İçeriğe geç
Kehanet Üzerine

Cicero · Kehanet Üzerine

I. Kitap

1.1Kahramanlar çağından beri süregelen, hem Roma halkının hem bütün milletlerin oybirliğiyle pekişmiş eski bir kanaat vardır: insanlar arasında, Yunanların mantike dediği, yani gelecekteki şeyleri önceden sezme ve bilme demek olan bir tür kehanet bulunur. Gerçekten varsa, bu muhteşem ve hayırlı bir şeydir; ölümlü tabiat tanrıların gücüne en çok onunla yaklaşabilir. Pek çok başka konuda Yunanlardan daha iyi iş gördüğümüz gibi, bu en üstün şeye adını bizimkiler tanrılardan (divi) türeterek divinatio koydular; Yunanlar ise, Platon'un yorumladığı gibi, onu çılgınlıktan (mania) türettiler.

1.1

vetus opinio est iam usque ab heroicis ducta temporibus, eaque et populi Romani et omnium gentium firmata consensu, versari quandam inter homines divinationem, quam Graeci μαντικήν appellant, id est praesensionem et scientiam rerum futurarum. magnifica quaedam res et salutaris, si modo est ulla, quaque proxime ad deorum vim natura mortalis possit accedere. itaque ut alia nos melius multa quam Graeci, sic huic praestantissimae rei nomen nostri a divis, Graeci, ut Plato interpretatur, a furore duxerunt.

1.2Gelecekteki şeylerin işaretlerle bildirildiğine ve bazı kişilerce anlaşılıp önceden söylenebileceğine inanmayan hiçbir millet görmüyorum; ne bu kadar uygar ve bilgili, ne de bu kadar vahşi ve barbar bir millet. İşe Asurlulardan başlayayım, ki örneği en eskilerden getirmiş olayım: oturdukları toprakların düzlüğü ve genişliği yüzünden her yandan açık ve engelsiz göğe baktıklarından, yıldızların geçişlerini ve hareketlerini gözlemlediler; bunları kaydedip her birinin kime neyi bildirdiğini sonrakilere aktardılar. Bu millet içinde, adını sanatlarından değil soylarından alan Keldaniler, yıldızları uzun süre gözlemleyerek, herkesin başına ne geleceğini ve her birinin hangi kaderle doğduğunu önceden söylemeyi mümkün kılan bir ilim kurmuş sayılırlar.

Mısırlıların da aynı sanata çok uzun bir zaman içinde, neredeyse sayısız yüzyılda eriştikleri düşünülür. Kilikya ve Pisidia milletleri ile bunlara komşu Pamphylia ise —bu milletleri bizzat ben yönettim— gelecekteki şeylerin kuşların uçuşlarıyla ve ötüşleriyle, hem de çok kesin işaretlerle bildirildiğine inanırlar.

1.2

gentem quidem nullam video neque tam humanam atque doctam neque tam immanem atque barbaram, quae non significari futura et a quibusdam intellegi praedicique posse censeat. principio Assyrii, ut ab ultimis auctoritatem repetam, propter planitiem magnitudinemque regionum, quas incolebant, cum caelum ex omni parte patens atque apertum intuerentur, traiectiones motusque stellarum observitaverunt, quibus notatis, quid cuique significaretur memoriae prodiderunt. qua in natione Chaldaei, non ex artis sed ex gentis vocabulo nominati, diuturna observatione siderum scientiam putantur effecisse, ut praedici posset quid cuique eventurum et quo quisque fato natus esset. eandem artem etiam Aegyptii longinquitate temporum innumerabilibus paene saeculis consecuti putantur. Cilicum autem et Pisidarum gens et his finitima Pamphylia, quibus nationibus praefuimus ipsi, volatibus avium cantibusque certissimis signis declarari res futuras putant.

1.3Yunanistan Aiolis'e, İonia'ya, Asya'ya, Sicilya'ya, İtalya'ya hangi koloniyi Pytho'daki, Dodona'daki ya da Ammon'daki kehanet yerine danışmadan gönderdi? Ya da tanrıların öğüdünü almadan hangi savaşa girişti?

Hem kamuca hem kişisel olarak itibar gören kehanet türü de tek değildir. Öteki halkları bir yana bırakayım; bizim halkımız ne çok türünü benimsemiştir! Her şeyden önce, bu kentin kurucusu Romulus'un kenti yalnız alametlere danışarak kurmakla kalmadığı, kendisinin de çok iyi bir augur olduğu anlatılır. Sonra öteki krallar da augurlardan yararlandı; krallar kovulduktan sonra da ne barışta ne savaşta, alametlere bakılmadan kamu adına hiçbir şey yapılmadı. Haruspekslerin sanatı, hem dileklerin kabulünü sağlamada ve tanrılara danışmada hem de olağanüstü belirtileri yorumlayıp onların kefaretini yerine getirmede büyük bir güce sahip göründüğünden, bütün bu ilmi Etrurya'dan getirttiler; böylece ihmal ettikleri izlenimini veren hiçbir kehanet türü kalmasın istediler.

1.3

quam vero Graecia coloniam misit in Aeoliam, Ioniam, Asiam, Siciliam, Italíam sine Pythio aut Dodonaeo aut Hammonis oraculo? aut quod bellum susceptum ab ea sine consilio deorum est? nec unum genus est divinationis publice privatimque celebratum. nam, ut omittam ceteros populos, noster quam multa genera complexus est! principio huius urbis parens Romulus non solum auspicato urbem condidisse, sed ipse etiam optimus augur fuisse traditur. deinde auguribus et reliqui reges usi, et exactis regibus, nihil publice sine auspiciis nec domi nec militiae gerebatur. cumque magna vis videretur esse et inpetriendis consulendisque rebus et monstris interpretandis ac procurandis in haruspicum disciplina, omnem hanc ex Etruria scientiam adhibebant, ne genus esset ullum divinationis, quod neglectum ab eis videretur.

1.4Ruh iki biçimde akıl ve ilim olmadan, kendi serbest ve özgür hareketiyle coşar: biri çılgınlık hâlinde, öteki rüyada. Atalarımız çılgınlıktan doğan kehanetin en çok Sibylla'nın dizelerinde bulunduğuna inandıklarından, bunların yorumu için vatandaşlar arasından on kişinin seçilmesini istediler. Aynı türden olarak, falcıların ve kâhinlerin coşkun kehanetlerinin de —Octavius savaşındaki Cornelius Culleolus'unki gibi— dinlenmesi gerektiğini sık sık düşündüler. Devleti ilgilendirir görünen ciddi rüyalar da en yüksek meclis tarafından ihmal edilmedi. Hatta bizim zamanımızda, Publius Rutilius'la birlikte konsül olan Lucius Iulius, Balearicus'un kızı Caecilia'nın gördüğü bir rüya üzerine, senatonun kararıyla Kurtarıcı Iuno'nun tapınağını onardı.

1.4

et cum duobus modis animi sine ratione et scientia motu ipsi suo soluto et libero incitarentur, uno furente, altero somniante, furoris divinationem Sibyllinis maxime versibus contineri arbitrati eorum decem interpretes delectos e civitate esse voluerunt. ex quo genere saepe hariolorum etiam et vatum furibundas praedictiones, ut Octaviano bello Cornelii Culleoli, audiendas putaverunt. nec vero somnia graviora, si quae ad rem publicam pertinere visa sunt, a summo consilio neglecta sunt. quin etiam memoria nostra templum Iunonis Sospitae L. Iulius, qui cum P. Rutilio consul fuit, de senatus sententia refecit ex Caeciliae, Baliarici filiae, somnio.

1.5Bana kalırsa eskiler bunları akılla öğrenmekten çok olayların uyarısıyla kabul ettiler. Filozoflar ise kehanetin neden gerçek olduğuna dair birtakım ince kanıtlar topladılar. Bunların en eskilerinden söz edeyim: Kolophonlu Ksenophanes, tanrıların varlığını söylediği hâlde kehaneti kökünden reddeden tek kişidir. Tanrıların tabiatı hakkında kekeleyen Epikuros dışında ötekilerin hepsi kehaneti kabul etti, ama aynı biçimde değil. Sokrates ve bütün Sokratesçiler, Zenon ve onun yolundan gidenler eski filozofların görüşünde kaldılar; Eski Akademi ve Peripatetikler de onlara katıldılar. Pythagoras daha önce bu konuya büyük bir itibar kazandırmıştı; kendisi de augur olmak istiyordu. Ağırlığı olan bir yazar olan Demokritos da pek çok yerde gelecekteki şeylerin önceden sezilmesini onaylıyordu. Peripatetik Dikaiarkhos ise kehanetin öteki türlerini reddetti, rüyalarla coşkudan doğanları bıraktı. Peripatetiklerin en büyükleriyle bir tuttuğum dostumuz Kratippos da aynı şeylere inandı, kehanetin öteki türlerini reddetti.

1.5

atque haec, ut ego arbitror, veteres rerum magis eventis moniti quam ratione docti probaverunt. philosophorum vero exquisita quaedam argumenta, cur esset vera divinatio, collecta sunt. E quibus, ut de antiquissimis loquar, Colophonius Xenophanes unus, qui deos esse diceret, divinationem funditus sustulit; reliqui vero omnes praeter Epicurum balbutientem de natura deorum divinationem probaverunt, sed non uno modo. nam cum Socrates omnesque Socratici Zenoque et ei qui ab eo essent profecti manerent in antiquorum philosophorum sententia vetere Academia et Peripateticis consentientibus; cumque huic rei magnam auctoritatem Pythagoras iam ante tribuisset, qui etiam ipse augur vellet esse, plurimisque locis gravis auctor Democritus praesensionem rerum futurarum comprobaret, Dicaearchus Peripateticus cetera divinationis genera sustulit, somniorum et furoris reliquit; Cratippus quoque familiaris noster, quem ego parem summis Peripateticis iudico, eisdem rebus fidem tribuit, reliqua divinationis genera reiecit.

1.6Stoacılar ise bunların neredeyse hepsini savundular. Çünkü Zenon kendi notlarında birtakım tohumlar saçmıştı, Kleanthes de onları biraz daha geliştirmişti. Ardından son derece keskin zekâlı bir adam, Khrysippos geldi; o, kehanet üzerine bütün görüşünü iki kitapta, ayrıca bir kitapta kehanet yerleri, bir kitapta da rüyalar üzerine açıkladı. Onu izleyerek öğrencisi Babilli Diogenes bir kitap, Antipatros iki kitap, bizim Poseidonios beş kitap yayımladı. Ama Stoacılar arasında o okulun önde geleni, Poseidonios'un hocası, Antipatros'un öğrencisi Panaitios yoldan çıktı; yine de kehanet gücünün var olduğunu inkâra cesaret edemedi, şüphe ettiğini söyledi. Stoacıların hiç hoşuna gitmese de bir Stoacıya bir konuda buna izin verildiyse, Stoacılar aynı şeyi bizim öteki konularda yapmamıza izin vermeyecekler mi? Hele Panaitios'a açık görünmeyen şey, aynı okulun öteki üyelerine güneş ışığından daha açık göründüğüne göre?

1.6

sed cum Stoici omnia fere illa defenderent, quod et Zeno in suis commentariis quasi semina quaedam sparsisset et ea Cleanthes paulo uberiora fecisset, accessit acerrimo vir ingenio, Chrysippus, qui totam de divinatione duobus libris explicavit sententiam, uno praeterea de oraculis, uno de somniis; quem subsequens unum librum Babylonius Diogenes edidit, eius auditor, duo Antipater, quinque noster Posidonius. sed a Stoicis vel princeps eius disciplinae, Posidonii doctor, discipulus Antipatri, degeneravit Panaetius; nec tamen ausus est negare vim esse divinandi, sed dubitare se dixit. quod illi in aliqua re invitissimis Stoicis Stoico facere licuit, id nos ut in reliquis rebus faciamus, a Stoicis non concedetur, praesertim cum id, de quo Panaetio non liquet, reliquis eiusdem disciplinae solis luce videatur clarius?

1.7Ama Akademinin bu övgüsü, son derece üstün bir filozofun hükmü ve tanıklığıyla doğrulanmıştır.

Gerçekten de kehanet hakkında nasıl hüküm vermek gerektiğini araştırırken —çünkü Karneades Stoacılara karşı pek çok şeyi keskin ve bol sözle tartışmıştır— ve yanlış ya da yeterince bilinmeyen bir şeye düşüncesizce onay vermekten korkarken, Tanrıların Tabiatı Üzerine yazdığımız üç kitapta yaptığımız gibi kanıtları kanıtlarla dikkatle ve tekrar tekrar karşılaştırmamız gerektiği anlaşılıyor. Çünkü her konuda düşüncesizce onay vermek ve yanılmak utanç vericidir; ama en çok da alametlere, ilahî şeylere ve dine ne kadar değer vereceğimize hükmetmemiz gereken bu konuda. Tehlike şudur: bunları ihmal edersek dinsiz bir hileye, benimsersek kocakarı batıl inancına bağlanıp kalırız.

1.7

sed haec quidem laus Academiae praestantissimi philosophi iudicio et testimonio comprobata est. etenim nobismet ipsis quaerentibus quid sit de divinatione iudicandum, quod a Carneade multa acute et copiose contra Stoicos disputata sint, verentibusque ne temere vel falsae rei vel non satis cognitae assentiamur, faciendum videtur ut diligenter etiam atque etiam argumenta cum argumentis comparemus, ut fecimus in eis tribus libris quos de natura deorum scripsimus. nam cum omnibus in rebus temeritas in assentiendo errorque turpis est, tum in eo loco maxime in quo iudicandum est quantum auspiciis rebusque divinis religionique tribuamus; est enim periculum, ne aut neglectis iis impia fraude aut susceptis anili superstitione obligemur.

1.8Bu konular hakkında başka zamanlarda da sık sık, yakınlarda da biraz daha titizlikle, kardeşim Quintus'la Tusculum'daki evimdeyken tartıştık. Yürüyüş yapmak için Lykeion'a gelmiştik (yukarıdaki spor alanının adı budur).

"Biraz önce," dedi, "senin Tanrıların Tabiatı Üzerine'nin üçüncü kitabını baştan sona okudum. Orada Cotta'nın tartışması görüşümü sarstıysa da kökünden yıkmadı."

"Çok iyi," dedim; "çünkü Cotta'nın kendisi de, insanların dinini yok etmekten çok Stoacıların kanıtlarını çürütecek biçimde tartışır."

O zaman Quintus: "Cotta bunu söylüyor," dedi, "hem de sanırım ortak hukukun dışına çıkmış görünmemek için birkaç kez söylüyor; ama Stoacılara karşı tartışma hevesiyle bana tanrıları kökünden kaldırıyor gibi geliyor."

1.8

quibus de rebus et alias saepe et paulo accuratius nuper, cum essem cum Q. fratre in Tusculano, disputatum est. nam cum ambulandi causa in Lyceum venissemus (id enim superiori gymnasio nomen est), perlegi, inquit, tuum paulo ante tertium de Natura Deorum, in quo disputatio Cottae, quamquam labefactavit sententiam meam, non funditus tamen sustulit. optime vero, inquam; etenim ipse Cotta sic disputat ut Stoicorum magis argumenta confutet quam hominum deleat religionem. tum Quintus: dicitur quidem istuc, inquit, a Cotta, et vero saepius, credo, ne communia iura migrare videatur; sed studio contra Stoicos disserendi deos mihi videtur funditus tollere.

1.9"Onun akıl yürütmesine ne cevap vereceğimi pek aramıyorum; çünkü din ikinci kitapta Lucilius tarafından yeterince savunulmuştur; sen de üçüncü kitabın sonunda yazdığın gibi onun tartışmasını gerçeğe daha yakın bulmuşsun. Ama o kitaplarda bir konu atlanmış —sanırım onu ayrıca araştırıp tartışmanın daha uygun olduğunu düşündüğün için—: kehanet, yani rastlantı sayılan şeylerin önceden söylenmesi ve sezilmesi. İstersen bunun ne gücü olduğuna ve ne türden bir şey olduğuna bakalım. Çünkü ben şöyle düşünüyorum: duyduğumuz ve uyguladığımız kehanet türleri gerçekse tanrılar vardır; karşılık olarak, tanrılar varsa kehanette bulunanlar da vardır."

1.9

eius rationi non sane desidero quid respondeam; satis enim defensa religio est in secundo libro a Lucilio, cuius disputatio tibi ipsi, ut in extremo tertio scribis, ad veritatem est visa propensior. sed, quod praetermissum est in illis libris (credo, quia commodius arbitratus es separatim id quaeri deque eo disseri), id est de divinatione, quae est earum rerum, quae fortuitae putantur, praedictio atque praesensio. id, si placet, videamus quam habeat vim et quale sit. ego enim sic existimo, si sint ea genera divinandi vera, de quibus accepimus quaeque colimus, esse deos, vicissimque, si di sint, esse qui divinent.

1.10"Quintus," dedim, "sen Stoacıların kalesini savunuyorsun; çünkü bunlar birbirine öyle bağlanıyor ki kehanet varsa tanrılar vardır, tanrılar varsa kehanet vardır. Ama bunların hiçbiri senin sandığın kadar kolay kabul edilmez. Çünkü gelecekteki şeyler tanrı olmadan da tabiatça işaret edilebilir; tanrılar var olsa bile, insan cinsine onlar tarafından hiçbir kehanet verilmemiş olabilir."

O da: "Bana kalırsa," dedi, "hem tanrıların var olduğuna hem de insan işlerini gözettiklerine yeterli kanıt şudur: kehanetin açık ve apaçık türleri olduğuna hükmediyorum. Bunlar hakkında ne düşündüğümü, istersen anlatayım; yeter ki boş vaktin olsun ve bu konuşmadan önce gelmesi gerektiğini düşündüğün bir işin bulunmasın."

1.10

arcem tu quidem Stoicorum, inquam, Quinte, defendis, siquidem ista sic reciprocantur, ut et, si divinatio sit, di sint et, si di sint, sit divinatio. Quorum neutrum tam facile quam tu arbitraris conceditur. nam et natura significari futura sine deo possunt, et ut sint di potest fieri ut nulla ab eis divinatio generi humano tributa sit. atque ille: mihi vero, inquit, satis est argumenti et esse deos et eos consulere rebus humanis, quod esse clara et perspicua divinationis genera iudico. De quibus quid ipse sentiam, si placet, exponam, ita tamen, si vacas animo neque habes aliquid, quod huic sermoni praevertendum putes.

1.11"Quintus," dedim, "felsefeye her zaman vaktim var; hele şu sıralar seve seve yapabileceğim başka bir iş olmadığından kehanet hakkında ne düşündüğünü duymaya çok daha fazla can atıyorum."

"Yeni bir şey söylemiyorum," dedi, "başkalarından ayrı olarak benim düşündüğüm bir şey de değil; çünkü hem en eski olan hem de bütün halkların ve milletlerin oybirliğiyle onaylanmış görüşü izliyorum. Kehanetin iki türü vardır: biri sanata, öteki tabiata dayanır."

1.11

ego vero, inquam, philosophiae, Quinte, semper vaco; hoc autem tempore, cum sit nihil aliud quod libenter agere possim, multo magis aveo audire de divinatione quid sentias. nihil, inquit, equidem novi, nec quod praeter ceteros ipse sentiam; nam cum antiquissimam sententiam, tum omnium populorum et gentium consensu comprobatam sequor. duo sunt enim divinandi genera, quorum alterum artis est, alterum naturae.

1.12"Hangi millet, hangi devlet, kurban iç organlarına bakanların, olağanüstü belirtileri ya da yıldırımları yorumlayanların, augurların, yıldız bilginlerinin, kuraların (bunlar aşağı yukarı sanata dayanır), ya da rüyaların ve kâhinliklerin (bu ikisi tabiatça sayılır) önceden bildirdikleriyle etkilenmez? Bence bu şeylerde sebeplerden çok sonuçları araştırmak gerekir. Çünkü gelecekteki şeyleri kimi zaman uzun süre gözlemlenmiş işaretlerle, kimi zaman ilahî bir esinle, bir üfleyişle önceden haber veren bir güç, bir tabiat vardır.

Bu yüzden Karneades —Panaitios da yapardı bunu— Iuppiter'in kargaya soldan, kuzguna sağdan ötmeyi mi emrettiğini sorup üstelemekten vazgeçsin. Bunlar ölçüsüz uzun bir zaman boyunca gözlemlenmiş, sonuçlarıyla birlikte fark edilip kaydedilmiştir. Hafıza onları teslim alıp yazılı belgelerle aktardığında, zamanın uzunluğunun gerçekleştiremeyeceği, erişemeyeceği hiçbir şey yoktur."

1.12

quae est autem gens aut quae civitas quae non aut extispicum aut monstra aut fulgora interpretantium, aut augurum, aut astrologorum, aut sortium (ea enim fere artis sunt), aut somniorum aut vaticinationum (haec enim duo naturalia putantur), praedictione moveatur? quarum quidem rerum eventa magis arbitror quam causas quaeri oportere. Est enim vis et natura quaedam, quae tum observatis longo tempore significationibus, tum aliquo instinctu inflatuque divino futura praenuntiat. Quare omittat urguere Carneades, quod faciebat etiam Panaetius requirens, Iuppiterne cornicem a laeva, corvum ab dextera, canere iussisset. observata sunt haec tempore immenso et eventis animadversa et notata. nihil est autem quod non longinquitas temporum excipiente memoria prodendisque monumentis efficere atque assequi possit.

1.13"Hekimlerin hangi ot türlerini, hangi kökleri hayvan ısırıklarına, göz hastalıklarına, yaralara karşı fark ettiklerine şaşmamak elde değil. Akıl bunların gücünü ve tabiatını hiçbir zaman açıklamadı; ama faydaları sayesinde hem sanat hem de bulucusu onay gördü.

Haydi, başka türden olsalar da kehanete daha çok benzeyen şeylere bakalım:

Kabarmış deniz de birden derinden derine şiştiğinde çoğu kez gelecek rüzgârları önceden gösterir; tuzlu suyun kar gibi köpüğüne bulanmış ak kayalar Neptunus'a yarışırcasına hüzünlü sesler verir; ya da dağın yüce doruğundan doğan yoğun bir uğultu kayalıklardan geri teptikçe büyür de büyür.

Senin Prognostica'n bu tür önceden sezişlerle doludur. Peki bu sezişlerin sebeplerini kim çıkarabilir? Gerçi Stoacı Boethos'un denediğini görüyorum; o, denizde ve gökte olup bitenlerin hesabını açıklamada bir dereceye kadar başarılı oldu."

1.13

mirari licet quae sint animadversa a medicis herbarum genera, quae radicum ad morsus bestiarum, ad oculorum morbos, ad vulnera, quorum vim atque naturam ratio numquam explicavit, utilitate et ars est et inventor probatus. Age ea, quae quamquam ex alio genere sunt, tamen divinationi sunt similiora, videamus: atque etiam ventos praemonstrat saepe futuros inflatum mare, cum subito penitusque tumescit, saxaque cana salis niveo spumata liquore tristificas certant Neptuno reddere voces, aut densus stridor cum celso e vertice montis ortus adaugescit scopulorum saepe repulsus. Atque his rerum praesensionibus Prognostica tua referta sunt. quis igitur elicere causas praesensionum potest? etsi video Boëthum Stoicum esse conatum, qui hactenus aliquid egit, ut earum rationem rerum explicaret, quae in mari caelove fierent.

1.14"Ama şunların neden olduğunu kim inandırıcı biçimde söyleyebilir?

Boz su kuşu da denizin girdabından kaçarken korkunç fırtınaların yaklaştığını haykırarak bildirir, titrek gırtlağından hiç de ölçülü olmayan nağmeler dökerek. Çoğu kez sabah ötüşleriyle çok hüzünlü bir türküyü göğsünden söyler durur küçük gece kuşu da; söyler durur ve ağzından durmadan yakınmalar atar, şafak soğuk çiyleri ilk saldığında. Kara karga da kimi zaman kıyılarda koşturup başını suya daldırır, ensesine dalgayı alır."

1.14

illa vero cur eveniant, quis probabiliter dixerit? rava fulix itidem fugiens e gurgite ponti nuntiat horribilis clamans instare procellas haud modicos tremulo fundens e gutture cantus. saepe etiam pertriste canit de pectore carmen et matutinis acredula vocibus instat, vocibus instat et assiduas iacit ore querellas, cum primum gelidos rores aurora remittit. fuscaque non numquam cursans per litora cornix demersit caput et fluctum cervice recepit.

1.15"Bu işaretlerin neredeyse hiç yanıltmadığını görüyoruz; ama neden böyle olduğunu görmüyoruz.

Siz de işaretleri görürsünüz, tatlı suyun yavruları, boş sesleri bağırarak dökmeye hazırlandığınızda, pınarları ve gölleri uyumsuz sesinizle çalkaladığınızda.

Küçük kurbağaların bunu gördüğünden kim şüphelenebilir? Ama kurbağalarda, kendi başına bir şey bildiren, yeterince kesin, ama insanların bilgisine kapalı bir güç, bir tabiat vardır.

Ayakları yumuşak sığırlar da göğün ışıklarına bakarak havadan nemli özsuyu burun deliklerine çektiler.

Neden olduğunu sormuyorum, çünkü ne olduğunu anlıyorum.

Hep yeşil, hep yüklü olan, üç kez ürün vererek büyümeye alışkın sakız ağacı da üç kez meyve dökerek sürmenin üç vaktini gösterir."

1.15

Videmus haec signa numquam fere mentientia nec tamen cur ita fiat videmus. vos quoque signa videtis, aquai dulcis alumnae, cum clamore paratis inanis fundere voces absurdoque sono fontis et stagna cietis. quis est qui ranunculos hoc videre suspicari possit? sed inest in ranunculis vis et natura quaedam significans aliquid per se ipsa satis certa, cognitioni autem hominum obscurior. mollipedesque boves spectantes lumina caeli naribus umiferum duxere ex aëre sucum. non quaero cur, quoniam quid eveniat intellego. iam vero semper viridis semperque gravata lentiscus triplici solita grandescere fetu ter fruges fundens tria tempora monstrat arandi.

1.16"Bu ağacın neden tek başına üç kez çiçek açtığını, ya da toprağı sürmenin vaktini neden çiçeğin işaretine uydurduğunu da sormuyorum; şununla yetiniyorum: bir şeyin neden olduğunu bilmesem bile, ne olduğunu anlıyorum. Öyleyse bütün kehanet için, saydığım şeyler için verdiğim cevabın aynısını vereceğim.

