İçeriğe geç
Tanrıların Tabiatı Üzerine

Cicero · Tanrıların Tabiatı Üzerine

III. Kitap

3.1Balbus bunları söyleyince Cotta gülümseyerek konuştu.

Cotta: Neyi savunmam gerektiğini bana geç öğütlüyorsun, Balbus, dedi. Çünkü sen konuşurken ben kendi kendime neye karşı ne diyeceğimi düşünüyordum; seni çürütmekten çok, pek anlamadığım şeyleri sormak için. Ama herkes kendi yargısına göre davranmak zorunda olduğuna göre, senin istediğin gibi düşünmem zor.

3.1

Quae cum Balbus dixisset, tum adridens Cotta Sero inquit mihi Balbe praecipis quid defendam. ego enim te disputante quid contra dicerem mecum ipse meditabar, neque tam refellendi tui causa quam ea quae minus intellegebam requirendi. cum autem suo cuique iudicio sit utendum, difficile factu est me id sentire quod tu velis.

3.2Bunun üzerine Velleius söz aldı.

Velleius: Seni ne büyük bir merakla dinleyeceğimi bilemezsin, Cotta, dedi. Epikuros'a karşı konuşman bizim Balbus'un hoşuna gitti; şimdi sıra bende: Stoacılara karşı konuşurken seni dikkatle dinleyeceğim. Her zamanki gibi iyi hazırlanmış geldiğini umuyorum.

3.2

Hic Velleius Nescis inquit quanta cum expectatione Cotta sim te auditurus. iucundus enim Balbo nostro sermo tuus contra Epicurum fuit; praebebo igitur ego me tibi vicissim attentum contra Stoicos auditorem. spero enim te ut soles bene paratum venire.

3.3Cotta: Vallahi öyle, Velleius, dedi; çünkü Lucilius'la işim seninle olduğu gibi değil.

Velleius: Nasıl yani? dedi.

Cotta: Bana öyle geliyor ki sizin Epikuros ölümsüz tanrılar konusunda pek savaşmıyor: Yalnızca, bir nefrete ya da suçlamaya uğramamak için tanrıların var olmadığını söylemeye cesaret edemiyor. Ama tanrıların hiçbir şey yapmadığını, hiçbir şeyle ilgilenmediğini, insan uzuvlarına sahip olup bu uzuvları hiç kullanmadıklarını ileri sürünce şaka yapıyor gibi görünüyor; mesut ve ebedî bir tabiatın var olduğunu söylemesini yeterli sanıyor.

3.3

Tum Cotta Sic mehercule inquit Vellei; neque enim mihi par ratio cum Lucilio est ac tecum fuit. Qui tandem inquit ille. Quia mihi videtur Epicurus vester de dis immortalibus non magnopere pugnare: tantum modo negare deos esse non audet, ne quid invidiae subeat aut criminis; cum vero deos nihil agere nihil curare confirmat membrisque humanis esse praeditos sed eorum membrorum usum nullum habere, ludere videtur satisque putare si dixerit esse quandam beatam naturam et aeternam.

3.4Balbus'un ise ne çok şey söylediğini, bunların doğru olmasalar bile birbirine ne kadar uygun ve tutarlı olduğunu herhalde fark ettin. Bu yüzden, dediğim gibi, onun konuşmasını çürütmekten çok, pek anlamadığım şeyleri sormayı düşünüyorum. Onun için, Balbus, seçimi sana bırakıyorum: iyi anlamadığım şeyleri tek tek sorduğumda cevap vermeyi mi tercih edersin, yoksa konuşmamı baştan sona dinlemeyi mi?

Balbus: Bir şeyin açıklanmasını istiyorsan cevap vermeyi tercih ederim, dedi. Yok, anlamak için değil de çürütmek için soracaksan, hangisini istersen onu yaparım: ya sorduğun her şeye hemen tek tek cevap veririm, ya da sözünü bitirince hepsine birden.

3.4

A Balbo autem animadvertisti credo quam multa dicta sint quamque etiam si minus vera tamen apta inter se et cohaerentia. itaque cogito ut dixi non tam refellere eius orationem quam ea quae minus intellexi requirere. quare Balbe tibi permitto, responderene mihi malis de singulis rebus quaerenti ex te ea quae parum accepi an universam audire orationem meam. Tum Balbus: Ego vero, si quid explanari tibi voles, respondere malo, sin me interrogare non tam intellegendi causa quam refellendi, utrum voles faciam, vel ad singula quae requires statim respondebo vel cum peroraris ad omnia.

3.5Cotta: Çok iyi, dedi. Öyleyse söz bizi nereye götürürse oraya gidelim. Ama konuya geçmeden önce kendim hakkında birkaç söz söyleyeyim. Senin itibarın ve sözünü bitirirken bana hem Cotta hem de pontifex olduğumu unutmamamı öğütleyen konuşman beni hiç de az etkilemedi, Balbus. Sanırım bununla, atalarımızdan ölümsüz tanrılar hakkında aldığımız kanaatleri, kutsal ayinleri, törenleri ve dinî âdetleri savunmam gerektiğini kastediyordun. Ben bunları her zaman savunacağım, her zaman da savundum; atalarımdan ölümsüz tanrılara tapınma konusunda aldığım kanaatten beni hiç kimsenin sözü, ne bilginin ne cahilin, hiçbir zaman ayıramayacak. Ama din söz konusu olduğunda Zenon'u, Kleanthes'i ya da Khrysippos'u değil, baş pontifexler Tiberius Coruncanius'u, Publius Scipio'yu, Publius Scaevola'yu izlerim. Din üzerine konuşurken, o meşhur nutkunda augur ve aynı zamanda bilge olan Gaius Laelius'u dinlemeyi Stoacıların önde gelenlerinden herhangi birini dinlemeye tercih ederim. Roma halkının bütün dini kutsal ayinlere ve kuş falına bölünmüştür; buna üçüncü olarak, Sibylla kitaplarının yorumcularının ya da haruspexlerin alametlere ve olağanüstü olaylara bakarak geleceği bildirmek için verdikleri uyarılar eklenmiştir. Ben bu dinî âdetlerin hiçbirini hiçbir zaman küçümsenecek bir şey saymadım. Şuna da inanmışımdır: Romulus kuş falını, Numa da kutsal ayinleri kurarak devletimizin temellerini atmıştır; ölümsüz tanrıların gönlü en üst derecede hoş tutulmasaydı, devletimiz hiçbir zaman bu kadar büyük olamazdı.

3.5

Tum Cotta Optime inquit; quam ob rem sic agamus ut nos ipsa ducit oratio. Sed ante quam de re, pauca de me. non enim mediocriter moveor auctoritate tua Balbe orationeque ea quae me in perorando cohortabatur ut meminissem me et Cottam esse et pontificem; quod eo credo valebat, ut opiniones, quas a maioribus accepimus de dis immortalibus, sacra caerimonias religionesque defenderem. ego vero eas defendam semper semperque defendi, nec me ex ea opinione, quam a maioribus accepi de cultu deorum inmortalium, ullius umquam oratio aut docti aut indocti movebit. sed cum de religione agitur, Ti. Coruncanium P. Scipionem P. Scaevolam pontifices maximos, non Zenonem aut Cleanthen aut Chrysippum sequor, habeoque C. Laelium augurem eundemque sapientem quem potius audiam dicentem de religione in illa oratione nobili quam quemquam principem Stoicorum. cumque omnis populi Romani religio in sacra et in auspicia divisa sit, tertium adiunctum sit si quid praedictionis causa ex portentis et monstris Sibyllae interpretes haruspicesve monuerunt, harum ego religionum nullam umquam contemnendam putavi mihique ita persuasi, Romulum auspiciis Numam sacris constitutis fundamenta iecisse nostrae civitatis, quae numquam profecto sine summa placatione deorum inmortalium tanta esse potuisset.

3.6İşte, Balbus, Cotta'nın, bir pontifexin ne düşündüğünü öğrendin. Şimdi de senin ne düşündüğünü anlamamı sağla. Çünkü dinin gerekçesini senden, bir filozoftan almalıyım; atalarımıza ise hiçbir gerekçe göstermeseler de inanmalıyım.

Balbus: Peki benden hangi gerekçeyi istiyorsun, Cotta? dedi.

Cotta: Senin bölümlemen dört kısımlıydı, dedi: önce tanrıların var olduğunu, sonra nasıl olduklarını, sonra evrenin onlar tarafından yönetildiğini, en son da insan işlerini gözettiklerini göstermek istedin. Yanlış hatırlamıyorsam bölümleme buydu.

Balbus: Çok doğru, dedi; ama neyi sorduğunu bekliyorum.

3.6

Habes Balbe quid Cotta quid pontifex sentiat; fac nunc ego intellegam tu quid sentias; a te enim philosopho rationem accipere debeo religionis, maioribus autem nostris etiam nulla ratione reddita credere. Tum Balbus Quam igitur a me rationem inquit Cotta desideras? Et ille Quadripertita inquit fuit divisio tua, primum ut velles docere deos esse, deinde quales essent, tum ab is mundum regi, postremo consulere eos rebus humanis. haec, si recte memini, partitio fuit. Rectissume inquit Balbus; sed expecto quid requiras.

3.7Cotta: Her birine sırayla bakalım, dedi. Birincisi, büsbütün dinsiz olanlar dışında herkesin üzerinde birleştiği ve benim de gönlümden söküp atamadığım şeydir: tanrıların var olduğu. Ama atalarımın otoritesiyle inandığım bu şeyin neden böyle olduğunu sen bana hiç öğretmiyorsun.

Balbus: Madem buna inanıyorsun, neden benden öğrenmek istiyorsun? dedi.

Cotta: Çünkü bu tartışmaya, ölümsüz tanrılar hakkında hiçbir şey duymamış, hiçbir şey düşünmemiş biriymişim gibi giriyorum, dedi. Beni ham ve kafası tertemiz bir öğrenci olarak kabul et ve sorduklarımı öğret.

3.7

Tum Cotta Primum quidque videamus inquit et si id est primum, quod inter omnis nisi admodum impios convenit, mihi quidem ex animo exuri non potest, esse deos, id tamen ipsum, quod mihi persuasum est auctoritate maiorum, cur ita sit nihil tu me doces. Quid est inquit Balbus, si tibi persuasum est, cur a me velis discere? Tum Cotta Quia sic adgredior inquit ad hanc disputationem, quasi nihil umquam audierim de dis immortalibus nihil cogitaverim; rudem me et integrum discipulum accipe et ea quae requiro doce.

3.8Balbus: Söyle öyleyse, neyi soruyorsun? dedi.

Cotta: Ben mi? Önce şunu: tanrıların var olduğu apaçık ve herkesçe kabul edilen bir şey olduğu için bu kısmın söze bile ihtiyacı olmadığını söyledin; öyleyken neden tam da bunun üzerine bu kadar çok şey söyledin?

Balbus: Çünkü senin de, Cotta, forumda konuşurken, dava sana imkân verdiği ölçüde yargıcı olabildiğince çok kanıtla yüklediğini sık sık gördüm, dedi. Filozoflar da aynı şeyi yapar; ben de elimden geldiğince yaptım. Senin sorun da, aynı şeyi tek gözle yapabilecekken neden sana iki gözümle baktığımı, birini neden kapamadığımı sormaya benziyor.

3.8

Dic igitur inquit quid requiras. Egone, primum illud, cur, quom istam partem ne egere quidem oratione dixisses, quod esset perspicuum et inter omnis constaret deos esse, de eo ipso tam multa dixeris. Quia te quoque inquit animadverti Cotta saepe cum in foro diceres quam plurimis posses argumentis onerare iudicem, si modo eam facultatem tibi daret causa. atque hoc idem et philosophi faciunt et ego ut potui feci. tu autem quod quaeris similiter facis ac si me roges cur te duobus contuear oculis et non altero coniveam, cum idem uno adsequi possim.

3.9Cotta: Bunun ne kadar benzer olduğuna sen bak, dedi. Ben davalarda, herkesin üzerinde birleştiği apaçık bir şey varsa, onun için kanıt getirmem, çünkü kanıt getirmek apaçıklığı zayıflatır; davalarda bunu yapsam bile, bu ince sohbette yapmazdım. Bir gözünü kapaman için de bir sebep olmazdı; çünkü ikisinin bakışı aynıdır ve senin bilge olduğunu iddia ettiğin tabiat, ruhtan gözlere açılmış iki ışık deliğimiz olsun istemiştir. Ama sen bunun istediğin kadar apaçık olduğundan emin olmadığın için tanrıların var olduğunu pek çok kanıtla göstermek istedin. Bana ise tek bir kanıt yeterdi: atalarımızın bunu bize böyle aktarmış olması. Ama sen otoriteleri küçümsüyor, akılla savaşıyorsun;

3.9

Tum Cotta Quam simile istud sit inquit tu videris. nam ego neque in causis, si quid est evidens de quo inter omnis conveniat, argumentari soleo (perspicuitas enim argumentatione elevatur) nec si id facerem in causis forensibus idem facerem in hac suptilitate sermonis. cur coniveres autem altero oculo causa non esset, cum idem obtutus esset amborum et cum rerum natura, quam tu sapientem esse vis, duo lumina ab animo ad oculos perforata nos habere voluisset. sed quia non confidebas tam esse id perspicuum quam tu velis, propterea multis argumentis deos esse docere voluisti. mihi enim unum sat erat, ita nobis maioris nostros tradidisse. sed tu auctoritates contemnis, ratione pugnas;

3.10öyleyse benim aklımın da seninkiyle çarpışmasına katlan.

Tanrıların var olduğuna dair bütün bu kanıtları getiriyorsun ve bence hiç de şüpheli olmayan bir şeyi, kanıt getirerek şüpheli hâle sokuyorsun. Kanıtlarının yalnız sayısını değil sırasını da aklımda tuttum. Birincisi şuydu: göğe baktığımız anda, bütün bunları yöneten ilahî bir gücün var olduğunu hemen anlarız. Bu yüzden şu dizeyi de getirmiştin:

Bak şu yücelerde parlayana, herkesin Iuppiter diye yakardığına;

3.10

patere igitur rationem meam cum tua ratione contendere. Adfers haec omnia argumenta cur dii sint, remque mea sententia minime dubiam argumentando dubiam facis; mandavi enim memoriae non numerum solum sed etiam ordinem argumentorum tuorum. Primum fuit, cum caelum suspexissemus statim nos intellegere esse aliquod numen quo haec regantur. ex hoc illud etiam aspice hoc sublime candens, quem invocant omnes Iovem:

3.11sanki içimizden biri Capitolium'daki Iuppiter'den çok buna Iuppiter diyormuş gibi; ya da Velleius'un ve başka pek çoklarının canlı olduklarını bile sana kabul etmediği şeylerin tanrı olduğu apaçık ve herkesçe kabul ediliyormuş gibi. Ölümsüz tanrılar hakkındaki kanaatin herkeste bulunması ve her gün artması da sana ağır bir kanıt gibi görünüyordu. Bu kadar büyük meselelerin aptalların kanaatiyle karara bağlanması uygun mu, hele onlara deli diyen siz Stoacılar için?

Ama, diyorsun, tanrıları karşımızda görürüz: Regillus'ta Postumius, Salaria yolunda Vatinius gördü; Sagra kıyısında Lokrislilerin yaptığı savaş hakkında da bir şeyler söyledin. Peki, Tyndareosoğulları dediğin, yani insandan doğmuş insanlar, Homeros'un, onların çağından pek uzak olmayan Homeros'un, Lakedaimon'da gömülü olduklarını söylediği kişiler, sence beyaz binek atlarının üstünde, yanlarında tek seyis olmadan Vatinius'un karşısına çıkıp Roma halkının zaferini o zamanın önde gelen adamı Marcus Cato'ya değil de köylü bir adam olan Vatinius'a mı bildirdiler? Öyleyse bugün Regillus'ta bir kayanın üstünde görülen, nal izine benzeyen o şeyin de Kastor'un atının izi olduğuna inanıyor musun?

3.11

quasi vero quisquam nostrum istum potius quam Capitolinum Iovem appellet, aut hoc perspicuum sit constetque inter omnes, eos esse deos quos tibi Velleius multique praeterea ne animantis quidem esse concedant. Grave etiam argumentum tibi videbatur, quod opinio de dis inmortalibus et omnium esset et cottidie cresceret: placet igitur tantas res opinione stultorum iudicari, vobis praesertim qui illos insanos esse dicatis? At enim praesentis videmus deos, ut apud Regillum Postumius, in Salaria Vatinius—nescio quid etiam de Locrorum apud Sagram proelio. quos igitur tu Tyndaridas appellabas id est homines homine natos, et quos Homerus, qui recens ab illorum aetate fuit, sepultos esse dicit Lacedaemone, eos tu cum cantheriis albis nullis calonibus obviam Vatinio venisse existimas et victoriam populi Romani Vatinio potius homini rustico quam M. Catoni qui tum erat princeps nuntiavisse? ergo et illud in silice quod hodie apparet apud Regillum tamquam vestigium ungulae Castoris equi credis esse?

3.12Gösterilebilecek olana, yani Tyndareosoğulları gibi seçkin insanların ruhlarının ilahî ve ebedî olduğuna inanmayı, bir kez yakılmış kimselerin ata binip savaş hattında çarpışabildiğine inanmaya tercih etmez misin? Ya da bunun olabildiğini söylüyorsan, nasıl olduğunu göstermelisin; kocakarı masalları anlatmamalısın.

3.12

nonne mavis illud credere, quod probari potest, animos praeclarorum hominum, quales isti Tyndaridae fuerunt, divinos esse et aeternos, quam eos qui semel cremati essent equitare et in acie pugnare potuisse; aut si hoc fieri potuisse dicis, doceas oportet quo modo, nec fabellas aniles proferas.

3.13Balbus: Bunlar sana masal mı görünüyor? dedi. Aulus Postumius'un forumda Kastor ile Pollux'a bir tapınak adadığını, Vatinius hakkındaki senato kararını görmüyor musun? Sagra hakkında Yunanlılarda yaygın bir atasözü bile var: bir şeyi kesin olarak söylediklerinde onun Sagra'da olanlardan daha kesin olduğunu söylerler. Bu tanıklar seni etkilemeli değil mi?

Cotta: Benimle söylentilerle savaşıyorsun, Balbus, dedi; ben ise senden gerekçe istiyorum.

(Burada metinde bir boşluk vardır.)

…olacak olanlar olur;

3.13

Tum Lucilius An tibi inquit fabellae videntur? nonne ab A. Postumio aedem Castori et Polluci in foro dedicatam, nonne senatus consultum de Vatinio vides? nam de Sagra Graecorum etiam est volgare proverbium, qui quae adfirmant certiora esse dicunt quam illa quae apud Sagram. his igitur auctoribus nonne debes moveri? Tum Cotta Rumoribus inquit mecum pugnas Balbe, ego autem a te rationes requiro secuntur quae futura sunt;

3.14çünkü hiç kimse olacak olandan kaçamaz. Üstelik neyin olacağını bilmek çoğu zaman faydalı bile değildir: hiçbir şey kazanmadan ıstırap çekmek ve son, ama yine de herkesin sahip olduğu teselliden, umuttan bile yoksun kalmak acıklıdır. Hele siz Stoacılar her şeyin kaderle olduğunu, kaderin de ezelden beri her zaman doğru olmuş şey olduğunu söylüyorsanız: Bir şey madem kesinlikle olacak, onun olacağını bilmek neye yarar, ondan sakınmaya ne katkısı olur? Sonra bu kehanet nereden çıktı? Karaciğerdeki yarığı kim buldu, kargaların ötüşünü kim kaydetti, kura levhalarını kim icat etti? Ben bunlara inanırım; senin andığın Attus Navius'un augur asasını da küçümseyemem. Ama bunların nasıl anlaşıldığını filozoflardan öğrenmeliyim; hele bu kâhinler pek çok konuda yalan söylerken.

