.
2.164Ölümsüz tanrılar yalnız bütün insan soyunu değil, tek tek insanları da gözetir ve onları kollar. Çünkü insan soyunun bütününü daraltabilir, onu adım adım daha az kişiye, en sonunda da tek tek bireylere indirebiliriz. Tanrıların, daha önce söylediğimiz sebeplerle, her yerdeki bütün insanları, bizim oturduğumuz bu karadan ayrı olarak dünyanın hangi kıyısında ve hangi bölgesinde olurlarsa olsunlar, gözettiğini düşünüyorsak, bu toprakları doğudan batıya bizimle birlikte işleyen insanları da gözetirler.
Nec vero universo generi hominum solum sed etiam singulis a dis inmortalibus consuli et provideri solet. Licet enim contrahere universitatem generis humani eamque gradatim ad pauciores postremo deducere ad singulos. nam si omnibus hominibus, qui ubique sunt quacumque in ora ac parte terrarum ab huiusce terrae quam nos incolimus continuatione distantium, deos consulere censemus ob has causas quas ante diximus, his quoque hominibus consulunt qui has nobiscum terras ab oriente ad occidentem colunt.
2.165Bizim "dünya" dediğimiz ve büyük bir ada gibi olan yerde oturanları gözetiyorlarsa, bu adanın kısımlarını, Avrupa'yı, Asya'yı ve Afrika'yı tutanları da gözetirler. Demek ki bunların kısımlarını da severler: Roma'yı, Atina'yı, Sparta'yı, Rodos'u. Bu şehirlerin içinde de, halkın bütününden ayrı olarak, tek tek kişileri severler: Pyrrhos savaşında Curius'u, Fabricius'u, Coruncanius'u; Birinci Kartaca Savaşı'nda Calatinus'u, Duellius'u, Metellus'u, Lutatius'u; İkinci Kartaca Savaşı'nda Maximus'u, Marcellus'u, Africanus'u; bunlardan sonra Paulus'u, Gracchus'u, Cato'yu; ya da babalarımızın zamanında Scipio'yu ve Laelius'u. Bizim devletimiz de, Yunanistan da bunlardan başka pek çok seçkin adam yetiştirmiştir; bunlardan hiçbirinin tanrının yardımı olmadan o hâle geldiğine inanmamalı.
sin autem consulunt qui quasi magnam quandam insulam incolunt quam nos orbem terrae vocamus, etiam illis consulunt qui partes eius insulae tenent, Europam Asiam Africam. ergo et earum partes diligunt, ut Romam Athenas Spartam Rhodum, et earum urbium separatim ab universis singulos diligunt, ut Pyrrhi bello Curium Fabricium Coruncanium, primo Punico Calatinum Duellium Metellum Lutatium, secundo Maxumum Marcellum Africanum, post hos Paulum Gracchum Catonem, patrumve memoria Scipionem Laelium; multosque praeterea et nostra civitas et Graecia tulit singulares viros, quorum neminem nisi iuvante deo talem fuisse credendum est.
2.166Şairleri, en çok da Homeros'u, kahramanların önde gelenlerine, Odysseus'a, Diomedes'e, Agamemnon'a, Akhilleus'a, zor anlarda ve tehlikelerde onlara eşlik eden belli tanrılar katmaya iten de bu düşüncedir. Ayrıca, yukarıda andığım türden, tanrıların sık sık bizzat görünmeleri de onların hem devletleri hem de tek tek insanları gözettiğini gösterir. Bu, kâh uykuda kâh uyanıkken önceden bildirilen gelecek işaretlerinden de anlaşılır. Bunun dışında alametlerle, kurbanların iç organlarıyla ve başka pek çok şeyle uyarılırız; uzun süreli tecrübe bunları öyle kaydetmiştir ki ortaya bir kehanet sanatı çıkmıştır.
quae ratio poetas maxumeque Homerum inpulit ut principibus heroum Ulixi Diomedi Agamemnoni Achilli certos deos discriminum et periculorum comites adiungeret. praeterea ipsorum deorum saepe praesentiae, quales supra commemoravi, declarant ab is et civitatibus et singulis hominibus consuli quod quidem intellegitur etiam significationibus rerum futurarum, quae tum dormientibus tum vigilantibus portenduntur; multa praeterea ostentis, multa in extis admonemur multisque rebus aliis, quas diuturnus usus ita notavit ut artem divinationis efficeret.
2.167Demek ki hiçbir büyük adam ilahî bir esinden yoksun olmamıştır. Ama bu görüş şöyle de çürütülmemeli: birinin ekinine ya da bağına fırtına zarar verdi, ya da tesadüf hayatın nimetlerinden birini elinden aldı diye, başına bunlardan biri gelen kimseyi tanrının nefret ettiği ya da unuttuğu biri saymamalıyız. Tanrılar büyük şeylerle ilgilenir, küçükleri önemsemez. Büyük adamlar için ise her şey her zaman yolunda gider; tabii bizimkilerin ve felsefenin önderi Sokrates'in faziletin bereketi ve zenginliği üzerine söyledikleri yeterliyse.
nemo igitur vir magnus sine aliquo adflatu divino umquam fuit. Nec vero ita refellendum est ut, si segetibus aut vinetis cuiuspiam tempestas nocuerit, aut si quid e vitae commodis casus abstulerit, eum cui quid horum acciderit aut invisum deo aut neglectum a deo iudicemus. magna di curant, parva neglegunt. magnis autem viris prosperae semper omnes res, si quidem satis a nostris et a principe philosophiae Socrate dictum est de ubertatibus virtutis et copiis.
2.168Tanrıların tabiatı hakkında söylenmesi gerektiğini düşündüğüm şeylerden aklıma gelenler aşağı yukarı bunlardı. Sen de, Cotta, beni dinlersen aynı davayı savunursun; hem önde gelen bir vatandaş hem de bir pontifex olduğunu hatırlarsın. Madem siz Akademililer bir meseleyi iki yönden de tartışabiliyorsunuz, bu tarafı tutarsın; retorik idmanlarından edinip Akademia'nın geliştirdiği o tartışma yeteneğini de daha çok buraya yöneltirsin. Çünkü tanrılara karşı tartışma alışkanlığı, ister içten ister yapmacık olsun, kötü ve dinsizce bir alışkanlıktır.
Haec mihi fere in mentem veniebant quae dicenda putarem de natura deorum. tu autem Cotta si me audias eandem causam agas teque et principem civem et pontificem esse cogites et, quoniam in utramque partem vobis licet disputare, hanc potius sumas eamque facultatem disserendi, quam tibi a rhetoricis exercitationibus acceptam amplificavit Academia, potius huc conferas. mala enim et impia consuetudo est contra deos disputandi, sive ex animo id fit sive simulate.