Mahmude kökünün bağırsakları temizlemede, aristolokhianın yılan ısırıklarına karşı ne işe yaradığını —bu bitki adını bulucusundan almıştır, bulucusu ise onu bir rüyada bulmuştur— görüyorum ve bu yeter; neden işe yaradığını bilmiyorum. Aynı şekilde, söylediğim rüzgâr ve yağmur işaretlerinin nasıl bir hesaba dayandığını iyice kavrayamıyorum; ama güçlerini ve sonuçlarını tanıyor, biliyor, onaylıyorum. Benzer şekilde, kurban iç organlarındaki bir yarığın, bir lifin ne anlama geldiğini kabul ediyorum; sebebinin ne olduğunu bilmiyorum. Hayat da bunlarla doludur; çünkü hemen herkes iç organlara başvurur. Ya yıldırımın gücünden şüphe edebilir miyiz? Pek çok başka şaşılacak şeyin yanında, özellikle şu olay yok mu? O zamanlar pişmiş topraktan olan En İyi ve En Büyük Iuppiter tapınağının alınlığındaki Summanus heykeline gökten yıldırım düşmüş ve heykelin başı hiçbir yerde bulunamamıştı; haruspeksler başın Tiber'e fırlatıldığını söylediler; baş da tam haruspekslerin gösterdiği yerde bulundu."

1.16

nec hoc quidem quaero, cur haec arbor una ter floreat aut cur arandi maturitatem ad signum floris accommodet; hoc sum contentus, quod, etiamsi, cur quidque fiat, ignorem, quid fiat, intellego. pro omni igitur divinatione idem, quod pro rebus eis, quas commemoravi, respondebo. Quid scammoneae radix ad purgandum, quid aristolochia ad morsus serpentium possit—quae nomen ex inventore repperit, rem ipsam inventor ex somnio—video, quod satis est; cur possit, nescio. Sic ventorum et imbrium signa, quae dixi, rationem quam habeant, non satis perspicio; vim et eventum agnosco, scio, approbo. similiter, quid fissum in extis, quid fibra valeat, accipio; quae causa sit, nescio. atque horum quidem plena vita est; extis enim omnes fere utuntur. Quid? de fulgurum vi dubitare num possumus? nonne cum multa alia mirabilia, tum illud in primis? cum Summanus in fastigio Iovis optimi maximi, qui tum erat fictilis, e caelo ictus esset nec usquam eius simulacri caput inveniretur, haruspices in Tiberim id depulsum esse dixerunt; idque inventum est eo loco qui est ab haruspicibus demonstratus.

1.17"Ama senden daha iyi hangi yazara ya da tanığa başvurabilirim? Senin, konsüllüğün üzerine yazdığın şiirin ikinci kitabında Musa Urania'nın söylediği dizeleri de ezberledim, hem de severek:

Önce, eterin ateşiyle alevlenmiş Iuppiter döner ve bütün evreni ışığıyla aydınlatır; ilahî zihniyle göğe ve yere uzanır; o zihin, ebedî eterin oyuklarında çevrilip kapanmış olarak, insanların hislerini ve hayatlarını derinden tutar. Yıldızların hareketlerini ve başıboş yörüngelerini, burçların yurdunda yerleşmiş olanları (sözde ve Yunanların yanlış adlandırmasıyla gezgindirler, gerçekte belli bir kayışla ve aralıkla yol alırlar) bilmek istersen, hepsinin ilahî zihinle işaretlenmiş olduğunu göreceksin."

1.17

Sed quo potius utar aut auctore aut teste quam te? cuius edidici etiam versus, et lubenter quidem, quos in secundo de consulatu Urania Musa pronuntiat: principio aetherio flammatus Iuppiter igni vertitur et totum conlustrat lumine mundum, menteque divina caelum terrasque petessit, quae penitus sensus hominum vitasque retentat aetheris aeterni saepta atque inclusa cavernis. et, si stellarum motus cursusque vagantis nosse velis, quae sint signorum in sede locatae (quae verbo et falsis Graiorum vocibus errant, re vera certo lapsu spatioque feruntur), omnia iam cernes divina mente notata.

1.18"Çünkü önce, sen konsülken, yıldızların hızlı hareketlerini ve alevle parıldayan gezegenlerin uğursuz kavuşumlarını sen de gördün; Alba dağının karlı tepelerini arındırıp Latin bayramını bereketli sütle kutladığında parlak ateşle titreyen kuyruklu yıldızları da gördün; gece kıyımıyla pek çok şeyin altüst olacağını düşündün; çünkü Latin bayramı aşağı yukarı kötü bir vakte denk gelmişti, ay parlak yüzünü koyulaşan ışığıyla gizlediğinde ve yıldızlı gecede birdenbire söndüğünde. Ya Phoebus'un meşalesi, savaşın hüzünlü habercisi, alev alev yanarak göğün büyük doruğuna uçarken, göğün batıya inen kısımlarına yönelirken? Ya da korkunç bir yıldırımla çarpılan bir vatandaş, berrak gün ışığında hayatın ışığını bıraktığında? Ya da yer, yüklü bedeniyle titreyip sarsıldığında? Gece vakti görülen türlü türlü korkunç hayaletler de savaşı ve kargaşayı haber veriyordu; yeryüzünde pek çok kâhin coşkun göğüslerinden uğursuz felaketlerle tehdit eden kehanetler döküyordu;

1.18

nam primum astrorum volucris te consule motus concursusque gravis stellarum ardore micantis tu quoque, cum tumulos Albano in monte nivalis lustrasti et laeto mactasti lacte Latinas, vidisti et claro tremulos ardore cometas, multaque misceri nocturna strage putasti, quod ferme dirum in tempus cecidere Latinae, eum claram speciem concreto lumine luna abdidit et subito stellanti nocte perempta est. quid vero Phoebi fax, tristis nuntia belli, quae magnum ad columen flammato ardore volabat, praecipitis caeli partis obitusque petessens? aut cum terribili perculsus fulmine civis luce serenanti vitalia lumina liquit? aut cum se gravido tremefecit corpore tellus? iam vero variae nocturno tempore visae terribiles formae bellum motusque monebant, multaque per terras vates oracla furenti pectore fundebant tristis minitantia casus,

1.19ve sonunda uzun bir kayışla gerçekleşen şeylerin böyle olacağını tanrıların babası bizzat sürekli ve açık işaretlerle göğe de yere de ilan ediyordu. Şimdi, bir zamanlar Torquatus ile Cotta konsülken Etrüsk soyundan Lydialı haruspeksin bildirdiği her şeyi senin yılın bir araya toplayıp gerçekleştiriyor. Çünkü yıldızlı Olympos'a yaslanan, yükseklerden gürleyen baba bir zamanlar kendi tepelerine ve tapınaklarına saldırdı, Capitolium'daki yerlere ateş fırlattı. O zaman Natta'nın tunçtan eski ve saygı gören heykeli devrildi, eskiden kutsanmış kanun levhaları eriyip aktı, yıldırımın ateşi tanrıların heykellerini yok etti.

1.19

atque ea, quae lapsu tandem cecidere vetusto, haec fore perpetuis signis clarisque frequentans ipse deum genitor caelo terrisque canebat. nunc ea, Torquato quae quondam et consule Cotta lydius ediderat Tyrrhenae gentis haruspex, omnia fixa tuus glomerans determinat annus. nam pater altitonans stellanti nixus Olympo ipse suos quondam tumulos ac templa petivit et Capitolinis iniecit sedibus ignis. tum species ex aere vetus venerataque Nattae concidit, elapsaeque vetusto numine leges, et divom simulacra peremit fulminis ardor.

1.20Burada Roma adının ormanda yaşayan besleyicisi vardı, Mars'ın dişi kurdu; Mavors'un tohumundan doğmuş küçükleri dolgun memeleriyle hayat veren çiyle sulayan. O da o zaman alevli bir yıldırım darbesiyle çocuklarla birlikte yere yıkıldı, ayaklarının yerinden koparılıp izlerini bıraktı. O zaman sanatın yazılarını ve belgelerini evirip çeviren kim, Etrüsk kâğıtlarından hüzünlü sözler çıkarmadı ki? Hepsi, soylu bir kökten çıkmış büyük bir felaketten ve vatandaşlar arasından çıkan bir beladan sakınmayı öğütlüyor, ya da kanunların yıkılacağını tek sesle bildiriyor, tapınakları ve tanrıları alevlerden, kenti ise kurtarmayı, korkunç kıyımdan ve katliamdan çekinmeyi buyuruyordu; bütün bunlar ağır bir kaderle sabitlenip temellendirilmiş olarak kalacaktı, meğer ki önce yüksek bir sütunun üzerinde güzellikle biçimlenmiş kutsal Iuppiter heykeli parlak doğuya baksın; o zaman halk ve kutsal senato gizli kalkışmaları görebilecekti, eğer heykel güneşin doğusuna döndürülüp oradan ataların ve halkın meclisine bakarsa.

1.20

hic silvestris erat Romani nominis altrix, martia, quae parvos Mavortis semine natos uberibus gravidis vitali rore rigabat; quae tum cum pueris flammato fulminis ictu concidit atque avolsa pedum vestigia liquit. tum quis non artis scripta ac monumenta volutans voces tristificas chartis promebat Etruscis? omnes civili generosa stirpe profectam vitare ingentem cladem pestemque monebant, vel legum exitium constanti voce ferebant, templa deumque adeo flammis urbemque iubebant eripere et stragem horribilem caedemque vereri; atque haec fixa gravi fato ac fundata teneri, ni prius excelsum ad columen formata decore sancta Iovis species claros spectaret in ortus; tum fore ut occultos populus sanctusque senatus cernere conatus posset, si solis ad ortum conversa inde patrum sedes populique videret.

1.21Uzun süre geciken, çok bekletilen bu heykel nihayet senin konsüllüğünde yüce yerine konuldu; belirlenip işaretlenmiş zamanın aynı saatinde Iuppiter yüksek sütunun üzerinde asasını parlatırken vatana ateşle ve kılıçla hazırlanan felaket de Allobrogların sözleriyle senatoya ve halka açığa çıkıyordu. Öyleyse belgelerini elinizde tuttuğunuz eskiler, halkları ve kentleri ölçüyle ve faziletle yöneten eskiler, tanrılara yerinde olarak saygı gösterdiler; vefası ve sadakati öne çıkan, bilgeliğiyle herkesi çok geride bırakan sizinkiler de canlı tanrısal güçleri her şeyden çok yerinde olarak kutsadılar. Bunları derinden, keskin bir özenle gördüler boş vakitlerini güzel uğraşlarla geçirenler,

1.21

haec tardata diu species multumque morata, consule te, tandem celsa est in sede locata, atque una fixi ac signati temporis hora Iuppiter excelsa clarabat sceptra columna, et clades patriae flamma ferroque parata vocibus Allobrogum patribus populoque patebat. rite igitur veteres, quorum monumenta tenetis, qui populos urbisque modo ac virtute regebant. rite etiam vestri, quorum pietasque fidesque praestitit et longe vicit sapientia cunctos, praecipue coluere vigenti numine divos. haec adeo penitus cura videre sagaci, otia qui studiis lacti tenuere decoris,

1.22gölgeli Akademia'da ve ışıl ışıl Lykeion'da verimli göğüslerinden parlak sanatlar dökenler. Sen onların arasından gençliğinin ilk çiçeğinde koparıldın, vatan seni faziletlerin büyük yükünün ortasına yerleştirdi. Sen yine de kaygı veren dertleri dinlenmeyle gevşetiyorsun; vatanın sana bıraktığı vakti uğraşlarına ve bize adadın.

Peki sen, yaptığın işleri yapmış ve söylediğim bu dizeleri büyük bir özenle yazmış biri olarak, kehanet hakkında söylediklerime karşı konuşmaya gönlünü razı edebilecek misin?"

1.22

inque Academia umbrifera nitidoque Lyceo fuderunt claras fecundi pectoris artis. e quibus ereptum primo iam a flore iuventae te patria in media virtutum mole locavit. tu tamen anxiferas curas requiete relaxas, quod patriae vacat, id studiis nobisque sacrasti. Tu igitur animum poteris inducere contra ea, quae a me disputantur de divinatione, dicere, qui et gesseris ea, quae gessisti, et ea, quae pronuntiavi, accuratissime scripseris?

1.23"Ne o? Karneades, bunların neden böyle olduğunu ya da hangi sanatla kavranabileceğini mi soruyorsun? Bilmediğimi itiraf ediyorum; ama olduğunu senin de gördüğünü söylüyorum. 'Rastlantı' diyorsun. Öyle mi? Gerçeğin bütün özelliklerini taşıyan bir şey rastlantıyla olmuş olabilir mi? Atılan dört aşık kemiği rastlantıyla 'Venüs' atışını getirebilir; ama dört yüz aşık atarsan yüz Venüs atışı da rastlantıyla mı gelecek sanıyorsun? Bir tabloya gelişigüzel serpiştirilmiş boyalar bir yüzün hatlarını oluşturabilir; ama Kos'taki Venüs'ün güzelliğinin de rastlantı eseri bir serpiştirmeyle yapılabileceğini mi sanıyorsun? Bir domuz burnuyla yere bir A harfi çizdi diye, Ennius'un Andromakhe'sini de yazabileceğinden şüphelenebilir misin? Karneades, Khios taş ocaklarında yarılan bir taştan küçük bir Pan başı çıktığını uydururdu. Sanırım ona benzer bir şekil çıkmıştır, ama elbette Skopas'ın yaptığını söyleyeceğin türden değil. Çünkü işin aslı şudur: rastlantı gerçeği hiçbir zaman kusursuzca taklit edemez."

1.23

Quid? quaeris, Carneades, cur haec ita fiant aut qua arte perspici possint? nescire me fateor, evenire autem te ipsum dico videre. Casu, inquis. itane vero? quicquam potest casu esse factum, quod omnes habet in se numeros veritatis? quattuor tali iacti casu Venerium efficiunt; num etiam centum Venerios, si quadringentos talos ieceris, casu futuros putas? aspersa temere pigmenta in tabula oris liniamenta efficere possunt; num etiam Veneris Coae pulchritudinem effici posse aspersione fortuita putas? sus rostro si humi A litteram impresserit, num propterea suspicari poteris Andromacham Ennii ab ea posse describi? fingebat Carneades in Chiorum lapicidinis saxo diffisso caput extitisse Panisci; credo, aliquam non dissimilem figuram, sed certe non talem ut eam factam a Scopa diceres. Sic enim se profecto res habet, ut numquam perfecte veritatem casus imitetur.

1.24"Ama önceden söylenenler bazen gerçekleşmiyor. Peki bu hangi sanatta yoktur? Tahmine dayanan ve kanaat alanına giren sanatları söylüyorum. Hekimliği sanat saymamak mı gerekir? Oysa hekimlik de pek çok konuda yanılır. Ya dümenciler yanılmaz mı? Akhaların ordusu ve o kadar geminin kaptanları İlion'dan öyle bir sevinçle yola çıkmamışlar mıydı ki, Pacuvius'un dediği gibi, balıkların oynaşmasını seyrediyor, seyretmeye doyamıyorlardı?

Bu sırada güneş batmak üzereyken deniz ürperir, karanlık katlanır, gecenin ve bulutların karalığı gözleri kör eder.

O kadar ünlü komutanın ve kralın gemi kazası dümencilik sanatını ortadan kaldırdı mı? Ya da en büyük komutan kısa süre önce ordusunu kaybedip kaçtı diye komutanların bilgisi hiç mi yoktur? Gnaeus Pompeius'u pek çok konuda, Marcus Cato'yu bazı konularda, seni de birkaç konuda yanılttı diye devlet yönetmenin bir yolu ve basireti yok mudur? Haruspekslerin cevabı da, kanaate dayanan bütün kehanetler de böyledir; tahmine dayanır, tahminin ötesine de geçemez."

1.24

At non numquam ea, quae praedicta sunt minus eveniunt. Quae tandem id ars non habet? earum dico artium, quae coniectura continentur et sunt opinabiles. An medicine ars non putanda est? quam tamen multa fallunt. quid? gubernatores nonne falluntur? An Achivorum exercitus et tot navium rectores non ita profecti sunt ab Ilio, ut profectione laeti piscium lasciviam intuerentur, ut ait Pacuvius, nec tuendi satietas capere posset? interea prope iam óccidente sóle inhorrescít mare, ténebrae conduplicántur noctisque ét nimbum occaecát nigror. Num igitur tot clarissimorum ducum regumque naufragium sustulit artem gubernandi? aut num imperatorum scientia nihil est, quia summus imperator nuper fugit amisso exercitu? aut num propterea nulla est rei publicae gerendae ratio atque prudentia, quia multa Cn. Pompeium, quaedam M. Catonem, non nulla etiam te ipsum fefellerunt? similis est haruspicum responsio omnisque opinabilis divinatio; coniectura enim nititur, ultra quam progredi non potest.

1.25"Belki bazen yanılır, ama yine de çoğu zaman gerçeğe yöneltir. Çünkü bütün ezelden beri süregelmiştir; bu süre boyunca hemen hemen sayısız kez aynı işaretlerin ardından aynı şeyler olduğu için, aynı şeyler sık sık fark edilip kaydedilerek bir sanat meydana gelmiştir.

Sizin augurluk alametleriniz ise ne sağlamdır! Gerçi —hoş görüne sığınarak söylüyorum— Romalı augurlar bunları artık bilmiyor; ama Kilikyalılar, Pamphylialılar, Pisidialılar, Lykialılar bunları sürdürüyorlar."

1.25

ea fallit fortasse non numquam, sed tamen ad veritatem saepissime derigit; est enim ab omni aeternitate repetita, in qua cum paene innumerabiliter res eodem modo evenirent isdem signis antegressis, ars est effecta eadem saepe animadvertendo ac notando. Auspicia vero vestra quam constant! quae quidem nunc a Romanis auguribus ignorantur (bona hoc tua venia dixerim), a Cilicibus, Pamphyliis, Pisidis, Lyciis tenentur.

1.26"Misafir dostumuz, son derece ünlü ve değerli bir adam olan kral Deiotarus'tan ne diye söz edeyim? O, alametlere bakmadan hiçbir iş yapmaz. Bir keresinde önceden tasarlayıp kararlaştırdığı bir yolculuktan bir kartalın uçuşuyla uyarılarak geri döndü; yoluna devam etseydi kalacağı oda ertesi gece çöktü."

1.26

nam quid ego hospitem nostrum, clarissimum atque optimum virum, Deiotarum regem, commemorem, qui nihil umquam nisi auspicato gerit? qui cum ex itinere quodam proposito et constituto revertisset aquilae admonitus volatu, conclave illud, ubi erat mansurus, si ire perrexisset, proxima nocte corruit.

1.27"Bu yüzden, kendisinden duyduğum kadarıyla, birçok günlük yol almışken bile çok sık yolculuktan geri döner. Onun en parlak yanı da şudur: Caesar tarafından tetrarkhlığından, krallığından ve parasından yoksun bırakılarak cezalandırıldıktan sonra bile, Pompeius'a katılmak üzere yola çıkarken kendisine uğurlu çıkan alametlerden pişman olmadığını söyler. Çünkü onun silahlarıyla senatonun itibarı, Roma halkının özgürlüğü ve hükümranlığın onuru savunulmuştur; vazifesine ve sadakatine onların öğüdüyle uyduğu kuşlar ona iyi öğüt vermiştir; çünkü şan, onun için mülklerinden daha değerliydi. Bana kalırsa gerçek anlamda alametlere bakan odur.

Bizim yöneticilerimiz ise zorla elde edilmiş alametler kullanırlar: tavuğun önüne yem lokması atılınca, yerken ağzından bir parçanın düşmesi kaçınılmazdır."

1.27

itaque, ut ex ipso audiebam, persaepe revertit ex itinere, cum iam progressus esset multorum dierum viam. cuius quidem hoc praeclarissimum est, quod, posteaquam a Caesare tetrarchia et regno pecuniaque multatus est, negat se tamen eorum auspiciorum, quae sibi ad Pompeium proficiscenti secunda evenerint, paenitere; senatus enim auctoritatem et populi Romani libertatem atque imperii dignitatem suis armis esse defensam, sibique eas aves, quibus auctoribus officium et fidem secutus esset, bene consuluisse; antiquiorem enim sibi fuisse possessionibus suis gloriam. ille mihi videtur igitur vere augurari. Nam nostri quidem magistratus auspiciis utuntur coactis; necesse est enim offa obiecta cadere frustum ex pulli ore cum pascitur.

1.28"Sizin kitaplarınızda, yemden yere bir şey düşerse tripudium meydana geldiği yazılıdır; söylediğim bu zorlanmış alamete de 'tam uğurlu tripudium' diyorsunuz. Bu yüzden, bilge Cato'nun yakındığı gibi, heyetin ihmali yüzünden pek çok augurluk ve alamet tamamen kaybolmuş, terk edilmiştir.

Eskiden önemli bir iş, kişisel olarak bile, alamete bakılmadan neredeyse hiç yapılmazdı; bunu bugün düğün alametçileri de gösteriyor: işin kendisi bırakılmış, yalnız adı kalmıştır. Şimdi iç organlarla —gerçi bunu da eskisinden epey az— yapıldığı gibi, o zamanlar büyük işlerde tanrıların onayı kuşlarla alınırdı. Bu yüzden uğurlu alametleri aramadığımız için uğursuz ve kusurlu olanlara çatıyoruz."

1.28

quod autem scriptum habetis hinc tripudium fieri, si ex ea quid in solum ceciderit, hoc quoque, quod dixi, coactum tripudium solistimum dicitis. itaque multa auguria, multa auspicia, quod Cato ille sapiens queritur, neglegentia collegi amissa plane et deserta sunt. Nihil fere quondam maioris rei nisi auspicato ne privatim quidem gerebatur, quod etiam nunc nuptiarum auspices declarant, qui, re omissa, nomen tantum tenent. nam ut nunc extis (quamquam id ipsum aliquanto minus quam olim), sic tum avibus magnae res inpetriri solebant. itaque, sinistra dum non exquirimus, in dira et in vitiosa incurrimus.

1.29"Kör Appius'un oğlu Publius Claudius ile meslektaşı Lucius Iunius, alametlere aykırı olarak denize açıldıkları için çok büyük donanmaları kaybettiler. Agamemnon'un başına da aynı şey geldi; Akhalar

kendi aralarında gürültü edip açıkça iç organ yorumcularının sanatını hiçe saymaya başlayınca,

o, uğurlu bir söylenti, uğursuz bir kuşla demir almayı buyurur.

Ama eskileri ne diye anıyorum? Uğursuz alamet bildirisi hiçe sayıldığında Marcus Crassus'un başına neler geldiğini görüyoruz. Bu konuda senin meslektaşın Appius, senden sık sık duyduğuma göre iyi bir augur olduğu hâlde, censorken iyi bir adamı, seçkin bir vatandaşı, Gaius Ateius'u alametler hakkında yalan söylediği gerekçesiyle damgalarken pek bilgece davranmadı. Peki, yalan söylediğine hükmettiyse bu bir censorun işi olabilir; ama Roma halkının bu sebeple en büyük felakete uğradığını kayda geçirmek bir augura hiç yakışmaz. Çünkü felaketin sebebi buysa, kabahat uğursuz alameti bildirende değil, ona uymayandadır. Alamet bildirisinin doğru olduğunu, aynı augurun ve censorun söylediği gibi, sonuç doğrulamıştır; yanlış olsaydı felakete hiçbir sebep getiremezdi. Çünkü uğursuz alametler de, öteki alametler, kehanet sözleri, işaretler gibi, bir şeyin olmasına sebep olmazlar; önlemini almazsan olacak şeyleri haber verirler."

1.29

ut P. Claudius, Appii Caeci filius, eiusque collega L. Iunius classis maximas perdiderunt, cum vitio navigassent. quod eodem modo evenit Agamemnoni; qui, cum Achivi coepissent inter se strépere aperteque ártem obterere extíspicum, sólvere imperát secundo rúmore adversáque avi. Sed quid vetera? M. Crasso quid acciderit, videmus, dirarum obnuntiatione neglecta. in quo Appius, collega tuus, bonus augur, ut ex te audire soleo, non satis scienter virum bonum et civem egregium censor C. Ateium notavit, quod ementitum auspicia subscriberet. esto; fuerit hoc censoris, si iudicabat ementitum; at illud minime auguris, quod adscripsit ob eam causam populum Romanum calamitatem maximam cepisse. si enim ea causa calamitatis fuit, non est in eo culpa, qui obnuntiavit, sed in eo, qui non paruit. veram enim fuisse obnuntiationem, ut ait idem augur et censor, exitus approbavit; quae si falsa fuisset, nullam afferre potuisset causam calamitatis. etenim dirae, sicut cetera auspicia, ut omina, ut signa, non causas afferunt, cur quid eveniat, sed nuntiant eventura, nisi provideris.

1.30"Öyleyse Ateius'un bildirisi felaketin sebebini uydurmadı; bir işaret ortaya koyarak Crassus'u, sakınmazsa ne olacağı konusunda uyardı. Bu durumda ya o bildiri hiçbir işe yaramadı, ya da Appius'un hükmettiği gibi bir işe yaradıysa, suçun uyarana değil, uymayana yapışıp kalmasına yaradı.

Ya sizin o eğri asanız, augurluğun en parlak nişanı, size nereden aktarıldı? Romulus kenti kurarken gökyüzündeki bölgeleri onunla belirlemişti. Romulus'un bu asası, yani tepesinden hafifçe kıvrılmış eğri değnek —adını, çalınan lituus borusuna benzerliğinden almıştır—, Palatinus'taki Salii rahiplerinin meclis binasında duruyordu; bina yanıp kül olduğunda asa sapasağlam bulundu."

1.30

non igitur obnuntiatio Atei causam finxit calamitatis, sed signo obiecto monuit Crassum, quid eventurum esset, nisi cavisset. ita aut illa obnuntiatio nihil valuit, aut si, ut Appius iudicat, valuit, id valuit ut peccatum haereat non in eo qui monuerit, sed in eo qui non obtemperarit. Quid? lituus iste vester quod clarissimum est insigne auguratus, unde vobis est traditus? nempe eo Romulus regiones direxit tum cum urbem condidit. qui quidem Romuli lituus, id est incurvum et leviter a summo inflexum bacillum, quod ab eius litui quo canitur similitudine nomen invenit, cum situs esset in curia Saliorum, quae est in Palatio, eaque deflagravisset, inventus est integer.

1.31"Ya Romulus'tan çok yıllar sonra, Tarquinius Priscus'un hükümdarlığı sırasında Attus Navius'un asasıyla gökyüzünü bölgelere ayırdığını eski yazarlardan hangisi anlatmaz? Anlatıldığına göre o, yoksulluğu yüzünden çocukken domuz güderken domuzlarından biri kaybolmuş; onu bulursa bağdaki en büyük üzüm salkımını tanrıya adayacağına dair adak adamış. Domuzu bulunca bağın ortasında güneye bakarak durmuş, bağı dört parçaya bölmüş; kuşlar üç parçayı uygun bulmamış; geriye kalan dördüncü parçayı da bölgelere ayırınca, yazılanlardan öğrendiğimize göre, şaşılacak büyüklükte bir salkım bulmuş.

Bu olay duyulunca bütün komşular işlerini ona danışmaya başlamış; büyük bir ün ve şan kazanmış."

1.31

quid? multis annis post Romulum Prisco regnante Tarquinio quis veterum scriptorum non loquitur, quae sit ab Atto Navio per lituum regionum facta discriptio? qui cum propter paupertatem sues puer pasceret, una ex iis amissa vovisse dicitur, si recuperasset, uvam se deo daturum, quae maxima esset in vinea; itaque sue inventa ad meridiem spectans in vinea media dicitur constitisse, cumque in quattuor partis vineam divisisset trisque partis aves abdixissent, quarta parte, quae erat reliqua, in regiones distributa, mirabili magnitudine uvam, ut scriptum videmus, invenit. Qua re celebrata cum vicini omnes ad eum de rebus suis referrent, erat in magno nomine et gloria.