3.14

effugere enim nemo id potest quod futurum est. saepe autem ne utile quidem est scire quid futurum sit; miserum est enim nihil proficientem angi nec habere ne spei quidem extremum et tamen commune solacium; praesertim cum vos idem fato fieri dicatis omnia, quod autem semper ex omni aeternitate verum fuerit id esse fatum: quid igitur iuvat aut quid adfert ad cavendum scire aliquid futurum, cum id certe futurum sit? Unde porro ista divinatio, quis invenit fissum iecoris, quis cornicis cantum notavit quis sortis? quibus ego credo, nec possum Atti Navi quem commemorabas lituum contemnere, sed qui ista intellecta sint a philosophis debeo discere, praesertim cum plurimis de rebus divini isti mentiantur.

3.15Ama, diyordun, hekimler de sık sık yanılır. Gerekçesini gördüğüm hekimlikle nereden doğduğunu anlamadığım kehanet arasında ne benzerlik var? Sen Deciusların kendilerini adamalarıyla tanrıların gönlünün hoş edildiğini de düşünüyorsun. Tanrılar o kadar insafsız mıydı ki böyle adamlar ölmedikçe Roma halkıyla barışamıyorlardı? Bu, Yunanlıların savaş hilesi dediği bir komutan tedbiriydi; ama vatanını düşünüp hayatını esirgemeyen komutanların tedbiri. Komutan atını mahmuzlayıp düşmanın üstüne atılırsa ordunun onun peşinden gideceğini düşünüyorlardı; nitekim öyle de oldu. Faunus'un sesini ise ben hiç duymadım; sen duyduğunu söylersen sana inanırım, gerçi Faunus'un ne olduğunu da hiç bilmiyorum. Demek ki senin sözlerine bakarak, Balbus, tanrıların var olduğunu henüz anlamış değilim. Ben elbette var olduklarına inanıyorum; ama Stoacılar bana hiçbir şey öğretmiyor.

3.15

At medici quoque (ita enim dicebas) saepe falluntur. Quid simile medicina, cuius ego rationem video, et divinatio, quae unde oriatur non intellego? Tu autem etiam Deciorum devotionibus placatos deos esse censes. quae fuit eorum tanta iniquitas, ut placari populo Romano non possent nisi viri tales occidissent? consilium illud imperatorium fuit, quod Graeci στρατήγημα appellant, sed eorum imperatorum qui patriae consulerent vitae non parcerent; rebantur enim fore ut exercitus imperatorem equo incitato se in hostem inmittentem persequeretur, id quod evenit. Nam Fauni vocem equidem numquam audivi; tibi, si audivisse te dicis, credam, etsi Faunus omnino quid sit nescio. Non igitur adhuc, quantum quidem in te est Balbe, intellego deos esse; quos equidem credo esse, sed nil docent Stoici.

3.16Çünkü, dediğin gibi, Kleanthes tanrı kavramlarının insanların ruhlarında dört yolla şekillendiğini düşünür. Birincisi, hakkında yeterince konuştuğum, geleceğin önceden sezilmesinden doğan yoldur; ikincisi havanın çalkantılarından ve öteki hareketlerden, üçüncüsü yararlandığımız şeylerin faydasından ve bolluğundan, dördüncüsü yıldızların düzeninden ve göğün değişmezliğinden doğar. Önceden sezme hakkında konuştuk. Gökteki, denizdeki ve yerdeki çalkantılar hakkında da şunu inkâr edemeyiz: bunlar olduğunda onlardan korkan ve onları ölümsüz tanrıların yaptığını düşünen pek çok kimse vardır;

3.16

Nam Cleanthes ut dicebas quattuor modis informatas in animis hominum putat deorum esse notiones. unus is modus est de quo satis dixi, qui est susceptus ex praesensione rerum futurarum; alter ex perturbationibus tempestatum et reliquis motibus; tertius ex commoditate rerum quas percipimus et copia; quartus ex astrorum ordine caelique constantia. De praesensione diximus. De perturbationibus caelestibus et maritimis et terrenis non possumus dicere cum ea fiant non esse multos qui illa metuant et a dis inmortalibus fieri existument;

3.17ama mesele, tanrıların var olduğunu düşünen birilerinin bulunup bulunmadığı değil; mesele, tanrıların var olup olmadığıdır. Kleanthes'in getirdiği öteki sebeplere, yani biri elde ettiğimiz nimetlerin bolluğuna, öteki mevsimlerin düzenine ve göğün değişmezliğine dayanan sebeplere, tanrıların öngörüsünü tartışırken değineceğiz; sen de bu konuda, Balbus, pek çok şey söyledin.

3.17

sed non id quaeritur, sintne aliqui qui deos esse putent: di utrum sint necne sint quaeritur. Nam reliquae causae quas Cleanthes adfert, quarum una est de commodorum quae capimus copia, altera de temporum ordine caelique constantia, tum tractabuntur a nobis, cum disputabimus de providentia deorum, de qua plurima a te Balbe dicta sunt;

3.18Khrysippos'un söylediğini aktardığın şeyi de aynı yere erteleyeceğiz: tabiatta insanın yapamayacağı bir şey olduğuna göre, insandan daha iyi bir şey vardır. Güzel bir evdeki şeyleri evrenin güzelliğiyle karşılaştırman, bütün evrenin uyumunu ve ahengini ileri sürmen de oraya kalacak. Zenon'un kısa ve kurnazca kıyaslarını da az önce söylediğim kısma erteleyeceğiz. Ateşin gücü ve her şeyin kendisinden doğduğunu söylediğin o sıcaklık hakkında tabiat bilgisine dayanarak söylediğin her şey de yeri gelince incelenecek. Evvelki gün, tanrıların var olduğunu göstermek isterken bütün evrenin, güneşin, ayın ve yıldızların neden his ve zihin sahibi olduğuna dair söylediğin her şeyi de o zamana saklayacağım.

3.18

eodemque illa etiam differemus, quod Chrysippum dicere aiebas, quoniam esset aliquid in rerum natura quod ab homine effici non posset, esse aliquid homine melius, quaeque in domo pulchra cum pulchritudine mundi comparabas, et cum totius mundi convenientiam consensumque adferebas; Zenonisque brevis et acutulas conclusiones in eam partem sermonis quam modo dixi differemus; eodemque tempore illa omnia quae a te physice dicta sunt de vi ignea deque eo calore ex quo omnia generari dicebas loco suo quaerentur; omniaque quae a te nudius tertius dicta sunt, cum docere velles deos esse, quare et mundus universus et sol et luna et stellae sensum ac mentem haberent, in idem tempus reservabo.

3.19Senden ise yine ve yine aynı şeyi soracağım: tanrıların var olduğuna kendini hangi gerekçelerle inandırıyorsun?

Balbus: Ben gerekçeleri getirdiğimi düşünüyorum, dedi; ama sen onları öyle çürütüyorsun ki, bana soru soracakmışsın gibi görünüp ben de cevap vermeye hazırlandığımda birden sözü başka yöne çeviriyor, cevap vermeye fırsat bırakmıyorsun. Bu yüzden en büyük meseleler, kehanet ve kader, sessizce geçildi. Sen bu meseleler hakkında kısaca konuşursun, bizimkiler ise genellikle çok şey söyler; ama bunlar şu anda elimizdeki meseleden ayrıdır. Onun için, uygun görürsen, işi karıştırma da bu tartışmada aranan şeyi açıklığa kavuşturalım.

3.19

A te autem idem illud etiam atque etiam quaeram, quibus rationibus tibi persuadeas deos esse. Tum Balbus: Equidem attulisse rationes mihi videor, sed eas tu ita refellis, ut, cum me interrogaturus esse videare et ego me ad respondendum compararim, repente avertas orationem nec des respondendi locum. itaque maximae res tacitae praeterierunt, de divinatione de fato, quibus de quaestionibus tu quidem strictim nostri autem multa solent dicere, sed ab hac ea quaestione quae nunc in manibus est separantur; quare si videtur noli agere confuse, ut hoc explicemus, hac disputatione quod quaeritur.

3.20Cotta: Çok iyi, dedi. Madem bütün meseleyi dört kısma ayırdın ve birincisi hakkında konuştuk, ikincisini inceleyelim. Bana öyle geliyor ki bu kısımda, tanrıların nasıl olduğunu göstermek isterken hiç olmadıklarını göstermiş oldun. Ruhu gözlerin alışkanlığından uzaklaştırmanın çok zor olduğunu söylüyordun; ama tanrıdan daha üstün bir şey olmadığına göre evrenin tanrı olduğundan şüphe etmiyordun, çünkü tabiatta ondan daha iyi bir şey yoktur. Yeter ki onu canlı olarak düşünebilelim, daha doğrusu öteki şeyleri gözle gördüğümüz gibi bunu da zihinle görebilelim.

3.20

Optime inquit Cotta. Itaque quoniam quattuor in partes totam quaestionem divisisti de primaque diximus, consideremus secundam; quae mihi talis videtur fuisse, ut, cum ostendere velles quales di essent, ostenderes nullos esse. A consuetudine oculorum animum abducere difficillimum dicebas, sed, cum deo nihil praestantius esset, non dubitabas quin mundus esset deus, quo nihil in rerum natura melius esset: modo possemus eum animantem cogitare vel potius ut cetera oculis sic animo hoc cernere.

3.21Ama evrenden daha iyi bir şey olmadığını söylerken "daha iyi" ile neyi kastediyorsun? Daha güzel demekse, katılırım; bizim faydamıza daha uygun demekse, buna da katılırım. Ama evrenden daha bilge bir şey olmadığını söylüyorsan, buna asla katılmam. Zihni gözlerden ayırmak zor olduğu için değil; ayırdıkça senin istediğin şeyi zihnimle o kadar az kavrayabildiğim için. "Tabiatta evrenden daha iyi bir şey yoktur" diyorsun. Yeryüzünde de bizim şehrimizden daha iyi bir şey yoktur; ama bu yüzden şehirde akıl, düşünce, zihin bulunduğunu mu düşünüyorsun? Ya da madem bulunmuyor, şehirde hiçbir his olmadığı, karıncada ise yalnız his değil zihin, akıl ve hafıza da olduğu için bir karıncanın bu çok güzel şehirden üstün tutulması gerektiğine mi inanıyorsun? Sana neyin kabul edildiğine bakmalısın, Balbus; istediğini kendi kendine almamalısın.

3.21

Sed cum mundo negas quicquam esse melius, quid dicis melius? si pulchrius, adsentior; si aptius ad utilitates nostras, id quoque adsentior; sin autem id dicis, nihil esse mundo sapientius, nullo modo prorsus adsentior, non quod difficile sit mentem ab oculis sevocare, sed quo magis sevoco eo minus id quod tu vis possum mente comprendere. Nihil est mundo melius in rerum natura. Ne in terris quidem urbe nostra; num igitur idcirco in urbe esse rationem cogitationem mentem putas, aut, quoniam non sit, num idcirco existimas formicam anteponendam esse huic pulcherrumae urbi, quod in urbe sensus sit nullus, in formica non modo sensus sed etiam mens ratio memoria? videre oportet Balbe quid tibi concedatur, non te ipsum quod velis sumere.

3.22Bütün bu konuyu, Zenon'un o eski, kısa ve sana keskin görünen kıyası alıp genişletti. Zenon şöyle sonuç çıkarır: Akıl kullanan şey, akıl kullanmayandan daha iyidir; evrenden daha iyi bir şey yoktur; öyleyse evren akıl kullanır.

3.22

Istum enim locum totum illa vetus Zenonis brevis et ut tibi videbatur acuta conclusio dilatavit . Zeno enim ita concludit: Quod ratione utitur id melius est quam id quod ratione non utitur; nihil autem mundo melius; ratione igitur mundus utitur.

3.23Bunu beğeniyorsan, evrenin pek güzel kitap okuduğunu da gösterirsin. Çünkü Zenon'un izinden giderek şöyle bir sonuç çıkarabilirsin: Okuryazar olan, okuryazar olmayandan daha iyidir; evrenden daha iyi bir şey yoktur; öyleyse evren okuryazardır. Bu yolla evren belagatli, hatta matematikçi ve müzisyen, kısacası her türlü bilgiyle donanmış, en sonunda da filozof olur. Sık sık hiçbir şeyin tanrısız olmadığını, tabiatın kendisine benzemeyen şeyleri meydana getirecek bir gücü olmadığını söyledin. Peki evrenin yalnız canlı ve bilge değil, lir çalan ve boru öttüren biri olduğunu da mı kabul edeyim, madem bu sanatların ustası olan insanlar da ondan doğuyor? Demek ki Stoacıların o babası, evrenin akıl kullandığını, hatta canlı olduğunu düşünmemiz için hiçbir gerekçe getirmiyor. Öyleyse evren tanrı değildir; yine de ondan daha iyi bir şey yoktur: ondan daha güzel, bizim için daha selametli, görünüşü daha süslü, hareketi daha değişmez bir şey yoktur.

Bütün evren tanrı değilse, senin sayısız olduklarını söyleyip tanrılar arasına koyduğun yıldızlar da tanrı değildir. Onların düzenli ve ebedî yolları seni büyülüyordu; vallahi haksız da değilsin, çünkü hayranlık verici, inanılmaz bir değişmezlikleri vardır.

3.23

Hoc si placet, iam efficies ut mundus optime librum legere videatur; Zenonis enim vestigiis hoc modo rationem poteris concludere: quod litteratum est id est melius quam quod non est litteratum; nihil autem mundo melius; litteratus igitur est mundus—isto modo etiam disertus et quidem mathematicus musicus, omni denique doctrina eruditus, postremo philosophus. Saepe dixisti nihil fieri sine deo, nec ullam vim esse naturae ut sui dissimilia posset effingere: concedam non modo animantem et sapientem esse mundum sed fidicinem etiam et tubicinem, quoniam earum quoque artium homines ex eo procreantur? Nihil igitur adfert pater iste Stoicorum quare mundum ratione uti putemus, ne cur animantem quidem esse. non est igitur mundus deus; et tamen nihil est eo melius: nihil est enim eo pulchrius nihil salutarius nobis, nihil ornatius aspectu motuque constantius. Quod si mundus universus non est deus, ne stellae quidem, quas tu innumerabilis in deorum numero reponebas. quarum te cursus aequabiles aeternique delectabant, nec mehercule iniuria, sunt enim admirabili incredibilique constantia.

3.24Ama, Balbus, belirli ve değişmez yolları olan her şeyi tabiattan çok tanrıya bağlamak gerekmez. Khalkis'teki Euripos boğazının durmadan gidip gelen hareketinden, Sicilya boğazından, Okeanos'un "Avrupa'yı Libya'dan kapıcı dalganın ayırdığı" yerlerdeki kaynaşmasından daha değişmez ne olabilir sence? İspanya'nın ya da Britanya'nın gelgitleri, bunların belirli zamanlarda yükselip çekilmesi tanrısız olamaz mı? Lütfen bir düşün: belirli zamanlarda düzenini koruyan her hareketi, her şeyi ilahî sayarsak, üç günde bir ve dört günde bir nöbet getiren sıtmaların da ilahî olduğunu söylemek gerekmez mi? Onların geri gelişinden ve seyrinden daha değişmez ne olabilir? Ama bütün bu şeylerin gerekçesi gösterilmelidir;

3.24

sed non omnia Balbe quae cursus certos et constantis habent ea deo potius tribuenda sunt quam naturae. quid Chalcidico Euripo in motu identidem reciprocando putas fieri posse constantius, quid freto Siciliensi, quid Oceani fervore illis in locis, Europam Libyamque rapax ubi dividit unda? quid aestus maritimi vel Hispanienses vel Brittannici eorumque certis temporibus vel accessus vel recessus sine deo fieri nonne possunt? vide quaeso, si omnis motus omniaque quae certis temporibus ordinem suum conservant divina dicimus, ne tertianas quoque febres et quartanas divinas esse dicendum sit, quarum reversione et motu quid potest esse constantius. sed omnium talium rerum ratio reddenda est;

3.25siz bunu yapamadığınız için de sunağa sığınır gibi tanrıya sığınıyorsunuz.

Khrysippos da sana keskin bir şey söylüyor gibi görünüyordu. Şüphesiz becerikli ve pişkin bir adamdır o; becerikli derken zihni çabuk dönenleri, pişkin derken de eli işle nasırlaştığı gibi ruhu da kullanıla kullanıla nasırlaşmış olanları kastediyorum. İşte o şöyle der: İnsanın yapamayacağı bir şey varsa, onu yapan insandan daha iyidir; insan evrendeki bu şeyleri yapamaz; öyleyse bunları yapabilen insandan üstündür; insandan da tanrıdan başka kim üstün olabilir? Öyleyse tanrı vardır. Bütün bunlar Zenon'unkilerle aynı hataya düşer.

3.25

quod vos cum facere non potestis, tamquam in aram confugitis ad deum. Et Chrysippus tibi acute dicere videbatur, homo sine dubio versutus et callidus (versutos eos appello quorum celeriter mens versatur, callidos autem quorum tamquam manus opere sic animus usu concalluit); is igitur Si aliquid est inquit quod homo efficere non possit, qui id efficit melior est homine; homo autem haec quae in mundo sunt efficere non potest; qui potuit igitur is praestat homini; homini autem praestare quis possit nisi deus; est igitur deus. Haec omnia in eodem quo illa Zenonis errore versantur.

3.26Çünkü neyin daha iyi, neyin daha üstün olduğu, tabiatla akıl arasında ne fark bulunduğu ayırt edilmiyor. Yine Khrysippos, tanrılar yoksa bütün tabiatta insandan daha iyi bir şey olmadığını söyler; bir insanın insandan daha iyi bir şey olmadığını düşünmesini ise son derece büyük bir kibir sayar. Kendini evrenden üstün tutmak kibir olsun; ama his ve akıl sahibi olduğunu, Orion'un ve Köpek Yıldızı'nın ise bunlara sahip olmadığını anlamak kibir değil, aksine basirettir. Sonra şöyle der: "Bir ev güzelse, onun farelere değil sahiplerine yapıldığını anlarız; öyleyse evreni de tanrıların evi saymalıyız." Evrenin inşa edildiğini düşünseydim, ben de tam öyle sayardım; ama ben onun, göstereceğim gibi, tabiat tarafından biçimlendirildiğini düşünüyorum.

3.26

quid enim sit melius quid praestabilius, quid inter naturam et rationem intersit, non distinguitur. Idemque, si dei non sint, negat esse in omni natura quicquam homine melius; id autem putare quemquam hominem, nihil homine esse melius, summae adrogantiae censet esse. Sit sane adrogantis pluris se putare quam mundum; at illud non modo non adrogantis sed potius prudentis, intellegere se habere sensum et rationem, haec eadem Orionem et Caniculam non habere. Et Si domus pulchra sit, intellegamus eam dominis inquit aedificatam esse non muribus; sic igitur mundum deorum domum existimare debemus. Ita prorsus existimarem, si illum aedificatum, non quem ad modum docebo a natura conformatum putarem.

3.27Ama, diyorsun, Ksenophon'da Sokrates, evrende hiç ruh olmasaydı ruhu nereden kaptığımızı sorar. Ben de soruyorum: konuşmayı nereden, sayıları nereden, şarkıları nereden aldık? Yoksa güneşin aya yaklaştığında onunla sohbet ettiğini, ya da Pythagoras'ın düşündüğü gibi evrenin bir ahenk içinde şarkı söylediğini mi düşünüyoruz? Bunlar tabiatın işidir, Balbus; Zenon'un dediği gibi "sanatkârca yol alan" bir tabiatın değil —bunun ne olduğunu birazdan göreceğiz—, her şeyi kendi hareketleri ve değişimleriyle harekete geçirip çalkalayan bir tabiatın.

3.27

At enim quaerit apud Xenophontem Socrates unde animum arripuerimus si nullus fuerit in mundo. Et ego quaero unde orationem unde numeros unde cantus; nisi vero loqui solem cum luna putamus cum propius accesserit, aut ad harmoniam canere mundum ut Pythagoras existimat. Naturae ista sunt Balbe, naturae non artificiose ambulantis ut ait Zeno, quod quidem quale sit iam videbimus, sed omnia cientis et agitantis motibus et mutationibus suis.

3.28Bu yüzden tabiatın uyumu ve ahengi hakkındaki o konuşman hoşuma gidiyordu; onun adeta bir akrabalıkla birbirine bağlanıp birlikte soluduğunu söylüyordun. Ama bunun ancak tabiat tek bir ilahî nefesle bir arada tutulduğu için olabileceğini söylemeni kabul etmiyordum. Tabiat tanrıların değil, kendi güçleriyle bir arada durur ve varlığını sürdürür; Yunanlıların birlikte duyma (sympatheia) dediği o ahenk de ondadır. Ama bu ahenk kendiliğinden ne kadar büyükse, ilahî bir akılla meydana geldiğini düşünmek için o kadar az sebep vardır.

3.28

Itaque illa mihi placebat oratio de convenientia consensuque naturae, quam quasi cognatione continuatam conspirare dicebas, illud non probabam, quod negabas id accidere potuisse nisi ea uno divino spiritu contineretur. illa vero cohaeret et permanet naturae viribus non deorum, estque in ea iste quasi consensus, quam συνπάθειαν Graeci vocant; sed ea quo sua sponte maior est eo minus divina ratione fieri existimanda est.

3.29Karneades'in ileri sürdüklerini ise nasıl çürütüyorsunuz? Ona göre hiçbir cisim ölümsüz değilse, hiçbir cisim ebedî de değildir; ölümsüz hiçbir cisim yoktur, hatta bölünemeyen ya da ayrılıp parçalanamayan bir cisim bile yoktur. Her canlının tabiatı etkilenebilir olduğuna göre, hiçbiri dışarıdan bir şey alma, yani adeta katlanma ve etkilenme zorunluluğundan kaçamaz; her canlı böyleyse hiçbiri ölümsüz değildir. Aynı şekilde, her canlı kesilip bölünebiliyorsa hiçbiri bölünmez, hiçbiri ebedî değildir. Oysa her canlı dışarıdan gelen bir gücü almaya ve ona katlanmaya açıktır; öyleyse her canlının ölümlü, çözülebilir ve bölünebilir olması zorunludur.

3.29

Illa autem, quae Carneades adferebat, quem ad modum dissolvitis: si nullum corpus inmortale sit, nullum esse corpus sempiternum: corpus autem inmortale nullum esse, ne individuum quidem nec quod dirimi distrahive non possit; cumque omne animal patibilem naturam habeat, nullum est eorum quod effugiat accipiendi aliquid extrinsecus id est quasi ferendi et patiendi necessitatem, et si omne animal tale est inmortale nullum est. Ergo itidem, si omne animal secari ac dividi potest, nullum est eorum individuum nullum aeternum; atqui omne animal ad accipiendam vim externam et ferundam paratum est; mortale igitur omne animal et dissolubile et dividuum sit necesse est.

3.30Bütün balmumu değişebilir olsaydı, balmumundan yapılmış hiçbir şey değişmez olamazdı; gümüşün ve tuncun tabiatı değişebilir olsaydı, gümüşten ya da tunçtan hiçbir şey değişmez olamazdı. Aynı şekilde, var olan ve her şeyin kendilerinden oluştuğu şeylerin hepsi değişebilirse, hiçbir cisim değişmez olamaz. Size göre de her şeyin kendilerinden oluştuğu şeyler değişebilir; öyleyse her cisim değişebilir. Ama ölümsüz bir cisim olsaydı, her cisim değişebilir olmazdı; böylece her cismin ölümlü olduğu sonucu çıkar. Çünkü her cisim ya sudur, ya havadır, ya ateştir, ya topraktır, ya da bunlardan veya bunların bir kısmından birleşmiş bir şeydir.

3.30

Ut enim, si omnis cera commutabilis esset, nihil esset cereum quod commutari non posset, item nihil argenteum nihil aeneum, si commutabilis esset, natura argenti et aeris—similiter igitur, si omnia quae sunt e quibus cuncta constant mutabilia sunt, nullum corpus esse potest non mutabile; mutabilia autem sunt illa ex quibus omnia constant, ut vobis videtur; omne igitur corpus mutabile est. at si esset corpus aliquod immortale, non esset omne mutabile; ita efficitur ut omne corpus mortale sit. Etenim omne corpus aut aqua aut aer aut ignis aut terra est aut id quod est concretum ex is aut ex aliqua parte eorum.

3.31Bunların hiçbiri yok olmaktan kurtulamaz. Topraktan olan her şey bölünür; su o kadar yumuşaktır ki kolayca sıkıştırılıp ezilebilir; ateş ve hava ise her darbeyle pek kolay itilir, tabiatları son derece boyun eğen ve dağılmaya yatkındır. Ayrıca bütün bunlar başka bir tabiata dönüştüklerinde yok olurlar; bu da toprak suya dönüştüğünde, sudan hava, havadan esir doğduğunda ve bunlar sırayla geri döndüğünde olur. Her canlının kendilerinden oluştuğu şeyler böyle yok oluyorsa, hiçbir canlı ebedî değildir.

3.31

horum autem nihil est quin intereat; nam et terrenum omne dividitur, et umor ita mollis est ut facile premi conlidique possit; ignis vero et aer omni pulsu facillime pellitur naturaque cedens est maxime et dissupabilis. praetereaque omnia haec tum intereunt cum in naturam aliam convertuntur, quod fit cum terra in aquam se vertit et cum ex aqua oritur aer ex aere aether, cumque eadem vicissim retro commeant. quod si ita est, ut ea intereant e quibus constet omne animal, nullum est animal sempiternum.

3.32Bunları bir yana bıraksak bile, hiçbir zaman doğmamış olan ve her zaman var olacak bir canlı bulunamaz. Çünkü her canlının hisleri vardır; demek ki sıcağı da soğuğu da, tatlı tadı da acı tadı da hisseder. Herhangi bir hisle hoş olanı alıp zıddını almaması mümkün değildir. Öyleyse hazzı hissedebiliyorsa acıyı da hisseder; acıyı alan şey yok oluşu da almak zorundadır; öyleyse her canlının ölümlü olduğunu kabul etmek gerekir. Ayrıca, ne hazzı ne acıyı hisseden bir şey varsa, o canlı olamaz;

3.32

Et ut haec omittamus, tamen animal nullum inveniri potest quod neque natum umquam sit et semper sit futurum. omne enim animal sensus habet; sentit igitur et calida et frigida et dulcia et amara nec potest ullo sensu iucunda accipere non accipere contraria; si igitur voluptatis sensum capit, doloris etiam capit; quod autem dolorem accipit id accipiat etiam interitum necesse est; omne igitur animal confitendum est esse mortale. Praeterea, si quid est quod nec voluptatem sentiat nec dolorem, id animal esse non potest;

3.33canlı olan ise bunları hissetmek zorundadır; bunları hisseden şey de ebedî olamaz; her canlı hisseder; öyleyse hiçbir canlı ebedî değildir. Ayrıca, içinde tabiî bir istek ve kaçınma bulunmayan hiçbir canlı olamaz. Tabiata uygun olan istenir, zıddından kaçınılır. Her canlı bazı şeyleri ister, bazılarından kaçar; kaçtığı şey tabiata aykırıdır, tabiata aykırı olanın da öldürücü bir gücü vardır. Öyleyse her canlının yok olması zorunludur.

3.33

sin autem quod animal est, id illa necesse est sentiat, et quod ea sentiat non potest esse aeternum; et omne animal sentit; nullum igitur animal aeternum est. Praeterea nullum potest esse animal in quo non et adpetitio sit et declinatio naturalis. adpetuntur autem quae secundum naturam sunt, declinantur contraria; et omne animal adpetit quaedam et fugit a quibusdam, quod autem refugit id contra naturam est, et quod est contra naturam id habet vim interemendi. omne ergo animal intereat necesse est.

3.34His sahibi olan hiçbir şeyin yok olmaktan kurtulamayacağı sonucunu çıkarıp kanıtlamaya yarayan sayısız şey vardır. Hissedilen şeylerin kendileri, soğuk, sıcak, haz, acı ve ötekiler, arttıklarında öldürür; hissi olmayan bir canlı da yoktur; öyleyse hiçbir canlı ebedî değildir. Çünkü bir canlının tabiatı ya basittir, yani ya yalnız topraktan, ya ateşten, ya havadan, ya da sudan ibarettir —böyle bir şeyin ne olduğu anlaşılamaz bile—, ya da birden çok tabiattan birleşmiştir. Bu tabiatların her birinin, tabiatın gücüyle taşındığı kendi yeri vardır: birininki en aşağısı, birininki en yukarısı, birininki ortasıdır. Bunlar belli bir zamana kadar bir arada durabilir, ama her zaman asla duramaz; çünkü her birinin tabiatça kendi yerine sürüklenmesi zorunludur. Öyleyse hiçbir canlı ebedî değildir.

3.34

Innumerabilia sunt ex quibus effici cogique possit nihil esse quod sensum habeat quin id intereat; etenim ea ipsa quae sentiuntur, ut frigus ut calor ut voluptas ut dolor ut cetera, cum amplificata sunt interimunt; nec ullum animal est sine sensu; nullum igitur animal aeternum est. Etenim aut simplex est natura animantis, ut vel terrena sit vel ignea vel animalis vel umida, quod quale sit ne intellegi quidem potest, aut concretum ex pluribus naturis, quarum suum quaeque locum habeat quo naturae vi feratur, alia infimum alia summum alia medium. haec ad quoddam tempus cohaerere possunt, semper autem nullo modo possunt; necesse est enim in suum quaeque locum natura rapiatur. nullum igitur animal est sempiternum.

3.35Ama sizinkiler, Balbus, her şeyi ateşin gücüne bağlamayı severler; sanırım Herakleitos'u izleyerek. Herakleitos'un kendisini de herkes aynı biçimde yorumlamıyor; anlaşılmasını istemediğine göre ne dediğini bir yana bırakalım. Siz ise şöyle diyorsunuz: her güç ateştir; bu yüzden canlılar da sıcaklıkları tükenince ölür, bütün tabiatta yaşayan ve gürbüz olan şey de sıcak olandır. Ben ise cisimlerin sıcaklık sönünce nasıl yok olduğunu da, nem ya da nefes kaybolunca neden yok olmadığını anlamıyorum; hele aşırı sıcaktan da yok olduklarına göre.

3.35

Sed omnia vestri Balbe solent ad igneam vim referre Heraclitum ut opinor sequentes, quem ipsum non omnes interpretantur uno modo, †quoniam quid diceret quod intellegi noluit† omittamus; vos autem ita dicitis, omnem vim esse ignem, itaque et animantis cum calor defecerit tum interire, et in omni natura rerum id vivere id vigere quod caleat. Ego autem non intellego quo modo calore extincto corpora intereant, non intereant umore aut spiritu amisso, praesertim cum intereant etiam nimio calore.

3.36Yani sıcak hakkındaki bu iddia ötekiler için de söylenebilir. Yine de sonucuna bakalım. Sanırım şöyle olmasını istiyorsunuz: tabiatta ve evrende, dışarıda ateşten başka canlı bir şey yoktur. Neden havadan (anima) başka değil de ateşten başka? Canlıların ruhu (animus) da havadan oluşur, canlı (animal) da adını ondan alır. Ruhun ateşten başka bir şey olmadığını da sanki size kabul edilmiş gibi nasıl ileri sürüyorsunuz? Ruhun ateşle havanın karışımından oluşan bir şey olması daha akla yakın görünüyor. Başka hiçbir tabiat karışmadan ateş kendi başına canlıysa, madem bedenlerimizde bulunduğunda hissetmemizi sağlıyor, kendisi de hissiz olamaz. O zaman yine aynı şeyler söylenebilir: his sahibi olan her şey hem hazzı hem acıyı hissetmek zorundadır; acı kime gelirse yok oluş da ona gelir. Böylece ateşi de ebedî gösteremezsiniz.

3.36

quam ob rem id quidem commune est de calido; verum tamen videamus exitum. ita voltis opinor, nihil esse animal extrinsecus in natura atque mundo praeter ignem: qui magis quam praeter animam, unde animantium quoque constet animus, ex quo animal dicitur? quo modo autem hoc quasi concedatur sumitis, nihil esse animum nisi ignem; probabilius enim videtur tale quiddam esse animum, ut sit ex igni atque anima temperatum. Quod si ignis ex sese ipse animal est nulla se alia admiscente natura, quoniam is, cum inest in corporibus nostris, efficit ut sentiamus, non potest ipse esse sine sensu. Rursus eadem dici possunt: quidquid est enim quod sensum habeat, id necesse est sentiat et voluptatem et dolorem, ad quem autem dolor veniat ad eundem etiam interitum venire. ita fit ut ne ignem quidem efficere possitis aeternum.

3.37Peki, yine size göre her ateş beslenmeye muhtaç değil mi, beslenmedikçe hiçbir şekilde varlığını sürdüremez değil mi? Güneş, ay ve öteki yıldızlar da sularla, kimi tatlı sularla kimi deniz suyuyla beslenir. Kleanthes, güneşin neden geri döndüğüne, neden yaz dönencesinin çemberinden de kış dönencesinin çemberinden de öteye gitmediğine şu sebebi gösterir: besininden fazla uzaklaşmamak için. Bütün bunun nasıl bir şey olduğuna birazdan geleceğiz; şimdi şu sonucu çıkaralım: yok olabilen şey tabiatça ebedî değildir; ateş beslenmezse yok olur; öyleyse ateş tabiatça ebedî değildir.

3.37

Quid enim, non eisdem vobis placet omnem ignem pastus indigere nec permanere ullo modo posse nisi alatur, ali autem solem lunam reliqua astra aquis, alia dulcibus alia marinis; eamque causam Cleanthes adfert cur se sol referat nec longius progrediatur solstitiali orbi itemque brumali, ne longius discedat a cibo. Hoc totum quale sit mox; nunc autem concludatur illud: quod interire possit id aeternum non esse natura; ignem autem interiturum esse nisi alatur; non esse igitur natura ignem sempiternum.

3.38Peki hiçbir fazilete sahip olmayan bir tanrıyı nasıl düşünebiliriz? Tanrıya basireti mi yükleyeceğiz? Basiret iyi, kötü ve ne iyi ne kötü olan şeylerin ilminden oluşur. Hiçbir kötülüğü olmayan ve olamayacak olanın iyiyle kötüyü seçmeye ne ihtiyacı var? Akla, anlayışa ne ihtiyacı var? Bunları açık olanlardan yola çıkıp karanlık olanlara ulaşmak için kullanırız; oysa tanrı için karanlık hiçbir şey olamaz. Herkese hakkını veren adaletin tanrılarla ne ilgisi var? Sizin dediğiniz gibi, adaleti insanların toplumu ve ortaklığı doğurmuştur. İtidal ise bedenin hazlarından vazgeçmekten ibarettir; gökte itidale yer varsa hazlara da vardır. Tanrının cesur olduğu nasıl düşünülebilir? Acıda mı, zahmette mi, tehlikede mi?

3.38

Qualem autem deum intellegere nos possumus nulla virtute praeditum? Quid enim, prudentiamne deo tribuemus, quae constat ex scientia rerum bonarum et malarum et nec bonarum nec malarum? cui mali nihil est nec esse potest, quid huic opus est dilectu bonorum et malorum, quid autem ratione quid intellegentia: quibus utimur ad eam rem ut apertis obscura adsequamur; at opscurum deo nihil potest esse. Nam iustitia, quae suum cuique distribuit, quid pertinet ad deos; hominum enim societas et communitas, ut vos dicitis, iustitiam procreavit. Temperantia autem constat ex praetermittendis voluptatibus corporis: cui si locus in caelo est, est etiam voluptatibus. Nam fortis deus intellegi qui potest, in dolore an in labore an in periculo:

3.39Bunların hiçbiri tanrıya dokunmaz. Öyleyse akıl kullanmayan ve hiçbir fazilete sahip olmayan bir tanrıyı nasıl düşünebiliriz?

Stoacıların söylediklerini düşündüğümde, halkın ve cahillerin bilgisizliğini de küçümseyemiyorum. Çünkü şunlar cahillerin işidir: Suriyeliler bir balığa tapar, Mısırlılar hemen her hayvan türünü kutsal saymıştır; Yunanistan'da da insanlardan olma pek çok tanrı vardır: Alabandalıların Alabandos'u, Tenedosluların Tenes'i, bütün Yunanistan'ın tapındığı, eskiden İno olan Leukothea ile oğlu Palaimon; Herakles, Asklepios, Tyndareosoğulları, bizim Romulus ve başka pek çokları. Bunların, sanki yeni ve sonradan kaydedilmiş vatandaşlar gibi göğe kabul edildiğini düşünürler.

3.39

quorum deum nihil attingit. Nec ratione igitur utentem nec virtute ulla praeditum deum intellegere qui possumus? Nec vero volgi atque imperitorum inscitiam despicere possum, cum ea considero quae dicuntur a Stoicis. sunt enim illa imperitorum: piscem Syri venerantur, omne fere genus bestiarum Aegyptii consecraverunt; iam vero in Graecia multos habent ex hominibus deos, Alabandum Alabandis, Tenedi Tenen, Leucotheam quae fuit Ino et eius Palaemonem filium cuncta Graecia— Herculem Aesculapium Tyndaridas Romulum nostrum aliosque compluris, quos quasi novos et adscripticios cives in caelum receptos putant.

3.40Bunları cahiller söylüyor. Ya siz filozoflar? Sizin söyledikleriniz daha mı iyi? O şeyleri geçiyorum, çünkü pek parlaktır: evrenin kendisi tanrı olsun bakalım. Sanırım "yücelerde parlayan, herkesin Iuppiter diye yakardığı" da budur. Öyleyse neden daha çok tanrı ekliyoruz? Hem onların sayısı ne kadar kalabalık! Bana doğrusu pek çok görünüyorlar. Çünkü yıldızları tek tek tanrı sayıyorsun ve onlara ya Keçi, Akrep, Boğa, Aslan gibi hayvan adları, ya da Argo gemisi, Sunak, Taç gibi cansız şeylerin adlarını veriyorsun.

3.40

Haec igitur indocti; quid vos philosophi, qui meliora? Omitto illa, sunt enim praeclara: sit sane deus ipse mundus. hoc credo illud esse sublime candens, quem invocant omnes Iovem. Quare igitur pluris adiungimus deos? quanta autem est eorum multitudo: mihi quidem sane multi videntur; singulas enim stellas numeras deos eosque aut beluarum nomine appellas, ut Capram ut Nepam ut Taurum ut Leonem, aut rerum inanimarum, ut Argo ut Aram ut Coronam.

3.41Ama bunlar kabul edilse bile, geri kalanlar kabul edilmek şöyle dursun, nasıl anlaşılabilir ki? Tahıla Ceres, şaraba Liber dediğimizde alışılmış bir söz türünü kullanırız; ama yediği şeyin tanrı olduğuna inanacak kadar aklını yitirmiş birinin bulunduğunu mu sanıyorsun? İnsanlıktan tanrılığa yükseldiğini söylediğin kişilere gelince, bunun nasıl olabildiğini ya da neden artık olmadığını sen açıklarsın, ben de seve seve öğrenirim. Şimdilik, Accius'un dediği gibi Oite dağında üstüne meşaleler atılan o kişinin o alevlerin içinden babasının ebedî evine nasıl vardığını anlamıyorum; oysa Homeros onu, hayattan ayrılmış öteki kişiler gibi yeraltında Odysseus'la karşılaştırır.