1.32"Bu yüzden kral Priscus onu yanına çağırttı. Augurluk bilgisini sınamak için ona bir şey düşündüğünü söyledi ve bunun olup olamayacağını sordu. O da alametlere baktıktan sonra olabileceğini söyledi. Tarquinius da bir bileğitaşının ustura ile kesilebileceğini düşündüğünü söyledi. O zaman Attus denemesini istedi. Bunun üzerine bileğitaşı meclis alanına getirildi ve kralın ve halkın gözü önünde ustura ile kesildi. Bu yüzden hem Tarquinius augur olarak Attus Navius'a başvurdu hem de halk işlerini ona danıştı."

1.32

ex quo factum est, ut eum ad se rex Priscus arcesseret. cuius cum temptaret scientiam auguratus, dixit ei cogitare se quiddam; id possetne fieri consuluit. ille, augurio acto, posse respondit. Tarquinius autem dixit se cogitasse cotem novacula posse praecidi. tum Attum iussisse experiri. ita cotem in comitium allatam, inspectante et rege et populo, novacula esse discissam. ex eo evenit ut et Tarquinius augure Atto Navio uteretur et populus de suis rebus ad eum referret.

1.33"Bileğitaşının ve usturanın meclis alanına gömüldüğünü, üstüne de bir kuyu bileziği konduğunu duyduk.

Hepsini inkâr edelim, yıllıkları yakalım, bunların uydurma olduğunu söyleyelim; tanrıların insan işlerini gözettiğini kabul etmekten başka ne olursa olsun yapalım! Ya Tiberius Gracchus hakkında senin yazdıkların, hem augurların hem haruspekslerin sanatını doğrulamıyor mu? O, şehir sınırını alamete bakmadan geçtiği için çadırını bilmeden kusurlu olarak kurmuş ve bu hâlde konsül seçimi için halk meclisini toplamıştı. Olay bilinir; sen de bizzat yazıya geçirdin. Augur olan Tiberius Gracchus, hatasını itiraf ederek alametlerin itibarını doğruladı; haruspekslerin sanatı da büyük bir itibar kazandı: seçimden hemen sonra senatoya getirilen haruspeksler, meclisi toplayanın usule uygun olmadığını söylemişlerdi."

1.33

cotem autem illam et novaculam defossam in comitio supraque impositum puteal accepimus. Negemus omnia, comburamus annales, ficta haec esse dicamus, quidvis denique potius quam deos res humanas curare fateamur. quid? quod scriptum apud te est de Ti. Graccho, nonne et augurum et haruspicum comprobat disciplinam? qui cum tabernaculum vitio cepisset imprudens, quod inauspicato pomerium transgressus esset, comitia consulibus rogandis habuit. nota res est et a te ipso mandata monumentis. sed et ipse augur Ti. Gracchus auspiciorum auctoritatem confessione errati sui comprobavit; et haruspicum disciplinae magna accessit auctoritas, qui recentibus comitiis in senatum introducti negaverunt iustum comitiorum rogatorem fuisse.

1.34"Öyleyse kehanetin iki türü olduğunu söyleyenlere katılıyorum: biri sanata pay sahibi olan, öteki sanattan yoksun olan. Yeni şeyleri tahminle izleyen, eskilerini gözlemle öğrenmiş olanlarda sanat vardır. Gözlemlenip kaydedilmiş işaretlere dayanan bir akıl yürütmeyle ya da tahminle değil de ruhun bir coşkusuyla ya da serbest ve özgür bir hareketiyle geleceği önceden sezenler ise sanattan yoksundur. Bu, rüya görenlerin başına sık sık, çılgınlık hâlinde kehanette bulunanların başına da bazen gelir: Boiotialı Bakis, Giritli Epimenides, Erythrai'li Sibylla gibi. Kehanet yerlerinin sözleri de bu türden sayılmalıdır; ama eşitlenmiş kuralarla çekilenler değil, ilahî bir esinle ve üfleyişle dökülenler. Gerçi kura da, eskiliğin itibarına sahipse küçümsenmemelidir; topraktan çıktığını duyduğumuz kuralar böyledir. Yine de bunların çekildiğinde konuya uygun düşmesinin tanrısal bir güçle olabileceğine inanıyorum. Bütün bunların yorumcuları da, şairlerin yorumcusu olan dilbilgiciler gibi, yorumladıkları kişilerin kehanetine en çok yaklaşan kişiler gibi görünürler."

1.34

Eis igitur assentior, qui duo genera divinationum esse dixerunt, unum, quod particeps esset artis, alterum, quod arte careret. est enim ars in eis qui novas res coniectura persequuntur, veteres observatione didicerunt. carent autem arte ei qui, non ratione aut coniectura observatis ac notatis signis, sed concitatione quadam animi aut soluto liberoque motu, futura praesentiunt, quod et somniantibus saepe contingit et non numquam vaticinantibus per furorem, ut Bacis Boeotius, ut Epimenides Cres, ut Sibylla Erythraea. cuius generis oracula etiam habenda sunt, non ea, quae aequatis sortibus ducuntur, sed illa, quae instinctu divino afflatuque funduntur; etsi ipsa sors contemnenda non est, si auctoritatem habet vetustatis, ut eae sunt sortes, quas e terra editas accepimus; quae tamen ductae ut in rem apte cadant, fieri credo posse divinitus. quorum omnium interpretes, ut grammatici poetarum, proxime ad eorum, quos interpretantur, divinationem videntur accedere.

1.35"Öyleyse eskilikle sağlamlaşmış şeyleri karalayarak yıkmak istemek nasıl bir kurnazlıktır? Sebebini bulamıyorum. Belki sebep, karanlığa sarılmış tabiatta gizlidir; çünkü tanrı bunları bilmemi değil, yalnızca kullanmamı istedi. Öyleyse kullanacağım; ne bütün Etrurya'nın iç organlar konusunda saçmaladığına, ne aynı milletin yıldırımlar konusunda yanıldığına, ne de olağanüstü belirtileri aldatıcı biçimde yorumladığına inandırılabilirim; çünkü yerin sık sık gürlemesi, sık sık böğürmesi, sık sık sarsılması bizim devletimize de öteki devletlere de pek çok ağır ve doğru şeyi önceden haber vermiştir."

1.35

Quae est igitur ista calliditas res vetustate robustas calumniando velle pervertere? non reperio causam. latet fortasse obscuritate involuta natura; non enim me deus ista scire, sed his tantum modo uti voluit. utar igitur nec adducar aut in extis totam Etruriam delirare aut eandem gentem in fulguribus errare aut fallaciter portenta interpretari, cum terrae saepe fremitus, saepe mugitus, saepe motus multa nostrae rei publicae, multa ceteris civitatibus gravia et vera praedixerint.

1.36"Ya alay konusu olan şu katırın doğurması? Tabiatın kısır kıldığı bir varlıktan yavru çıktığı için haruspeksler bunun inanılmaz kötülüklerin doğacağını haber verdiğini söylemediler mi?

Ya Publius oğlu Tiberius Gracchus? İki kez konsül ve censor olmuş, hem çok önemli bir augur, hem bilge bir adam, hem de seçkin bir vatandaştı. Oğlu Gaius Gracchus'un yazdığına göre evinde iki yılan yakalanınca haruspeksleri çağırmadı mı? Haruspeksler, erkek yılanı salıverirse karısının, dişiyi salıverirse kendisinin kısa zamanda öleceğini söyleyince, Publius Africanus'un genç kızı yerine kendisinin, olgun yaşta, ölüme gitmesinin daha adil olduğuna karar verdi; dişiyi salıverdi ve birkaç gün sonra öldü. Haruspekslerle alay edelim, onların boş ve değersiz olduğunu söyleyelim; hem en bilge bir adamın hem de olayların ve gerçeklerin doğruladığı sanatlarını küçümseyelim. Babillileri de, Kafkasya'dan göğün işaretlerini gözleyip yıldızların yörüngelerini sayılarla izleyenleri de küçümseyelim. Kendi söylediklerine göre dört yüz yetmiş bin yılı kayıtlarında tutan bu insanları ya akılsızlıkla ya boşboğazlıkla ya da yüzsüzlükle suçlayalım diyorum; yalan söylediklerine hükmedelim ve gelecek yüzyılların bizim hakkımızda vereceği hükümden de hiç korkmayalım."

1.36

quid? qui irridetur, partus hic mulae nonne, quia fetus extitit in sterilitate naturae, praedictus est ab haruspicibus incredibilis partus malorum? Quid? Ti. Gracchus P. F., qui bis consul et censor fuit, idemque et summus augur et vir sapiens civisque praestans, nonne, ut C. Gracchus, filius eius, scriptum reliquit, duobus anguibus domi comprehensis haruspices convocavit? qui cum respondissent, si marem emisisset, uxori brevi tempore esse moriendum, si feminam, ipsi; aequius esse censuit se maturam oppetere mortem quam P. Africani filiam adulescentem; feminam emisit, ipse paucis post diebus est mortuus. irrideamus haruspices, vanos, futiles esse dicamus, quorumque disciplinam et sapientissimus vir et eventus ac res comprobavit, contemnamus; contemnamus etiam Babylonios, et eos, qui e Caucaso caeli signa servantes numeris stellarum cursus persequuntur. condemnemus, inquam, hos aut stultitiae aut vanitatis aut impudentiae, qui quadringenta septuaginta milia annorum, ut ipsi dicunt, monumentis comprehensa continent, et mentiri iudicemus, nec saeculorum reliquorum iudicium quod de ipsis futurum sit pertimescere.

1.37"Haydi, barbarlar boşboğaz ve aldatıcı olsun; Yunanların tarihi de mi yalan söyledi?

Tabiatça olan kehanetten söz edeyim: Pytho'daki Apollon'un Kroisos'a, Atinalılara, Lakedaimonlulara, Tegealılara, Argoslulara, Korinthoslulara verdiği cevapları kim bilmez? Khrysippos sayısız kehanet sözü topladı ve hiçbirini güvenilir bir kaynağı ve tanığı olmadan almadı; onları bildiğin için bırakıyorum. Yalnız şunu savunuyorum: Delphoi'deki o kehanet yeri, her çağ o kehanetlerin doğruluğunu sınamış olmasaydı, hiçbir zaman bu kadar ünlü ve bu kadar parlak olmazdı, bütün halkların ve kralların bu kadar armağanıyla dolup taşmazdı. Uzun zamandır aynı şeyi yapmıyor."

1.37

Age, barbari vani atque fallaces; num etiam Graiorum historia mentita est? Quae Croeso Pythius Apollo, ut de naturali divinatione dicam, quae Atheniensibus, quae Lacedaemoniis, quae Tegeatis, quae Argivis, quae Corinthiis respondent, quis ignorat? collegit innumerabilia oracula Chrysippus nec ullum sine locuplete auctore atque teste; quae, quia nota tibi sunt, relinquo; defendo unum hoc: Numquam illud oraculum Delphis tam celebre et tam clarum fuisset neque tantis donis refertum omnium populorum atque regum, nisi omnis aetas oraculorum illorum veritatem esset experta. idem iam diu non facit.

1.38"Şimdi kehanetlerinin doğruluğu eskisi kadar öne çıkmadığı için şanı daha az olduğu gibi, o zaman da en yüksek doğruluğa sahip olmasaydı o kadar büyük bir şanı olmazdı. Pythia'nın zihnini ilahî bir esinle coşturan o toprak gücü zamanla tükenmiş olabilir; bazı ırmakların tükenip kuruduğunu ya da başka bir yatağa döndürülüp saptırıldığını gördüğümüz gibi. Ama bu nasıl olmuş olursa olsun —çünkü bu büyük bir sorudur—, yeter ki bütün tarihi altüst etmedikçe inkâr edilemeyecek olan şey kalsın: o kehanet yeri pek çok yüzyıl boyunca doğruyu söylemiştir."

1.38

ut igitur nunc minore gloria est, quia minus oraculorum veritas excellit, sic tum nisi summa veritate in tanta gloria non fuisset. Potest autem vis illa terrae quae mentem Pythiae divino afflatu concitabat evanuisse vetustate, ut quosdam evanuisse et exaruisse amnes aut in alium cursum contortos et deflexos videmus. sed ut vis acciderit, magna enim quaestio est, modo maneat id quod negari non potest, nisi omnem historiam perverterimus, multis saeclis verax fuisse id oraculum.

1.39"Ama kehanet yerlerini bırakalım, rüyalara gelelim. Khrysippos bunları tartışırken pek çok önemsiz rüya toplayarak, Antiphon'un yorumuyla açıklanan rüyaları derleyen Antipatros'un yaptığını yapıyor. Bu rüyalar yorumcunun keskinliğini gösterir, ama daha büyük örnekler kullanmak gerekirdi. Bilgili ve titiz bir adam olan ve o zamanların çağdaşı olan Philistos'un yazdığına göre, Syrakusai tiranı olan Dionysios'un annesi, bu Dionysios'a gebeyken, küçük bir satir doğurduğunu rüyasında görmüş. Philistos'un dediğine göre, o zamanlar Sicilya'da Galeotai denen olağanüstü belirti yorumcuları ona, doğuracağı çocuğun Yunanistan'ın en ünlü adamı olacağını ve talihinin uzun süreceğini söylemişler."

1.39

Sed omittamus oracula; veniamus ad somnia. De quibus disputans Chrysippus, multis et minutis somniis colligendis, facit idem quod Antipater ea conquirens, quae Antiphontis interpretatione explicata declarant illa quidem acumen interpretis, sed exemplis grandioribus decuit uti. dionysii mater, eius qui Syracosiorum tyrannus fuit, ut scriptum apud Philistum est, et doctum hominem et diligentem et aequalem temporum illorum, cum praegnans hunc ipsum Dionysium alvo contineret, somniavit se peperisse Satyriscum. huic interpretes portentorum, qui Galeotae tum in Sicilia nominabantur, responderunt, ut ait Philistus, eum, quem illa peperisset, clarissimum Graeciae diuturna cum fortuna fore.

1.40"Seni bizim ya da Yunan şairlerinin masallarına mı götüreyim? Ennius'ta o Vesta rahibesi şöyle anlatır:

Uyandırılan yaşlı kadın titrek uzuvlarıyla ışık getirince, o, uykudan dehşete düşmüş, ağlayarak şunları anlatır: ‘Ey Eurydike'nin kızı, babamızın sevdiği, şimdi güç de hayat da bütün bedenimi terk ediyor. Çünkü güzel bir adam beni hoş söğütlüklerden, kıyılardan, bilmediğim yerlerden kaçırıyor gibiydi; sonra, öz kardeşim, yapayalnız dolaşıyor gibiydim, ağır adımlarla izini sürüp seni arıyor, ama yüreğimle sana erişemiyordum; hiçbir yol ayağımı tutmuyordu.

1.40

Num te ad fabulas revoco vel nostrorum vel Graecorum poëtarum? narrat enim et apud Ennium Vestalis illa: excita cum tremulis anus attulit artubu’ lumen, talia tum memorat lacrimans exterrita somno: Eurydica prognata, pater quam noster amavit, vires vitaque corpu’ meum nunc deserit omne. nam me visus homo pulcher per amoena salicta et ripas raptare locosque novos; ita sola postilla, germana soror, errare videbar tardaque vestigare et quaerere te neque posse corde capessere; semita nulla pedem stabilibat.

1.41Sonra babam bana bir sesle sesleniyor gibiydi, şu sözlerle: «Ey kızım, önce sıkıntılara katlanman gerek, sonra talihin ırmaktan yeniden doğrulacak.» Bunları söyleyip, kardeşim, babam birden çekildi gitti, yüreğim onu özlese de bir daha görünmedi, göğün mavi tapınaklarına doğru ağlayarak ellerimi ne çok uzatsam, tatlı bir sesle ne çok çağırsam da. Uyku hasta yüreğimi ancak o zaman güçlükle bıraktı.’

1.41

exin compellare pater me voce videtur his verbis: O gnata, tibi sunt ante gerendae aerumnae, post ex fluvio fortuna resistet. haec effatu’ pater, germana, repente recessit nec sese dedit in conspectum corde cupitus, quamquam multa manus ad caeli caerula templa tendebam lacrumans et blanda voce vocabam. vix aegro tum corde meo me somnus reliquit.

1.42"Bunlar şairin uydurması olsa da rüyaların alışılmış hâlinden uzak değildir. Priamus'u sarsan şu rüya da uydurma olsun, çünkü

gebe ana Hecuba yanan bir meşale doğurduğunu rüyasında gördü; bunun üzerine baba, kral Priamus'un kendisi, rüyanın verdiği korkuyla zihni sarsılmış, iç çektiren kaygılara kapılmış, meleyen kurbanlar kesip sunuyordu. Sonra tanrılarla barış dileyerek bir yorum istedi, Apollon'a yalvardı ki ona öğretsin rüyaların bu kadar büyük haberleri neye varacak. Orada Apollon kehanet yerinden ilahî bir sesle bildirdi: Priamus'a bundan sonra doğacak ilk oğlanı büyütmekten kaçınsın; o, Troia'nın yıkımı, Pergamon'un belası olacak."

1.42

Haec, etiamsi ficta sunt a poëta, non absunt tamen a consuetudine somniorum. sit sane etiam illud commenticium, quo Priamus est conturbatus, quia máter gravida párere se ardentém facem visá est in somnis Hécuba; quo factó pater rex ípse Priamus sómnio mentís metu percúlsus curis súmptus suspirántibus exsácrificabat hóstiis balántibus. tum cóniecturam póstulat pacém petens, ut se édoceret, óbsecrans Apóllinem, quo sése vertant tántae sortes sómnium. ibi éx oraclo vóce divina édidit Apóllo, puerum, primus Priamo quí foret postílla natus, témperaret tóllere; eum ésse exitium Tróiae, pestem Pérgamo.

1.43"Bunlar, dediğim gibi, masal rüyaları olsun; bunlara Aeneas'ın rüyası da eklensin. Bizim Fabius Pictor'un Yunanca yazdığı yıllıklarda bu rüya öyle anlatılır ki Aeneas'ın yaptığı ve başına gelen her şey, uykuda gördüklerinin aynısı çıkmıştır.

Ama daha yakın olanlara bakalım. Accius'un Brutus'unda Kibirli Tarquinius'un kendi anlattığı rüyası nasıldır?

1.43

sint haec, ut dixi, somnia fabularum, hisque adiungatur etiam Aeneae somnium, quod in nostri Fabi Pictoris Graecis annalibus eius modi est, ut omnia. quae ab Aenea gesta sunt quaeque illi acciderunt, ea fuerint, quae ei secundum quietem visa sunt. Sed propiora videamus. cuiusnam modi est Superbi Tarquini somnium, de quo in Bruto Acci loquitur ipse?

1.44Gece bastırınca bedenimi dinlenmeye bırakıp yorgun uzuvlarımı uykuyla yatıştırdığımda, rüyamda bir çoban bana doğru sürüyor gibiydi eşsiz güzellikte yünlü bir sürüyü; içinden aynı soydan iki koç seçildi, ben de daha gösterişli olanı kurban ettim; sonra onun kardeşi boynuzlarıyla üstüme atıldı, beni toslayıp o vuruşla yere serdi; sonra yere yıkılmış, ağır yaralı, sırtüstü yatarken gökte çok büyük, şaşılası bir iş gördüm: güneşin alevli, ışınlı yuvarlağı yeni bir yol tutup sağa doğru akıp gidiyordu."

1.44

quom iám quieti córpus nocturno ímpetu dedí sopore plácans artus lánguidos, visúst in somnis pástor ad me appéllere pecús lanigerum exímia puchritúdine; duós consanguineos árietes inde éligi praeclárioremque álterum immoláre me; deinde eíus germanum córnibus conítier, in me árietare, eoque íctu me ad casúm dari; exín prostratum térra, graviter saúcium, resupínum in caelo cóntueri máximum ac miríficum facinus: déxtrorsum orbem flámmeum radiátum solis líquier cursú novo.

1.45"Şimdi bu rüyayı yorumcuların nasıl yorumladığına bakalım:

Kral, insanların hayatta yaptıkları, düşündükleri, dertlendikleri, gördükleri, uyanıkken söyleyip ettikleri biri uykudayken karşısına çıkarsa buna pek şaşılmaz; ama bu kadar büyük bir işte görüntüler boşuna gelmez. Öyleyse dikkat et: sığır gibi aptal saydığın adamın göğsü bilgelikle müthiş donanmış olmasın ve seni krallıktan kovmasın. Çünkü güneşle ilgili sana gösterilen alamet, halk için işlerin pek yakında değişeceğini haber veriyor. Halkın hayrına sonuçlansın! Çünkü o güçlü yıldız soldan sağa doğru yol tuttuğuna göre, Roma devletinin en yükseğe çıkacağına dair pek güzel bir alamettir."

1.45

eius igitur somnii a coniectoribus quae sit interpretatio facta, videamus: réx, quae in vita usúrpant homines, cógitant, cuŕánt, vident, quaéque aiunt vigilántes agitantque, éa si cui in somno áccidunt, mínus mirum est; séd in re tanta haud temere visa se ófferunt. próin vide ne, quém tu esse hebetem députes aeque ác pecus, is sapientiá munitum péctus egregié gerat téque regno expéllat. nam id quod dé sole ostentúm est tibi, pópulo commutátionem rérum portendít fore pérpropinquam. haec béne verruncent pópulo. nam quod ad dexteram cépit cursum ab laéva signum praépotens, pulchérrime aúguratum est rém Romanam públicam sumám fore.

1.46"Haydi şimdi yabancılara dönelim. Bilgili bir adam, Platon'un dinleyicisi ve öğrencisi olan Pontoslu Herakleides yazar ki Phalaris'in annesi rüyasında, evinde kendi eliyle kutsadığı tanrı heykellerini görmüş. Bunlardan Merkurius'un sağ elinde tuttuğu kurban tasından kan döktüğünü görmüş; kan toprağa değince öyle kabarıp kaynamış ki bütün ev kana boğulmuş. Annenin bu rüyasını, oğlunun korkunç zalimliği doğruladı.

Magların o ünlü hükümdar Kyros'a yaptığı yorumları Dinon'un Pers Tarihi'nden ne diye aktarayım? Dinon'un yazdığına göre Kyros uyurken güneşi ayaklarının dibinde görmüş; ona üç kez elleriyle uzanmış, ama boşuna: güneş dönerek elinden kayıp gitmiş. Perslerin bir tür bilgeler ve bilginler zümresi saydığı maglar ona, güneşe üç kez uzanmasının Kyros'un otuz yıl hüküm süreceğine işaret ettiğini söylemişler. Öyle de oldu: kırk yaşında tahta çıkıp yetmiş yaşına erişti."

1.46

Age nunc ad externa redeamus. matrem Phalaridis scribit Ponticus Heraclides, doctus vir, auditor et discipulus Platonis, visam esse videre in somnis simulacra deorum, quae ipsa domi consecravisset; ex eis Mercurium e patera, quam dextera manu teneret, sanguinem visum esse fundere; qui cum terram attigisset, refervescere videretur sic, ut tota domus sanguine redundaret. quod matris somnium inmanis fili crudelitas comprobavit. Quid ego, quae magi Cyro illi principi interpretati sint, ex Dinonis Persicis proferam? nam cum dormienti ei sol ad pedes visus esset, ter eum scribit frustra appetivisse manibus, cum se convolvens sol elaberetur et abiret; ei magos dixisse, quod genus sapientium et doctorum habebatur in Persis, ex triplici appetitione solis triginta annos Cyrum regnaturum esse portendi. quod ita contigit; nam ad septuagesimum pervenit, cum quadraginta natus annos regnare coepisset.

1.47"Barbar milletlerde bile önceden sezen, geleceği bildiren bir şey kesinlikle vardır. Hintli Kalanos ölmeye giderken, yanan odun yığınına çıktığı sırada: ‘Hayattan ne güzel bir ayrılış! Herakles'in başına geldiği gibi, ölümlü beden yanınca ruh ışığa çıkacak!’ demiş. İskender ondan bir isteği varsa söylemesini isteyince: ‘Çok iyi,’ demiş, ‘seni yakında göreceğim.’ Öyle de oldu: birkaç gün sonra İskender Babil'de öldü.

Rüyalardan biraz ayrılıyorum, birazdan onlara döneceğim. Ephesos'taki Diana tapınağının yandığı gece İskender'in Olympias'tan doğduğu, gün ağarmaya başlayınca da magların Asya'nın belasının ve yıkımının o gece doğduğunu haykırıp durdukları kesin olarak bilinir. Hintliler ve maglar hakkında bu kadarı yeter."

1.47

Est profecto quiddam etiam in barbaris gentibus praesentiens atque divinans, siquidem ad mortem proficiscens Callanus Indus, cum inscenderet in rogum ardentem, O praeclarum discessum, inquit, e vita, cum, ut Herculi contigit, mortali corpore cremato in lucem animus excesserit! Cumque Alexander eum rogaret, si quid vellet, ut diceret, Optime, inquit; propediem te videbo. Quod ita contigit; nam Babylone paucis post diebus Alexander est mortuus. discedo parumper a somniis, ad quae mox revertar. qua nocte templum Ephesiae Dianae deflagravit, eadem constat ex Olympiade natum esse Alexandrum, atque, ubi lucere coepisset, clamitasse magos pestem ac perniciem Asiae proxima nocte natam. haec de Indis et magis.

1.48"Rüyalara dönelim. Coelius'un yazdığına göre Hannibal, Lacinium'daki Iuno tapınağında bulunan altın sütunu götürmek istemiş, ama sütunun som altın mı yoksa dıştan yaldızlı mı olduğundan emin olamayınca onu delip bakmış; som olduğunu görünce de almaya karar vermiş. Uykusunda Iuno ona görünüp bunu yapmamasını söylemiş ve yaparsa iyi gören gözünü de yitirmesini sağlayacağını söyleyerek tehdit etmiş. Keskin zekâlı adam bu uyarıyı hiçe saymamış: delerken çıkan altından bir düve heykeli yaptırıp sütunun tepesine koydurmuş."

1.48

Redeamus ad somnia. Hannibalem Coelius scribit, cum columnam auream, quae esset in fano Iunonis Laciniae, auferre vellet dubitaretque, utrum ea solida esset an extrinsecus inaurata, perterebravisse; cumque solidam invenisset, statuisse tollere; ei secundum quietem visam esse Iunonem praedicere, ne id faceret, minarique, si fecisset, se curaturam, ut eum quoque oculum, quo bene videret, amitteret. idque ab homine acuto non esse neglectum; itaque ex eo auro quod exterebratum esset buculam curasse faciendam et eam in summa columna collocavisse.

1.49"Coelius'un izlediği Silenos'un Yunanca tarihinde de şu vardır (Silenos, Hannibal'in yaptıklarını çok titizlikle izlemiştir): Hannibal Saguntum'u aldıktan sonra rüyasında Iuppiter'in kendisini tanrılar meclisine çağırdığını görmüş. Oraya varınca Iuppiter ona İtalya'ya savaş açmasını emretmiş ve meclisten bir tanrıyı ona kılavuz vermiş; Hannibal bu kılavuzun ardından ordusuyla ilerlemeye başlamış. Kılavuz ona arkasına bakmamasını buyurmuş; ama Hannibal buna uzun süre dayanamamış, merakına yenilip dönüp bakmış. O zaman yılanlarla sarılmış, koca ve korkunç bir canavar görmüş; canavar nereden geçse bütün ağaçları, çalıları, evleri deviriyormuş. Hannibal şaşırıp tanrıya bu canavarın ne olduğunu sormuş; tanrı da bunun İtalya'nın yıkımı olduğunu söylemiş, durmadan ilerlemesini, gerisinde, arkasında olup bitenlere aldırmamasını buyurmuş."

1.49

hoc item in Sileni, quem Coelius sequitur, Graeca historia est (is autem diligentissime res Hannibalis persecutus est): Hannibalem, cum cepisset Saguntum, visum esse in somnis a Iove in deorum concilium vocari; quo cum venisset, Iovem imperavisse, ut Italiae bellum inferret, ducemque ei unum e concilio datum, quo illum utentem cum exercitu progredi coepisse; tum ei ducem illum praecepisse, ne respiceret; illum autem id diutius facere non potuisse elatumque cupiditate respexisse; tum visam beluam vastam et immanem circumplicatam serpentibus quacumque incederet omnia arbusta, virgulta, tecta pervertere; et eum admiratum quaesisse de deo quodnam illud esset tale monstrum, et deum respondisse vastitatem esse Italiae praecepisseque, ut pergeret protinus, quid retro atque a tergo fieret ne laboraret.

1.50"Agathokles'in tarihinde yazılıdır ki Kartacalı Hamilkar Syrakusai'yi kuşatırken, ertesi gün Syrakusai'de akşam yemeği yiyeceğini söyleyen bir ses duyar gibi olmuş. O gün ağardığında ordugâhında Kartacalı askerlerle Sicilyalı askerler arasında büyük bir kargaşa çıkmış; Syrakusaililer bunu fark edince ordugâha ansızın dalmışlar ve Hamilkar'ı sağ olarak yakalayıp götürmüşler. Böylece olay rüyayı doğruladı.

Tarih örneklerle doludur, gündelik hayat ise tıka basa doludur."

1.50

Apud Agathoclem scriptum in historia est Hamilcarem Karthaginiensem, cum oppugnaret Syracusas, visum esse audire vocem, se postridie cenaturum Syracusis; cum autem is dies illuxisset, magnam seditionem in castris eius inter Poenos et Siculos milites esse factam; quod cum sensissent Syracusani, inproviso eos in castra irrupisse, Hamilcaremque ab eis vivum esse sublatum. ita res somnium comprobavit. Plena exemplorum est historia, tum referta vita communis.

1.51"Hele Quintus'un oğlu o Publius Decius, Deciuslar arasında konsul olan ilk kişi! Marcus Valerius ile Aulus Cornelius'un konsul olduğu yıl askerî tribundu; ordumuz Samnitlerin baskısı altındaydı. Savaşın tehlikelerine fazla gözü pek atıldığı için kendisine daha dikkatli olması öğütlenince, yıllıklarda kayıtlı olduğu üzere, rüyasında düşmanların ortasında dolaşırken büyük bir şanla öldüğünü gördüğünü söylemiş. O sefer sağ salim kalıp orduyu kuşatmadan kurtardı; ama üç yıl sonra konsulken kendini tanrılara adadı ve silahlı olarak Latinlerin safına daldı. Onun bu davranışıyla Latinler yenilip yok edildi; ölümü öyle şanlı oldu ki oğlu da aynı ölümü arzuladı."

1.51

At vero P. Decius ille Q. F., qui primus e Deciis consul fuit, cum esset tribunus militum, M. Valerio A. Cornelio consulibus, a Samnitibusque premeretur noster exercitus, cum pericula proeliorum iniret audacius monereturque, ut cautior esset, dixit, quod extat in annalibus, sibi in somnis visum esse, cum in mediis hostibus versaretur, occidere cum maxima gloria. et tum quidem incolumis exercitum obsidione liberavit; post triennium autem, cum consul esset, devovit se et in aciem Latinorum irrupit armatus. quo eius facto superati sunt et deleti Latini; cuius mors ita gloriosa fuit, ut eandem concupisceret filius.

1.52"Ama istersen şimdi filozofların rüyalarına gelelim. Platon'da Sokrates, devlet zindanındayken dostu Kriton'a üç gün sonra öleceğini söyler. Çünkü rüyasında eşsiz güzellikte bir kadın görmüştür; kadın ona adıyla seslenmiş ve Homeros'tan şöyle bir dize söylemiştir:

Üçüncü günün güzel havası seni Phthia'ya ulaştıracak.

Yazıldığına göre söylendiği gibi de olmuştur. Sokratesçi Ksenophon da (ne adamdı, hem de ne büyük adam!) genç Kyros'la birlikte katıldığı seferde gördüğü rüyaları yazar; bunlar şaşılacak biçimde gerçekleşmiştir."

1.52

sed veniamus nunc, si placet, ad somnia philosophorum. Est apud Platonem Socrates, cum esset in custodia publica, dicens Critoni, suo familiari, sibi post tertium diem esse moriendum; vidisse enim se in somnis pulchritudine eximia feminam, quae se nomine appellans, diceret Homericum quendam eius modi versum: tertia te Phthiae tempestas laeta locabit. quod, ut est dictum, sic scribitur contigisse. Xenophon Socraticus (qui vir et quantus!) in ea militia, qua cum Cyro minore perfunctus est, sua scribit somnia, quorum eventus mirabiles exstiterunt.

1.53"Ksenophon'un yalan söylediğini mi, sayıkladığını mı söyleyeceğiz? Peki ya eşsiz, neredeyse ilahî bir zekâya sahip olan Aristoteles? Kendisi mi yanılıyor, yoksa başkalarını mı yanıltmak istiyor, şunları yazdığında? Dostu Kıbrıslı Eudemos Makedonya'ya giderken Pherai'ye gelmiş. Burası Thessalia'da o zamanlar çok ünlü bir şehirmiş, ama tiran Aleksandros'un zalim yönetimi altındaymış. İşte bu şehirde Eudemos öyle ağır hastalanmış ki bütün hekimler umudu kesmiş. Uykusunda ona yüzü pek güzel bir genç görünmüş ve çok yakında iyileşeceğini, tiran Aleksandros'un birkaç gün içinde öleceğini, kendisinin ise beş yıl sonra evine döneceğini söylemiş. Aristoteles'in yazdığına göre ilk söylenenler hemen gerçekleşmiş: Eudemos iyileşmiş, tiran da karısının kardeşleri tarafından öldürülmüş. Beşinci yılın sonunda ise, o rüyaya dayanarak Eudemos'un Sicilya'dan Kıbrıs'a döneceği umulurken, Syrakusai önlerinde savaşırken ölmüş. Bu yüzden rüya şöyle yorumlanmış: Eudemos'un ruhu bedenden ayrılınca, evine dönmüş sayılır."

1.53

mentiri Xenophontem an delirare dicemus? Quid? singulari vir ingenio Aristoteles et paene divino ipsene errat an alios vult errare, cum scribit Eudemum Cyprium, familiarem suum, iter in Macedoniam facientem Pheras venisse, quae erat urbs in Thessalia tum admodum nobilis, ab Alexandro autem tyranno crudeli dominatu tenebatur; in eo igitur oppido ita graviter aegrum Eudemum fuisse, ut omnes medici diffiderent; ei visum in quiete egregia facie iuvenem dicere fore ut perbrevi convalesceret, paucisque diebus interiturum Alexandrum tyrannum, ipsum autem Eudemum quinquennio post domum esse rediturum. atque ita quidem prima statim scribit Aristoteles consecuta, et convaluisse Eudemum, et ab uxoris fratribus interfectum tyrannum; quinto autem anno exeunte, cum esset spes ex illo somnio in Cyprum illum ex Sicilia esse rediturum, proeliantem eum ad Syracusas occidisse; ex quo ita illud somnium esse interpretatum, ut, cum animus Eudemi e corpore excesserit, tum domum revertisse videatur.

1.54"Filozoflara, çok bilgili bir adamı, ilahî bir şair olan Sophokles'i ekleyelim. Herakles'in tapınağından ağır bir altın tas çalınınca Sophokles rüyasında tanrının kendisini, bunu kimin yaptığını söylerken gördü. Bunu bir kez, iki kez umursamadı. Aynı rüya sık sık gelince Areopagos'a çıkıp durumu bildirdi; Areopagos yargıçları Sophokles'in adını verdiği adamın yakalanmasını emrettiler. Adam sorguya çekilince suçunu itiraf etti ve tası geri getirdi. Bundan sonra o tapınağa ‘İhbarcı Herakles'in tapınağı’ dendi."

1.54

Adiungamus philosophis doctissimum hominem, poëtam quidem divinum, Sophoclem; qui, cum ex aede Herculis patera aurea gravis subrepta esset, in somnis vidit ipsum deum dicentem, qui id fecisset. quod semel ille iterumque neglexit. ubi idem saepius, ascendit in Areopagum, detulit rem; Areopagitae conprehendi iubent eum, qui a Sophocle erat nominatus; is, quaestione adhibita, confessus est pateramque rettulit. quo facto fanum illud Indicis Herculis nominatum est.

1.55"Ama Yunanları ne diye anlatıyorum? Nedense bizimkiler beni daha çok sarıyor. Bütün tarihçiler —Fabiuslar, Gelliuslar, en yakın zamanda da Coelius— şunu anlatır: Latin savaşı sırasında adak olarak verilmiş en büyük oyunlar ilk kez yapılırken, şehir birden silaha çağrıldı; bu yüzden oyunlar yarıda kesildi ve yeniden yapılmalarına karar verildi. Bunlar başlamadan önce, halk yerini almışken, boynunda çatallı boyunduruk taşıyan bir köle sopalarla dövülerek Circus'un içinden geçirildi. Sonra uyuyan Romalı bir köylüye biri gelip, oyunların öncüsünün hoşuna gitmediğini söylemiş ve bunu senatoya bildirmesini emretmiş; köylü buna cesaret edememiş. Aynı emri yeniden almış ve gücünü denemeye kalkmaması için uyarılmış; o zaman da cesaret edememiş. Sonra oğlu ölmüş, aynı uyarı rüyada üçüncü kez gelmiş. Bu sefer kendisi de sakat kalınca durumu dostlarına anlatmış; onların görüşüyle bir sedyeyle senato binasına taşınmış ve rüyayı senatoya anlattıktan sonra kendi ayaklarıyla, sapasağlam evine dönmüş. Böylece senato rüyayı doğru bulunca o oyunların yeniden yapıldığı aktarılır."

1.55

Sed quid ego Graecorum? nescio quo modo me magis nostra delectant. omnes hoc historici, Fabii, Gellii, sed proxime Coelius: Cum bello Latino ludi votivi maximi primum fierent, civitas ad arma repente est excitata, itaque ludis intermissis instaurativi constituti sunt. qui ante quam fierent, cumque iam populus consedisset, servus per circum cum virgis caederetur furcam ferens ductus est. exin cuidam rustico Romano dormienti visus est venire, qui diceret praesulem sibi non placuisse ludis, idque ab eodem iussum esse eum senatui nuntiare; illum non esse ausum. iterum esse idem iussum et monitum, ne vim suam experiri vellet; ne tum quidem esse ausum. exin filium eius esse mortuum, eandem in somnis admonitionem fuisse tertiam. tum illum etiam debilem factum rem ad amicos detulisse, quorum de sententia lecticula in curiam esse delatum, cumque senatui somnium enarravisset, pedibus suis salvum domum revertisse. itaque somnio comprobato a senatu ludos illos iterum instauratos memoriae proditum est.

1.56"Yine Coelius'ta yazılı olduğuna göre Gaius Gracchus pek çok kişiye şunu söylemiş: kvaestorluğa adayken rüyasında kardeşi Tiberius ona görünmüş ve ne kadar isterse ağırdan alabileceğini, ama kendisinin öldüğü ölümle onun da öleceğini söylemiş. Coelius, Gaius Gracchus halk tribunu olmadan önce bunu hem kendisinin duyduğunu hem de Gracchus'un pek çok kişiye anlattığını yazar. Bu rüyadan daha kesin ne bulunabilir?

Peki Stoacıların pek sık andığı şu iki rüyayı kim küçümseyebilir? Biri Simonides'le ilgilidir. Simonides yere atılmış, tanımadığı bir ölü görüp onu gömmüş; sonra gemiye binmeyi düşünürken, gömdüğü adam onu bundan sakındırır gibi olmuş: denize açılırsa bir gemi kazasında ölecekmiş. Bu yüzden Simonides geri dönmüş, o gün denize açılanların hepsi ise ölmüş."

1.56

C. vero Gracchus multis dixit, ut scriptum apud eundem Coelium est, sibi in somnis quaesturam petenti Ti. fratrem visum esse dicere, quam vellet cunctaretur, tamen eodem sibi leto, quo ipse interisset, esse pereundum. hoc, ante quam tribunus plebi C. Gracchus factus esset, et se audisse scribit Coelius et dixisse illum multis. quo somnio quid inveniri potest certius? Quid? illa duo somnia, quae creberrime commemorantur a Stoicis, quis tandem potest contemnere? unum de Simonide: Qui cum ignotum quendam proiectum mortuum vidisset eumque humavisset haberetque in animo navem conscendere, moneri visus est, ne id faceret, ab eo, quem sepultura affecerat; si navigasset, eum naufragio esse periturum; itaque Simonidem redisse, perisse ceteros, qui tum navigassent.

1.57"Öteki rüya, pek ünlü bir rüyadır ve şöyle aktarılır: Arkadialı iki dost birlikte yolculuk ederken Megara'ya gelmişler; biri bir hana, öteki bir dostunun evine konuk olmuş. Yemekten sonra yatmışlar; gece yarısı, dost evinde kalan adam rüyasında öbürünün, hancının kendisini öldürmeye hazırlandığını söyleyerek yardıma gelmesi için yalvardığını görmüş. Rüyadan dehşete düşüp önce kalkmış; sonra kendini toparlayıp bu görüntüyü önemsememek gerektiğini düşünerek yeniden yatmış. Uyurken aynı adam ona yeniden görünmüş: sağken yardımına gelmediğine göre, hiç değilse ölümünü öcsüz bırakmamasını istemiş. Hancı onu öldürüp bir arabaya atmış, üstüne de gübre yığmış; sabah, araba şehirden çıkmadan önce kapıda bulunmasını istemiş. Bu rüyadan sarsılan adam sabah kapıda arabacıyı beklemiş ve arabada ne olduğunu sormuş; arabacı dehşete kapılıp kaçmış, ölü çıkarılmış, iş ortaya çıkınca da hancı cezasını bulmuş. Bundan daha ilahî bir rüya anlatılabilir mi?"

1.57

Alterum ita traditum clarum admodum somnium: Cum duo quidam Arcades familiares iter una facerent et Megaram venissent, alterum ad cauponem devertisse, ad hospitem alterum. qui ut cenati quiescerent, concubia nocte visum esse in somnis ei, qui erat in hospitio, illum alterum orare, ut subveniret, quod sibi a caupone interitus pararetur; eum primo perterritum somnio surrexisse; dein cum se collegisset idque visum pro nihilo habendum esse duxisset, recubuisse; tum ei dormienti eundem illum visum esse rogare, ut, quoniam sibi vivo non subvenisset, mortem suam ne inultam esse pateretur; se interfectum in plaustrum a caupone esse coniectum et supra stercus iniectum; petere, ut mane ad portam adesset, prius quam plaustrum ex oppido exiret. hoc vero eum somnio commotum mane bubulco praesto ad portam fuisse, quaesisse ex eo, quid esset in plaustro; illum perterritum fugisse, mortuum erutum esse, cauponem re patefacta poenas dedisse. quid hoc somnio dici potest divinius?

1.58"Ama ne diye daha çok ya da daha eski örnekler arıyoruz? Sana kendi rüyamı sık sık anlattım, senden de seninkini sık sık dinledim. Asya'da prokonsul olarak görevdeyken uykuda şunu gördüm: sen atla büyük bir ırmağın kıyısına gelip ileri atılmıştın, birden ırmağa kayıp düşmüş, hiçbir yerde görünmez olmuştun. Ben korkudan dehşete kapılıp titredim; sonra sen birden sevinçli bir hâlde ortaya çıktın, aynı atla karşı kıyıya tırmandın ve birbirimize sarıldık. Bu rüyanın yorumu kolaydı; Asya'da uzmanlar da olayların sonradan olduğu gibi gelişeceğini bana önceden söylediler."

1.58

Sed quid aut plura aut vetera quaerimus? saepe tibi meum narravi, saepe ex te audivi tuum somnium: me, cum Asiae proconsul praeessem, vidisse in quiete, cum tu equo advectus ad quandam magni fluminis ripam provectus subito atque delapsus in flumen nusquam apparuisses, me contremuisse timore perterritum; tum te repente laetum exstitisse eodemque equo adversam ascendisse ripam, nosque inter nos esse complexes. facilis coniectura huius somnii, mihique a peritis in Asia praedictum est fore eos eventus rerum, qui acciderunt.

1.59"Şimdi seninkine geliyorum. Senin ağzından da dinledim, ama bizim Sallustius bana daha sık anlattı: bizim için şanlı, vatan için felaketli olan o kaçış sırasında Latium'daki Atina'nın ovasında bir çiftlikte kalıyordun; gecenin büyük kısmını uykusuz geçirmiş, sonunda gün ağarırken derin ve ağır bir uykuya dalmıştın. Yola çıkmak gerektiği hâlde Sallustius sessizlik istemiş, seni uyandırmalarına izin vermemiş. Aşağı yukarı ikinci saatte uyanınca ona rüyanı anlatmışsın: ıssız yerlerde kederle dolaşırken, defne sarılı fasces'leriyle Gaius Marius sana neden üzgün olduğunu sormuş. Sen vatanından zorla kovulduğunu söyleyince sağ elini tutmuş, gönlünü ferah tutmanı söylemiş ve seni kendi anıtına götürsün diye en yakınındaki liktora teslim etmiş; kurtuluşunun orada olacağını da söylemiş. Sallustius'un anlattığına göre, o zaman kendisi sana hızlı ve şanlı bir dönüş hazırlandığını haykırmış, sen de rüyadan hoşnut görünmüşsün. Bana da çok geçmeden şu haber geldi: senin dönüşün hakkındaki o pek görkemli senato kararının, en iyi ve en ünlü adam olan konsulun önergesiyle Marius'un anıtında alındığını ve tıklım tıklım dolu tiyatroda inanılmaz bir haykırış ve alkışla onaylandığını duyunca, o Atina rüyasından daha ilahî bir şey olamayacağını söylemişsin."

1.59

Venio nunc ad tuum. audivi equidem ex te ipso, sed mihi saepius noster Sallustius narravit, cum in illa fuga nobis gloriosa, patriae calamitosa, in villa quadam campi Atinatis maneres magnamque partem noctis vigilasses, ad lucem denique arcte et graviter dormire te coepisse. itaque, quamquam iter instaret, se tamen silentium fieri iussisse neque esse passum te excitari; cum autem experrectus esses hora secunda fere, te sibi somnium narravisse: visum tibi esse, cum in locis solis maestus errares, C. Marium cum fascibus laureatis quaerere ex te, quid tristis esses, cumque tu te patria vi pulsum esse dixisses, prehendisse eum dextram tuam et bono animo te iussisse esse lictorique proximo tradidisse, ut te in monumentum suum deduceret, et dixisse in eo tibi salutem fore. tum et se exclamasse Sallustius narrat reditum tibi celerem et gloriosum paratum, et te ipsum visum somnio delectari. nam illud mihi ipsi celeriter nuntiatum est ut audivisses in monumento Mari de tuo reditu magnificentissimum illud senatus consultum esse factum referente optimo et clarissimo viro consule, idque frequentissimo theatro incredibili clamore et plausu comprobatum, dixisse te nihil illo Atinati somnio fieri posse divinius.

1.60"‘Ama rüyaların çoğu yanlış çıkıyor.’ Hayır, belki bize karanlık geliyor. Bazıları yanlış olsun diyelim; ya doğru çıkanlara karşı ne diyeceğiz? Uykuya bozulmamış bir hâlde gitsek doğru çıkanlar çok daha fazla olurdu. Oysa şimdi yemeğe ve şaraba boğulmuş olarak bulanık, karmakarışık şeyler görüyoruz. Bak, Platon'un Devlet'inde Sokrates ne diyor:

‘Uyuyanlarda ruhun zihinden ve akıldan pay almış kısmı uyuşup gevşer; içinde bir tür yabanilik ve kaba bir vahşilik bulunan öteki kısım ise, ölçüsüz içki ve yemekle şişmişse, uykuda sıçrayıp ölçüsüzce çırpınır. Bu yüzden onun karşısına zihinden ve akıldan yoksun her türlü görüntü çıkar: annesiyle ya da başka herhangi bir insanla, bir tanrıyla, çoğu kez de bir hayvanla birleştiğini sanır; hatta birini boğazladığını, dine aykırı biçimde kana bulandığını, pek çok iğrenç ve çirkin şeyi pervasızca, utanmazca yaptığını görür.’"

1.60

At multa falso. immo obscura fortasse nobis. sed sint falsa quaedam; contra vera quid dicimus? quae quidem multo plura evenirent, si ad quietem integri iremus. nunc onusti cibo et vino perturbata et confusa cernimus. vide, quid Socrates in Platonis Politia loquatur. dicit enim: Cum dormientibus ea pars animi, quae mentis et rationis sit particeps, sopita langueat; illa autem, in qua feritas quaedam sit atque agrestis immanitas, cum sit immoderato tumefacta potu atque pastu, exsultare eam in somno immoderateque iactari. itaque huic omnia visa obiciuntur a mente ac ratione vacua, ut aut cum matre corpus miscere videatur aut cum quovis alio vel homine vel deo, saepe belua, atque etiam trucidare aliquem et impie cruentari multaque facere impure atque taetre cum temeritate et impudentia.

1.61"‘Oysa biri sağlıklı ve ölçülü bir yaşayış ve sofrayla uykuya teslim olursa; ruhunun zihne ve muhakemeye ait kısmını canlandırıp uyanık tutmuş, iyi düşüncelerden bir ziyafetle doyurmuşsa; ruhunun hazla beslenen kısmını ne yoksunlukla bitirmiş ne de taşkın bir doygunlukla şişirmişse (tabiatta bir şey eksik de olsa, fazla gelip taşsa da, ikisi de zihnin keskinliğini köreltir); öfkenin alevlendiği üçüncü kısmı da yatıştırıp söndürmüşse, ruhun iki pervasız kısmı dizginlenmiş olur. O zaman akla ve zihne ait olan kısım parlar, kendini rüya görmeye dinç ve keskin olarak sunar; uykuda da karşısına sakin ve doğru görüntüler çıkar.’ Platon'un sözlerini olduğu gibi aktardım."

1.61

At qui salubri et moderato cultu atque victu quieti se tradiderit ea parte animi, quae mentis et consili est, agitata et erecta saturataque bonarum cogitationum epulis, eaque parte animi, quae voluptate alitur, nec inopia enecta nec satietate affluenti (quorum utrumque praestringere aciem mentis solet, sive deest naturae quidpiam sive abundat atque affluit), illa etiam tertia parte animi, in qua irarum existit ardor, sedata atque restincta, tum eveniet duabus animi temerariis partibus compressis, ut illa tertia pars rationis et mentis eluceat et se vegetam ad somniandum acremque praebeat, tum ei visa quietis occurrent tranquilla atque veracia. Haec verba ipsa Platonis expressi.

1.62"Yoksa Epikuros'u mu dinleyeceğiz? Karneades'i saymıyorum, çünkü o tartışma hevesiyle bazen bunu, bazen şunu söyler. ‘Ama Epikuros düşündüğünü söyler.’ Evet, ama hiçbir zaman zarif, yakışık alır bir şey düşünmez. Onu mu Platon'a ve Sokrates'e tercih edeceksin? Bunlar hiçbir gerekçe göstermeseler bile, itibarlarıyla bu ufak filozofları yenerlerdi. Demek ki Platon, uykuya bedenimiz öyle bir hâldeyken gitmemizi buyurur ki ruhlara yanılgı ve karışıklık getirecek hiçbir şey bulunmasın. Pythagorasçılara bakla yemenin bu yüzden yasaklandığı düşünülür: bu yiyecek çok gaz yapar ve gerçeği arayan zihnin dinginliğine zıttır."

1.62

Epicurum igitur audiemus potius? namque Carneades concertationis studio modo ait hoc, modo illud. ait ille ait quod sentit. Sentit autem nihil umquam elegans, nihil decorum. hunc ergo antepones Platoni et Socrati qui ut rationem non redderent, auctoritate tamen hos minutos philosophos vincerent? iubet igitur Plato sic ad somnum proficisci corporibus affectis, ut nihil sit quod errorem animis perturbationemque afferat. ex quo etiam Pythagoricis interdictum putatur ne faba vescerentur, quod habet inflationem magnam is cibus tranquillitati mentis quaerentis vera contrariam.

1.63"Ruh uykuyla bedenin ortaklığından ve temasından uzaklaşınca geçmişi hatırlar, şimdiyi görür, geleceği önceden görür. Çünkü uyuyanın bedeni ölü gibi yatar, ama ruhu dinçtir, yaşar. Ruh bunu ölümden sonra, bedenden büsbütün ayrılınca çok daha fazla yapacaktır. Bu yüzden ölüm yaklaşınca çok daha ilahî olur. Ağır ve ölümcül bir hastalığa tutulanlar da ölümün yaklaştığını görürler; bu yüzden karşılarına çoğunlukla ölülerin hayaletleri çıkar ve en çok o zaman iyi bir ad bırakmaya çabalarlar; gerektiği gibi yaşamamış olanlar da yanlışlarından en çok o zaman pişmanlık duyarlar."

1.63

cum ergo est somno sevocatus animus a societate et a contagione corporis, tum meminit praeteritorum, praesentia cernit, futura praevidet; iacet enim corpus dormientis ut mortui, viget autem et vivit animus. quod multo magis faciet post mortem, cum omnino corpore excesserit. itaque appropinquante morte multo est divinior. nam et id ipsum vident, qui sunt morbo gravi et mortifero affecti, instare mortem; itaque eis occurrunt plerumque imagines mortuorum, tumque vel maxime laudi student; eosque, qui secus quam decuit, vixerunt, peccatorum suorum tum maxime paenitet.