3.41

Sed ut haec concedantur, reliqua qui tandem non modo concedi sed omnino intellegi possunt? Cum fruges Cererem vinum Liberum dicimus, genere nos quidem sermonis utimur usitato, sed ecquem tam amentem esse putas qui illud quo vescatur deum credat esse? Nam quos ab hominibus pervenisse dicis ad deos, tu reddes rationem quem ad modum id fieri potuerit aut cur fieri desierit, et ego discam libenter; quo modo nunc quidem est, non video quo pacto ille, cui in monte Oetaeo inlatae lampades fuerint ut ait Accius, in domum aeternam patris ex illo ardore pervenerit; quem tamen Homerus apud inferos conveniri facit ab Ulixe sicut ceteros qui excesserant vita.

3.42Gerçi hangi Herakles'e tapmamız gerektiğini doğrusu bilmek isterdim; çünkü gizli ve saklı yazıları araştıranlar bize birçok Herakles bulunduğunu aktarır. En eskisi Iuppiter'den doğmuştur, ama yine en eski Iuppiter'den, çünkü Yunanlıların eski yazılarında birçok Iuppiter de buluruz. İşte bu Iuppiter ile Lysithoe'den, Apollon'la üç ayaklı sehpa için çekiştiğini duyduğumuz Herakles doğmuştur. İkincisinin Nil'den doğmuş bir Mısırlı olduğu aktarılır; Frigya yazısını onun yazdığını söylerler. Üçüncüsü İda Daktylleri'nden biridir; ona ölü sunuları getirirler. Dördüncüsü Iuppiter ile Latona'nın kız kardeşi Asteria'nın oğludur; en çok Tyros'ta tapılır, Karkhedon'un da onun kızı olduğunu söylerler. Beşincisi Hindistan'dadır, ona Belus denir. Altıncısı da Iuppiter'in Alkmene'den peydahladığı bu bizim Herakles'tir; ama bu Iuppiter üçüncü Iuppiter'dir, çünkü birazdan göstereceğim gibi birçok Iuppiter olduğu da bize aktarılmıştır.

3.42

Quamquam quem potissimum Herculem colamus scire sane velim; pluris enim tradunt nobis i qui interiores scrutantur et reconditas litteras, antiquissimum Iove natum—sed item Iove antiquissimo, nam Ioves quoque pluris in priscis Graecorum litteris invenimus: ex eo igitur et Lysithoe est is Hercules quem concertavisse cum Apolline de tripode accepimus. alter traditur Nilo natus Aegyptius, quem aiunt Phrygias litteras conscripsisse. tertius est ex Idaeis Digitis, cui inferias adferunt †cui. quartus Iovis est et Asteriae Latonae sororis, qui Tyri maxime colitur, cuius Carthaginem filiam ferunt, quintus in India qui Belus dicitur, sextus hic ex Alcmena quem Iuppiter genuit, sed tertius Iuppiter, quoniam ut iam docebo pluris Ioves etiam accepimus.

3.43Söz beni bu noktaya getirdiğine göre, ölümsüz tanrılara tapınma konusunda Stoacıların akıl yürütmelerinden değil, pontifeks hukukundan, atalarımızın âdetinden ve Laelius'un o altın değerindeki küçük nutkunda andığı, Numa'nın bize bıraktığı o küçük kurban kaplarından daha iyi şeyler öğrendiğimi göstereceğim. Sizi izlersem, bana şöyle soran birine ne cevap vereceğimi söyle: "Tanrılar varsa, Nymphalar da tanrıça mıdır? Nymphalar tanrıçaysa, küçük Panlar ve Satyrler de tanrıdır. Ama bunlar tanrı değildir; öyleyse Nymphalar da değildir. Oysa onların devletçe adanıp kutsanmış tapınakları vardır. Öyleyse tapınakları kutsanmış öteki tanrılar da tanrı değildir. Haydi devam edelim: Iuppiter'i ve Neptunus'u tanrı sayıyorsun; öyleyse onların kardeşi Orcus da tanrıdır; yeraltında aktığı söylenen Akheron, Kokytos ve Pyriphlegethon da, sonra Kharon da, Kerberos da tanrı sayılmalıdır.

3.43

Quando enim me in hunc locum deduxit oratio, docebo meliora me didicisse de colendis diis inmortalibus iure pontificio et more maiorum capedunculis his, quas Numa nobis reliquit, de quibus in illa aureola oratiuncula dicit Laelius, quam rationibus Stoicorum. Si enim vos sequar, dic quid ei respondeam qui me sic roget: Si di sunt , suntne etiam Nymphae deae? si Nymphae, Panisci etiam et Satyri; hi autem non sunt; ne Nymphae quidem igitur. at earum templa sunt publice vota et dedicata. ne ceteri quidem ergo di, quorum templa sunt dedicata. Age porro: Iovem et Neptunum deum numeras; ergo etiam Orcus frater eorum deus, et illi qui fluere apud inferos dicuntur, Acheron Cocytus Pyriphlegethon, tum Charon tum Cerberus di putandi.

3.44Ama bunu reddetmek gerekir; öyleyse Orcus da tanrı değildir. O hâlde kardeşleri hakkında ne diyorsunuz?" Bunları Karneades söylerdi; tanrıları ortadan kaldırmak için değil —bir filozofa bundan daha az yaraşan ne olabilir?—, Stoacıların tanrılar hakkında hiçbir şeyi açıklayamadığını göstermek için. Bu yüzden şöyle sürdürürdü: "Peki bu kardeşler tanrılar arasındaysa, babaları Saturnus için tanrı değildir denebilir mi? Batıda halk en çok ona tapar. O tanrıysa, babası Caelus'un da tanrı olduğunu kabul etmek gerekir. Öyleyse Caelus'un anne babası Aether ile Dies de, eski soy kütüğü yazarlarının adlarını şöyle sıraladığı kardeşleri de tanrı sayılmalıdır: Aşk, Hile, Korku, Zahmet, Kıskançlık, Kader, Yaşlılık, Ölüm, Karanlık, Sefalet, Şikâyet, Lütuf, Dolandırıcılık, İnat, Parcalar, Hesperisler, Rüyalar. Bunların hepsinin Erebos'la Gece'den doğduğunu söylerler. Öyleyse ya bu ucubeleri kabul etmeli ya da o ilk kabul edilenleri ortadan kaldırmalı."

3.44

at id quidem repudiandum; ne Orcus quidem igitur; quid dicitis ergo de fratribus? Haec Carneades aiebat, non ut deos tolleret (quid enim philosopho minus conveniens), sed ut Stoicos nihil de dis explicare convinceret; itaque insequebatur: Quid enim aiebat, si hi fratres sunt in numero deorum, num de patre eorum Saturno negari potest, quem volgo maxime colunt ad occidentem? qui si est deus, patrem quoque eius Caelum esse deum confitendum est. quod si ita est, Caeli quoque parentes dii habendi sunt Aether et Dies eorumque fratres et sorores, qui a genealogis antiquis sic nominantur, Amor Dolus †modus Labor Invidentia Fatum Senectus Mors Tenebrae Miseria Querella Gratia Fraus Pertinacia Parcae Hesperides Somnia; quos omnis Erebo et Nocte natos ferunt. aut igitur haec monstra probanda sunt aut prima illa tollenda.

3.45Peki, Apollon'un, Vulcanus'un, Mercurius'un ve ötekilerin tanrı olduğunu söyleyip Herakles, Asklepios, Liber, Kastor ve Pollux hakkında şüphe mi edeceksin? Oysa bunlara da onlar kadar, bazı yerlerde çok daha fazla tapılır. Öyleyse ölümlü annelerden doğan bunlar da tanrı sayılmalıdır. Peki, zeytini bulduğu söylenen Apollon oğlu Aristaios, Neptunus oğlu Theseus ve babaları tanrı olan ötekiler tanrılar arasında olmayacak mı? Ya anneleri tanrıça olanlar? Bence onlar daha da çok tanrıdır; çünkü medenî hukukta özgür bir anneden doğan özgür olduğu gibi, tabiat hukukunda da anası tanrıça olan tanrı olmalıdır. Bu yüzden Astypalaia adalıları Akhilleus'a büyük bir saygıyla taparlar. O tanrıysa, anaları bir Musa olan Orpheus da Rhesos da tanrıdır; tabii deniz düğünleri kara düğünlerinden üstün tutulmuyorsa. Orpheus'la Rhesos hiçbir yerde tapılmadıkları için tanrı değilse, ötekiler nasıl tanrı oluyor?

3.45

Quid Apollinem Volcanum Mercurium ceteros deos esse dices, de Hercule Aesculapio Libero Castore Polluce dubitabis? at hi quidem coluntur aeque atque illi, apud quosdam etiam multo magis. ergo hi dei sunt habendi mortalibus nati matribus. Quid Aristaeus qui olivae dicitur inventor Apollinis filius, Theseus qui Neptuni, reliqui quorum patres di, non erunt in deorum numero? quid quorum matres? opinor etiam magis; ut enim iure civili qui est matre libera liber est, item iure naturae qui dea matre est deus sit necesse est. itaque Achillem Astypalenses insulani sanctissume colunt; qui si deus est, et Orpheus et Rhesus di sunt Musa matre nati; nisi forte maritumae nuptiae terrenis anteponuntur. si hi di non sunt, quia nusquam coluntur, quo modo illi sunt?

3.46Öyleyse bir düşün: bu onurlar insanların ölümsüzlüğüne değil de faziletlerine verilmiş olmasın? Sen de, Balbus, bunu söyler gibiydin. Latona'yı tanrıça sayıyorsan, annesi Latona'nın kız kardeşi Asteria olan Hekate'yi nasıl tanrıça saymazsın? Yoksa o da mı tanrıçadır? Gerçekten de Yunanistan'da onun sunaklarını ve tapınaklarını gördük. O tanrıçaysa Eumenisler neden olmasın? Bunlar tanrıçaysa —Atina'da tapınakları var, benim yorumuma göre bizde de Furina korusu onlarındır—, Furiaelar da tanrıçadır; sanırım suçları ve cinayetleri gözetleyip öcünü alan tanrıçalar.

3.46

vide igitur ne virtutibus hominum isti honores habeantur non immortalitatibus; quod tu quoque Balbe visus es dicere. Quo modo autem potes, si Latonam deam putas, Hecatam non putare, quae matre Asteria est sorore Latonae? an haec quoque dea est; vidimus enim eius aras delubraque in Graecia. sin haec dea est, cur non Eumenides? quae si deae sunt, quarum et Athenis fanumst et apud nos ut ego interpretor lucus Furinae, Furiae deae sunt, speculatrices credo et vindices facinorum et sceleris.

3.47Tanrılar insan işlerine karışan varlıklarsa, Natio da tanrıça sayılmalıdır. Ardea topraklarında tapınakları dolaşırken ona kurban sunmayı âdet edinmişizdir; evli kadınların doğumlarını koruduğu için doğanlardan (nascentes) adını almış, Natio denmiştir. O tanrıçaysa, senin andığın bütün o tanrılar da tanrıdır: Onur, Güven, Zihin, Uyum; öyleyse Umut da, Moneta da, kendi kafamızda düşünüp uydurabileceğimiz her şey de. Bu akla yakın değilse, bunların kaynağı olan o ilk şey de akla yakın değildir. Peki ne diyorsun: taptığımız ve bize aktarılmış olanlar tanrıysa, neden Sarapis'i ve İsis'i de aynı türden saymayalım? Bunu yaparsak, barbarların tanrılarını neden reddedelim? O zaman öküzleri ve atları, ibisleri ve şahinleri, engerekleri, timsahları ve balıkları, köpekleri, kurtları ve kedileri, ayrıca daha pek çok hayvanı tanrılar arasına koyacağız. Bunları reddedersek, bunların kaynaklandığı o şeyleri de reddedeceğiz.

3.47

Quod si tales dei sunt ut rebus humanis intersint, Natio quoque dea putanda est, cui cum fana circumimus in agro Ardeati rem divinam facere solemus; quae quia partus matronarum tueatur a nascentibus Natio nominata est. ea si dea est, di omnes illi qui commemorabantur a te, Honos Fides Mens Concordia, ergo etiam Spes Moneta omniaque quae cogitatione nobismet ipsis possumus fingere. quod si veri simile non est, ne illud quidem est haec unde fluxerunt. Quid autem dicis, si di sunt illi quos colimus et accepimus, cur non eodem in genere Serapim Isimque numeremus? quod si facimus, cur barbarorum deos repudiemus? boves igitur et equos, ibis accipitres, aspidas crocodilos pisces, canes lupos faelis, multas praeterea beluas in deorum numerum reponemus. quae si reiciamus, illa quoque unde haec nata sunt reiciemus.

3.48Sonra, Yunanlıların Leukothea ("Beyaz Tanrıça"), bizim Matuta dediğimiz İno, Kadmos'un kızı olduğu hâlde tanrıça sayılacak da, Okeanos'un kızı Perseis'ten ve babaları Güneş'ten doğan Kirke, Pasiphae ve Aietes tanrılar arasında sayılmayacak mı? Gerçi Kirke'ye de Circeii'deki kolonistlerimiz dindarca taparlar. Demek onu tanrıça sayıyorsun; peki dedeleri iki tanrı, Güneş ile Okeanos olan, babası Aietes, annesi İdyia olan Medeia'ya ne cevap vereceksin? Onun kardeşi Absyrtos'a ne diyeceksin? (Pacuvius'ta adı Aigialeus'tur, ama öteki ad eskilerin yazılarında daha yaygındır.) Bunlar tanrı değilse, İno'nun hâlinden korkarım; çünkü bunların hepsi aynı kaynaktan akmıştır.

3.48

Quid deinde, Ino dea ducetur et Λευκοθέα a Graecis a nobis Matuta dicetur, cum sit Cadmi filia, Circe autem et Pasiphae et Aeeta e Perseide Oceani filia natae patre Sole in deorum numero non habebuntur? quamquam Circen quoque coloni nostri Cercienses religiose colunt. ergo hanc deam ducis: quid Medeae respondebis, quae duobus dis avis Sole et Oceano Aeeta patre matre Idyia procreata est, quid huius Absyrtio fratri (qui est apud Pacuvium Aegialeus, sed illud nomen veterum litteris usitatius)? qui si di non sunt, vereor quid agat Ino; haec enim omnia ex eodem fonte fluxerunt.

3.49Yoksa Amphiaraos da Trophonios da tanrı mı olacak? Bizim vergi mültezimlerimiz, sansör kanunu Boiotia'daki ölümsüz tanrılara ait toprakları vergiden muaf tuttuğunda, bir zamanlar insan olmuş hiç kimsenin ölümsüz olmadığını ileri sürüyorlardı. Ama bunlar tanrıysa, Erekhtheus da elbette tanrıdır; Atina'da onun hem tapınağını hem rahibini gördük. Onu tanrı yaparsak, Kodros hakkında ya da vatanının özgürlüğü için savaşırken düşen ötekiler hakkında nasıl şüphe edebiliriz? Bu akla yakın değilse, bunların kaynaklandığı o önceki şeyler de kabul edilmemelidir.

3.49

An Amphiaraus erit deus et Trophonius? nostri quidem publicani, cum essent agri in Boeotia deorum inmortalium excepti lege censoria, negabant immortalis esse ullos qui aliquando homines fuissent. sed si sunt i di, est certe Erectheus, cuius Athenis et delubrum vidimus et sacerdotem. quem si deum facimus, quid aut de Codro dubitare possumus aut de ceteris qui pugnantes pro patriae libertate ceciderunt? quod si probabile non est, ne illa quidem superiora unde haec manant probanda sunt.

3.50Pek çok devlette, faziletin artması ve en iyi insanların devlet için tehlikeye daha istekle atılması için cesur adamların hatırasının ölümsüz tanrılara gösterilen onurla kutsandığı görülebilir. Atina'da Erekhtheus ve kızlarının tanrılar arasında olması tam da bu sebeptendir; yine Atina'da Leos'un kızlarına ait, Leokorion denen bir tapınak vardır. Alabandalılar da şehirlerini kuran Alabandos'a ünlü tanrıların herhangi birinden daha büyük bir saygıyla taparlar. Stratonikos onların arasında, pek çok sözü gibi şu sözü de pek nükteli söylemişti: Biri onu sıkıp Alabandos'un tanrı olduğunu, Herakles'in olmadığını ileri sürünce,

3.50

Atque in plerisque civitatibus intellegi potest augendae virtutis gratia, quo libentius rei publicae causa periculum adiret optimus quisque, virorum fortium memoriam honore deorum immortalium consecratam. ob eam enim ipsam causam Erectheus Athenis filiaeque eius in numero deorum sunt, itemque Leonaticum est delubrum Athenis quod Λεωκόριον nominatur. Alabandenses quidem sanctius Alabandum colunt, a quo est urbs illa condita, quam quemquam nobilium deorum; apud quos non inurbane Stratonicus ut multa, cum quidam ei molestus Alabandum deum esse confirmaret Herculem negaret, ergo

3.51"Öyleyse bana Alabandos, sana da Herakles öfkelensin," demişti.

Gökten ve yıldızlardan türettiğin o şeylerin ise, Balbus, nereye kadar yayıldığını görmüyorsun. Güneşin ve ayın tanrı olduğunu söylüyorsun; Yunanlılar birini Apollon, ötekini Artemis sayar. Ay tanrıçaysa, Sabah Yıldızı ve öteki gezegenler de tanrılar arasında yer alacak; öyleyse sabit yıldızlar da. Peki gökkuşağının görüntüsü neden tanrılar arasına konmasın? O da güzeldir; hayranlık verici bir sebebi olduğu için de bu güzel görüntünün Hayret'in oğlu Thaumas'tan doğduğu söylenir. Gökkuşağının tabiatı ilahîyse, bulutları ne yapacaksın? Çünkü gökkuşağı bir şekilde renklenmiş bulutlardan oluşur; bulutlardan birinin Kentaurosları doğurduğu da söylenir. Bulutları tanrılar arasına koyarsan, Roma halkının ayinleriyle kutsanmış fırtınaları da elbette koymak gerekecek. Öyleyse yağmurlar, sağanaklar, boralar ve kasırgalar da tanrı sayılmalıdır. Nitekim bizim komutanlarımız da denize açılırken dalgalara kurban kesmeyi âdet edinmişlerdir.

3.51

inquit mihi Alabandus tibi Hercules sit iratus. Illa autem Balbe, quae tu a caelo astrisque ducebas, quam longe serpant non vides: solem deum esse lunamque, quorum alterum Apollinem Graeci alteram Dianam putant. quod si luna dea est, ergo etiam Lucifer ceteraeque errantes numerum deorum optinebunt; igitur etiam inerrantes. cur autem arqui species non in deorum numero reponatur; est enim pulcher (et ob eam speciem, quia causam habeat admirabilem, Thaumante dicitur esse nata). cuius si divina natura est, quid facies nubibus; arcus enim ipse e nubibus efficitur quodam modo coloratis; quarum una etiam Centauros peperisse dicitur. quod si nubes rettuleris in deos, referendae certe erunt tempestates, quae populi Romani ritibus consecratae sunt. ergo imbres nimbi procellae turbines dei putandi; nostri quidem duces mare ingredientes inmolare hostiam fluctibus consuerunt.

3.52Ceres, dediğin gibi, "taşımak, getirmek" (gerere) kelimesinden geliyorsa, toprağın kendisi tanrıçadır; nitekim öyle sayılır da: Tellus başka nedir ki? Toprak tanrıçaysa, senin Neptunus dediğin deniz de tanrıdır; öyleyse ırmaklar ve pınarlar da. Nitekim Maso, Korsika zaferinden sonra Pınar tanrısı Fons'a bir tapınak adamıştır; augurların duasında da Tiberinus, Spino, Anemo, Nodinus ve yakındaki öteki ırmakların adlarını görürüz. Demek ki ya bu sonsuza kadar yayılacak, ya da bunların hiçbirini kabul etmeyeceğiz. Batıl inancın bu sonu gelmez yolu kabul edilemeyeceğine göre, bunların hiçbiri kabul edilmemelidir.