1.64"Ölmek üzere olanların geleceği bildirdiğini Poseidonios şu örnekle de doğrular: Rodoslu biri ölürken yaşıtı olan altı kişinin adını saymış ve aralarından ilk kimin, ikinci kimin, sonra sırayla kimin öleceğini söylemiş. Poseidonios'a göre insanlar tanrıların etkisiyle üç biçimde rüya görür: birincisi, ruh tanrılarla akraba olduğu için kendiliğinden önceden görür; ikincisi, hava ölümsüz ruhlarla doludur ve bu ruhlarda gerçeğin işaretleri adeta damgalanmış olarak belirir; üçüncüsü, tanrılar uyuyanlarla bizzat konuşur. Dediğim gibi, ölüm yaklaşınca ruhlar geleceği daha kolay sezer."

1.64

Divinare autem morientes illo etiam exemplo confirmat Posidonius, quod affert, Rhodium quendam morientem sex aequales nominasse et dixisse, qui primus eorum, qui secundus, qui deinde deinceps moriturus esset. sed tribus modis censet deorum appulsu homines somniare: uno, quod praevideat animus ipse per sese, quippe qui deorum cognatione teneatur; altero, quod plenus aër sit inmortalium animorum, in quibus tamquam insignitae notae veritatis appareant; tertio, quod ipsi di cum dormientibus colloquantur. idque, ut modo dixi, facilius evenit appropinquante morte, ut animi futura augurentur.

1.65"Daha önce söz ettiğim Kalanos'un sözü de, Homeros'ta ölürken Akhilleus'a yakın ölümünü haber veren Hektor'un sözü de buradan gelir.

Böyle bir şey hiç olmasaydı, dil alışkanlığı şu kelimeyi de gelişigüzel benimsemezdi:

Evden çıkarken ruhum boşuna gittiğimi önceden seziyordu.

Çünkü sagire keskin bir hisle sezmektir; çok şey bilmek istedikleri için falcı kocakarılara saga, köpeklere de sagax (keskin burunlu) denmesi buradandır. Öyleyse bir şeyle karşılaşmadan önce onu sezen kişiye praesagire, yani geleceği önceden hissetmek fiili kullanılır."

1.65

ex quo et illud est Callani, de quo ante dixi, et Homerici Hectoris, qui moriens propinquam Achilli mortem denuntiat. Neque enim illud verbum temere consuetudo approbavisset, si ea res nulla esset omnino: praésagibat ánimus frustra me íre, cum exirém domo. sagire enim sentire acute est; ex quo sagae anus, quia multa scire volunt, et sagaces dicti canes. is igitur, qui ante sagit, quam oblata res est, dicitur praesagire, id est futura ante sentire.

1.66"Demek ki ruhlarda dışarıdan atılmış ve tanrısal olarak içine kapatılmış bir önsezi vardır. Bu önsezi daha şiddetle alevlenirse, ruh bedenden koparılıp ilahî bir esinle coştuğunda, ona çılgınlık denir:

Hecuba: Ama neden birden gözleri alev alev, kudurmuş gibi göründü? Az önceki o akıllı, genç kız utangaçlığı nerede? Kassandra: Anne, kadınların en iyisinden çok daha iyi olan kadın, kâhinlik sayıklamalarına salıverildim; çünkü Apollon beni, istemediğim hâlde, kaderi söyleteyim diye çıldırtıyor. Yaşıtım kızlardan utanıyorum, babamdan da, o en iyi adamdan da, yaptıklarımdan utanıyorum. Anneciğim, sana acıyorum, kendime kızıyorum. Priamus'a benden başka en iyi çocukları doğurdun; işte buna yanıyorum: ben zarar veriyorum, onlar yarar; ben karşı koyuyorum, onlar boyun eğiyor.

Ne yumuşak, ne derin karakterli, ne ince bir şiir! Ama bu konumuzla pek ilgili değil;

1.66

Inest igitur in animis praesagitio extrinsecus iniecta atque inclusa divinitus. ea, si exarsit acrius, furor appellatur, cum a corpore animus abstractus divino instinctu concitatur. H: séd quid oculis rábere visa est dérepente ardéntibus? úbi illa paulo ante sápiens, vírginalis modéstia? C: máter, optimá tu multo múlier melior múlierum, míssa sum supérstitiosis háriolatiónibus; nam mé Apollo fátis fandis démentem invitám ciet. vírgines vero aéqualis, pátris mei meum factúm pudet, óptumi vir. mea mater, túi me miseret, méi piget. óptumam progéniem Priamo péperisti extra me; hóc dolet, méd obesse, illós prodesse, me óbstare, illos óbsequi. O poëma tenerum et moratum atque molle! sed hoc minus ad rem;

1.67istediğimiz şey ise dile gelmiştir: çılgınlık çoğu kez doğru kehanette bulunur.

İşte geldi, geldi o kana ve yangına sarılmış meşale! Uzun yıllar gizli kaldı; vatandaşlar, yardıma koşun, söndürün onu!

Artık insan bedenine kapanmış bir tanrı konuşuyor, Kassandra değil:

Ve şimdi büyük denizde hızlı bir filo donatılıyor; bir yıkım sürüsü koşup geliyor; gelecek, yelkenlerle uçan gemileriyle yabani bir güruh kıyıları dolduracak."

1.67

illud, quod volumus, expressum est, ut vaticinari furor vera soleat. ádest, adest fax óbvoluta sánguine atque íncendio! múltos annos látuit; cives, férte opem et restínguite. deus inclusus corpore humano iam, non Cassandra, loquitur: iámque mari magnó classis cita téxitur; exitium éxamen rapit; adveniet, fera vélivolantibus návibus complebít manus litora.

1.68"Tragedyalardan, masallardan söz ediyor gibiyim. Ama senin kendi ağzından, uydurma değil, gerçekten olmuş aynı türden bir şey duydum. Praetor yetkisiyle Rodos filosunun başında bulunan, son derece basiretli ve bilgili bir adam olan Gaius Coponius Dyrrhachium'a, sana gelmiş ve şunu anlatmış: Rodosluların beş sıra kürekli gemilerinden birinde bir kürekçi, otuz gün dolmadan Yunanistan'ın kana bulanacağını, Dyrrhachium'un yağmalanacağını, kaçarcasına gemilere binileceğini ve kaçanların arkalarına dönüp yangınlara acıklı bir bakış atacaklarını; ama Rodos filosuna yakında dönüş, evine kavuşma verileceğini önceden söylemiş. Senin de bundan etkilendiğini, o sırada orada bulunan bilgili adamlar Marcus Varro ile Marcus Cato'nun da çok korktuğunu anlattın. Gerçekten de birkaç gün sonra Labienus Pharsalos'tan kaçıp gelmiş, ordunun yok olduğunu bildirmiş; kehanetin geri kalanı da kısa sürede gerçekleşmiş."

1.68

Tragoedias loqui videor et fabulas. At ex te ipso non commenticiam rem, sed factam eiusdem generis audivi: C. Coponium ad te venisse Dyrrhachium, cum praetorio imperio classi Rhodiae praeesset, cumprime hominem prudentem atque doctum, eumque dixisse remigem quendam e quinqueremi Rhodiorum vaticinatum madefactum iri minus xxx diebus Graeciam sanguine, rapinas Dyrrhachi et conscensionem in naves cum fuga fugientibusque miserabilem respectum incendiorum fore; sed Rhodiorum classi propinquum reditum ac domum itionem dari; tum neque te ipsum non esse commotum Marcumque Varronem et M. Catonem, qui tum ibi erant, doctos homines, vehementer esse perterritos; paucis sane post diebus ex Pharsalia fuga venisse Labienum; qui cum interitum exercitus nuntiavisset, reliqua vaticinationis brevi esse confecta.

1.69"Çünkü ambarlardan yağmalanıp dökülen tahıl bütün yolları, ara sokakları kaplamıştı; siz de birden korkuya kapılıp gemilere bindiniz; gece kente dönüp baktığınızda, askerlerin peşinizden gelmek istemedikleri için ateşe verdikleri yük gemilerinin yandığını görüyordunuz; sonunda Rodos filosu sizi bırakıp gidince kâhinin doğru söylediğini anladınız."

1.69

nam et ex horreis direptum effusumque frumentum vias omnis angiportusque constraverat, et naves subito perterriti metu conscendistis, et noctu ad oppidum respicientes flagrantis onerarias quas incenderant milites, quia sequi noluerant, videbatis; postremo a Rhodia classe deserti verum vatem fuisse sensistis.

1.70"Sanattan yoksun olduğunu söylediğim uyku ve çılgınlık kehanetlerini olabildiğince kısa anlattım. Her iki türün de tek bir açıklaması vardır ve bizim Kratippos'un sık sık başvurduğu açıklama budur: İnsanların ruhları bir bakıma dışarıdan çekilip alınmıştır (buradan anlaşılır ki dışarıda, insan ruhunun kendisinden türediği ilahî bir ruh vardır). İnsan ruhunun his, hareket ve istek sahibi olan kısmı bedenin işleyişinden ayrı değildir; ruhun akla ve kavrayışa pay alan kısmı ise en çok, bedenden en uzak olduğu zaman güçlüdür."

1.70

Exposui quam brevissime potui somni et furoris oracula, quae carere arte dixeram. quorum amborum generum una ratio est, qua Cratippus noster uti solet; animos hominum quadam ex parte extrinsecus esse tractos et haustos (ex quo intellegitur esse extra divinum animum, humanus unde ducatur); humani autem animi eam partem, quae sensum, quae motum, quae appetitum habeat, non esse ab actione corporis seiugatam; quae autem pars animi rationis atque intellegentiae sit particeps, eam tum maxime vigere, cum plurimum absit a corpore.

1.71"Bu yüzden Kratippos, gerçekleşmiş kâhinlik ve rüya örneklerini sıraladıktan sonra, kanıtını şöyle bağlar: ‘Gözlerin vazifesi ve işlevi gözler olmadan var olamaz; ama gözler bazen işlevlerini yerine getiremeyebilir. Öyleyse gözlerini bir kez bile gerçeği görecek biçimde kullanmış olan kişi, gerçeği gören bir görme hissine sahiptir. Aynı şekilde, kehanetin vazifesi ve işlevi kehanet olmadan var olamıyorsa, ama kehanet yetisine sahip biri bazen yanılıp gerçeği göremeyebiliyorsa, kehanetin varlığını doğrulamak için bir şeyin bir kez, hiçbir şeyin tesadüfen olmadığı anlaşılacak biçimde önceden bildirilmiş olması yeter. Böyle şeyler ise sayısızdır; demek ki kehanetin var olduğunu kabul etmek gerekir.’"

1.71

itaque, expositis exemplis verarum vaticinationum et somniorum, Cratippus solet rationem concludere hoc modo: Si sine oculis non potest exstare officium et munus oculorum, possunt autem aliquando oculi non fungi suo munere, qui vel semel ita est usus oculis ut vera cerneret, is habet sensum oculorum vera cernentium. item igitur, si sine divinatione non potest officium et munus divinationis exstare, potest autem quis, cum divinationem habeat, errare aliquando nec vera cernere, satis est ad confirmandam divinationem semel aliquid esse ita divinatum ut nihil fortuito cecidisse videatur; sunt autem eius generis innumerabilia; esse igitur divinationem confitendum est.

1.72"Ya yorumla açıklanan ya da olaylardan gözlemlenip kaydedilmiş olan kehanet türleri ise, yukarıda dediğim gibi, tabiî değil, sanata dayalı sayılır; haruspeksler, augurlar ve yorumcular bunlar arasındadır. Peripatetikler bunları reddeder, Stoacılar savunur. Bunların bir kısmı yazılı kayıtlara ve bir öğretiye dayanır; Etruskların haruspeks kitapları, yıldırım ve gök gürültüsü kitapları, sizin augur kitaplarınız da bunu gösterir. Bir kısmı ise o anda, birden, yorumla açıklanır: Homeros'ta serçelerin sayısından Troia savaşının kaç yıl süreceğini kestiren Kalkhas gibi; ya da Sulla'nın tarihinde yazılı gördüğümüz, senin gözünün önünde olmuş şu olay gibi: Sulla Nola topraklarında karargâh çadırının önünde kurban keserken sunağın dibinden birden bir yılan çıktı; haruspeks Gaius Postumius da ona orduyu hemen sefere çıkarması için yalvardı. Sulla bunu yapınca Nola kentinin önünde Samnitlerin çok sağlam ordugâhını ele geçirdi."

1.72

Quae vero aut coniectura explicantur aut eventis animadversa ac notata sunt, ea genera divinandi, ut supra dixi, non naturalia, sed artificiosa dicuntur; in quo haruspices, augures coniectoresque numerantur. haec improbantur a Peripateticis, a Stoicis defenduntur. quorum alia sunt posita in monumentis et disciplina, quod Etruscorum declarant et haruspicini et fulgurales et tonitruales libri, vestri etiam augurales; alia autem subito ex tempore coniectura explicantur, ut apud Homerum Calchas, qui ex passerum numero belli Troiani annos auguratus est; et ut in Sullae scriptum historia videmus, quod te inspectante factum est, ut, cum ille in agro Nolano immolaret ante praetorium, ab infima ara subito anguis emergeret, cum quidem C. Postumius haruspex oraret illum ut in expeditionem exercitum educeret. id cum Sulla fecisset, tum ante oppidum Nolam fortissima Samnitium castra cepit.

1.73"Dionysios hakkında da, hükümdar olmasından az önce, bir yorum yapılmıştır. Leontinoi topraklarında yolculuk ederken atını kendisi bir ırmağa sokmuş; at girdaplara gömülmüş, bir daha çıkmamış. Bütün çabasına rağmen onu çıkaramayınca, Philistos'un dediğine göre, üzülerek oradan ayrılmış. Biraz ilerleyince birden bir kişneme duymuş, dönüp bakmış ve sevinçle atını dipdiri görmüş; atın yelesine bir arı oğulu konmuştu. Bu alametin anlamı şuydu: birkaç gün sonra Dionysios hükümdar oldu."

1.73

Facta coniectura etiam in Dionysio est paulo ante quam regnare coepit; qui, cum per agrum Leontinum iter faciens, equum ipse demisisset in flumen, submersus equus voraginibus non exstitit; quem cum maxima contentione non potuisset extrahere, discessit, ut ait Philistus, aegre ferens. cum autem aliquantum progressus esset, subito exaudivit hinnitum respexitque et equum alacrem laetus aspexit, cuius in iuba examen apium consederat. quod ostentum habuit hanc vim, ut Dionysius paucis post diebus regnare coeperit.

1.74"Peki Leuktra felaketinden az önce Lakedaimonlulara nasıl bir işaret verilmişti? Herakles'in tapınağında silahlar ses vermiş, Herakles'in heykeli de bol bol terlemişti! Kallisthenes'in dediğine göre aynı sırada Thebai'de Herakles tapınağının sürgülenmiş kapıları birden kendiliğinden açılmış, duvarlara asılı silahlar yerde bulunmuştu. Yine aynı sırada Lebadeia'da Trophonios'a kurban sunulurken oradaki horozlar hiç ara vermeden ötmeye başlamış; Boiotialı augurlar da bunun Thebaililerin zaferi demek olduğunu söylemişler, çünkü bu kuş yenilince susar, yenince öter."

1.74

Quid? Lacedaemoniis paulo ante Leuctricam calamitatem quae significatio facta est, cum in Herculis fano arma sonuerunt Herculisque simulacrum multo sudore manavit! At eodem tempore Thebis, ut ait Callisthenes, in templo Herculis valvae clausae repagulis subito se ipsae aperuerunt, armaque quae fixa in parietibus fuerant ea sunt humi inventa. cumque eodem tempore apud Lebadiam Trophonio res divina fieret, gallos gallinaceos in eo loco sic assidue canere coepisse, ut nihil intermitterent; tum augures dixisse Boeotios Thebanorum esse victoriam, propterea quod avis illa victa silere soleret, canere, si vicisset.

1.75"Aynı dönemde Leuktra savaşının felaketi Lakedaimonlulara pek çok işaretle bildiriliyordu. Delphoi'de, Lakedaimonluların en ünlüsü olmuş Lysandros'un heykeli duruyordu; heykelin başında birden sert, yabani otlardan bir taç belirdi. Lysandros'un, Atinalıların çöktüğü o deniz zaferinden sonra Lakedaimonlular Delphoi'ye altın yıldızlar koymuşlardı, çünkü o savaşta Kastor ile Polluks'un Lakedaimon filosunun yanında görüldüğü söyleniyordu. Bu tanrıların nişanı olan, Delphoi'ye konduğunu söylediğim altın yıldızlar Leuktra savaşından az önce düştü ve bir daha bulunamadı."

1.75

Eademque tempestate multis signis Lacedaemoniis Leuctricae pugnae calamitas denuntiabatur. namque et Lysandri, qui Lacedaemoniorum clarissimus fuerat, statuae, quae Delphis stabat, in capite corona subito exstitit ex asperis herbis et agrestibus; stellaeque aureae, quae Delphis erant a Lacedaemoniis positae post navalem illam victoriam Lysandri, qua Athenienses conciderunt, qua in pugna quia Castor et Pollux cum Lacedaemoniorum classe visi esse dicebantur. eorum insignia deorum, stellae aureae, quas dixi, Delphis positae paulo ante Leuctricam pugnam deciderunt, neque repertae sunt.

1.76"Ama aynı Spartalılar için en büyük alamet şuydu: Zafer kazanıp kazanmayacaklarını sormak için Dodona'daki Iuppiter'den kehanet istemişler, elçiler de içinde kuraların bulunduğu kabı yerine koymuşlardı; Molossos kralının çok sevdiği bir maymun hem kuraları hem kura için hazırlanmış öteki şeyleri karıştırıp oraya buraya saçtı. O zaman kehanet yerinin başındaki rahibenin, Lakedaimonluların zaferi değil canlarını kurtarmayı düşünmeleri gerektiğini söylediği anlatılır."

1.76

Maximum vero illud portentum isdem Spartiatis fuit, quod, cum oraculum ab Iove Dodonaeo petivissent de victoria sciscitantes legatique vas illud in quo inerant sortes collocavissent, simia, quam rex Molossorum in deliciis habebat, et sortes ipsas et cetera, quae erant ad sortem parata, disturbavit et aliud alio dissipavit. tum ea, quae praeposita erat oraculo, sacerdos dixisse dicitur de salute Lacedaemoniis esse non de victoria cogitandum.

1.77"Peki İkinci Pön Savaşı'nda ikinci kez konsul olan Gaius Flaminius gelecek olayların işaretlerini hiçe sayıp devlete büyük bir felaket getirmedi mi? Ordusunu arınma töreninden geçirmiş, Arretium'a doğru ordugâhını kaldırmış, lejyonlarını Hannibal'e karşı götürüyordu; o sırada hem kendisi hem atı Durdurucu Iuppiter'in heykelinin önünde sebepsiz yere birden yere yıkıldı. Uzmanlara göre bu işaret ona savaşa girmemesini bildiriyordu, ama o bunu dinî bir uyarı saymadı. Yine o, tavukların yem yiyişine bakarak alamet alırken, tavukçu savaşa girme gününü erteliyordu. Flaminius ona, tavuklar sonra da yem yemezse ne yapılması gerektiğini sordu. Tavukçu beklemek gerektiğini söyleyince Flaminius: ‘Ne güzel alametler! Tavuklar açken iş görülebilecek, tokken hiçbir şey yapılmayacak!’ dedi. Bunun üzerine sancakların yerinden sökülmesini ve kendisinin izlenmesini emretti. O sırada ilk hastati bölüğünün sancaktarı sancağı yerinden kıpırdatamadı; daha çok kişi gelip uğraştığı hâlde sonuç alınamayınca durum Flaminius'a bildirildi; o da huyu olduğu üzere aldırmadı. Bu yüzden üç saat içinde ordu kılıçtan geçirildi, kendisi de öldürüldü."

1.77

Quid? bello Punico secundo nonne C. Flaminius consul iterum neglexit signa rerum futurarum magna cum clade rei publicae? qui exercitu lustrato cum Arretium versus castra movisset et contra Hannibalem legiones duceret, et ipse et equus eius ante signum Iovis Statoris sine causa repente concidit, nec eam rem habuit religioni obiecto signo, ut peritis videbatur, ne committeret proelium. Idem cum tripudio auspicaretur, pullarius diem proeli committendi differebat. tum Flaminius ex eo quaesivit, si ne postea quidem pulli pascerentur, quid faciendum censeret. cum ille quiescendum respondisset, Flaminius: Praeclara vero auspicia, si esurientibus pullis res geri poterit, saturis nihil geretur! Itaque signa convelli et se sequi iussit. quo tempore cum signifer primi hastati signum non posset movere loco, nec quicquam proficeretur, plures cum accederent, Flaminius, re nuntiata, suo more, neglexit. itaque tribus eis horis concisus exercitus atque ipse interfectus est.

1.78"Coelius'un eklediği şey de büyüktür: tam o felaketli savaş olurken Liguria'da, Galya'da, pek çok adada ve bütün İtalya'da öyle büyük depremler olmuş ki pek çok kent yıkılmış, pek çok yerde toprak kayıp çökmüş, ırmaklar ters yöne akmış, deniz ırmaklara akmış.

Uzmanlar kehanete dayalı kesin yorumlar yapar. O Phrygialı Midas çocukken, uyurken, karıncalar ağzına buğday taneleri taşımıştı; çok zengin olacağı önceden söylendi, öyle de oldu. Platon ise beşikte uyuyan bir bebekken dudaklarına arılar konmuştu; eşsiz tatlılıkta bir söz sahibi olacağı söylendi. Böylece gelecekteki belagati daha bebekken önceden görülmüş oldu."

1.78

magnum illud etiam, quod addidit Coelius, eo tempore ipso, cum hoc calamitosum proelium fieret, tantos terrae motus in Liguribus, Gallia compluribusque insulis totaque in Italia factos esse, ut multa oppida conruerint, multis locis labes factae sint terraeque desederint fluminaque in contrarias partes fluxerint atque in amnes mare influxerit. Fiunt certae divinationum coniecturae a peritis. Midae illi Phrygi, cum puer esset, dormienti formicae in os tritici grana congesserunt. divitissumum fore praedictum est; quod evenit. At Platoni cum in cunis parvulo dormienti apes in labellis consedissent, responsum est singulari illum suavitate orationis fore. ita futura eloquentia provisa in infante est.

1.79"Peki senin gözbebeğin, sevgilin Roscius? Ya kendisi ya da onun yerine bütün Lanuvium yalan mı söylüyordu? Roscius beşikteyken, Lanuvium topraklarında bir ova olan Solonium'da büyütülürken, dadısı gece uyanıp lambayı yaklaştırınca uyuyan çocuğun bir yılanın sarmalına dolanmış olduğunu fark etti ve bu manzaradan dehşete düşüp çığlık attı. Roscius'un babası durumu haruspekslere danıştı; onlar da o çocuktan daha ünlü, daha soylu kimsenin olmayacağını söylediler. Bu sahneyi Pasiteles gümüşe işledi, bizim Arkhias da dizelerle anlattı.

Öyleyse daha neyi bekliyoruz? Ölümsüz tanrıların forumda, sokaklarda, evde aramızda dolaşmasını mı? Tanrılar kendilerini bize göstermezler, ama güçlerini enine boyuna yayarlar; bu gücü bazen toprağın oyuklarına kapatır, bazen insanların tabiatlarına sararlar. Delphoi'de Pythia'yı toprağın gücü, Sibylla'yı ise tabiatın gücü coştururdu. Ne o, toprak türlerinin ne kadar çeşitli olduğunu görmüyor muyuz? Bunların bir kısmı öldürücüdür: Hirpinilerin ülkesindeki Ampsanctus ve Asya'da gördüğümüz Plutonion'lar gibi. Toprakların bazı kısımları hastalık getirir, bazıları sağlıklıdır; bazıları keskin zekâlar yetiştirir, bazıları kör zekâlar. Bütün bunlar hem iklimin çeşitliliğinden hem de toprakların farklı buğular salmasından olur."

1.79

quid? amores ac deliciae tuae, Roscius, num aut ipse aut pro eo Lanuvium totum mentiebatur? qui cum esset in cunabulis educareturque in Solonio, qui est campus agri Lanuvini, noctu lumine apposito experrecta nutrix animadvertit puerum dormientem circumplicatum serpentis amplexu. quo aspectu exterrita clamorem sustulit. pater autem Rosci ad haruspices rettulit, qui responderunt nihil illo puero clarius, nihil nobilius fore. atque hanc speciem Pasiteles caelavit argento et noster expressit Archias versibus. Quid igitur expectamus? an dum in foro nobiscum di immortales, dum in viis versentur, dum domi? qui quidem ipsi se nobis non offerunt, vim autem suam longe lateque diffundunt, quam tum terrae cavernis includunt, tum hominum naturis implicant. nam terrae vis Pythiam Delphis incitabat, naturae Sibyllam. quid enim? non videmus quam sint varia terrarum genera? ex quibus et mortifera quaedam pars est, ut et Ampsancti in Hirpinis et in Asia Plutonia, quae vidimus, et sunt partes agrorum aliae pestilentes, aliae salubres, aliae, quae acuta ingenia gignant, aliae, quae retusa; quae omnia fiunt et ex caeli varietate et ex disparili aspiratione terrarum.

1.80"Ruhlar çoğu kez bir görüntüyle, çoğu kez seslerin derinliğiyle ve şarkılarla daha şiddetle sarsılır; çoğu kez kaygı ve korkuyla da. Şu kadın gibi:

Aklı başından gitmiş, cinlenmiş gibi ya da Bacchus ayinleriyle coşmuş gibi, mezarlar arasında kendi Teucer'ini anarak.

Bu coşku da ruhlarda ilahî bir güç olduğunu gösterir. Çünkü Demokritos çılgınlık olmadan hiçbir şairin büyük olamayacağını söyler; Platon da aynısını söyler. İsterse buna çılgınlık desin, yeter ki bu çılgınlık Platon'un Phaidros'unda övüldüğü gibi övülsün. Peki sizin davalarda yaptığınız konuşma, hitabetinizin kendisi, ruh daha çok coşmadıkça nasıl şiddetli, ağırbaşlı ve zengin olabilir? Ben bunu sende de sık sık gördüm; daha hafif şeylere gelirsek, dostun Aesopus'un yüz ifadelerinde ve hareketlerinde de öyle bir ateş gördüm ki sanki bir güç onu kendinden geçirmişti."

1.80

fit etiam saepe specie quadam, saepe vocum gravitate et cantibus ut pellantur animi vehementius, saepe etiam cura et timore, qualis est illa flexánima tamquam lýmphata aut Bacchí sacris commóta in tumulis Teúcrum commemoráns suum. Atque etiam illa concitatio declarat vim in animis esse divinam. negat enim sine furore Democritus quemquam poëtam magnum esse posse, quod idem dicit Plato. quem, si placet, appellet furorem, dum modo is furor ita laudetur, ut in Phaedro Platonis laudatus est. quid? vestra oratio in causis, quid ipsa actio potest esse vehemens et gravis et copiosa, nisi est animus ipse commotior? equidem etiam in te saepe vidi et, ut ad leviora veniamus, in Aesopo, familiari tuo, tantum ardorem vultuum atque motuum, ut eum vis quaedam abstraxisse a sensu mentis videretur.