3.52

Iam si est Ceres a gerendo (ita enim dicebas), terra ipsa dea est (et ita habetur; quae est enim alia Tellus); sin terra, mare etiam, quem Neptunum esse dicebas; ergo et flumina et fontes. itaque et Fontis delubrum Masso ex Corsica dedicavit, et in augurum precatione Tiberinum Spinonem Anemonem Nodinum alia propinquorum fluminum nomina videmus. Ergo hoc aut in inmensum serpet, aut nihil horum recipiemus; nec illa infinita ratio superstitionis probabitur; nihil ergo horum probandum est.

3.53Öyleyse, Balbus, bizim büyük bir saygı ve kutsallıkla taptığımız, insan soyundan göğe aktarılmış bu tanrıların gerçekte değil kanaatte var olduğunu söyleyenlere de karşı konuşmalıyız. Önce, ilahiyatçı denenler üç Iuppiter sayarlar. Bunların birincisiyle ikincisi Arkadia'da doğmuştur. Biri, babası Aether olandır; Proserpina'nın ve Liber'in de ondan doğduğunu söylerler. Öteki, babası Caelus olandır; savaşın önderi ve mucidi dedikleri Minerva'yı onun doğurduğu söylenir. Üçüncüsü Saturnus'un oğlu Giritli Iuppiter'dir; o adada mezarı gösterilir. Yunanlılarda Dioskurlar da pek çok biçimde adlandırılır. Birinciler, Atina'da "Efendiler" (Anaktes) denen üç kişidir; en eski Iuppiter olan Kral Iuppiter ile Proserpina'dan doğmuşlardır: Tritopatreus, Eubuleus ve Dionysos. İkinciler, üçüncü Iuppiter ile Leda'dan doğan Kastor ile Pollux'tur. Üçüncülerin, bazılarına göre, Pelops'un oğlu Atreus'un oğulları Alkon, Melampus ve Eviolus olduğu söylenir.

3.53

Dicamus igitur Balbe oportet contra illos etiam, qui hos deos ex hominum genere in caelum translatos non re sed opinione esse dicunt, quos auguste omnes sancteque veneramur. Principio Ioves tres numerant i qui theologi nominantur, ex quibus primum et secundum natos in Arcadia, alterum patre Aethere, ex quo etiam Proserpinam natam ferunt et Liberum, alterum patre Caelo, qui genuisse Minervam dicitur, quam principem et inventricem belli ferunt, tertium Cretensem Saturni filium, cuius in illa insula sepulcrum ostenditur. Dioscoroe etiam apud Graios multis modis nominantur: primi tres, qui appellantur Anactes Athenis, ex rege Iove antiquissimo et Proserpina nati Tritopatreus Eubuleus Dionysus, secundi Iove tertio nati et Leda Castor et Pollux; tertii dicuntur a non nullis Alco et Melampus †euiolus, Atrei filii, qui Pelope natus fuit.

3.54Musalar da öyle: birinciler ikinci Iuppiter'den doğan dört Musa'dır: Thelksinoe, Aoide, Arkhe ve Melete; ikinciler üçüncü Iuppiter ile Mnemosyne'den doğan dokuz Musa'dır; üçüncüler Pieros ile Antiope'den doğmuştur. Şairler bunlara Pieridler ya da Pierialar der; adları ve sayıları hemen öncekilerle aynıdır. Sen güneşin "tek" (solus) olduğu için bu adı (sol) aldığını söylüyorsun; oysa ilahiyatçılar ne çok Güneş sayarlar! Bunlardan biri Aether'in torunu, Iuppiter'den doğandır; ikincisi Hyperion'dan doğmuştur; üçüncüsü Nil'in oğlu Vulcanus'tan doğmuştur, Mısırlılar Heliopolis denen şehrin onun şehri olduğunu ileri sürer; dördüncüsü, kahramanlar çağında Rodos'ta Akantho'nun doğurduğu söylenen, Rodosluların ataları İalysos, Kameiros ve Lindos'un babası olandır; beşincisi, Kolkhis'te Aietes ile Kirke'nin babası olduğu söylenendir. Vulcanuslar da birçoktur:

3.54

Iam Musae primae quattuor Iove altero †nata et Thelxinoe† Aoede Arche Melete, secundae Iove tertio et Mnemosyne procreatae novem, tertiae Piero natae et Antiopa, quas Pieridas et Pierias solent poetae appellare, isdem nominibus et eodem numero quo proxumae superiores. Cumque tu solem quia solus esset appellatum esse dicas, Soles ipsi quam multi a theologis proferuntur. unus eorum Iove natus nepos Aetheris, alter Hyperione, tertius Volcano Nili filio, cuius urbem Aegyptii volunt esse eam quae Heliopolis appellatur, quartus is quem heroicis temporibus Acantho Rhodi peperisse dicitur, pater Ialysi Camiri Lindi, unde Rhodii, quintus qui Colchis fertur Aeetam et Circam procreavisse. Volcani item complures:

3.55birincisi Caelus'tan doğmuştur; eski tarihçilerin Atina'nın koruyucusu saydığı Apollon onun ve Minerva'nın oğludur. İkincisi Nil'den doğmuştur; Mısırlılar ona Opas der ve Mısır'ın koruyucusu sayarlar. Üçüncüsü üçüncü Iuppiter ile Iuno'dan doğmuştur; Lemnos'taki demirci ocağının başında onun durduğu aktarılır. Dördüncüsü Maimalos'tan doğmuştur; Sicilya yakınındaki, Vulcanus Adaları denen adalara o hükmederdi.

3.55

primus Caelo natus, ex quo et Minerva Apollinem eum cuius in tutela Athenas antiqui historici esse voluerunt, secundus Nilo natus Opas ut Aegyptii appellant, quem custodem esse Aegypti volunt, tertius ex tertio Iove et Iunone, qui Lemni fabricae traditur praefuisse, quartus Maemalio natus, qui tenuit insulas propter Siciliam quae Volcaniae nominabantur.

3.56Mercuriuslardan biri, babası Caelus, annesi Dies olandır; Proserpina'yı görüp kışkırdığı için erkekliğinin hayâsızca uyandığı aktarılır. İkincisi Valens ile Phoronis'in oğludur; yeraltında olduğuna inanılan ve aynı zamanda Trophonios denen odur. Üçüncüsü üçüncü Iuppiter ile Maia'dan doğmuştur; Pan'ın ondan ve Penelope'den doğduğunu söylerler. Dördüncüsünün babası Nil'dir; Mısırlılar onun adını anmayı günah sayar. Beşincisi Pheneoslıların taptığı Mercurius'tur; Argos'u öldürdüğü, bu yüzden Mısır'a kaçtığı ve Mısırlılara kanunları ve yazıyı verdiği söylenir. Mısırlılar ona Theuth der; yılın ilk ayı da onlarda aynı adla anılır.

3.56

Mercurius unus Caelo patre Die matre natus, cuius obscenius excitata natura traditur quod aspectu Proserpinae commotus sit, alter Valentis et Phoronidis filius is qui sub terris habetur idem Trophonius, tertius Iove tertio natus et Maia, ex quo et Penelopa Pana natum ferunt, quartus Nilo patre, quem Aegyptii nefas habent nominare, quintus quem colunt Pheneatae, qui Argum dicitur interemisse ob eamque causam Aegyptum profugisse atque Aegyptiis leges et litteras tradidisse: hunc Aegyptii Theyt appellant, eodemque nomine anni primus mensis apud eos vocatur.

3.57Asklepioslardan birincisi Apollon'un oğludur; Arkadialılar ona tapar; sondayı icat ettiği ve bir yarayı ilk saran olduğu söylenir. İkincisi ikinci Mercurius'un kardeşidir; yıldırımla vurulup Kynosura'da gömüldüğü söylenir. Üçüncüsü Arsippos ile Arsinoe'nin oğludur; söylendiğine göre bağırsak temizlemeyi ve diş çekmeyi ilk o bulmuştur; Arkadia'da, Lusios ırmağından pek uzak olmayan bir yerde mezarı ve korusu gösterilir. Apollonların en eskisi, biraz önce Vulcanus'tan doğduğunu söylediğim, Atina'nın koruyucusu olan Apollon'dur. İkincisi Korybas'ın oğludur, Girit'te doğmuştur; o ada için Iuppiter'in kendisiyle çekiştiği aktarılır. Üçüncüsü üçüncü Iuppiter ile Latona'dan doğmuştur; Hyperborealıların ülkesinden Delphoi'ye geldiğini söylerler. Dördüncüsü Arkadia'dadır; Arkadialılar ona Nomios derler, çünkü kanunlarını ondan aldıklarını söylerler.

3.57

Aesculapiorum primus Apollinis, quem Arcades colunt, qui specillum invenisse primusque volnus dicitur obligavisse, secundus secundi Mercuri frater: is fulmine percussus dicitur humatus esse Cynosuris; tertius Arsippi et Arsinoae, qui primus purgationem alvi dentisque evolsionem ut ferunt invenit, cuius in Arcadia non longe a Lusio flumine sepulcrum et lucus ostenditur. Apollinum antiquissimus is quem paulo antea e Volcano natum esse dixi custodem Athenarum, alter Corybantis filius natus in Creta, cuius de illa insula cum Iove ipso certamen fuisse traditur, tertius Iove tertio natus et Latona, quem ex Hyperboreis Delphos ferunt advenisse, quartus in Arcadia, quem Arcades Nomionem appellant quod ab eo se leges ferunt accepisse.

3.58Dianalar da birden çoktur. Birincisi Iuppiter ile Proserpina'nın kızıdır; kanatlı Cupido'yu doğurduğu söylenir. İkincisi, daha tanınmış olanı, üçüncü Iuppiter ile Latona'dan doğduğunu öğrendiğimiz Diana'dır. Üçüncüsünün babasının Upis, annesinin Glauke olduğu aktarılır; Yunanlılar onu sık sık babasının adıyla Upis diye anar. Dionysoslar da çoktur: birincisi Iuppiter ile Proserpina'dan doğmuştur; ikincisi Nil'den doğmuştur, Nysa'yı öldürdüğü söylenir; üçüncüsünün babası Kabiros'tur, Asya'nın kralı olduğunu söylerler, Sabazia bayramları onun için kurulmuştur; dördüncüsü Iuppiter ile Ay'dan doğmuştur, Orpheusçu ayinlerin onun için yapıldığı düşünülür; beşincisi Nysos ile Thyone'den doğmuştur, iki yılda bir yapılan bayramları onun kurduğu düşünülür.

3.58

Dianae item plures, prima Iovis et Proserpinae, quae pinnatum Cupidinem genuisse dicitur, secunda notior quam Iove tertio et Latona natam accepimus; tertiae pater Upis traditur Glauce mater: eam saepe Graeci Upim paterno nomine appellant. Dionysos multos habemus, primum Iove et Proserpina natum, secundum Nilo, qui Nysam dicitur interemisse, tertium Cabiro patre, eumque regem Asiae praefuisse dicunt, cui Sabazia sunt instituta, quartum Iove et Luna, cui sacra Orphica putantur confici, quintum Nyso natum et Thyone, a quo trieterides constitutae putantur.

3.59Birinci Venus Caelus ile Dies'ten doğmuştur; Elis'teki tapınağını gördük. İkincisi deniz köpüğünden doğmuştur; ikinci Cupido'nun ondan ve Mercurius'tan doğduğunu öğrendik. Üçüncüsü Iuppiter ile Dione'den doğmuş ve Vulcanus'la evlenmiştir; ama Anteros'un ondan ve Mars'tan doğduğu söylenir. Dördüncüsü Suriye'de ve Kıbrıs'ta doğmuştur, ona Astarte denir; Adonis'le evlendiği rivayet edilir. Minervaların birincisi, yukarıda Apollon'un annesi olduğunu söylediğimizdir; ikincisi Nil'den doğmuştur, Mısırlılar Sais'te ona taparlar; üçüncüsü, yukarıda Iuppiter'den doğduğunu söylediğimizdir; dördüncüsü Iuppiter ile Okeanos'un kızı Koryphe'den doğmuştur, Arkadialılar ona Koria derler ve dört atlı arabayı onun icat ettiğini söylerler; beşincisi Pallas'ın kızıdır, bekâretini bozmaya kalkışan babasını öldürdüğü söylenir; heykellerinde ayaklarına kanatlı çarıklar takarlar.

3.59

Venus prima Caelo et Die nata, cuius Eli delubrum vidimus, altera spuma procreata, ex qua et Mercurio Cupidinem secundum natum accepimus, tertia Iove nata et Diona, quae nupsit Volcano, sed ex ea et Marte natus Anteros dicitur, quarta Syria Cyproque concepta, quae Astarte vocatur, quam Adonidi nupsisse proditum est. Minerva prima quam Apollinis matrem supra diximus, secunda orta Nilo, quam Aegyptii Saietae colunt, tertia illa quam a Iove generatam supra diximus, quarta Iove nata et Coryphe Oceani filia, quam Arcades Κορίαν nominant et quadrigarum inventricem ferunt, quinta Pallantis, quae patrem dicitur interemisse virginitatem suam violare conantem, cui pinnarum talaria adfigunt.

3.60Birinci Cupido'nun Mercurius ile birinci Diana'dan, ikincisinin Mercurius ile ikinci Venus'ten, aynı zamanda Anteros olan üçüncüsünün de Mars ile üçüncü Venus'ten doğduğu söylenir. Bunlar ve bu türden başka şeyler Yunanistan'ın eski rivayetlerinden derlenmiştir. Dinî âdetler altüst olmasın diye bunlara karşı durmak gerektiğini anlıyorsun; sizinkiler ise bunları çürütmek şöyle dursun, her birinin neye işaret ettiğini yorumlayarak doğruluyorlar bile.

Ama şimdi buraya saptığımız yere dönelim. Bunları çürütmek için daha ince bir akıl yürütmeye ihtiyaç olduğunu mu düşünüyorsun?

3.60

Cupido primus Mercurio et Diana prima natus dicitur, secundus Mercurio et Venere secunda, tertius qui idem est Anteros Marte et Venere tertia. Atque haec quidem et alia eius modi ex vetere Graeciae fama collecta sunt. quibus intellegis resistendum esse, ne perturbentur religiones; vestri autem non modo haec non refellunt verum etiam confirmant interpretando quorsum quidque pertineat. Sed eo iam unde huc digressi sumus revertamur. Num censes igitur subtiliore ratione opus esse ad haec refellenda?

3.61Zihnin, güvenin, umudun, faziletin, onurun, zaferin, selametin, uyumun ve bu türden ötekilerin taşıdığı gücün tanrıların değil şeylerin gücü olduğunu görüyoruz. Bunlar ya zihin, umut, güven, fazilet ve uyum gibi kendi içimizdedir, ya da onur, selamet ve zafer gibi dilememiz gereken şeylerdir. Bunların faydasını görüyorum, kutsanmış heykellerini de görüyorum; ama bunlarda neden tanrıların gücü bulunduğunu ancak öğrendiğimde anlayacağım. Bu türün içine en başta talihi saymak gerekir; kimse onu kararsızlıktan ve gelişigüzellikten ayıramaz, bunlar da elbette tanrıya yaraşmaz.

3.61

Nam mentem fidem spem virtutem honorem victoriam salutem concordiam ceteraque huius modi rerum vim habere videmus non deorum. aut enim in nobismet insunt ipsis, ut mens ut spes ut fides ut virtus ut concordia, aut optandae nobis sunt, ut honos ut salus ut victoria; quarum rerum utilitatem video, video etiam consecrata simulacra; quare autem in is vis deorum insit tum intellegam cum cognovero. quo in genere vel maxime est fortuna numeranda, quam nemo ab inconstantia et temeritate seiunget, quae digna certe non sunt deo.

3.62Peki masalları açıklamak, adları çözmek size neden bu kadar zevk veriyor? Caelus'un oğlu tarafından hadım edilmesini, Saturnus'un da aynı şekilde oğlu tarafından zincire vurulmasını ve bu türden başka şeyleri öyle savunuyorsunuz ki bunları uyduranlar deli olmak şöyle dursun, bilge kişiler gibi görünüyorlar. Adları çözmek için de acınacak kadar zahmete giriyorsunuz: Saturnus yıllara doyduğu (saturat) için, Mavors büyük şeyleri devirdiği (magna vertit) için, Minerva azalttığı (minuit) ya da tehdit ettiği (minatur) için, Venus her şeye geldiği (venit) için, Ceres de taşımaktan (gerere) bu adı almış! Ne tehlikeli bir alışkanlık! Pek çok adda takılıp kalacaksınız: Veiovis'i ne yapacaksın, Vulcanus'u ne yapacaksın? Gerçi Neptunus'un yüzmekten (nare) adını aldığını düşündüğüne göre, nereden türediğini tek bir harfle açıklayamayacağın bir ad kalmayacak; bu konuda bana Neptunus'un kendisinden çok sen yüzüyormuşsun gibi geldi.

3.62

Iam vero quid vos illa delectat explicatio fabularum et enodatio nominum? exsectum a filio Caelum, vinctum itidem a filio Saturnum, haec et alia generis eiusdem ita defenditis, ut i qui ista finxerunt non modo non insani sed etiam fuisse sapientes videantur. in enodandis autem nominibus quod miserandum sit laboratis: Saturnus quia se saturat annis, Mavors quia magna vertit, Minerva quia minuit aut quia minatur, Venus quia venit ad omnia, Ceres a gerendo. quam periculosa consuetudo. in multis enim nominibus haerebitis: quid Veiovi facies quid Volcano? quamquam, quoniam Neptunum a nando appellatum putas, nullum erit nomen quod non possis una littera explicare unde ductum sit; in quo quidem magis tu mihi natare visus es quam ipse Neptunus.

3.63Önce Zenon, sonra Kleanthes, ardından da Khrysippos, uydurma masalların gerekçesini göstermek, her şeyin neden böyle adlandırıldığını kelimelerin kökeniyle açıklamak gibi büyük ve hiç de gerekli olmayan bir zahmete girdiler. Siz bunu yaparken şunu elbette itiraf etmiş oluyorsunuz: iş insanların kanaatinden çok farklıdır; çünkü tanrı denenler tanrı biçimleri değil, şeylerin tabiatlarıdır. Bu yanılgı öyle büyük oldu ki zararlı şeylere bile yalnız tanrı adı verilmekle kalınmadı, onlar için ayinler de kuruldu. Palatium'da Sıtma'nın (Febris) tapınağını, Larlar tapınağının yanında Orbona'nın tapınağını, Esquiliae'de de Kötü Talih'e adanmış sunağı görüyoruz.

3.63

Magnam molestiam suscepit et minime necessariam primus Zeno post Cleanthes deinde Chrysippus, commenticiarum fabularum reddere rationem, vocabulorum cur quidque ita appellatum sit causas explicare. quod cum facitis illud profecto confitemini, longe aliter se rem habere atque hominum opinio sit; eos enim qui di appellantur rerum naturas esse non figuras deorum. Qui tantus error fuit, ut perniciosis etiam rebus non nomen deorum tribueretur sed etiam sacra constituerentur. Febris enim fanum in Palatio et Orbonae ad aedem Larum et aram Malae Fortunae Exquiliis consecratam videmus.

3.64Öyleyse ölümsüz tanrılar hakkında tartışırken ölümsüz tanrılara yaraşır şeyler söyleyelim diye, bu türden her yanılgı felsefeden kovulsun. Bu konuda kendi düşündüğüm şeyler var, ama sana katılacağım bir şey yok. Neptunus'un denize yayılmış akıllı bir ruh olduğunu söylüyorsun; aynısını Ceres için de söylüyorsun. Ama denizin ya da toprağın bu aklını zihnimle kavramak şöyle dursun, tahminle bile ona yaklaşamıyorum. Bu yüzden hem tanrıların var olduğunu hem de nasıl olduklarını öğrenebilmek için başka bir yerde aramam gerekiyor; çünkü onların senin istediğin gibi olduğunu öğrenemiyorum.