1.81"Çoğu kez gerçekte var olmayan, ama görünüşe bürünen hayaller de belirir. Brennus'un ve Galyalı ordusunun, Delphoi'deki Apollon tapınağına o kutsal tanımaz savaşı açtığında başına bunun geldiği söylenir. Anlatıldığına göre o zaman Pythia kehanet yerinden şöyle demişti:

Bu işin icabına ben ve ak bakireler bakacağız.

Bunun üzerine bakireler karşı tarafta silah taşıyor gibi göründüler ve Galya ordusu karın altında kaldı.

Aristoteles ise bir hastalık yüzünden çılgına dönen, melankolik denen kişilerin de ruhlarında önceden sezen, ilahî bir şey bulunduğunu düşünürdü. Ama bana kalırsa bu ne kalp hastalarına ne de delirmişlere atfedilmeli; çünkü kehanet hastalıklı bir bedenin değil, sağlam bir ruhun işidir."

1.81

Obiciuntur etiam saepe formae quae reapse nullae sunt, speciem autem offerunt; quod contigisse Brenno dicitur eiusque Gallicis copiis, cum fano Apollinis Delphici nefarium bellum intulisset. tum enim ferunt ex oraclo ecfatam esse Pythiam: ego próvidebo rem ístam et albae vírgines. ex quo factum ut viderentur virgines ferre arma contra et nive Gallorum obrueretur exercitus. Aristoteles quidem eos etiam, qui valetudinis vitio furerent et melancholici dicerentur, censebat habere aliquid in animis praesagiens atque divinum. ego autem haud scio an nec cardiacis hoc tribuendum sit nec phreneticis; animi enim integri non vitiosi est corporis divinatio.

1.82"Kehanetin gerçekten var olduğu, Stoacıların şu akıl yürütmesiyle sonuca bağlanır:

‘Tanrılar varsa ve gelecekte olacakları insanlara önceden bildirmiyorlarsa, ya insanları sevmiyorlardır; ya ne olacağını bilmiyorlardır; ya geleceği bilmenin insanlar için hiçbir önemi olmadığını düşünüyorlardır; ya olacakları insanlara önceden bildirmeyi yüceliklerine yakıştırmıyorlardır; ya da tanrılar bile bunları bildiremezler. Ama ne bizi sevmezler (çünkü iyilik yaparlar ve insan soyunun dostudurlar); ne kendi koydukları ve belirledikleri şeyleri bilmezler; ne de gelecekte olacakları bilmek bizim için önemsizdir (çünkü bilirsek daha dikkatli oluruz); ne bunu yüceliklerine yabancı sayarlar (çünkü iyilikseverlikten üstün bir şey yoktur); ne de geleceği önceden bilmekten acizdirler;

1.82

quam quidem esse re vera hac Stoicorum ratione concluditur: Si sunt di neque ante declarant hominibus quae futura sint, aut non diligunt homines, aut quid eventurum sit ignorant; aut existimant nihil interesse hominum scire quid sit futurum, aut non censent esse suae maiestatis praesignificare hominibus quae sunt futura; aut ea ne ipsi quidem di significare possunt. At neque non diligunt nos (sunt enim benefici generique hominum amici); neque ignorant ea quae ab ipsis constituta et designata sunt; neque nostra nihil interest scire ea, quae eventura sunt (erimus enim cautiores si sciemus); neque hoc alienum ducunt maiestate sua (nihil est enim beneficentia praestantius); neque non possunt futura praenoscere;

1.83öyleyse tanrıların var olup geleceği bildirmemesi söz konusu değildir. Oysa tanrılar vardır; demek ki bildirirler. Bildiriyorlarsa, bu bildirimi bilmemiz için bize hiçbir yol vermemiş olmaları da söz konusu değildir (çünkü o zaman boşuna bildirmiş olurlardı). Yol veriyorlarsa, kehanetin olmaması da söz konusu değildir. Demek ki kehanet vardır.’"

1.83

non igitur sunt di nec significant futura; sunt autem di, significant ergo; et non, si significant, nullas vias dant nobis ad significationis scientiam (frustra enim significarent); nec, si dant vias, non est divinatio; est igitur divinatio.

1.84"Khrysippos da, Diogenes de, Antipatros da bu akıl yürütmeyi kullanır. Öyleyse akıl benden yanaysa, olaylar, halklar, milletler, Yunanlar, barbarlar, atalarımız benden yanaysa, nihayet bu her zaman böyle düşünülmüşse, en büyük filozoflar, şairler, devletler kurmuş, şehirler bulmuş en bilge adamlar benden yanaysa, anlattıklarımın tamamen doğru olduğundan şüphe etmek için ne sebep var? Yoksa hayvanların konuşmasını mı bekliyoruz? İnsanların oybirliğiyle verdiği itibar bize yetmiyor mu?"

1.84

Hac ratione et Chrysippus et Diogenes et Antipater utitur. quid est igitur cur dubitandum sit quin sint ea quae disputavi verissima, si ratio mecum facit, si eventa, si populi, si nationes, si Graeci, si barbari, si maiores etiam nostri, si denique hoc semper ita putatum est, si summi philosophi, si poëtae, si sapientissimi viri, qui res publicas constituerunt, qui urbes condiderunt? An, dum bestiae loquantur exspectamus? hominum consentiente auctoritate contenti non sumus?

1.85"Söylediğim kehanet türlerinin var olmadığına dair de, her kehanetin açıklamasını, sebebini söylemenin zor görünmesinden başka bir gerekçe getirilmez. Haruspeks, iç organlar iyi çıksa bile akciğerdeki bir yarığın işi neden askıya alıp günü ertelettiğini nasıl açıklayabilir? Augur, kuzgunun sağdan, karganın soldan ötmesinin alameti neden geçerli kıldığını nasıl açıklar? Yıldız bilgini, Iuppiter ya da Venus yıldızının ayla birleşmesinin çocukların doğumunda neden hayırlı, Saturnus'un ya da Mars'ın ise neden zararlı olduğunu nasıl açıklar? Tanrı neden bizi uyurken uyarıyor da uyanıkken umursamıyor? Neden çılgın Kassandra geleceği önceden görüyor da bilge Priamus aynı şeyi yapamıyor?"

1.85

nec vero quicquam aliud affertur cur ea quae dico divinandi genera nulla sint, nisi, quod difficile dictu videtur, quae cuiusque divinationis ratio, quae causa sit. Quid enim habet haruspex, cur pulmo incisus etiam in bonis extis dirimat tempus et proferat diem? Quid augur, cur a dextra corvus, a sinistra cornix, faciat ratum? Quid astrologus cur stella Iovis aut Veneris coniuncta cum luna ad ortus puerorum salutaris sit, Saturni Martisve contraria? Cur autem deus dormientes nos moneat, vigilantes neglegat? Quid deinde causae est cur Cassandra furens futura prospiciat, Priamus sapiens hoc idem facere non queat?

1.86"Her şeyin neden olduğunu soruyorsun. Çok yerinde bir soru; ama şimdi mesele bu değil. Sorulan, olup olmadığıdır. Mesela demiri kendine çekip yapıştıran mıknatıs diye bir taş olduğunu söylesem, ama bunun neden olduğunu açıklayamasam, onun olduğunu da büsbütün inkâr edersin. Kehanette de aynısını yapıyorsun; oysa kehaneti kendimiz görüyoruz, duyuyoruz, okuyoruz, atalarımızdan devraldık. Daha yakın zamanlarda bulunmuş olan felsefe ortaya çıkmadan önce gündelik hayat bu konuda hiç şüphe etmedi; felsefe ilerledikten sonra da itibar sahibi hiçbir filozof başka türlü düşünmedi."

1.86

Cur fiat quidque, quaeris. recte omnino; sed non nunc id agitur; fiat necne fiat, id quaeritur. ut, si magnetem lapidem esse dicam qui ferrum ad se adliciat et attrahat, rationem cur id fiat, afferre nequeam, fieri omnino neges. quod idem facis in divinatione, quam et cernimus ipsi et audimus et legimus et a patribus accepimus. neque ante philosophiam patefactam, quae nuper inventa est, hac de re communis vita dubitavit, et, posteaquam philosophia processit, nemo aliter philosophus sensit, in quo modo esset auctoritas.

1.87"Pythagoras'tan, Demokritos'tan, Sokrates'ten söz ettim; eskilerden Ksenophanes dışında kimseyi ayrı tutmadım; Eski Akademi'yi, Peripatetikleri, Stoacıları ekledim. Bir tek Epikuros karşı çıkıyor. Peki aynı adamın, hiçbir faziletin karşılık beklemeden istenmediğini düşünmesinden daha utanç verici ne olabilir?

En ünlü belgelerle tanıklık edilip mühürlenmiş olan eski çağ kimi etkilemez? Homeros, augur Kalkhas'ın açık ara en iyisi olduğunu ve İlion'a giden filolara kılavuzluk ettiğini yazar; sanırım yerleri bildiği için değil, alametleri bildiği için."

1.87

dixi de Pythagora, de Democrito, de Socrate, excepi de antiquis praeter Xenophanem neminem; adiunxi veterem Academiam, Peripateticos, Stoicos; unus dissentit Epicurus. quid vero hoc turpius, quam quod idem nullam censet gratuitam esse virtutem? Quis est autem quem non moveat clarissimis monumentis testata consignataque antiquitas? Calchantem augurem scribit Homerus longe optimum, eumque ducem classium fuisse ad Ilium, auspiciorum credo scientia, non locorum.

1.88"Amphilokhos ile Mopsos Argosluların kralıydılar, ama aynı zamanda augurdular; Kilikya kıyısında Yunan şehirleri kurdular. Onlardan da önce Amphiaraos ve Teiresias vardı. Bunlar, Ennius'ta anlatılanlar gibi,

kendi kazançları için uydurma sözler ortaya atanlar

türünden alçak ve silik kişiler değil, kuşlardan ve işaretlerden uyarı alarak geleceği söyleyen ünlü ve seçkin adamlardı. Homeros bunların ikincisi hakkında, yeraltı dünyasında bile yalnız onun aklının yerinde olduğunu, ötekilerin gölgeler gibi dolaştığını söyler. Amphiaraos'u ise Yunanistan'ın şöhreti öyle onurlandırdı ki bir tanrı sayıldı ve gömüldüğü topraktan kehanet istendi."

1.88

amphilochus et Mopsus Argivorum reges fuerunt, sed eidem augures, eique urbis in ora maritima Ciliciae Graecas condiderunt; atque etiam ante hos Amphiaraus et Tiresias non humiles et obscuri neque eorum similes, ut apud Ennium est, quí sui quaestus caúsa fictas súscitant senténtias. sed clari et praestantes viri, qui avibus et signis admoniti futura dicebant; quorum de altero etiam apud inferos Homerus ait solum sapere, ceteros umbrarum vagari modo; Amphiaraum autem sic honoravit fama Graeciae, deus ut haberetur, atque ut ab eius solo, in quo est humatus, oracla peterentur.

1.89"Peki Asya kralı Priamus'un geleceği bildiren bir oğlu, Helenos, ve bir kızı, Kassandra, yok muydu? Biri kuş alametleriyle, öteki zihnin ilahî bir coşkuyla sarsılmasıyla kehanette bulunurdu. Atalarımız arasında da bu türden, soylu bir aileden gelen Marcius kardeşlerin bulunduğunu yazılı görüyoruz. Peki Homeros, Korinthoslu Polyidos'un başkalarına pek çok şeyi, Troia'ya giden oğluna da ölümünü önceden söylediğini anlatmıyor mu? Genel olarak eskilerde iktidarı elinde tutanlar kuş alametlerinin yetkisini de ellerinde tutarlardı; çünkü bilge olmayı da kehanette bulunmayı da krala yakışır sayarlardı. Bizim devletimiz de buna tanıktır: burada hem krallar augurdu, hem de sonra aynı rahipliği taşıyan sıradan vatandaşlar devleti dinin otoritesiyle yönettiler."

1.89

Quid? Asiae rex Priamus nonne et Helenum filium et Cassandram filiam divinantes habebat, alterum auguriis, alteram mentis incitatione et permotione divina? quo in genere Marcios quosdam fratres, nobili loco natos, apud maiores nostros fuisse scriptum videmus. quid? Polyidum Corinthium nonne Homerus et aliis multa et filio ad Troiam proficiscenti mortem praedixisse commemorat? omnino apud veteres, qui rerum potiebantur, iidem auguria tenebant; ut enim sapere, sic divinare regale ducebant. ut testis est nostra civitas, in qua et reges augures et postea privati eodem sacerdotio praediti rem publicam religionum auctoritate rexerunt.

1.90"Bu kehanet yolu barbar milletlerde bile ihmal edilmemiştir. Galya'da Druidler vardır; bunlardan senin konuğun ve seni öven Aeduuslu Diviciacus'u ben de tanıdım. Diviciacus, Yunanların physiologia dediği tabiat bilgisine sahip olduğunu söyler, geleceği kısmen kuş alametleriyle, kısmen yorumla söylerdi. Perslerde de maglar alamet yorumlar ve kehanette bulunur; bunlar düşünüp taşınmak ve kendi aralarında konuşmak için bir tapınakta toplanırlar; sizin de bir zamanlar Nonae günlerinde yaptığınız gibi."

1.90

Eaque divinationum ratio ne in barbaris quidem gentibus neglecta est, siquidem et in Gallia Druidae sunt, e quibus ipse Divitiacum Aeduum, hospitem tuum laudatoremque, cognovi, qui et naturae rationem, quam φυσιολογίαν Graeci appellant, notam esse sibi profitebatur et partim auguriis, partim coniectura, quae essent futura, dicebat. et in Persis augurantur et divinant magi, qui congregantur in fano commentandi causa atque inter se conloquendi, quod etiam idem vos quondam facere Nonis solebatis.

1.91"Magların öğretisini ve ilmini önceden edinmemiş hiç kimse Pers kralı olamaz. Bu ilme kendini adamış bazı soylar ve milletler de görülebilir. Karya'da Telmessos vardır; bu şehirde haruspekslik çok gelişmiştir. Peloponnesos'taki Elis'te de haruspekslikteki ünleriyle öne çıkan belli iki aile vardır: biri İamidailer, öteki Klytidailer. Suriye'de Khaldeliler yıldız bilgileri ve zekâlarının ustalığıyla üstündürler."

1.91

nec quisquam rex Persarum potest esse, qui non ante magorum disciplinam scientiamque perceperit. licet autem videre et genera quaedam et nationes huic scientiae deditas. telmessus in Caria est, qua in urbe excellit haruspicum disciplina; itemque Elis in Peloponneso familias duas certas habet, Iamidarum unam, alteram Clutidarum, haruspicinae nobilitate praestantes. in Syria Chaldaei cognitione astrorum sollertiaque ingeniorum antecellunt.

1.92"Etruria ise yıldırım düşen şeyleri çok ustaca gözlemler; hangi olağanüstü belirtilerle ve alametlerle neyin bildirildiğini de yine o ustalıkla yorumlar. Bu yüzden atalarımızın zamanında, imparatorluk parlakken senato, ileri gelenlerin oğullarından altışar kişinin Etruria halklarının her birine eğitime verilmesine karar vermekle iyi etti: böylece bu kadar büyük bir sanat, onu icra edenlerin yoksulluğu yüzünden dinin otoritesinden koparılıp ücrete ve kazanca alet edilmeyecekti. Phrygialılar, Pisidialılar, Kilikyalılar ve Arap milleti ise kuşların işaretlerine çok uyarlar; Umbria'da da aynı şeyin sık sık yapıldığını duyduk."

1.92

Etruria autem de caelo tacta scientissime animadvertit eademque interpretatur, quid quibusque ostendatur monstris atque portentis. quocirca bene apud maiores nostros senatus tum, cum florebat imperium, decrevit, ut de principum filiis sex singulis Etruriae populis in disciplinam traderentur, ne ars tanta propter tenuitatem hominum a religionis auctoritate abduceretur ad mercedem atque quaestum. Phryges autem et Pisidae et Cilices et Arabum natio avium significationibus plurimum obtemperant, quod idem factitatum in Umbria accepimus.

1.93"Bana kalırsa kehanetin elverişli yolları, her milletin oturduğu yerlerden de doğmuştur. Mısırlılar ve Babilliler açık ovaların düzlüklerinde yaşadıkları, topraktan göğü gözlemeye engel olacak hiçbir şey yükselmediği için bütün dikkatlerini yıldızları tanımaya verdiler. Etrusklar ise dine bağlı oldukları için daha büyük bir istekle ve daha sık kurban kestiklerinden en çok iç organları tanımaya kendilerini verdiler. Havanın yoğunluğu yüzünden onlarda gökten pek çok şey oluyor, yine aynı sebeple bir kısmı gökten, bir kısmı topraktan, bazıları da insanların ve hayvanların gebe kalıp doğurmasından pek çok alışılmadık şey ortaya çıkıyordu; böylece alametlerin çok deneyimli yorumcuları oldular. Bunların anlamını, senin hep dediğin gibi, atalarımızın basiretle koyduğu adlar gösterir: gösterdikleri (ostendunt), önceden haber verdikleri (portendunt), işaret ettikleri (monstrant), önceden söyledikleri (praedicunt) için ostenta, portenta, monstra, prodigia diye adlandırılırlar."

1.93

Ac mihi quidem videntur e locis quoque ipsis, qui a quibusque incolebantur, divinationum opportunitates esse ductae. etenim Aegyptii et Babylonii in camporum patentium aequoribus habitantes, cum ex terra nihil emineret, quod contemplationi caeli officere posset, omnem curam in siderum cognitione posuerunt. Etrusci autem, quod religione imbuti studiosius et crebrius hostias immolabant, extorum cognitioni se maxime dediderunt, quodque propter aeris crassitudinem de caelo apud eos multa fiebant, et quod ob eandem causam multa inusitata partim e caelo, alia ex terra oriebantur, quaedam etiam ex hominum pecudumve conceptu et satu, ostentorum exercitatissimi interpretes exstiterunt. quorum quidem vim, ut tu soles dicere, verba ipsa prudenter a maioribus posita declarant. quia enim ostendunt, portendunt, monstrant, praedicunt, ostenta, portenta, monstra, prodigia dicuntur.

1.94"Araplar, Phrygialılar ve Kilikyalılar ise çoğunlukla hayvan otlatarak geçindiklerinden, kışın ve yazın ovaları ve dağları dolaştıkları için kuşların ötüşlerini ve uçuşlarını daha kolay fark ettiler. Pisidia'nın ve bizim şu Umbria'mızın sebebi de aynıdır. Bütün Karya ve özellikle daha önce söz ettiğim Telmessoslular ise çok bereketli, son derece verimli topraklarda oturduklarından, bu topraklarda verimlilik yüzünden pek çok tuhaf şey biçimlenip doğabildiği için alametleri gözlemlemekte titiz oldular."

1.94

arabes autem et Phryges et Cilices, quod pastu pecudum maxime utuntur campos et montes, hieme et aestate peragrantes, propterea facilius cantus avium et volatus notaverunt; eademque et Pisidiae causa fuit et huic nostrae Umbriae. tum Caria tota praecipueque Telmesses, quos ante dixi, quod agros uberrimos maximeque fertiles incolunt, in quibus multa propter fecunditatem fingi gignique possunt. in ostentis animadvertendis diligentes fuerunt.

1.95"En iyi yönetilen her devlette alametlerin ve öteki kehanet türlerinin en büyük ağırlığı taşıdığını kim görmez? Tanrıların önceden bildirdiklerine başvurmayan hangi kral, hangi halk oldu? Hem de yalnız barışta değil, mücadelenin ve kurtuluş tehlikesinin daha büyük olduğu savaşta çok daha fazla. Savaşta iç organlara bakmadan, barışta alametlere danışmadan hiçbir şey yapmayan bizimkileri bir yana bırakıyorum; yabancılara bakalım. Atinalılar bütün kamu toplantılarında manteis dedikleri bazı ilahî rahipleri hep yanlarında bulundurdular; Lakedaimonlular krallarının yanına danışman olarak bir augur verdiler, ihtiyarlar meclisinde de (kamu danışma kurullarına böyle derler) bir augurun bulunmasını istediler; daha büyük işlerde de hep Delphoi'den, Ammon'dan ya da Dodona'dan kehanet istediler."

1.95

Quis vero non videt in optima quaque re publica plurimum auspicia et reliqua divinandi genera valuisse? quis rex umquam fuit, quis populus, qui non uteretur praedictione divina? neque solum in pace, sed in bello multo etiam magis, quo maius erat certamen et discrimen salutis. omitto nostros, qui nihil in bello sine extis agunt, nihil sine auspiciis domi externa videamus: namque et Athenienses omnibus semper publicis consiliis divinos quosdam sacerdotes, quos μάντεις vocant, adhibuerunt, et Lacedaemonii regibus suis augurem assessorem dederunt, itemque senibus (sic enim consilium publicum appellant) augurem interesse voluerunt, iidemque de rebus maioribus semper aut Delphis oraclum aut ab Hammone aut a Dodona petebant.

1.96"Lakedaimonluların devletine düzen veren Lykurgos, kanunlarını Delphoi'deki Apollon'un otoritesiyle pekiştirdi; Lysandros bu kanunları değiştirmek isteyince aynı dinî kaygı onu engelledi. Lakedaimonluların başında bulunanlar da uyanıkken çektikleri kaygılarla yetinmeyip, şehrin yakınındaki kırda bulunan Pasiphae tapınağında rüya görmek için gecelerdi; çünkü uykuda gelen kehanetleri doğru sayarlardı."

1.96

lycurgus quidem, qui Lacedaemoniorum rem publicam temperavit, leges suas auctoritate Apollinis Delphici confirmavit; quas cum vellet Lysander commutare, eadem est prohibitus religione. atque etiam qui praeerant Lacedaemoniis, non contenti vigilantibus curis, in Pasiphaae fano, quod est in agro propter urbem, somniandi causa excubabant, quia vera quietis oracla ducebant.

1.97"Şimdi kendi işlerimize dönüyorum. Senato kaç kez Onlar Kurulu'na Sibylla kitaplarına başvurmasını emretti! Ne büyük işlerde, ne kadar sık haruspekslerin cevaplarına uydu! İki güneş görüldüğünde, üç ay görüldüğünde, gökte meşaleler görüldüğünde, güneş gece göründüğünde, gökten bir uğultu duyulduğunda, gök yarılmış gibi görünüp içinde küreler fark edildiğinde; Privernum topraklarındaki çöküntü, toprağın sonsuz bir derinliğe kadar göçtüğü, Apulia'nın çok büyük depremlerle sarsıldığı senatoya bildirildiğinde hep böyle oldu. Bu alametlerle Roma halkına büyük savaşlar ve yıkıcı kargaşalar bildiriliyordu. Bütün bunlarda haruspekslerin cevapları Sibylla'nın dizeleriyle örtüşüyordu."

1.97

Ad nostra iam redeo. quoties senatus decemviros ad libros ire iussit! quantis in rebus quamque saepe responsis haruspicum paruit! nam et cum duo visi soles sunt et cum tres lunae et cum faces, et cum sol nocte visus est, et cum e caelo fremitus auditus, et cum caelum discessisse visum est atque in eo animadversi globi, delata etiam ad senatum labe agri Privernatis, cum ad infinitam altitudinem terra desedisset Apuliaque maximis terrae motibus conquassata esset—quibus portentis magna populo Romano bella perniciosaeque seditiones denuntiabantur. inque his omnibus responsa haruspicum cum Sibyllae versibus congruebant.

1.98"Peki Cumae'de Apollon'un, Capua'da Victoria'nın heykeli terlediğinde? Peki erkek-dişi bir çocuğun doğması kaderle ilgili bir alamet değil miydi? Peki Atratus ırmağı kanla aktığında? Peki sık sık taş, kimi zaman kan, bazen toprak, bir keresinde de süt yağdığında? Peki Capitolium'da Kentauros heykeline, Aventinus'ta kapılara ve insanlara, Tusculum'da Kastor ile Polluks tapınağına, Roma'da Pietas tapınağına yıldırım düştüğünde? Haruspeksler sonradan gerçekleşen şeyleri söylemediler mi, aynı önceden bildirimler Sibylla kitaplarında da bulunmadı mı?"

1.98

Quid? cum Cumis Apollo sudavit, Capuae Victoria? quid? ortus androgyni nonne fatale quoddam monstrum fuit? quid? cum fluvius Atratus sanguine fluxit? quid? cum saepe lapidum, sanguinis non numquam, terrae interdum, quondam etiam lactis imber affluxit? quid? cum in Capitolio ictus Centaurus e caelo est, in Aventino portae et homines, Tusculi aedes Castoris et Pollucis, Romaeque Pietatis: nonne et haruspices ea responderunt, quae evenerunt, et in Sibyllae libris eaedem repertae praedictiones sunt?

1.99"Kısa süre önce, Marsi savaşı sırasında, Quintus'un kızı Caecilia'nın rüyası üzerine senato Kurtarıcı Iuno'nun tapınağını onarttı. Sisenna bu rüyanın olayla kelimesi kelimesine, şaşılacak biçimde örtüştüğünü anlattıktan sonra, sanırım bir Epikurosçunun etkisiyle, garip bir biçimde rüyalara inanmamak gerektiğini savunur. Ama alametlere karşı hiçbir şey söylemez; Marsi savaşının başında tanrı heykellerinin terlediğini, kan aktığını, göğün yarıldığını, görünmez bir yerden savaşın tehlikelerini bildiren sesler duyulduğunu, Lanuvium'da kalkanları farelerin kemirdiğini ve haruspekslerin bunu en uğursuz alamet saydığını anlatır."

1.99

Caeciliae Q. filiae somnio modo Marsico bello templum est a senatu Iunoni Sospitae restitutum. quod quidem somnium Sisenna cum disputavisset mirifice ad verbum cum re convenisse, tum insolenter, credo ab Epicureo aliquo inductus, disputat somniis credi non oportere. idem contra ostenta nihil disputat exponitque initio belli Marsici et deorum simulacra sudavisse, et sanguinem fluxisse, et discessisse caelum, et ex occulto auditas esse voces, quae pericula belli nuntiarent, et Lanuvi clipeos, quod haruspicibus tristissimum visum esset, a muribus esse derosos.

1.100"Peki ya yıllıklarda okuduğumuz şu olay? Veii savaşında Alba gölü ölçüsüz biçimde kabarınca, soylu bir Veiili bize sığınmış ve Veiililerin yazılı kehanet kitaplarına göre göl taştığı sürece Veii'nin alınamayacağını söylemiş: göl taşıp kendi yatağından denize akarsa Roma halkı için yıkıcı olacakmış; ama denize ulaşamayacak biçimde başka yöne akıtılırsa bizimkilere kurtuluş getirecekmiş. Atalarımızın Alba sularını o hayranlık uyandıran biçimde başka yöne akıtması buradan gelir. Savaştan yorulan Veiililer senatoya elçiler gönderdiklerinde, aralarından birinin, o kaçağın senatoya her şeyi söylemeye cesaret edemediğini söylediği anlatılır: Veiililerin elindeki aynı kehanet kitaplarında Roma'nın yakında Galyalılar tarafından alınacağı da yazılıymış. Bunun Veii'nin alınmasından altı yıl sonra gerçekleştiğini görüyoruz."