3.64

Omnis igitur talis a philosophia pellatur error, ut, cum de dis inmortalibus disputemus, dicamus digna dis inmortalibus. de quibus habeo ipse quid sentiam, non habeo autem quid tibi adsentiar. Neptunum esse dicis animum cum intellegentia per mare pertinentem, idem de Cerere; istam autem intellegentiam aut maris aut terrae non modo comprehendere animo sed ne suspicione quidem possum attingere. itaque aliunde mihi quaerendum est et ut esse deos et quales sint dii discere possim, qualis tu eos esse vis .

3.65Şimdi sırada olanlara bakalım: önce evrenin tanrıların basiretiyle yönetilip yönetilmediğine, sonra tanrıların insan işlerini gözetip gözetmediğine. Senin bölümlemenden bana bu ikisi kaldı; uygun görürseniz bunları daha dikkatle tartışmamız gerektiğini düşünüyorum.

Velleius: Bence de çok uygun, dedi; çünkü hem daha büyük şeyler bekliyorum hem de şimdiye kadar söylenenlere bütünüyle katılıyorum.

Balbus: Sözünü kesmek istemem, Cotta, dedi; ama başka bir zaman ayırırız; seni elbette kabul etmeye getireceğim. Ama…

(Burada metinde büyük bir boşluk vardır; evrenin yönetimini ve tanrıların öngörüsünü tartışan kısım kaybolmuştur. Sonraki yazarların bu kısımdan aktardığı parçalar şunlardır:)

— Cicero dinî âdetleri yıkmaya yarayacak pek çok şey söyledikten sonra, yine de bunların halkın önünde tartışılmaması gerektiğini söyler; yoksa böyle bir tartışma devletçe benimsenmiş dinî âdetleri söndürebilir.

— Her şeyden önce, o ölümsüz ve en üstün tabiatın cinsiyetlere bölündüğüne inanmaya razı olamayız. … Herkesten önce Tullius, hiçbir dinsizlik suçlamasından çekinmeden, böyle bir kanaat hakkında ne düşündüğünü daha büyük bir dindarlıkla göstermiştir.

— Her şeyden önce, her şeyin kendisinden doğduğu maddenin ilahî öngörüyle meydana getirildiği akla yakın değildir; madde kendi gücüne ve tabiatına hem sahiptir hem de her zaman sahip olmuştur. Bir marangoz bir şey inşa edeceği zaman maddeyi kendisi yapmaz, hazır olanı kullanır; heykeltıraş da balmumunu öyle kullanır. Aynı şekilde sizin o ilahî öngörünüzün de elinin altında, kendi yapmadığı ama hazır bulduğu bir madde olmalıydı. Madde tanrı tarafından yapılmadıysa, toprak, su, hava ve ateş de tanrı tarafından yapılmamıştır.

— Tanrı her şeyi insanlar için yaptıysa, neden hem denizde hem karada bize zıt, düşman ve zararlı pek çok şey de bulunuyor? Stoacılar gerçeği göremeyerek bu itirazı pek beceriksizce reddettiler. Doğan şeyler ve hayvanlar arasında faydası henüz gizli kalan pek çok şey olduğunu, ama bu faydanın zamanla bulunacağını söylerler; tıpkı önceki çağlarda bilinmeyen pek çok şeyi zaruretin ve kullanımın sonradan bulmuş olması gibi. Peki insana sıkıntı veren ve zararlı olan farelerde, hamamböceklerinde, yılanlarda ne fayda bulunabilir? Yoksa bunlarda bir ilaç mı gizli? Varsa bir gün bulunsun; ama o zaman da kötülüklere karşı bir ilaç olacaktır, oysa şikâyet edilen şey, bunun bütünüyle bir kötülük olmasıdır. Engereği yakıp kül edince aynı hayvanın ısırığına ilaç olduğunu söylerler; onun hiç var olmaması, kendisine karşı yine kendisinden ilaç aranmasından ne kadar daha iyi olurdu!

— Tanrı ya kötülükleri ortadan kaldırmak ister de kaldıramaz, ya kaldırabilir de istemez, ya ne ister ne kaldırabilir, ya da hem ister hem kaldırabilir. İster de kaldıramazsa güçsüzdür; bu tanrıya yakışmaz. Kaldırabilir de istemezse kıskançtır; bu da tanrıya aynı ölçüde yabancıdır. Ne ister ne kaldırabilirse hem kıskanç hem güçsüzdür, bu yüzden de tanrı değildir. Hem ister hem kaldırabilirse —ki yalnız bu tanrıya uygundur—, kötülükler nereden geliyor, ya da tanrı onları neden ortadan kaldırmıyor?

— İnsanlar bütün hayvanlardan üstündür.

(Metin, Cotta'nın aktardığı Medea'nın sözleriyle yeniden başlar:)

Hayır, bu iş böyle gitmez; büyük bir çekişme var burada. Çünkü ona bu kadar tatlı dille yalvarmam, bir amacım olmasaydı…

3.65

videamus ea quae secuntur, primum deorumne prudentia mundus regatur, deinde consulantne di rebus humanis. haec enim mihi ex tua partitione restant duo; de quibus si vobis videtur accuratius disserendum puto. Mihi vero inquit Velleius valde videtur; nam et maiora exspecto et is quae dicta sunt vehementer adsentior. Tum Balbus Interpellare te inquit Cotta nolo, sed sumemus tempus aliud; efficiam profecto ut fateare. sed Cicero — — cum multa dixisset quae ad eversionem religionum valerent, ait tamen non esse illa vulgo disputanda, ne susceptas publice religiones disputatio talis exstinguat adduci enim primum hoc ut credamus non possumus, immortalem illam praestantissimamque naturam divisam esse per sexus — —  ante omnes Tullius — — nullam veritus impietatis invidiam — — quid super tali opinatione sentiret pietate cum maiore monstravit deorumne prudentia mundus regatur de commodorum quae capimus copia de temporum ordine caelique constantia de Chrysippi argumentis, de domo pulchra cum pulchritudine mundi comparata, de totius mundi convenientia consensuque de Zenonis conclusionibus de vi ignea deque eo calore ex quo omnia generentur num mundus universus et sol et luna et stellae sensum ac mentem habeant de sideribus pastus indigentibus de natura artificiose ambulante mundum non aedificatum sed a natura conformatum Primum igitur non est probabile eam materiam rerum unde omnia orta sunt esse divina providentia effectam, sed et habere et habuisse vim et naturam suam. ut igitur faber cum quid aedificaturus est non ipse facit materiam sed utitur ea quae sit parata, fictorque item cera, sic isti providentiae divinae materiam praesto esse oportuit non quam ipse faceret sed quam haberet paratam. quod si materia non est a deo facta, ne terra quidem et aqua et aer et ignis a deo factus est. cur, si omnia deus hominum causa fecerit, etiam multa contraria et inimica et pestifera nobis reperiantur tam in maria quam in terra. quod Stoici veritatem non perspicientes ineptissime reppulerunt. aiunt enim multa esse in gignentibus et in numero animalium quorum adhuc lateat utilitas, sed eam processu temporum inventum iri, sicut iam multa prioribus saeculis incognita necessitas et usus invenerit. quae tandem utilitas potest in muribus in blattis in serpentibus reperiri, quae homini molesta et perniciosa sunt? an medicina in his aliqua latet? quae si est, inueniatur aliquando, nempe adversus mala, cum id illi querantur, esse omnino malum. viperam ferunt exustam in cineremque dilapsam mederi eiusdem bestiae morsui: quanto melius fuerat eam prorsus non esse quam remedium contra se ab ea ipsa desiderari. deus aut vult tollere mala et non potest, aut potest et non vult, aut neque vult neque potest, aut et vult et potest. vult et non potest, inbecillus est, quod in deum non cadit, si potest et non vult, invidus, quod aeque alienum est a deo; si neque vult neque potest, et invidus et inbecillus est ideoque nec deus; si et vult et potest, quod solum deo conuenit, unde ergo sunt mala aut cur illa non tollit? homines omnibus bestiis antecedunt homines omnibus bestiis antecedunt nequaquam istuc istac ibit; magna inest certatio. nam ut ego illi supplicarem tanta blandiloquentia, ni ob rem:

3.66Bu kadın az mı akıl yürütüyor, kendi kendine az mı uğursuz bir felaket tasarlıyor? Şu sözler de ne kurnaz bir akılla söylenmiş:

İsteyen istediğine, harcadığı emek ölçüsünde erer;

bu dize bütün kötülüklerin tohumunu eker.

O, aklı ters dönmüş, bugün bana sürgüleri verdi; onlarla bütün öfkemi salıvereceğim, onu mahvedeceğim: bana keder, ona yas; ona yıkım, bana sürgün.

Sizin, ilahî bir lütufla yalnız insana verildiğini söylediğiniz bu akıl hayvanlarda yok elbette;

3.66

parumne ratiocinari videtur et sibi ipsa nefariam pestem machinari? illud vero quam callida ratione: qui volt quod volt, ita dat se res ut operam dabit, qui est versus omnium seminator malorum. ille traversa mente mihi hodie tradidit repagula, quibus ego iram omnem recludam atque illi perniciem dabo, mihi maerores illi luctum, exitium illi exilium mihi. hanc videlicet rationem, quam vos divino beneficio homini solum tributam dicitis, bestiae non habent;

3.67tanrıların bize ne büyük bir armağan verdiğini görüyor musun? Yine aynı Medea, babasından ve vatanından kaçarken,

babası yaklaşıp onu yakalamaya neredeyse hazırken, bu arada çocuğu boğazlar, uzuvlarını eklem eklem ayırır, gövdesini tarlalara oraya buraya saçar; şu amaçla: baba oğlunun dağılmış uzuvlarını toplarken kendisi bu arada kaçsın, keder onu kovalamaktan alıkoysun, kendine aile içinde işlenmiş bir cinayetle selamet sağlasın.

3.67

videsne igitur quanto munere deorum simus adfecti? Atque eadem Medea patrem patriamque fugiens, postquam pater adpropinquat iamque paene ut conprehendatur parat, puerum interea obtruncat membraque articulatim dividit perque agros passim dispergit corpus: id ea gratia ut, dum nati dissipatos artus captaret parens, ipsa interea effugeret, illum ut maeror tardaret sequi, sibi salutem ut familiari pareret parricidio.

3.68Bu kadında cinayet eksik olmadığı gibi akıl da eksik değildi. Peki kardeşine uğursuz sofrayı hazırlayan o adam, aklında hesabı bir o yana bir bu yana evirip çevirmiyor mu?

Daha büyük bir iş, daha büyük bir kötülük karıştırmalıyım, onun acı yüreğini ezip sıkıştırmak için.

Ama şu adam da geçilmemeli,

karısını zinaya ayartmakla yetinmeyen;

Atreus onun hakkında doğru ve pek haklı olarak şöyle der:

bir krallıkta en büyük tehlike saydığım şey budur: kraliçelerin, analarımızın lekelenmesi, soyun kirlenmesi, kanın karışması.

Ama zina yoluyla krallık peşine düşen o adam bunu bile ne kurnazca yaptı:

Şunu da ekliyorum, der: göklerin babası bana bir alamet, krallığımın dayanağı olacak bir mucize göndermişti, sürüler arasında altın postuyla parlayan bir kuzu; bir zamanlar Thyestes onu saraydan çalmaya cüret etti, bu işte karımı da kendine yardımcı edindi.

3.68

huic ut scelus sic ne ratio quidem defuit. Quid ille funestas epulas fratri conparans nonne versat huc et illuc cogitatione rationem: maior mihi moles, maius miscendumst malum, qui illius acerbum cor contundam et conprimam. Nec tamen ille ipse est praetereundus, qui non sat habuit coniugem inlexe in stuprum, de quo recte et verissume loquitur Atreus: quod re in summa summum esse arbitror periclum, matres coinquinari regias, contaminari stirpem, admisceri genus. at id ipsum quam callide, qui regnum adulterio quaereret: addo inquit huc, quod mihi portento caelestum pater prodigium misit, regni stabilimen mei, agnum inter pecudes aurea clarum coma quondam Thyestem clepere ausum esse e regia, qua in re adiutricem coniugem cepit sibi.

3.69Son derece büyük bir alçaklık yaparken son derece büyük bir akıl da kullanmış görünmüyor mu? Sahne yalnız bu cinayetlerle dolu değildir; günlük hayat neredeyse daha büyükleriyle doludur. Herkesin evi bunu hisseder, forum hisseder; senato, Mars Meydanı, müttefikler, eyaletler hisseder: doğru iş akılla yapıldığı gibi günah da akılla işlenir; ama biri az kişi tarafından ve seyrek, öteki her zaman ve pek çok kişi tarafından. Öyle ki ölümsüz tanrıların bize bu kadar büyük bir yıkımla birlikte akıl vermesindense hiç akıl vermemesi daha iyi olurdu. Şarap hastalara seyrek fayda, pek sık zarar verdiği için, şüpheli bir iyileşme umuduyla açık bir yıkıma koşmaktansa onu hiç vermemek daha iyidir. Aynı şekilde, akıl dediğimiz o hızlı düşünme hareketini, keskinliği, beceriyi, madem pek çokları için zararlı, pek azı için selamet vericidir, insan soyuna bu kadar cömertçe ve bolca vermektense hiç vermemek belki daha iyi olurdu.

3.69

videturne summa inprobitate usus non sine summa esse ratione? Nec vero scaena solum referta est his sceleribus sed multo vita communis paene maioribus. sentit domus unius cuiusque sentit forum, sentit curia campus socii provinciae, ut quem ad modum ratione recte fiat sic ratione peccetur, alterumque et a paucis et raro, alterum et semper et a plurimis, ut satius fuerit nullam omnino nobis a dis immortalibus datam esse rationem quam tanta cum pernicie datam. ut vinum aegrotis, quia prodest raro nocet saepissime, melius est non adhibere omnino quam spe dubiae salutis in apertam perniciem incurrere, sic haud scio an melius fuerit humano generi motum istum celerem cogitationis acumen sollertiam, quam rationem vocamus, quoniam pestifera sit multis admodum paucis salutaris, non dari omnino quam tam munifice et tam large dari.

3.70Bu yüzden ilahî zihin ve irade insanlara akıl bahşettiği için onları gözetmişse, yalnız iyi bir akılla donattıklarını gözetmiştir; bunların da, eğer varsa, pek az olduğunu görüyoruz. Ölümsüz tanrıların yalnız pek az kişiyi gözettiğini kabul etmiyorsunuz; öyleyse hiç kimseyi gözetmedikleri sonucu çıkar.

Bu noktaya şöyle karşılık vermeyi âdet edinmişsinizdir: pek çok kişinin tanrıların iyiliğini kötüye kullanması, onların bizim için en iyi biçimde öngörüde bulunmadığını göstermez; mirası da pek çok kişi kötü kullanır, ama bu yüzden babalarından hiçbir iyilik görmemiş olmazlar. Bunu inkâr eden var mı? Hem bu karşılaştırmada ne benzerlik var? Deianeira, Kentauros'un kanına bulanmış gömleği Herakles'e verdiğinde ona zarar vermek istememişti; hekimlerin iyileştiremediği çıbanını kılıçla açan adam da Pheraili İason'a fayda sağlamak istememişti. Pek çok kişi zarar vermek isterken fayda sağlamış, fayda sağlamak isterken zarar vermiştir. Demek ki verilen şeyden verenin iradesi anlaşılmaz; alan onu iyi kullanıyorsa, bu, verenin dostça verdiğini göstermez.

3.70

Quam ob rem si mens voluntasque divina idcirco consuluit hominibus quod is est largita rationem, is solis consuluit quos bona ratione donavit, quos videmus si modo ulli sint esse perpaucos. non placet autem paucis a diis inmortalibus esse consultum; sequitur ergo ut nemini consultum sit. Huic loco sic soletis occurrere: non idcirco non optume nobis a dis esse provisum, quod multi eorum beneficio perverse uterentur; etiam patrimoniis multos male uti, nec ob eam causam eos beneficium a patribus nullum habere. Quisquam istuc negat, aut quae est in collatione ista similitudo? nec enim Herculi nocere Deianira voluit cum ei tunicam sanguine Centauri tinctam dedit, nec prodesse Pheraeo Iasoni is qui gladio vomicam eius aperuit, quam sanare medici non potuerant. multi enim et cum obesse vellent profuerunt et cum prodesse offuerunt; ita non fit ex eo quod datur ut voluntas eius qui dederit appareat, nec si is qui accepit bene utitur idcirco is qui dedit amice dedit.

3.71Hangi şehvet, hangi hırs, hangi cinayet bir karar verilmeden girişilir ya da ruhun hareketi ve düşünce, yani akıl olmadan tamamlanır? Çünkü her kanaat akıldır; kanaat doğruysa iyi bir akıl, yanlışsa kötü bir akıl. Ama tanrıdan yalnız aklı alırız, tabii alıyorsak; aklın iyi ya da kötü olması bizden gelir. Akıl insana, miras bırakılır gibi tanrıların bir iyiliği olarak verilmemiştir. Tanrılar insanlara zarar vermek isteselerdi bundan daha uygun ne verebilirlerdi? Bu kusurların altında akıl yatmasaydı, adaletsizliğin, itidalsizliğin, korkaklığın tohumları nereden gelirdi?

Az önce Medea'yı ve Atreus'u andık; bunlar hesabını kurup yaparak uğursuz cinayetler tasarlayan kahraman kişilerdi.

3.71

Quae enim libido quae avaritia quod facinus aut suscipitur nisi consilio capto aut sine animi motu et cogitatione di est ratione perficitur; nam omnis opinio ratio est, et quidem bona ratio si vera, mala autem si falsa est opinio. sed a deo tantum rationem habemus, si modo habemus, bonam autem rationem aut non bonam a nobis. Non enim ut patrimonium relinquitur sic ratio est homini beneficio deorum data; quid enim potius hominibus dii dedissent si is nocere voluissent, iniustitiae autem intemperantiae timiditatis quae semina essent si is vitiis ratio non subesset? Medea modo et Atreus commemorabatur a nobis, heroicae personae inita subductaque ratione nefaria scelera meditantes.

3.72Komedideki hafif meşrep kişiler de durmadan akıl yürütmenin içinde dönüp dolaşmıyor mu? Hadım'daki şu adam az mı ince akıl yürütür:

Ne yapayım öyleyse? Kapı dışarı etti, şimdi geri çağırıyor; döneyim mi? Yalvarsa bile dönmem.

Delikanlı Arkadaşlar'daki adam ise Akademililer gibi genel kanaate karşı akılla savaşmaktan çekinmez. Büyük bir aşkın ve büyük bir yoksulluğun içindeyken şunun tatlı olduğunu söyler:

çocuklarına karşı cimri, kaba, huysuz, seni ne seven ne de seninle ilgilenen bir babaya sahip olmak;

3.72

quid levitates comicae parumne semper in ratione versantur? parumne subtiliter disputat ille in Eunucho: quid igitur faciam? exclusit, revocat; redeam? non si me obsecret. ille vero in Synephebis Academicorum more contra communem opinionem non dubitat pugnare ratione, qui in amore summo summaque inopia suave esse dicit parentem habere avarum inlepidum in liberos difficilem, qui te nec amet nec studeat tui,

3.73ve bu inanılmaz görüşe birtakım küçük gerekçeler de ekler:

ya onu gelirinde dolandırırsın, ya bir senetle bir alacağı başka yana çevirirsin, ya da bir köleciği kullanıp korkudan titreyen babayı sarsarsın; hem cimri bir babadan aldığın parayı ne kadar daha keyifle harcarsın!

Aynı adam, kolay ve cömert bir babanın âşık bir oğul için elverişsiz olduğunu da savunur:

Onu nasıl dolandıracağımı, ondan ne koparacağımı, ona karşı hangi hileyi, hangi tuzağı kuracağımı hiç bilmiyorum: bütün hilelerimi, düzenlerimi, göz boyamalarımı babamın uysallığı köreltti.

Peki bu hileler, bu tuzaklar, bu düzenler ve göz boyamaları akılsız olabilir miydi? Ah, tanrıların şanlı armağanı! Phormio da şöyle diyebilsin diye:

Getirin bana ihtiyarı; bütün planlar gönlümde hazır artık.

3.73

atque huic incredibili sententiae ratiunculas suggerit: aut tu illum fructu fallas aut per litteras avertas aliquod nomen aut per servolum percutias pavidum; postremo a parco patre quod sumas, quanto dissipes libentius; idemque facilem et liberalem patrem incommodum esse amanti filio disputat: quem neque quo pacto fallam nec quid inde auferam nec quem dolum ad eum aut machinam commoliar scio quicquam: ita omnes meos dolos fallacias praestrigias praestrinxit commoditas patris. quid ergo isti doli, quid machinae, quid fallaciae praestrigiaeque num sine ratione esse potuerunt? o praeclarum munus deorum; ut Phormio possit dicere: cedo senem; iam instructa sunt mihi in corde consilia omnia.

3.74Ama tiyatrodan çıkalım, foruma gelelim. Praetor kürsüsüne oturmaya gidiyor. Neyi yargılamak için? Devlet arşivini yakanı. Bundan daha gizli işlenen bir suç var mı? Ama Picenum'lu parlak bir Roma atlısı olan Quintus Sosius bunu yaptığını itiraf etti. Devlet kayıtlarını tahrif edeni: bunu da Lucius Alenus, altı baş kâtibin el yazısını taklit ederek yaptı; bu adamdan daha becerikli kim olabilir? Başka soruşturmaları da düşün: Tolosa altını, Iugurtha'yla yapılan gizli anlaşma; daha eskilerini hatırla: Tubulus'un bir davaya karar vermek için para alması; daha yenilerini: Peducaeus'un önerisiyle açılan ensest soruşturması; sonra şu her günkü davalar: hançerler, zehirler, kamu malını zimmete geçirme, yeni kanunla açılan vasiyetname soruşturmaları. "Senin yardımın ve tavsiyenle hırsızlık yapıldığını iddia ediyorum" diye açılan dava buradan doğar; güveni kötüye kullanmakla ilgili o kadar dava buradan doğar: vesayet, vekâlet, ortaklık ve emanet davaları, alımda, satımda, kiralamada güvene aykırı yapılan öteki işler. Laetoria kanunuyla açılan, özel bir işle ilgili kamu davası buradan doğar; bütün kötülükleri süpüren ağ olan, dostumuz Gaius Aquillius'un getirdiği hile davası buradan doğar. Aynı Aquillius hilenin, bir şey gösterilip başka bir şey yapıldığında oluştuğu görüşündedir.

3.74

Sed exeamus e theatro, veniamus in forum. sessum it praetor. quid ut iudicetur? qui tabularium incenderit. quod facinus occultius: at se Q. Sosius splendidus eques Romanus ex agro Piceno fecisse confessus est. qui transscripserit tabulas publicas: id quoque L. Alenus fecit, cum chirographum sex primorum imitatus est; quid hoc homine sollertius? cognosce alias quaestiones, auri Tolossani coniurationis Iugurthinae; repete superiora: Tubuli de pecunia capta ob rem iudicandam; posteriora: de incestu rogatione Peducaea; tum haec cotidiana: sicae venena peculatus, testamentorum etiam lege nova quaestiones. inde illa actio ope consilioque tuo furtum aio factum esse, inde tot iudicia de fide mala, tutelae mandati pro socio fiduciae, reliqua quae ex empto aut vendito aut conducto aut locato contra fidem fiunt, inde iudicium publicum rei privatae lege Laetoria, inde everriculum malitiarum omnium iudicium de dolo malo, quod C. Aquillius familiaris noster protulit, quem dolum idem Aquillius tum teneri putat cum aliud sit simulatum aliud actum.

3.75Bu kadar büyük bir kötülük tohumunun ölümsüz tanrılar tarafından ekildiğini mi düşüneceğiz? Tanrılar insanlara aklı verdilerse hainliği de verdiler; çünkü hainlik, zarar vermek için kullanılan kurnaz ve aldatıcı bir akıldır. Aynı tanrılar hileyi, cinayeti ve ötekileri de verdiler; bunların hiçbirine akılsız ne girişilebilir ne de yapılabilir. O yaşlı kadın şöyle dileyip duruyordu:

keşke Pelion korusunda baltalarla kesilmiş çam kütükleri yere düşmeseydi!

Keşke tanrılar da insanlara bu kurnazlığı vermeseydi! Pek az kişi onu iyi kullanır; onlar da çoğu zaman onu kötü kullananlar tarafından ezilir; sayısız kişi ise onu alçakça kullanır. Öyle ki bu ilahî akıl ve düşünce armağanı insanlara iyilik için değil hile için bahşedilmiş görünür.

3.75

Hanc igitur tantam a dis inmortalibus arbitramur malorum sementim esse factam? si enim rationem hominibus di dederunt, malitiam dederunt; est enim malitia versuta et fallax ratio nocendi; idem etiam di fraudem dederunt facinus ceteraque quorum nihil nec suscipi sine ratione nec effici potest. Utinam igitur, ut illa anus optat ne in nemore Pelio securibus caesae accidissent abiegnae ad terram trabes sic istam calliditatem hominibus di ne dedissent, qua perpauci bene utuntur, qui tamen ipsi saepe a male utentibus opprimuntur, innumerabiles autem improbe utuntur, ut donum hoc divinum rationis et consilii ad fraudem hominibus non ad bonitatem impertitum esse videatur.

3.76Ama siz durmadan bunun tanrıların değil insanların kabahati olduğunda diretiyorsunuz. Bu, bir hekimin hastalığın ağırlığını, bir dümencinin fırtınanın şiddetini suçlamasına benzer. Gerçi bunlar zavallı insancıklardır, ama yine de gülünç olurlardı; çünkü biri onlara "Bunlar olmasaydı seni kim çağırırdı?" diyebilirdi. Tanrıya karşı ise daha serbestçe tartışabiliriz: "Kabahatin insanların kusurlarında olduğunu söylüyorsun; insanlara kusurları ve kabahati dışarıda bırakacak bir akıl verseydin." Peki tanrıların yanılmasına nerede yer vardı? Biz mirası, iyi aktarılacağı umuduyla bırakırız; bu umutta yanılabiliriz; ama tanrı nasıl yanılabilirdi? Güneş'in, oğlu Phaethon'u arabasına aldığında yanıldığı gibi mi? Ya da Theseus babası Neptunus'tan üç dilek dileme hakkı almışken Hippolytos'u mahvettiğinde Neptunus'un yanıldığı gibi mi?

3.76

Sed urgetis identidem hominum esse istam culpam non deorum. Ut si medicus gravitatem morbi, gubernator vim tempestatis accuset; etsi hi quidem homunculi, sed tamen ridiculi: quis enim te adhibuisset dixerit quispiam si ista non essent. contra deum licet disputare liberius: in hominum vitiis ais esse culpam: eam dedisses hominibus rationem quae vitia culpamque excluderet. Ubi igitur locus fuit errori deorum? nam patrimonia spe bene tradendi relinquimus, qua possumus falli; deus falli qui potuit? an ut Sol in currum quom Phaethontem filium sustulit, aut Neptunus cum Theseus Hippolytum perdidit, cum ter optandi a Neptuno patre habuisset potestatem:

3.77Bunlar şairlerin işidir; biz ise masalların değil gerçeklerin kefili olan filozoflar olmak istiyoruz. Yine de bu şair tanrıları bile, o armağanların oğulları için yıkıcı olacağını bilselerdi, iyilik yaparken günah işlemiş sayılırlardı. Khioslu Ariston, iyi söylenmiş sözleri kötü yorumlayan dinleyicilere filozofların zarar verdiğini söylerdi; çünkü Aristippos'un okulundan sefihler, Zenon'un okulundan da sert adamlar çıkabilir. Bu doğruysa ve dinleyenler filozofların tartışmasını ters yorumlayarak kötü insanlar olarak ayrılacaksa, filozofların kendilerini dinleyenlere zarar vermektense susması kesinlikle daha iyi olurdu;

3.77

poetarum ista sunt, nos autem philosophi esse volumus, rerum auctores non fabularum. atque hi tamen ipsi di poetici, si scissent perniciosa fore illa filiis, peccasse in beneficio putarentur. Et si verum est quod Aristo Chius dicere solebat, nocere audientibus philosophos is qui bene dicta male interpretarentur (posse enim asotos ex Aristippi, acerbos e Zenonis schola exire)—prorsus, si qui audierunt vitiosi essent discessuri, quod perverse philosophorum disputationem interpretarentur, tacere praestaret philosophis quam iis qui se audissent nocere;

3.78aynı şekilde, insanlar ölümsüz tanrıların iyi bir niyetle verdiği aklı hileye ve hainliğe çeviriyorsa, onun insan soyuna verilmemesi verilmesinden daha iyi olurdu. Bir hekim, şarap içmesini söylediği hastanın onu fazla katıksız içeceğini ve hemen öleceğini bilse büyük bir kabahat işlemiş olur; aynı şekilde sizin şu Öngörünüz de, aklı onu ters ve alçakça kullanacaklarını bildiği kimselere verdiği için kınanmalıdır. Yoksa onun bunu bilmediğini mi söylüyorsunuz? Keşke öyle olsaydı; ama bunu söylemeye cesaret edemeyeceksiniz, çünkü onun adına ne kadar değer verdiğinizi biliyorum.

3.78

sic, si homines rationem bono consilio a dis immortalibus datam in fraudem malitiamque convertunt, non dari illam quam dari humano generi melius fuit. Ut si medicus sciat eum aegrotum, qui iussus sit vinum sumere, meracius sumpturum statimque periturum, magna sit in culpa, sic vestra ista Providentia reprendenda, quae rationem dederit is quos scierit ea perverse et inprobe ussuros. Nisi forte dicitis eam nescisse. Utinam quidem; sed non audebitis, non enim ignoro quanti eius nomen putetis.

3.79Bu konu artık kapatılabilir. Bütün filozofların ortak görüşüne göre, talihin ve bedenin bütün kötülükleri öbür kefeye konsa bile ahmaklık onlardan daha büyük bir kötülükse ve bilgeliğe hiç kimse erişemiyorsa, ölümsüz tanrıların en iyi biçimde gözettiğini söylediğiniz bizler, hepimiz en büyük kötülüklerin içindeyiz. Hiç kimsenin sağlıklı olmamasıyla hiç kimsenin sağlıklı olamaması arasında fark olmadığı gibi, hiç kimsenin bilge olmamasıyla hiç kimsenin bilge olamaması arasında ne fark olduğunu da anlamıyorum.

Biz apaçık bir konuda gereğinden fazla şey söyledik; Telamon ise tanrıların insanları neden umursamadığı meselesini tek bir dizeyle bitirir:

Çünkü umursasalardı iyilere iyilik, kötülere kötülük olurdu; şimdi öyle değil.

Tanrılar insan soyunu gözetiyorlarsa, herkesi iyi yapmaları gerekirdi;

3.79

Sed hic quidem locus concludi iam potest. nam si stultitia consensu omnium philosophorum maius est malum quam si omnia mala et fortunae et corporis ex altera parte ponantur, sapientiam autem nemo adsequitur, in summis malis omnes sumus, quibus vos optume consultum a dis inmortalibus dicitis. nam ut nihil interest utrum nemo valeat an nemo possit valere, sic non intellego quid intersit utrum nemo sit sapiens an nemo esse possit. Ac nos quidem nimis multa de re apertissuma; Telamo autem uno versu totum locum conficit cur di homines neglegant: nam si curent, bene bonis sit, male malis; quod nunc abest. debebant illi quidem omnis bonos efficere, si quidem hominum generi consulebant;

3.80bunu yapmıyorlarsa bile, hiç değilse iyileri gözetmeleri gerekirdi. Öyleyse neden Kartacalı, son derece cesur ve iyi iki adamı, iki Scipio'yu İspanya'da ezdi? Neden Maximus konsül olmuş oğlunu gömdü? Neden Hannibal Marcellus'u öldürdü? Neden Cannae Paulus'u alıp götürdü? Neden Regulus'un bedeni Kartacalıların zalimliğine teslim edildi? Neden Africanus'u kendi evinin duvarları korumadı? Ama bunlar ve daha pek çokları eskidir; daha yakınlara bakalım. Neden dayım, son derece masum ve aynı zamanda son derece bilgili bir adam olan Publius Rutilius sürgündedir? Neden dostum Drusus kendi evinde öldürüldü? Neden itidalin ve basiretin örneği olan baş pontifex Quintus Scaevola Vesta'nın heykelinin önünde boğazlandı? Neden ondan önce de devletin o kadar önde gelen adamı Cinna tarafından öldürüldü? Neden insanların en haini Gaius Marius, itibarı son derece yüksek bir adam olan Quintus Catulus'a ölmesini emredebildi?

3.80

sin id minus, bonis quidem certe consulere debebant. Cur igitur duo Scipiones fortissimos et optimos viros in Hispania Poenus oppressit, cur Maximus extulit filium consularem, cur Marcellum Annibal interemit, cur Paulum Cannae sustulerunt, cur Poenorum crudelitati Reguli corpus est praebitum, cur Africanum domestici parietes non texerunt? Sed haec vetera et alia permulta; propiora videamus. cur avunculus meus vir innocentissumus idemque doctissumus P. Rutilius in exilio est, cur sodalis meus interfectus domi suae Drusus, cur temperantiae prudentiaeque specimen ante simulacrum Vestae pontifex maximus est Q. Scaevola trucidatus, cur ante etiam tot civitatis principes a Cinna interempti, cur omnium perfidiosissimus C. Marius Q. Catulum praestantissuma dignitate virum mori potuit iubere?

3.81İyi insanların başına ne kötülükler geldiğini saymak istesem gün yetmez; kötülerin başına ne iyilikler geldiğini anmak istesem de yetmez. Neden Marius yedinci konsüllüğünde, yaşlı bir adam olarak kendi evinde bu kadar mutlu öldü? Neden insanların en zalimi Cinna bu kadar uzun süre hüküm sürdü? "Ama cezasını çekti." Onun o kadar çok büyük adamı öldürmesinin önlenmesi, sonunda kendisinin cezasını çekmesinden daha iyi olurdu. Son derece küstah bir adam olan Quintus Varius en büyük işkence ve azap içinde öldü; Drusus'u kılıçla, Metellus'u zehirle ortadan kaldırdığı için öldüyse, onların hayatta kalması Varius'un suçunun cezasını ödemesinden daha iyi olurdu. Dionysios otuz sekiz yıl boyunca son derece zengin ve mesut bir şehrin tiranı oldu;

3.81

Dies deficiat si velim numerare quibus bonis male evenerit, nec minus si commemorem quibus improbis optime. Cur enim Marius tam feliciter septimum consul domi suae senex est mortuus, cur omnium crudelissimus tam diu Cinna regnavit? At dedit poenas. Prohiberi melius fuit impedirique ne tot summos viros interficeret quam ipsum aliquando poenas dare. Summo cruciatu supplicioque Q. Varius homo importunissumus periit; si quia Drusum ferro Metellum veneno sustulerat, illos conservari melius fuit quam poenas sceleris Varium pendere. Duodequadraginta Dionysius tyrannus annos fuit opulentissumae et beatissumae civitatis;

3.82ondan önce de Peisistratos, Yunanistan'ın tam çiçek çağında ne kadar uzun yıllar tiranlık etti! "Ama Phalaris, ama Apollodoros cezasını buldu." Önce pek çok kişiye işkence edip onları öldürdükten sonra! Pek çok korsan da sık sık cezasını bulur; ama yine de acı bir ölümle ölen esirlerin korsanlardan daha çok olmadığını söyleyemeyiz. Demokritosçu Anaksarkhos'un Kıbrıslı tiran tarafından parça parça doğrandığını, Eleali Zenon'un işkence altında öldürüldüğünü duymuşuzdur. Sokrates için ne diyeyim? Platon'u okurken onun ölümüne hep gözyaşı dökerim. Görüyor musun, tanrılar insan işlerini görüyorlarsa, onların yargısında iyiyle kötü arasındaki ayrım ortadan kalkmıştır.

3.82

quam multos ante hunc in ipso Graeciae flore Pisistratus. At Phalaris, at Apollodorus poenas sustulit. Multis quidem ante cruciatis et necatis. Et praedones multi saepe poenas dant, nec tamen possumus dicere non pluris captivos acerbe quam praedones necatos. Anaxarchum Democriteum a Cyprio tyranno excarnificatum accepimus, Zenonem Eleatem in tormentis necatum; quid dicam de Socrate, cuius morti inlacrimare soleo Platonem legens? Videsne igitur deorum iudicio, si vident res humanas, discrimen esse sublatum?

3.83Kinik Diogenes, o zamanlar talihli bir haydut sayılan Harpalos'un, o talih içinde bu kadar uzun yaşamakla tanrıların aleyhine tanıklık ettiğini söylerdi. Daha önce andığım Dionysios, Lokroi'deki Proserpina tapınağını yağmaladıktan sonra Syrakusai'ye yelken açtı. Pek elverişli bir rüzgârla yol alırken gülerek şöyle dedi: "Görüyor musunuz, dostlar, ölümsüz tanrılar tapınak soyanlara ne güzel bir yolculuk bahşediyor!" Bu keskin zekâlı adam bunu iyice ve açıkça kavrayınca aynı görüşte direndi. Filosuyla Peloponnesos'a varıp Olympioslu Iuppiter'in tapınağına girdiğinde, tiran Gelon'un Kartacalılardan aldığı ganimetle Iuppiter'i süslediği çok ağır altın pelerini onun üstünden çekip aldı. Üstelik bununla alay da etti: altın pelerinin yazın ağır, kışın soğuk olduğunu söyledi ve yılın her mevsimine uygun olduğunu söyleyerek tanrının üstüne yünlü bir pelerin attı. Yine o, Epidauros'taki Asklepios'un altın sakalının çıkarılmasını emretti; çünkü babası bütün tapınaklarda sakalsızken oğlunun sakallı olmasının yakışık almadığını söyledi.

3.83

Diogenes quidem Cynicus dicere solebat Harpalum, qui temporibus illis praedo felix habebatur, contra deos testimonium dicere, quod in illa fortuna tam diu viveret. Dionysius, de quo ante dixi, cum fanum Proserpinae Locris expilavisset, navigabat Syracusas; isque cum secundissumo vento cursum teneret, ridens videtisne inquit amici quam bona a dis inmortalibus navigatio sacrilegis detur. atque homo acutus cum bene planeque percepisset, in eadem sententia perseverabat. qui quom ad Peloponnesum classem appulisset et in fanum venisset Iovis Olympii, aureum ei detraxit amiculum grandi pondere, quo Iovem ornarat e manubiis Carthaginiensium tyrannus Gelo, atque in eo etiam cavillatus est aestate grave esse aureum amiculum hieme frigidum, eique laneum pallium iniecit, cum id esse ad omne anni tempus diceret. idemque Aesculapi Epidauri barbam auream demi iussit; neque enim convenire barbatum esse filium, cum in omnibus fanis pater imberbis esset.

3.84Sonra bütün tapınaklardan gümüş masaların kaldırılmasını emretti; eski Yunan âdetine göre bunların üstünde "iyi tanrılara ait" diye yazılı olduğu için, onların iyiliğinden yararlanmak istediğini söylüyordu. Yine o, heykellerin uzanmış ellerinde tuttuğu küçük altın Zafer heykelciklerini, kurban kaplarını ve taçları hiç duraksamadan alır, bunları çalmadığını, kabul ettiğini söylerdi; çünkü kendilerinden iyilik dilediğimiz kimseler bunları bize uzatıp verirken almak istememenin ahmaklık olduğunu söylerdi. Söylendiğine göre, andığım bu şeyleri tapınaklardan aldıktan sonra foruma çıkarıp tellal aracılığıyla satmış, parayı topladıktan sonra da kutsal şeylerden kimin elinde ne varsa, belirli bir günden önce her birini kendi tapınağına geri götürmesini buyurmuş. Böylece tanrılara karşı dinsizliğine insanlara karşı haksızlığı da ekledi. İşte onu ne Olympioslu Iuppiter yıldırımla vurdu, ne de Asklepios acıklı ve uzun bir hastalıkla eriterek öldürdü; aksine kendi yatağında öldü, tiranlığına yaraşır bir törenle ölü yakma yığınına konuldu ve kendisinin cinayetle elde ettiği iktidarı, sanki adil ve meşru bir şeymiş gibi, miras olarak oğluna bıraktı.