1.100

Quid, quod in annalibus habemus Veienti bello, cum lacus Albanus praeter modum crevisset, Veientem quendam ad nos hominem nobilem perfugisse, eumque dixisse ex fatis, quae Veientes scripta haberent, Veios capi non posse, dum lacus is redundaret; et, si lacus emissus lapsu et cursu suo ad mare profluxisset, perniciosum populo Romano; sin autem ita esset eductus, ut ad mare pervenire non posset, tum salutare nostris fore? ex quo illa admirabilis a maioribus Albanae aquae facta deductio est. cum autem Veientes bello fessi legatos ad senatum misissent, tum ex eis quidam dixisse dicitur non omnia illum transfugam ausum esse senatui dicere; in isdem enim fatis scriptum Veientes habere fore ut brevi a Gallis Roma caperetur, quod quidem sexennio post Veios captos factum esse videmus.

1.101"Çoğu kez savaşlarda faunların sesi duyulduğu, kargaşa zamanlarında görünmez bir yerden doğruyu söyleyen sesler geldiği de anlatılır. Bu türden pek çok örnekten iki tanesi, ama en büyükleri, yetsin. Şehrin Galyalılarca alınmasından az önce, Palatium'un eteğinden Nova Via'ya doğru inen Vesta korusundan bir ses duyuldu: surların ve kapıların onarılması gerektiğini, önlem alınmazsa Roma'nın alınacağını söylüyordu. Önlem alınabilecekken ihmal edilen bu uyarının kefareti, o çok büyük felaket yaşandıktan sonra ödendi: o yerin karşısına, bugün çevresi çitle çevrili gördüğümüz sunak, Konuşan Söyleyici'ye (Aius Loquens) kutsandı. Pek çok kişinin yazdığına göre bir deprem olduğunda kaledeki Iuno tapınağından bir ses gelmiş, gebe bir domuzla kefaret kurbanı sunulmasını söylemiş; bu yüzden o Iuno'ya Uyarıcı (Moneta) adı verilmiş. Tanrıların bildirdiği, atalarımızın da yargılayıp onayladığı bu şeyleri küçümseyecek miyiz?"

1.101

Saepe etiam et in proeliis fauni auditi et in rebus turbidis veridicae voces ex occulto missae esse dicuntur; cuius generis duo sint ex multis exempla, sed maxima: nam non multo ante urbem captam exaudita vox est a luco Vestae, qui a Palati radice in novam viam devexus est, ut muri et portae reficerentur; futurum esse, nisi provisum esset, ut Roma caperetur. quod neglectum tum, cum caveri poterat, post acceptam illam maximam cladem expiatum est; ara enim Aio Loquenti, quam saeptam videmus, exadversus eum locum consecrata est. atque etiam scriptum a multis est, cum terrae motus factus esset, ut sue plena procuratio fieret, vocem ab aede Iunonis ex arce extitisse; quocirca Iunonem illam appellatam Monetam. haec igitur et a dis significata et a nostris maioribus iudicata contemnimus?

1.102"Pythagorasçılar yalnız tanrıların seslerini değil, insanların seslerini de gözetirlerdi; bunlara fal sözü (omen) derler. Atalarımız bunların etkili olduğuna inandıkları için her işe başlarken ‘İyi, uğurlu, mutlu ve bahtlı olsun’ diye söze girerlerdi; kamu adına yapılan dinî törenlerde dillerini tutmaları, bayram ilan edilirken de davalardan ve kavgalardan uzak durmaları emredilirdi. Aynı şekilde bir koloniyi kuran kişi onu arındırırken, bir komutan orduyu, bir sansör halkı arındırırken kurbanlık hayvanları götürecek olanlar adı iyi kişilerden seçilirdi. Konsuller de asker toplarken aynı şeye dikkat ederler: ilk yazılan askerin adı iyi olmalıdır."

1.102

Neque solum deorum voces Pythagorei observitaverunt, sed etiam hominum, quae vocant omina. quae maiores nostri quia valere censebant, idcirco omnibus rebus agendis, Quod bonum, faustum, felix fortunatumque esset praefabantur; rebusque divinis, quae publice fierent, ut faverent linguis, imperabatur; inque feriis imperandis, ut litibus et iurgiis se abstinerent. Itemque in lustranda colonia ab eo qui eam deduceret, et cum imperator exercitum, censor populum, lustraret, bonis nominibus, qui hostias ducerent, eligebantur. quod idem in dilectu consules observant, ut primus miles fiat bono nomine.

1.103"Bunların hem konsulken hem komutanken senin tarafından büyük bir dinî titizlikle gözetildiğini bilirsin. Atalarımız ilk oy veren yüzlüğün oyunu da usulüne uygun bir seçim toplantısının alameti saymak istediler.

Bilinen fal sözü örnekleri vereyim. Lucius Paulus ikinci kez konsulken kral Perseus'la savaşma görevi kurayla ona düşmüştü. O gün akşamüstü eve döndüğünde, o sırada çok küçük olan kızı Tertia'yı öperken kızın biraz üzgün olduğunu fark etti. ‘Ne oldu, Tertia'cığım?’ dedi, ‘neden üzgünsün?’ Kız: ‘Babacığım, Persa öldü,’ dedi. Bunun üzerine Paulus kızına daha sıkı sarılıp: ‘Kızım, bu fal sözünü kabul ediyorum,’ dedi. Bu adda bir köpek yavrusu ölmüştü."

1.103

quae quidem a te scis et consule et imperatore summa cum religione esse servata. praerogativam etiam maiores omen iustorum comitiorum esse voluerunt. Atque ego exempla ominum nota proferam: L. Paulus consul iterum, cum ei bellum ut cum rege Perse gereret obtigisset, ut ea ipsa die domum ad vesperum rediit, filiolam suam Tertiam, quae tum erat admodum parva, osculans animum advertit tristiculam. Quid est, inquit, mea Tertia? quid tristis es? Mi pater, inquit, Persa periit. Tum ille arctius puellam complexus, Accipio, inquit, mea filia, omen. Erat autem mortuus catellus eo nomine.

1.104"Mars rahibi Lucius Flaccus'un şunu anlattığını duydum: Metellus'un karısı Caecilia kız kardeşinin kızını evlendirmek isteyince, eskilerin âdeti olduğu üzere, fal sözü almak için küçük bir tapınağa gitmiş. Kız ayakta durup Caecilia bir sandalyede otururken uzun süre hiçbir ses gelmemiş; yorulan kız teyzesinden, biraz dinlenmek için sandalyesini kendisine bırakmasını istemiş. Caecilia da: ‘Elbette, kızım, yerimi sana bırakıyorum,’ demiş. Olay bu fal sözünü doğruladı: Caecilia kısa süre sonra öldü, kız da Caecilia'nın kocasıyla evlendi. Bunların küçümsenebileceğini, hatta bunlara gülünebileceğini çok iyi anlıyorum; ama tanrıların bildirdiklerini küçümsemek, tanrıların varlığına inanmamakla aynı şeydir."

1.104

L. Flaccum, flaminem Martialem, ego audivi, cum diceret Caeciliam Metelli, cum vellet sororis suae filiam in matrimonium collocare, exisse in quoddam sacellum ominis capiendi causa, quod fieri more veterum solebat. cum virgo staret et Caecilia in sella sederet neque diu ulla vox exstitisset, puellam defatigatam petisse a matertera, ut sibi concederet, paulisper ut in eius sella requiesceret; illam autem dixisse: Vero, mea puella, tibi concedo meas sedes. Quod omen res consecuta est; ipsa enim brevi mortua est, virgo autem nupsit, cui Caecilia nupta fuerat. haec posse contemni vel etiam rideri praeclare intellego, sed id ipsum est deos non putare, quae ab eis significantur, contemnere.

1.105"Augurlar hakkında ne diyeyim? Bu senin rolün; alametleri savunmak, diyorum, senin işin olmalı. Sen konsulken augur Appius Claudius, Kurtuluş alameti belirsiz çıkınca, sana hüzünlü ve çalkantılı bir iç savaş olacağını bildirdi. Birkaç ay sonra başlayan bu savaşı sen daha da az günde bastırdın. Bu augura bütünüyle katılıyorum; çünkü uzun yıllardır, hatırlayabildiğimiz kadarıyla, augurluğu ezberden okunan bir şey olarak değil, kehanet ilmi olarak tutan tek kişi oydu. Senin meslektaşların onunla alay eder, ona bazen Pisidialı, bazen Soralı augur derlerdi. Onlara göre alametlerde ne bir önsezi ne de gelecekteki gerçeğin bilgisi vardı; dinî törenlerin bilgisizlerin kanaatine göre bilgece uydurulduğunu söylerlerdi. Oysa durum bunun çok tersidir: Romulus'un önderlik ettiği o çobanlarda da, Romulus'un kendisinde de, kalabalığı yanıltmak için dinin sahte görüntülerini uyduracak bir kurnazlık olamazdı. Ama öğrenmenin güçlüğü ve zahmeti, ihmalkârlığı laf ustası yaptı; çünkü alametlerde ne olduğunu öğrenmektense, alametlerde hiçbir şey olmadığını tartışmayı tercih ediyorlar."

1.105

Quid de auguribus loquar? tuae partes sunt, tuum, inquam, auspiciorum patrocinium debet esse. tibi App. Claudius augur consuli nuntiavit addubitato Salutis augurio bellum domesticum triste ac turbulentum fore; quod paucis post mensibus exortum paucioribus a te est diebus oppressum. cui quidem auguri vehementer assentior; solus enim multorum annorum memoria non decantandi auguri, sed divinandi tenuit disciplinam. quem irridebant collegae tui eumque tum Pisidam, tum Soranum augurem esse dicebant; quibus nulla videbatur in auguriis aut praesensio aut scientia veritatis futurae; sapienter aiebant ad opinionem imperitorum esse fictas religiones. quod longe secus est; neque enim in pastoribus illis, quibus Romulus praefuit, nec in ipso Romulo haec calliditas esse potuit, ut ad errorem multitudinis religionis simulacra fingerent. sed difficultas laborque discendi disertam neglegentiam reddidit; malunt enim disserere nihil esse in auspiciis quam quid sit ediscere.

1.106"Senin Marius'undaki o alametten daha ilahî ne var? Bunu söylerken en çok senin otoritene dayanayım:

Burada gökte gürleyen Iuppiter'in kanatlı uşağı, bir ağacın gövdesinden çıkan yılanın ısırığıyla yaralanınca, yılanı vahşi pençeleriyle delip kendisi alt eder; yılan yarı ölü, alaca boynuyla şiddetle kıvranır. Kartal kıvrılan yılanı parçalayıp gagasıyla kana bularken, öfkesini doyurmuş, çektiği sert acıların öcünü almış olarak son nefesini veren, paramparça yılanı dalgalara çarpar, kendisi de güneşin battığı yerden parlak doğuya döner. Onu uğurlu kanatlarla süzülüp uçarken ilahî kudretin augurı Marius görünce, şanının ve dönüşünün uğurlu işaretlerini fark etti; göğün sol yanından göklerin babası bizzat gürledi. Böylece Iuppiter kartalın parlak alametini pekiştirdi."

1.106

Quid est illo auspicio divinius quod apud te in Mario est? ut utar potissimum auctore te: hic Iovis altisoni subito pinnata satelles arboris e trunco serpentis saucia morsu subigit ipsa feris transfigens unguibus anguem semianimum et varia graviter cervice micantem; quem se intorquentem lanians rostroque cruentans, iam satiata animos, iam duros ulta dolores, abicit ecflantem et laceratum adfligit in unda, seque obitu a solis nitidos convertit ad ortus. hanc ubi praepetibus pinnis lapsuque volantem conspexit Marius, divini numinis augur, faustaque signa suae laudis reditusque notavit; partibus intonuit caeli pater ipse sinistris. sic aquilae clarum firmavit Iuppiter omen.

1.107"Romulus'un o alamet gözlemi de kentli değil, çobanca idi; bilgisizlerin kanaatlerine göre uydurulmamış, güvenilir kişilerden alınıp sonrakilere aktarılmıştı. Bu yüzden augur Romulus, Ennius'ta anlatıldığı gibi, yine augur olan kardeşiyle birlikte:

Büyük bir özenle uğraşıp krallığı arzulayarak ikisi birden alamete ve kuş gözlemine koyulurlar. Remus alamet için kendini adar ve tek başına uğurlu kuşu gözler. Güzel Romulus ise yüksek Aventinus'ta arar, yükseklerde uçanların soyunu gözler. Yarışıyorlardı: şehre Roma mı, Remora mı denecek? Bütün erkeklerin kaygısı, hangisinin hükümdar olacağıydı. Beklerler; tıpkı konsul yarış işaretini vermek istediğinde herkesin hevesle başlangıç kapılarının ağzına bakması gibi:

1.107

Atque ille Romuli auguratus pastoralis, non urbanus fuit, nec fictus ad opiniones inperitorum, sed a certis acceptus et posteris traditus. itaque Romulus augur, ut apud Ennium est, cum fratre item augure curantes magna cum cura tum concupientes regni dant operam simul auspicio augurioque. hinc Remus auspicio se devovet atque secundam solus avem servat. at Romulus pulcher in alto quaerit Aventino, servat genus altivolantum. certabant, urbem Romam Remoramne vocarent. omnibus cura viris, uter esset induperator. exspectant; veluti, consul quom mittere signum volt, omnes avidi spectant ad carceris oras,

1.108arabaları boyalı ağızlardan ne zaman salıverecek diye. Halk da öyle bekliyordu, yüzlerinde bir korku vardı: büyük krallığın zaferi hangisine verilecek? Bu arada beyaz güneş gecenin derinliklerine çekildi. Sonra ışınlarla vurulan parlak ışık dışarı çıktı; aynı anda yükseklerden çok güzel, uğurlu bir kuş soldan uçtu; aynı anda altın güneş doğarken gökten on iki kutsal kuş bedeni iner, uğurlu, güzel yerlere konarlar. Romulus bundan, kendisine öncelik verildiğini, krallığın tahtının ve toprağının alametle sağlamlaştırıldığını görür."

1.108

quam mox emittat pictis e faucibus currus, sic exspectabat populus atque ore timebat, rebus utri magni victoria sit data regni. interea sol albus recessit in infera noctis. exin candida se radiis dedit icta foras lux, et simul ex alto longe pulcherrima praepes laeva volavit avis; simul aureus exoritur sol, cedunt de caelo ter quattuor corpora sancta avium, praepetibus sese pulchrisque locis dant. conspicit inde sibi data Romulus esse priora, auspicio regni stabilita scamna solumque.

1.109"Ama söz, ayrıldığı yere geri dönsün. Her şeyin neden olduğunu hiç açıklayamasam ve yalnızca andığım şeylerin olduğunu gösterebilsem, Epikuros'a ya da Karneades'e yeterince cevap vermiş olmaz mıyım? Peki ya sanata dayalı önsezinin açıklaması kolaysa, ilahî olanınki biraz daha karanlıksa? İç organlarla, yıldırımlarla, olağanüstü belirtilerle, yıldızlarla önceden sezilenler uzun süreli gözlemle kaydedilmiştir. Uzun zaman, her alanda, uzun süreli gözlem sayesinde inanılmaz bir bilgi getirir. Bu bilgi tanrıların hareketi ve itkisi olmadan da var olabilir; çünkü neyin neden doğduğu, neyin neye işaret ettiği sık sık gözlenerek anlaşılmıştır."

1.109

Sed ut, unde huc digressa est, eodem redeat oratio. si nihil queam disputare quam ob rem quidque fiat, et tantum modo fieri ea quae commemoravi, doceam, parumne Epicuro Carneadive respondeam? quid, si etiam ratio exstat artificiosae praesensionis facilis, divinae autem paulo obscurior? quae enim extis, quae fulgoribus, quae portentis, quae astris praesentiuntur, haec notata sunt observatione diuturna. affert autem vetustas omnibus in rebus longinqua observatione incredibilem scientiam; quae potest esse etiam sine motu atque impulsu deorum, cum, quid ex quoque eveniat, et quid quamque rem significet, crebra animadversione perspectum est.

1.110"Öteki kehanet ise, daha önce dediğim gibi, tabiîdir. Tabiat felsefesinin ince tartışmasıyla bu kehaneti tanrıların tabiatına bağlamak gerekir. En bilgili ve en bilge kişilerin kabul ettiği gibi, ruhlarımızı oradan çekip almışızdır, bir pay olarak oradan edinmişizdir. Her şey sonsuz bir hisle ve ilahî bir zihinle dolu olduğuna, tıka basa dolduğuna göre, insan ruhlarının ilahî ruhlarla temas ederek harekete gelmesi zorunludur. Ama uyanıkken ruhlar hayatın zorunluluklarına hizmet eder ve bedenin bağlarıyla engellendikleri için ilahî ortaklıktan ayrı düşerler."

1.110

Altera divinatio est naturalis, ut ante dixi; quae physica disputandi subtilitate referenda est ad naturam deorum, a qua, ut doctissimis sapientissimisque placuit, haustos animos et libatos habemus; cumque omnia completa et referta sint aeterno sensu et mente divina, necesse est contagione divinorum animorum animos humanos commoveri. sed vigilantes animi vitae necessitatibus serviunt diiunguntque se a societate divina vinclis corporis impediti.

1.111"Kendini bedenden uzaklaştıran ve bütün özen ve çabasıyla ilahî şeylerin bilgisine kapılan insanlar seyrek görülen bir türdür. Bunların öngörüleri ilahî bir itkiden değil, insan aklından gelir. Bunlar tabiattan yola çıkarak geleceği önceden sezerler: su baskınlarını, bir gün gök ile yerin yanıp tutuşacağını önceden bilirler. Devlet işlerinde deneyimli olan başkaları da, Atinalı Solon için anlatıldığı gibi, başlamakta olan tiranlığı çok önceden görürler. Bunlara basiretli, yani öngörülü diyebiliriz, ama hiçbir şekilde kâhin diyemeyiz. Miletoslu Thales'e de diyemeyiz: Thales'in, kendisini kınayanları susturmak ve bir filozofun da işine gelirse para kazanabileceğini göstermek için, Miletos topraklarındaki bütün zeytinleri çiçek açmadan önce satın aldığı anlatılır."

1.111

Rarum est quoddam genus eorum, qui se a corpore avocent et ad divinarum rerum cognitionem cura omni studioque rapiantur. horum sunt auguria non divini impetus, sed rationis humanae; nam et natura futura praesentiunt, ut aquarum eluviones et deflagrationem futuram aliquando caeli atque terrarum; alii autem in re publica exercitati, ut de Atheniensi Solone accepimus, orientem tyrannidem multo ante prospiciunt; quos prudentes possumus dicere, id est providentes, divinos nullo modo possumus; non plus quam Milesium Thalem, qui, ut obiurgatores suos convinceret ostenderetque etiam philosophum, si ei commodum esset, pecuniam facere posse, omnem oleam ante quam florere coepisset, in agro Milesio, coemisse dicitur.

1.112"Belki de bir tür bilgiyle zeytin bolluğu olacağını fark etmişti. Yine onun, Astyages'in hükümdarlığında olan güneş tutulmasını ilk önceden söyleyen kişi olduğu anlatılır.

Hekimler de, kaptanlar da, çiftçiler de pek çok şeyi önceden sezerler; ama bunların hiçbirine kehanet demiyorum. Tabiat filozofu Anaksimandros'un Lakedaimonlulara, bir deprem yaklaştığı için şehirlerini ve evlerini bırakıp kırda silahlı olarak gecelemelerini öğütlediği zamanki uyarıya bile kehanet demiyorum; o zaman bütün şehir yıkılmış, Taygetos dağının ucu bir geminin kıçı gibi kopmuştu. Pythagoras'ın o ünlü hocası Pherekydes de, hiç kurumayan bir kuyudan çekilen suyu görüp bir depremin yaklaştığını söylediği için, kâhinden çok tabiat filozofu sayılacaktır."

1.112

animadverterat fortasse quadam scientia olearum ubertatem fore. et quidem idem primus defectionem solis, quae Astyage regnante facta est, praedixisse fertur. Multa medici, multa gubernatores, agricolae etiam multa praesentiunt, sed nullam eorum divinationem voco, ne illam quidem qua ab Anaximandro physico moniti Lacedaemonii sunt ut urbem et tecta linquerent armatique in agro excubarent, quod terrae motus instaret, tum cum et urbs tota corruit et e monte Taygeto extrema montis quasi puppis avulsa est. ne Pherecydes quidem, ille Pythagorae magister, potius divinus habebitur quam physicus, quod, cum vidisset haustam aquam de iugi puteo, terrae motus dixit instare.

1.113"İnsan ruhu, bedenle hiçbir ilişkisi kalmayacak biçimde çözülüp boşalmadıkça tabiatça kehanette bulunamaz; bu da ya kâhinlerin ya da uyuyanların başına gelir. Bu yüzden Dikaiarkhos da, dediğim gibi bizim Kratippos da bu iki türü kabul eder. Tabiattan geldikleri için bunlar en üstün türler sayılsın, yeter ki tek türler sayılmasın. Gözlemde hiçbir şey olmadığını düşünüyorlarsa, hayatın düzenini ayakta tutan pek çok şeyi ortadan kaldırmış olurlar. Ama kâhinliklere ve rüyalara bir şey, hem de az olmayan bir şey tanıdıklarına göre, onlarla fazla çekişmemiz için bir sebep yok; özellikle hiçbir kehanet türünü kabul etmeyenler varken."

1.113

Nec vero umquam animus hominis naturaliter divinat, nisi cum ita solutus est et vacuus ut ei plane nihil sit cum corpore, quod aut vatibus contingit aut dormientibus. itaque ea duo genera a Dicaearcho probantur et, ut dixi, a Cratippo nostro; si propterea, quod ea proficiscuntur a natura, sint summa sane, modo ne sola; sin autem nihil esse in observatione putant, multa tollunt quibus vitae ratio continetur. Sed quoniam dant aliquid, idque non parvum, vaticinationes cum somniis, nihil est quod cum his magnopere pugnemus, praesertim cum sint qui omnino nullam divinationem probent.

1.114"Demek ki ruhları bedenlerini hiçe sayıp uçan, dışarı fırlayan, bir tür ateşle tutuşup coşan kişiler, kehanette bulunurken söyledikleri şeyleri gerçekten görürler. Bedenlere yapışık kalmayan bu tür ruhlar pek çok şeyle tutuşur; mesela bir tür ses tınısıyla ve Phrygia ezgileriyle coşanlar gibi. Pek çoklarını koruluklar ve ormanlar, pek çoklarını ırmaklar ya da denizler coşturur. Sanırım bazı toprak buğuları da vardı ki onlarla dolan zihinler kehanetler dökerdi. Bunların çılgın zihni gelecekte olacakları çok önceden görür. Şu dizeler de bu türdendir:

Eyvah, bakın! Biri üç tanrıça arasında ünlü bir yargıda bulunacak; o yargı yüzünden Lakedaimonlu bir kadın, Erinyslerden biri, gelecek.

Kâhinler de aynı biçimde pek çok şeyi sık sık önceden söylemişlerdir; yalnız düz sözle değil,

eskiden Faunların ve kâhinlerin söylediği dizelerle

de."

1.114

Ergo et ei, quorum animi spretis corporibus evolant atque excurrunt foras, ardore aliquo inflammati atque incitati, cernunt illa profecto quae vaticinantes pronuntiant; multisque rebus inflammantur tales animi qui corporibus non inhaerent, ut ei qui sono quodam vocum et Phrygiis cantibus incitantur. multos nemora silvaeque, multos amnes aut maria commovent. credo etiam anhelitus quosdam fuisse terrarum quibus inflatae mentes oracla funderent. quorum furibunda mens videt ante multo, quae sint futura. quo de genere illa sunt: eheu videte! iudicabit inclitum iudicium inter deas tres aliquis; quo iudicio Lacedaemonia mulier, furiarum una, adveniet. eodem enim modo multa a vaticinantibus saepe praedicta sunt, neque solum verbis, sed etiam versibus quos olim Fauni vatesque canebant.

1.115"Marcius ile Publicius adlı kâhinlerin de benzer biçimde kehanet şarkıları söyledikleri anlatılır; Apollon'un gizli kehanetleri de bu türden ortaya konmuştur.

Kâhinlerin durumu budur; rüyalarınki de buna hiç benzemez değildir. Çünkü kâhinlerin uyanıkken başına gelenler bizim uyurken başımıza gelir. Uykuda ruh dinçtir; beden neredeyse ölü gibi yatarken hislerden ve kaygıların bütün engellerinden kurtulmuştur. Ruh bütün sonsuzluktan beri yaşadığı ve sayısız ruhla bir arada bulunduğu için, ölçülü yemek ve ılımlı içkiyle, beden uyurken kendisi uyanık kalacak bir hâle gelmişse tabiatta bulunan her şeyi görür. Rüya görenin kehaneti budur."

1.115

similiter Marcius et Publicius vates cecinisse dicuntur; quo de genere Apollinis operta prolata sunt. Atque haec quidem vatium ratio est, nec dissimilis sane somniorum. nam quae vigilantibus accidunt vatibus, eadem nobis dormientibus. viget enim animus in somnis liberque est sensibus omni ac impeditione curarum iacente et mortuo paene corpore. qui quia vixit ab omni aeternitate versatusque est cum innumerabilibus animis, omnia, quae in natura rerum sunt, videt, si modo temperatis escis modicisque potionibus ita est affectus ut sopito corpore ipse vigilet. haec somniantis est divinatio.

1.116"Burada büyük, ama tabiî değil sanata dayalı bir şey ortaya çıkar: Antiphon'un rüya yorumu; aynı şekilde kehanet yerlerinin ve kâhinliklerin yorumu da. Çünkü bütün bunların açıklayıcıları vardır, tıpkı şairlerin şerhçileri gibi. İlahî tabiat altını ve gümüşü, bakırı, demiri, bunların damarlarına nasıl ulaşılacağını öğretmeseydi boşuna yaratmış olurdu; toprağın ürünlerini ya da ağaçların meyvelerini, bunların nasıl yetiştirilip saklanacağını aktarmasaydı insan soyuna hiçbir yararla vermiş olmazdı; keresteyi kesip işleme zanaatımız olmasa kerestenin ne yararı olurdu? İşte tanrıların insanlara verdiği her yarara, o yarardan faydalanılmasını sağlayan bir sanat bağlanmıştır. Aynı şekilde rüyalara, kâhinliklere, kehanetlere de, pek çoğu karanlık, pek çoğu iki anlamlı olduğu için yorumcuların açıklamaları eklenmiştir."

1.116

Hic magna quaedam exoritur, neque ea naturalis, sed artificiosa somniorum Antiphontis interpretatio; eodemque modo et oraculorum et vaticinationum, sunt enim explanatores omnium horum, ut grammatici poetarum. nam ut aurum et argentum, aes, ferrum frustra natura divina genuisset, nisi eadem docuisset quem ad modum ad eorum venas perveniretur; nec fruges terrae bacasve arborum cum utilitate ulla generi humano dedisset, nisi earum cultus et conditiones tradidisset; materia deinde quid iuvaret, nisi consectionis eius fabricam haberemus; sic cum omni utilitate quam di hominibus dederunt, ars aliqua coniuncta est per quam illa utilitas percipi possit. item igitur somniis, vaticinationibus, oraclis, quod erant multa obscura, multa ambigua, explanationes adhibitae sunt interpretum.