3.84

iam mensas argenteas de omnibus delubris iussit auferri, in quibus quod more veteris Graeciae inscriptum esset bonorum deorum, uti se eorum bonitate velle dicebat. idem Victoriolas aureas et pateras coronasque, quae simulacrorum porrectis manibus sustinebantur, sine dubitatione tollebat eaque se accipere non auferre dicebat; esse enim stultitiam a quibus bona precaremur ab is porrigentibus et dantibus nolle sumere. eundemque ferunt haec quae dixi sublata de fanis in forum protulisse et per praeconem vendidisse exactaque pecunia edixisse ut quod quisque a sacris haberet id ante diem certam in suum quicque fanum referret: ita ad impietatem in deos in homines adiunxit iniuriam. Hunc igitur nec Olympius Iuppiter fulmine percussit nec Aesculapius misero diuturnoque morbo tabescentem interemit, atque in suo lectulo mortuus in †tyrannidis rogum inlatus est, eamque potestatem, quam ipse per scelus erat nanctus, quasi iustam et legitimam hereditatis loco filio tradidit.

3.85Söz bu noktada isteksizce dolaşıyor, çünkü günah işlemeye cesaret veriyor gibi görünüyor. Faziletin ve kusurların, ilahî bir akıl olmaksızın da, vicdanın kendi ağır yükü olmasaydı, haklı olarak böyle görünürdü; bu yük kaldırılırsa her şey yere serilir. Bir evde ya da bir devlette doğru işlere hiçbir ödül, günahlara hiçbir ceza yoksa, o ev ya da devlet bir akıl ve düzenle yönetiliyor görünmez; aynı şekilde evrende iyilerle kötüler arasında hiçbir ayrım yoksa, evrenin insanlar üzerinde ilahî bir yönetimi elbette yoktur.

3.85

Invita in hoc loco versatur oratio, videtur enim auctoritatem adferre peccandi; recte videretur, nisi et virtutis et vitiorum sine ulla divina ratione grave ipsius conscientiae pondus esset, qua sublata iacent omnia. ut enim nec domus nec res publica ratione quadam et disciplina dissignata videatur, si in ea nec recte factis praemia extent ulla nec supplicia peccatis, sic mundi divina in homines moderatio profecto nulla est, si in ea discrimen nullum est bonorum et malorum.

3.86"Ama tanrılar küçük şeylerle ilgilenmez," diyorsunuz; "tek tek kişilerin küçük tarlalarının, küçük bağlarının peşine düşmezler; birinin ekinine kavrulma ya da dolu zarar verdiyse, Iuppiter'in bunu dikkate alması gerekmezdi; krallıklarda krallar da en küçük şeylerin hepsiyle ilgilenmez." Siz böyle söylüyorsunuz. Sanki ben biraz önce Publius Rutilius'un uğradığı yıkım için değil de Formiae'deki çiftliği için yakınmışım gibi! Bütün ölümlüler şöyle düşünür: dış nimetleri, bağları, ekinleri, zeytinlikleri, tahılın ve meyvenin bolluğunu, kısacası hayatın bütün rahatlığını ve refahını tanrılardan aldıklarını düşünürler; ama hiç kimse hiçbir zaman faziletini tanrıdan aldığını söylememiştir.

3.86

At enim minora di neglegunt, neque agellos singulorum nec viticulas persequuntur, nec, si uredo aut grando cuipiam nocuit, id Iovi animadvertendum fuit; ne in regnis quidem reges omnia minima curant: sic enim dicitis. Quasi ego paulo ante de fundo Formiano P. Rutili sim questus non de amissa salute. Atque hoc quidem omnes mortales sic habent, externas commoditates, vineta segetes oliveta, ubertatem frugum et fructuum, omnem denique commoditatem prosperitatemque vitae a dis se habere; virtutem autem nemo umquam acceptam deo rettulit.

3.87Elbette haklı olarak; çünkü fazilet yüzünden haklı olarak övülür, faziletle haklı olarak övünürüz; bu armağanı kendimizden değil de tanrıdan alsaydık bu olmazdı. Ama makamlarla ya da mal mülkle yükseldiğimizde, ya da tesadüfen gelen başka bir iyiliğe kavuştuğumuzda veya bir kötülüğü savuşturduğumuzda, o zaman tanrılara şükrederiz, o zaman kendi övgümüze hiçbir şey katılmadığını düşünürüz. İyi bir adam olduğu için tanrılara şükreden hiç olmuş mudur? Ama zengin olduğu için, itibar sahibi olduğu için, başına bir şey gelmediği için şükreden olmuştur. Iuppiter'e de bu yüzden "en iyi ve en büyük" derler; bizi adil, itidalli ve bilge yaptığı için değil, sağ salim, güvende, zengin ve bolluk içinde kıldığı için.

3.87

nimirum recte; propter virtutem enim iure laudamur et in virtute recte gloriamur; quod non contingeret, si id donum a deo non a nobis haberemus. at vero aut honoribus aucti aut re familiari, aut si aliud quippiam nacti sumus fortuiti boni aut depulimus mali, tum dis gratias agimus, tum nihil nostrae laudi adsumptum arbitramur. num quis quod bonus vir esset gratias dis egit umquam? at quod dives quod honoratus quod incolumis, Iovemque optimum et maximum ob eas res appellant, non quod nos iustos temperantes sapientes efficiat, sed quod salvos incolumis opulentos copiosos;

3.88Hiç kimse bilge olduğu için Herakles'e malının onda birini adamamıştır. Gerçi Pythagoras'ın geometride yeni bir şey bulunca Musalara bir öküz kurban ettiği söylenir; ama buna inanmıyorum, çünkü o, sunağı kana bulamamak için Delos'taki Apollon'a bile kurban kesmek istememişti. Konuya dönersem, bütün ölümlülerin yargısı şudur: talih tanrıdan dilenmeli, bilgelik ise insanın kendisinden alınmalıdır. Zihne, Fazilete ve Güvene tapınaklar adasak da bunların kendi içimizde olduğunu görürüz; umudu, selameti, yardımı, zafer imkânını ise tanrılardan dileriz.

Öyleyse, Diogenes'in dediği gibi, kötülerin refahı ve işlerinin yolunda gitmesi tanrıların bütün gücünü ve kudretini çürütür.

3.88

neque Herculi quisquam decumam vovit umquam, si sapiens factus esset—quamquam Pythagoras, cum in geometria quiddam novi invenisset, Musis bovem immolavisse dicitur; sed id quidem non credo, quoniam ille ne Apollini quidem Deli hostiam immolare voluit, ne aram sanguine aspergeret. ad rem autem ut redeam, iudicium hoc omnium mortalium est, fortunam a deo petendam, a se ipso sumendam esse sapientiam. quamvis licet Menti delubra et Virtuti et Fidei consecremus, tamen haec in nobis ipsis sita videmus; spei salutis opis victoriae facultas a dis expetenda est. Inproborum igitur prosperitates secundaeque res redarguunt, ut Diogenes dicebat, vim omnem deorum ac potestatem.

3.89"Ama bazen iyilerin sonu da iyi olur." Bu örnekleri yakalarız ve hiçbir gerekçe olmadan ölümsüz tanrılara bağlarız. "Tanrıtanımaz" denen o Diagoras Samothrake'ye geldiğinde bir dostu ona şöyle demişti: "Sen tanrıların insan işlerini umursamadığını düşünüyorsun; bu kadar çok resimli adak levhasından, adakları sayesinde ne çok kişinin fırtınanın şiddetinden kurtulup limana sağ salim vardığını fark etmiyor musun?" Diagoras da "Öyle olur," demişti, "çünkü gemisi batıp denizde ölenlerin resmi hiçbir yerde yapılmamıştır." Yine o, bir gemi yolculuğunda fırtınaya yakalandıklarında korkup dehşete düşen yolcular, onu aynı gemiye aldıkları için bunun başlarına haksız yere gelmediğini söyleyince, aynı rotada zorluk çeken başka pek çok gemiyi onlara göstermiş ve o gemilerde de Diagoras'ın bulunduğuna inanıp inanmadıklarını sormuştu. Çünkü iş şöyledir: talihin iyi ya da kötü olmasında senin nasıl biri olduğunun ya da nasıl yaşadığının hiçbir önemi yoktur.

3.89

At non numquam bonos exitus habent boni. Eos quidem arripimus adtribuimusque sine ulla ratione dis inmortalibus. at Diagoras cum Samothracam venisset Atheus ille qui dicitur, atque ei quidam amicus tu, qui deos putas humana neglegere, nonne animadvertis ex tot tabulis pictis, quam multi votis vim tempestatis effugerint in portumque salvi pervenerint, ita fit inquit, illi enim nusquam picti sunt qui naufragia fecerunt in marique perierunt. idemque, cum ei naviganti vectores adversa tempestate timidi et perterriti dicerent non iniuria sibi illud accidere qui illum in eandem navem recepissent, ostendit eis in eodem cursu multas alias laborantis quaesivitque num etiam in is navibus Diagoram vehi crederent. Sic enim res se habet, ut ad prosperam adversamve fortunam qualis sis aut quem ad modum vixeris nihil intersit.

3.90"Tanrılar her şeye dikkat etmez," diyorsun, "krallar da etmez." Ne benzerlik var? Krallar bile bile göz yumarsa bu büyük bir kabahattir; tanrının ise bilmemek gibi bir mazereti bile yoktur. Siz de onu ne güzel savunuyorsunuz! Tanrıların gücünün öyle olduğunu söylüyorsunuz ki biri suçunun cezasından ölerek kurtulsa bile bu ceza onun çocuklarından, torunlarından, soyundan alınır. Ah, tanrıların şaşılacak adaleti! Babası ya da dedesi suç işlediyse oğlunun ya da torununun mahkûm edileceği böyle bir kanunu önerene hangi devlet katlanırdı?

Tantalosoğullarının kırımına ne zaman bir sınır konacak, ya da Myrtilos'un ölümü için ödenen cezalara ne zaman doyulacak?

3.90

Non animadvertunt inquit omnia di, ne reges quidem. Quid est simile; reges enim si scientes praetermittunt, magna culpa est; at deo ne excusatio quidem est inscientiae. Quem vos praeclare defenditis, cum dicitis eam vim deorum esse, ut etiam si quis morte poenas sceleris effugerit expetantur eae poenae a liberis a nepotibus a posteris. O miram aequitatem deorum: ferretne civitas ulla latorem istius modi legis, ut condemnaretur filius aut nepos, si pater aut avus deliquisset? quinam Tantalidarum internecioni modus paretur, aut quaenam umquam ob mortem Myrtili poenis luendis dabitur satias supplici?

3.91Şairler mi Stoacıları bozdu, yoksa Stoacılar mı şairlere otorite kazandırdı, kolay söyleyemem; çünkü ikisi de ucube ve rezil şeyler anlatır. Hipponaks'ın iambosunun incittiği ya da Arkhilokhos'un dizesiyle yaralanan kimse, içinde taşıdığı acıyı tanrının gönderdiğini değil, kendi içinde doğduğunu bilirdi. Aigisthos'un ya da Paris'in şehvetini gördüğümüzde, kabahatin adeta sesini duyarken sebebini tanrıda aramayız. Ben pek çok hastanın sağlığını Asklepios'tan çok Hippokrates'in verdiğine hükmederim; Lakedaimonluların terbiyesinin Sparta'ya Lykurgos'tan değil de Apollon'dan geldiğini de hiçbir zaman söylemem. Korinthos'u Kritolaos yıktı, diyorum, Kartaca'yı da Hasdrubal; kıyıların o iki gözünü bu ikisi oydu, sizin öfkelenmesinin hiçbir şekilde mümkün olmadığını söylediğiniz öfkeli bir tanrı değil.

3.91

Utrum poetae Stoicos depravarint an Stoici poetis dederint auctoritatem non facile dixerim; portenta enim ab utrisque et flagitia dicuntur. neque enim quem Hipponactis iambus laeserat aut qui erat Archilochi versu volneratus a deo immissum dolorem non conceptum a se ipso continebat, nec cum Aegisthi libidinem aut cum Paridis videmus a deo causam requirimus, cum culpae paene vocem audiamus, nec ego multorum aegrorum salutem non ab Hippocrate potius quam ab Aesculapio datam iudico, nec Lacedaemoniorum disciplinam dicam umquam ab Apolline potius Spartae quam a Lycurgo datam. Critolaus inquam evertit Corinthum, Carthaginem Asdrubal; hi duo illos oculos orae maritumae effoderunt, non iratus aliqui, quem omnino irasci posse negatis, deus.

3.92"Ama tanrı yardıma gelebilir, bu kadar büyük ve bu değerdeki şehirleri koruyabilirdi elbette." Siz de tanrının yapamayacağı hiçbir şey olmadığını, hem de hiç zahmet çekmeden yaptığını söylemeyi âdet edinmişsinizdir: insanın uzuvları hiç çaba harcamadan, yalnız zihin ve iradeyle hareket ettiği gibi, her şey de tanrıların kudretiyle biçimlenebilir, hareket edebilir ve değişebilir. Bunu batıl inançla ve kocakarı gibi değil, tabiat bilgisine dayanan tutarlı bir akılla söylüyorsunuz: her şeyin kendisinden oluştuğu ve içinde bulunduğu maddenin tamamı esnek ve değişebilirdir, öyle ki ondan, ne kadar ani olursa olsun, biçimlendirilip dönüştürülemeyecek hiçbir şey yoktur; bütün bu maddeyi biçimlendiren ve yöneten de ilahî öngörüdür; öyleyse bu öngörü nereye yönelirse istediği her şeyi yapabilir. Demek ki ya neye gücünün yettiğini bilmiyor, ya insan işlerini umursamıyor, ya da neyin en iyi olduğuna karar veremiyor.

3.92

At subvenire certe potuit et conservare urbis tantas atque talis; vos enim ipsi dicere soletis nihil esse quod deus efficere non possit, et quidem sine labore ullo; ut enim hominum membra nulla contentione mente ipsa ac voluntate moveantur, sic numine deorum omnia fingi moveri mutarique posse. neque id dicitis superstitiose atque aniliter sed physica constantique ratione; materiam enim rerum, ex qua et in qua omnia sint, totam esse flexibilem et commutabilem, ut nihil sit quod non ex ea quamvis subito fingi convertique possit, eius autem universae fictricem et moderatricem divinam esse providentiam; haec igitur quocumque se moveat, efficere posse quicquid velit. Itaque aut nescit quid possit, aut neglegit res humanas, aut quid sit optimum non potest iudicare.

3.93"Tek tek insanlarla ilgilenmez." Şaşılacak bir şey değil; devletlerle de ilgilenmiyor. Yalnız onlarla da değil, milletlerle ve halklarla da. Bunları da küçümsüyorsa, bütün insan soyunu küçümsemesine şaşmak mı gerekir?

Ama nasıl oluyor da siz bir yandan tanrıların her şeyin peşine düşmediğini söylüyor, öte yandan rüyaların ölümsüz tanrılar tarafından insanlara dağıtılıp paylaştırıldığını ileri sürüyor (bunları seninle konuşuyorum, çünkü rüyaların doğruluğu hakkındaki görüş sizindir), üstelik adak adamak gerektiğini de söylüyorsunuz? Adağı tek tek kişiler adar; demek ki ilahî zihin tek tek kişileri de duyuyor. Görüyorsunuz, onun sandığınız kadar meşgul olmadığını. Diyelim ki gerçekten çok meşgul: göğü döndürüyor, toprağı gözetiyor, denizleri yönetiyor. O zaman neden bu kadar çok tanrının hiçbir şey yapmadan boş durmasına göz yumuyor? Senin, Balbus, sayısız olduklarını anlattığın tanrılardan boşta olan bazılarını neden insan işlerinin başına koymuyor?

Tanrıların tabiatı hakkında söyleyeceklerim aşağı yukarı bunlardı; onu ortadan kaldırmak için değil, ne kadar karanlık olduğunu ve açıklanmasının ne kadar zor olduğunu anlayasınız diye söyledim.

3.93

Non curat singulos homines. Non mirum: ne civitates quidem; non eas: ne nationes quidem et gentis. quod si has etiam contemnet, quid mirum est omne ab ea genus humanum esse contemptum? Sed quo modo idem dicitis non omnia deos persequi, idem voltis a diis inmortalibus hominibus dispertiri ac dividi somnia (idcirco haec tecum, quia vestra est de somniorum veritate sententia), atque idem etiam vota suscipi dicitis oportere? Nempe singuli vovent, audit igitur mens divina etiam de singulis; videtis ergo non esse eam tam occupatam quam putabatis. Fac esse distentam, caelum versantem terram tuentem maria moderantem: cur tam multos deos nihil agere et cessare patitur, cur non rebus humanis aliquos otiosos deos praeficit, qui a te Balbe innumerabiles explicati sunt? Haec fere dicere habui de natura deorum, non ut eam tollerem sed ut intellegeretis quam esset obscura et quam difficiles explicatus haberet.

3.94Cotta bunları söyleyip sözünü bitirince Lucilius söz aldı.

Balbus: Cotta, Stoacıların tanrıların öngörüsü hakkında son derece kutsal ve son derece basiretli biçimde kurdukları öğretiye pek şiddetle saldırdın, dedi. Ama akşam oluyor; bunlara karşı konuşmamız için bize bir gün ayırırsın. Çünkü seninle sunaklar ve ocaklar için, tanrıların tapınakları ve mabetleri için, siz pontifexlerin kutsal saydığınız şehir surları için bir mücadelem var; siz şehri surlarından çok dinle kuşatırsınız. Nefes alabildiğim sürece bunları terk etmeyi günah sayarım.

3.94

Quae cum dixisset, Cotta finem. Lucilius autem Vehementius inquit Cotta tu quidem invectus es in eam Stoicorum rationem quae de providentia deorum ab illis sanctissume et prudentissume constituta est. sed quoniam advesperascit, dabis nobis diem aliquem ut contra ista dicamus. est enim mihi tecum pro aris et focis certamen et pro deorum templis atque delubris proque urbis muris, quos vos pontifices sanctos esse dicitis diligentiusque urbem religione quam ipsis moenibus cingitis; quae deseri a me, dum quidem spirare potero, nefas iudico.

3.95Cotta: Ben de çürütülmeyi dilerim, Balbus, dedi. Tartıştığım şeyleri karara bağlamaktan çok incelemeyi tercih ettim; senin beni kolayca yenebileceğini de kesinlikle biliyorum.

Velleius: Elbette yener, dedi; rüyaların bile bize Iuppiter tarafından gönderildiğini düşünen biri o. Gerçi rüyalar bile, Stoacıların tanrıların tabiatı üzerine söyledikleri kadar hafif değildir.

Bunlar söylendikten sonra ayrıldık. Velleius'a Cotta'nın konuşması daha doğru göründü; bana ise Balbus'unki gerçeğe daha yakın geldi.

3.95

Tum Cotta: Ego vero et opto redargui me Balbe, et ea quae disputavi disserere malui quam iudicare, et facile me a te vinci posse certo scio. Quippe inquit Velleius qui etiam somnia putet ad nos mitti ab Iove, quae ipsa tamen tam levia non sunt quam est Stoicorum de natura deorum oratio. Haec cum essent dicta, ita discessimus, ut Velleio Cottae disputatio verior, mihi Balbi ad veritatis similitudinem videretur esse propensior.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…