1.117"Kâhinlerin ya da rüya görenlerin o sırada hiçbir yerde olmayan şeyleri nasıl gördükleri büyük bir sorudur. Ama önce sorulması gerekenler araştırılıp çözülse, şimdi sorduklarımız daha kolay olur. Bu sorunun bütününü tanrıların tabiatına ilişkin açıklama kapsar; sen bunu ikinci kitabında açık seçik anlattın. O açıklamayı kabul edersek, ele aldığımız konuyu kapsayan şu ilke ayakta kalır: tanrılar vardır, evren onların takdiriyle yönetilir ve onlar insan işlerini yalnız topluca değil, tek tek de gözetirler. Bana kalırsa sarsılamayacak olan bu ilkelere sarılırsak, tanrıların insanlara geleceği bildirmesi kesinlikle zorunludur."

1.117

quo modo autem aut vates aut somniantes ea videant, quae nusquam etiam tunc sint, magna quaestio est. sed explorata si sint ea, quae ante quaeri debeant, sint haec, quae quaerimus, faciliora. continet enim totam hanc quaestionem ea ratio, quae est de natura deorum, quae a te secundo libro est explicata dilucide. quam si obtinemus, stabit illud, quod hunc locum continet, de quo agimus, esse deos, et eorum providentia mundum administrari, eosdemque consulere rebus humanis, nec solum universis, verum etiam singulis. Haec si tenemus, quae mihi quidem non videntur posse convelli, profecto hominibus a dis futura significari necesse est.

1.118"Ama bunun nasıl olduğunu ayırt etmek gerek. Çünkü Stoacılara göre tanrı ciğerdeki her yarığa ya da kuşların her ötüşüne tek tek karışmaz; bu ne yakışık alır, ne tanrılara layıktır, ne de herhangi bir biçimde olabilir. Onlara göre evren başlangıçtan öyle kurulmuştur ki belli şeylerden önce belli işaretler gelir: bazıları iç organlarda, bazıları kuşlarda, bazıları yıldırımlarda, bazıları olağanüstü belirtilerde, bazıları yıldızlarda, bazıları rüya görenlerin gördüklerinde, bazıları çılgınların seslerinde. Bunları iyi kavrayanlar sık yanılmazlar; kötü kestirilip kötü yorumlananlar ise şeylerin kusuru yüzünden değil, yorumcuların bilgisizliği yüzünden yanlış çıkar.

İnsan hayatını kuşatan ilahî bir güç olduğu konup kabul edilince, olduğunu kesin olarak gördüğümüz şeylerin nasıl olduğunu tahmin etmek zor değildir. Kurbanlığın seçilmesinde bütün evrene yayılmış, his sahibi bir güç kılavuz olabilir; kurban kesmek istediğin anda da iç organlarda bir değişiklik olabilir, öyle ki ya bir şey eksik ya da fazla çıkar. Çünkü tabiat kısacık anlarda pek çok şeyi ekler, değiştirir ya da çıkarır."

1.118

Sed distinguendum videtur quonam modo. nam non placet Stoicis singulis iecorum fissis aut avium cantibus interesse deum; neque enim decorum est nec dis dignum nec fieri ullo pacto potest; sed ita a principio inchoatum esse mundum, ut certis rebus certa signa praecurrerent, alia in extis, alia in avibus, alia in fulgoribus, alia in ostentis, alia in stellis, alia in somniantium visis, alia in furentium vocibus. ea quibus bene percepta sunt, ei non saepe falluntur; male coniecta maleque interpretata falsa sunt non rerum vitio, sed interpretum inscientia. Hoc autem posito atque concesso, esse quandam vim divinam hominum vitam continentem, non difficile est, quae fieri certe videmus, ea qua ratione fiant, suspicari. nam et ad hostiam deligendam potest dux esse vis quaedam sentiens, quae est toto confusa mundo, et tum ipsam, cum immolare velis, extorum fieri mutatio potest, ut aut absit aliquid aut supersit; parvis enim momentis multa natura aut affingit aut mutat aut detrahit.

1.119"Bundan şüphe edemeyeceğimizin en büyük kanıtı, Caesar'ın ölümünden az önce olan şeydir. Caesar, altın sandalyeye ilk kez oturduğu ve mor giysiyle halkın önüne çıktığı gün kurban keserken, besili öküzün iç organlarında yürek yoktu. Kanı olan bir hayvanın yüreksiz yaşayabileceğini düşünüyor musun? Caesar bu tuhaflıktan sarsılmadı; oysa Spurinna hem muhakemesinin hem hayatının tükenmesinden korkulması gerektiğini söylüyordu, çünkü bunların ikisi de yürekten gelirmiş. Ertesi gün ciğerde baş yoktu. Bunlar ölümsüz tanrılarca ona, ölümünden sakınsın diye değil, ölümünü görsün diye bildiriliyordu. Demek ki kurbanlığın onlarsız yaşayamayacağı kısımlar iç organlarda bulunmuyorsa, eksik kısımların tam kurban kesildiği anda yok olduğunu anlamak gerekir."

1.119

quod ne dubitare possimus, maximo est argumento quod paulo ante interitum Caesaris contigit. qui cum immolaret illo die quo primum in sella aurea sedit et cum purpurea veste processit, in extis bovis opimi cor non fuit. num igitur censes ullum animal, quod sanguinem habeat, sine corde esse posse? qua ille rei novitate non perculsus cum Spurinna diceret timendum esse ne et consilium et vita deficeret; earum enim rerum utramque a corde proficisci. postero die caput in iecore non fuit. quae quidem illi portendebantur a dis immortalibus ut videret interitum, non ut caveret. cum igitur eae partes in extis non reperiuntur sine quibus victuma illa vivere nequisset, intellegendum est in ipso immolationis tempore eas partes quae absint interisse.

1.120"Kuşlarda da aynı şeyi ilahî zihin yapar: uçan kuşlar bazen buraya, bazen oraya uçar, bazen bu yanda, bazen öbür yanda gizlenir; öten kuşlar bazen sağdan, bazen soldan öter. Her hayvan bedeninin hareketini istediği gibi —öne eğik, yan, sırtüstü— kullanıyor, uzuvlarını istediği yöne büküyor, döndürüyor, uzatıyor, çekiyor ve bunları neredeyse düşünmeden önce yapıyorsa, her şeyin kudretine boyun eğdiği tanrı için bu ne kadar daha kolaydır!"

1.120

Eademque efficit in avibus divina mens, ut tum huc, tum illuc volent alites, tum in hac, tum in illa parte se occultent, tum a dextra, tum a sinistra parte canant oscines. nam si animal omne, ut vult, ita utitur motu sui corporis, prono, obliquo, supino, membraque, quocumque vult, flectit, contorquet, porrigit, contrahit eaque ante efficit paene, quam cogitat, quanto id deo est facilius, cuius numini parent omnia!

1.121"Tanrı bize, tarihin pek çoğunu aktardığı türden işaretler de gönderir. Şu yazılı olanı görüyoruz: ay güneş doğmadan az önce Aslan burcunda tutulursa, Dareios ve Persler İskender ve Makedonlar tarafından silahla yenilecek ve Dareios ölecekmiş; iki başlı bir kız doğarsa, halkta kargaşa, evde baştan çıkarma ve zina olacakmış; bir kadın aslan doğurduğunu görür gibi olursa, bunun olduğu devlet yabancı milletler tarafından yenilecekmiş.

Herodotos'un yazdığı şu olay da aynı türdendir: Kroisos'un oğlu küçük bir çocukken konuşmuş; bu alametle babasının krallığı ve hanedanı kökünden yıkılmış. Servius Tullius uyurken başının alev aldığını hangi tarih anlatmadı? Uykuya ruhunu iyi düşüncelerle ve dinginliğe uygun şeylerle hazırlayarak teslim eden kişi rüyalarda kesin ve doğru şeyler gördüğü gibi, uyanık kişinin temiz ve arı ruhu da yıldızların, kuşların, öteki işaretlerin ve iç organların gerçeğini kavramaya daha hazırdır."

1.121

idemque mittit et signa nobis eius generis, qualia permulta historia tradidit, quale scriptum illud videmus: si luna paulo ante solis ortum defecisset in signo Leonis, fore ut armis Dareus et Persae ab Alexandro et Macedonibus vincerentur Dareusque moreretur; et si puella nata biceps esset, seditionem in populo fore, corruptelam et adulterium domi; et si mulier leonem peperisse visa esset, fore ut ab exteris gentibus vinceretur ea res publica in qua id contigisset. Eiusdem generis etiam illud est, quod scribit Herodotus, Croesi filium, cum esset infans, locutum; quo ostento regnum patris et domum funditus concidisse. caput arsisse Servio Tullio dormienti quae historia non prodidit? ut igitur, qui se tradit quieti praeparato animo cum bonis cogitationibus, tum rebus ad tranquillitatem accommodatis, certa et vera cernit in somnis; sic castus animus purusque vigilantis et ad astrorum et ad avium reliquorumque signorum et ad extorum veritatem est paratior.

1.122"Sokrates hakkında duyduğumuz ve Sokratesçilerin kitaplarında onun sık sık söylediği şey de elbette budur: daimonion dediği ilahî bir şey vardır; ona hep uymuştur; bu şey onu hiçbir zaman bir şeye itmez, sık sık geri çevirir. Sokrates de (daha iyi bir otorite mi arıyoruz?), Kyros'un ardından gidip gitmemeyi danışan Ksenophon'a kendi görüşlerini anlattıktan sonra şöyle demiş: ‘Bizim öğüdümüz insanca bir öğüttür; ama karanlık ve belirsiz işlerde Apollon'a başvurmak gerektiğini düşünüyorum. Atinalılar da daha büyük işlerde kamu adına hep ona başvurmuşlardır.’"

1.122

Hoc nimirum est illud quod de Socrate accepimus, quodque ab ipso in libris Socraticorum saepe dicitur: esse divinum quiddam, quod δαιμόνιον appellat, cui semper ipse paruerit numquam impellenti, saepe revocanti. et Socrates quidem (quo quem auctorem meliorem quaerimus?) Xenophonti consulenti sequereturne Cyrum, posteaquam exposuit, quae ipsi videbantur: Et nostrum quidem, inquit, humanum est consilium; sed de rebus et obscuris et incertis ad Apollinem censeo referendum, ad quem etiam Athenienses publice de maioribus rebus semper rettulerunt.

1.123"Yine yazıldığına göre Sokrates dostu Kriton'un gözünün sarılı olduğunu görünce ne olduğunu sormuş. Kriton, kırda yürürken çektiği bir dalın bırakınca gözüne çarptığını söyleyince Sokrates: ‘Her zamanki ilahî önsezimi kullanıp seni geri çevirdiğimde bana uymadın da ondan,’ demiş. Yine Sokrates, Lakhes'in komutasında Delion'da yenilgiye uğranıp Lakhes'in kendisiyle birlikte kaçarken üç yol ağzına gelince ötekilerin kaçtığı yoldan kaçmak istememiş. Neden aynı yoldan gitmediğini sorduklarında, tanrının kendisini alıkoyduğunu söylemiş; başka yoldan kaçanlar da gerçekten düşman süvarilerine rastlamışlar. Antipatros, Sokrates'in şaşılacak biçimde önceden bildirdiği pek çok şeyi toplamıştır; bunları geçiyorum, çünkü sen biliyorsun, benim de anmama gerek yok."

1.123

Scriptum est item, cum Critonis, sui familiaris, oculum alligatum vidisset, quaesivisse, quid esset; cum autem ille respondisset in agro, ambulanti ramulum adductum, ut remissus esset, in oculum suum recidisse, tum Socrates: Non enim paruisti mihi revocanti, cum uterer, qua soleo, praesagitione divina. Idem etiam Socrates, cum apud Delium male pugnatum esset Lachete praetore fugeretque cum ipso Lachete, ut ventum est in trivium, eadem, qua ceteri, fugere noluit. quibus quaerentibus, cur non eadem via pergeret, deterreri se a deo dixit; cum quidem ei, qui alia via fugerant, in hostium equitatum inciderunt. permulta collecta sunt ab Antipatro quae mirabiliter a Socrate divinata sunt, quae praetermittam, tibi enim nota sunt, mihi ad commemorandum non necessaria.

1.124"Ama o filozofun şu davranışı görkemli, neredeyse ilahîdir: kutsal tanımaz oylarla mahkûm edilince büyük bir gönül rahatlığıyla öleceğini söyledi; çünkü ne evden çıkarken ne de savunmasını yaptığı kürsüye çıkarken tanrı ona, başına bir kötülük gelecekmiş gibi, alışık olduğu hiçbir işareti vermemişti.

Bana kalırsa, sanatla ya da yorumla kehanette bulunuyor görünenler pek çok şeyde yanılsalar da kehanet vardır; ama insanlar öteki sanatlarda olduğu gibi bu sanatta da yanılabilir. Belirsiz verilmiş bir işaretin kesin diye kabul edilmesi olabilir; bir işaretin kendisi ya da ona zıt olan bir işaret gözden kaçmış olabilir. Benim savunduğum şeyi kanıtlamam için ise ilahî olarak önceden sezilip söylenmiş çok değil, az şeyin bulunması bile yeter."

1.124

illud tamen eius philosophi magnificum ac paene divinum, quod, cum impiis sententiis damnatus esset, aequissimo animo se dixit mori; neque enim domo egredienti neque illud suggestum, in quo causam dixerat, ascendenti signum sibi ullum, quod consuesset, a deo quasi mali alicuius impendentis datum. Equidem sic arbitror, etiamsi multa fallant eos, qui aut arte aut coniectura divinare videantur, esse tamen divinationem; homines autem, ut in ceteris artibus, sic in hac posse falli. Potest accidere, ut aliquod signum dubie datum pro certo sit acceptum, potest aliquod latuisse aut ipsum, aut quod esset illi contrarium. mihi autem ad hoc, de quo disputo, probandum satis est non modo plura, sed etiam pauciora divine praesensa et praedicta reperiri.

1.125"Hatta şunu şüphe etmeden söylerim: Bir tek şey bile öyle önceden söylenip sezilmişse ki gerçekleştiğinde söylendiği gibi çıksın ve onda hiçbir şeyin tesadüf eseri olmadığı görülsün, kehanet kesinlikle vardır ve herkes bunu kabul etmelidir.

Bu yüzden bana öyle geliyor ki, Poseidonios'un yaptığı gibi, kehanetin bütün gücü ve açıklaması önce hakkında yeterince konuştuğumuz tanrıdan, sonra kaderden, sonra da tabiattan çıkarılmalıdır. Her şeyin kaderle olduğunu kabul etmeye akıl bizi zorlar. Kader diye, Yunanların heimarmene dediği şeyi, yani sebeplerin düzenini ve dizisini adlandırıyorum: sebebe bağlanan sebep kendinden bir şey doğurur. Bu, bütün sonsuzluktan beri akıp gelen ebedî bir gerçektir. Böyle olunca, olmuş her şey zaten olacaktı; aynı şekilde, olacak her şeyin onu meydana getiren sebepleri de tabiatta mevcuttur."

1.125

quin etiam hoc non dubitans dixerim, si unum aliquid ita sit praedictum praesensumque, ut, cum evenerit, ita cadat ut praedictum sit, neque in eo quicquam casu et fortuito factum esse appareat, esse certe divinationem, idque esse omnibus confitendum. Quocirca primum mihi videtur, ut Posidonius facit, a deo, de quo satis dictum est, deinde a fato, deinde a natura, vis omnis divinandi ratioque repetenda. fieri igitur omnia fato ratio cogit fateri. fatum autem id appello, quod Graeci εἱμαρμένην, id est ordinem seriemque causarum, cum causae causa nexa rem ex se gignat. ea est ex omni aeternitate fluens veritas sempiterna. quod cum ita sit, nihil est factum, quod non futurum fuerit, eodemque modo nihil est futurum, cuius non causas id ipsum efficientes natura contineat.

1.126"Buradan anlaşılır ki kader, batıl inanca göre değil, tabiat felsefesine göre anlaşılan şeydir: geçmiş olanların neden olduğunu, şimdi olanların neden olmakta olduğunu, gelecek olanların neden olacağını açıklayan ebedî sebeptir. Böylece hangi sebebin ardından çoğunlukla hangi şeyin geldiği gözlemle kaydedilebilir, her zaman olmasa bile (bunu kesin olarak söylemek zordur); aynı sebeplerin, onları ya çılgınlık içinde ya da uykuda görenlerce gelecek şeylerin sebepleri olarak görülmesi de akla yakındır."

1.126

ex quo intellegitur, ut fatum sit non id, quod superstitiose, sed id, quod physice dicitur, causa aeterna rerum, cur et ea, quae praeterierunt, facta sint et, quae instant, fiant et, quae sequuntur, futura sint. ita fit, ut et observatione notari possit, quae res quamque causam plerumque consequatur, etiamsi non semper (nam id quidem affirmare difficile est), easdemque causas veri simile est rerum futurarum cerni ab eis, qui aut per furorem eas aut in quiete videant.

1.127"Ayrıca her şey kaderle olduğuna göre —bu başka bir yerde gösterilecek—, bütün sebeplerin birbirine bağlanışını zihniyle görebilecek ölümlü biri olsaydı, hiçbir şeyde yanılmazdı. Çünkü gelecek şeylerin sebeplerini kavrayan kişi, gelecek olan her şeyi de zorunlu olarak kavrar. Bunu tanrıdan başka kimse yapamayacağına göre, insana, gelecekte olacakları, arkalarından geleni gösteren bazı işaretlerle önceden sezmek kalır. Çünkü gelecek şeyler birden ortaya çıkmaz; zamanın akışı bir halatın çözülmesine benzer: yeni bir şey meydana getirmez, her şeyi sırasıyla açar. Bunu tabiî kehanet verilmiş olanlar da, olayların akışını gözlemleyerek kaydetmiş olanlar da görür. Bunlar sebeplerin kendisini görmeseler de sebeplerin işaretlerini ve izlerini görürler. Bunlara hafıza, titizlik ve öncekilerin kayıtları eklenince sanata dayalı denen kehanet ortaya çıkar: iç organlarla, yıldırımlarla, olağanüstü belirtilerle ve gökteki işaretlerle yapılan kehanet."

1.127

Praeterea cum fato omnia fiant, id quod alio loco ostendetur, si quis mortalis possit esse, qui colligationem causarum omnium perspiciat animo, nihil eum profecto fallat. qui enim teneat causas rerum futurarum, idem necesse est omnia teneat, quae futura sint. quod cum nemo facere nisi deus possit, relinquendum est homini, ut signis quibusdam consequentia declarantibus futura praesentiat. non enim illa, quae futura sunt, subito exsistunt, sed est quasi rudentis explicatio sic traductio temporis nihil novi efficientis et primum quidque replicantis. quod et ei vident, quibus naturalis divinatio data est, et ei, quibus cursus rerum observando notatus est. qui etsi causas ipsas non cernunt, signa tamen causarum et notas cernunt; ad quas adhibita memoria et diligentia et monumentis superiorum efficitur ea divinatio, quae artificiosa dicitur, extorum, fulgorum, ostentorum signorumque caelestium.

1.128"Öyleyse kâhinlerin hiçbir yerde olmayan şeyleri önceden sezmesine şaşmamak gerekir; çünkü her şey vardır, yalnızca zaman bakımından uzaktadır. Tohumlarda onlardan doğacak şeylerin gücü bulunduğu gibi, sebeplerde de gelecek şeyler saklıdır. Bunların olacağını ya coşmuş ya da uykuyla çözülmüş zihin görür, ya da akıl veya yorum önceden sezer. Güneşin, ayın ve öteki yıldızların doğuşlarını, batışlarını ve hareketlerini bilenler bunların her birinin ne zaman olacağını çok önceden söylerler. Aynı şekilde, olayların akışını ve birbirini izleyişini uzun zaman boyunca inceleyip kaydedenler de ne olacağını ya her zaman, bu zorsa çoğunlukla, bu da kabul edilmezse hiç değilse bazen anlarlar. İşte kehanetin neden var olduğuna dair bu ve bunun gibi bazı kanıtlar kaderden çıkarılır."

1.128

Non est igitur ut mirandum sit ea praesentiri a divinantibus, quae nusquam sint; sunt enim omnia, sed tempore absunt. atque ut in seminibus vis inest earum rerum, quae ex eis progignuntur, sic in causis conditae sunt res futurae, quas esse futuras aut concitata mens aut soluta somno cernit aut ratio aut coniectura praesentit. atque ut ei qui solis et lunae reliquorumque siderum ortus, obitus motusque cognorunt, quo quidque tempore eorum futurum sit, multo ante praedicunt, sic, qui cursum rerum eventorumque consequentiam diuturnitate pertractata notaverunt, aut semper aut, si id difficile est, plerumque, quodsi ne id quidem conceditur, non numquam certe, quid futurum sit, intellegunt. atque haec quidem et quaedam eiusdem modi argumenta, cur sit divinatio, ducuntur a fato.

1.129"Tabiattan ise başka bir açıklama gelir. Bu açıklama, bedenin hislerinden ayrılmış ruhun gücünün ne kadar büyük olduğunu öğretir; bu ayrılma da en çok uyuyanların ya da zihni sarsılmış olanların başına gelir. Tanrıların ruhları göz, kulak, dil olmadan birbirlerinin ne düşündüğünü hissederler (bu yüzden insanlar sessizce bir şey dilediklerinde ya da adadıklarında bile tanrıların onu duyduğundan şüphe etmezler); aynı şekilde insan ruhları da uykuyla çözülüp bedenden boşaldığında ya da sarsılmış zihin kendi başına, özgürce coşup hareket ettiğinde, bedenle karışık ruhların göremediği şeyleri görür."

1.129

A natura autem alia quaedam ratio est, quae docet quanta sit animi vis seiuncta a corporis sensibus, quod maxime contingit aut dormientibus aut mente permotis. ut enim deorum animi sine oculis, sine auribus, sine lingua sentiunt inter se, quid quisque sentiat (ex quo fit, ut homines, etiam cum taciti optent quid aut voveant, non dubitent, quin di illud exaudiant), sic animi hominum, cum aut somno soluti vacant corpore aut mente permoti per se ipsi liberi incitati moventur, cernunt ea quae permixti cum corpore animi videre non possunt.

1.130"Tabiata dayanan bu açıklamayı, sanattan geldiğini söylediğimiz kehanet türüne aktarmak belki zordur; ama Poseidonios bunu da elinden geldiğince araştırır. Ona göre tabiatta gelecek şeylerin bazı işaretleri vardır. Nitekim Pontoslu Herakleides'in yazdığına göre Keoslular her yıl Köpek Yıldızı'nın doğuşunu dikkatle gözler ve yılın sağlıklı mı yoksa hastalıklı mı geçeceğini buradan kestirirlermiş. Yıldız daha soluk ve sisli gibi görünürse hava yoğun ve koyudur, dolayısıyla soluğu ağır ve hastalık getirici olacaktır; yıldız parlak ve pırıl pırıl görünürse havanın ince ve temiz, bu yüzden de sağlıklı olduğuna işaret edilir."

1.130

atque hanc quidem rationem naturae difficile est fortasse traducere ad id genus divinationis, quod ex arte profectum dicimus, sed tamen id quoque rimatur, quantum potest, Posidonius. esse censet in natura signa quaedam rerum futurarum. etenim Ceos accepimus ortum Caniculae diligenter quotannis solere servare coniecturamque capere, ut scribit Ponticus Heraclides, salubrisne an pestilens annus futurus sit. nam si obscurior et quasi caliginosa stella extiterit, pingue et concretum esse caelum, ut eius adspiratio gravis et pestilens futura sit; sin illustris et perlucida stella apparuerit, significari caelum esse tenue purumque et propterea salubre.

1.131"Demokritos ise eskilerin, kesilen kurbanların iç organlarına bakılmasını bilgece koyduklarını düşünür; çünkü bu organların durumundan ve renginden bazen sağlığın, bazen salgının, kimi zaman da toprakların kısır mı verimli mi olacağının işaretleri anlaşılırmış. Tabiattan gelen bu işaretleri gözlem ve deneyim tanıdıysa, zaman da dikkatle kaydedilecek pek çok şey getirebildi. Öyle ki Pacuvius'un Khryses'inde tabiat filozofu olarak sahneye çıkan adam, tabiatı hiç tanımamış gibi görünür:

Çünkü kuşların dilini anlayan ve kendi ciğerinden çok başkasının ciğerinden akıl edinen o adamların sözünü dinlemek, ama sözüne uymamak gerek, derim.

Neden? Rica ederim, birkaç dize sonra kendin yeterince açık söylüyorsun:

Bu her ne ise, her şeye can verir, biçim verir, besler, büyütür, yaratır, her şeyi gömer ve kendine geri alır; her şeyin babasıdır o, her şey yine ondan yeniden doğar, yine onda batar.

Öyleyse her şeyin evi bir ve ortak olduğuna, insanların ruhları da hep var olmuş ve hep var olacağına göre, neden neyin neden doğduğunu, neyin neye işaret ettiğini göremesinler?

"Kehanet hakkında söyleyeceklerim bunlardı," dedi.

1.131

Democritus autem censet sapienter instituisse veteres, ut hostiarum immolatarum inspicerentur exta; quorum ex habitu atque ex colore tum salubritatis, tum pestilentiae signa percipi, non numquam etiam, quae sit vel sterilitas agrorum vel fertilitas futura. quae si a natura profecta observatio atque usus agnovit, multa afferre potuit dies quae animadvertendo notarentur, ut ille Pacuvianus, qui in Chryse physicus inducitur, minime naturam rerum cognosse videatur: nam istis qui linguam avium intéllegunt plusque éx alieno iécore sapiunt quam éx suo, magis aúdiendum quam auscultandum cénseo. cur? quaeso, cum ipse paucis interpositis versibus dicas satis luculente: quicquid est hoc, ómnia animat, fórmat, alit, augét, creat, sépelit recipitque ín sese omnia ómniumque idémst pater, índidemque eademque oriuntur de íntegro atque eodem óccidunt. quid est igitur, cur, cum domus sit omnium una, eaque communis, cumque animi hominum semper fuerint futurique sint, cur ei, quid ex quoque eveniat, et quid quamque rem significet, perspicere non possint? haec habui, inquit, de divinatione quae dicerem.

1.132"Şimdi şunu açıkça söyleyeyim: kura falcılarını, kazanç için kâhinlik edenleri, dostun Appius'un başvurduğu ölü ruhu çağırmayı da tanımıyorum:

Kısacası Marsi augurunu beş para etmez sayarım, mahalle haruspekslerini, Circus'un yıldız falcılarını, İsis'in yorumcularını, rüya tabircilerini de;

—çünkü bunlar ne ilimle ne sanatla kâhindirler—

bunlar batıl inançlı kâhinler, utanmaz falcılardır, ya tembel ya deli ya da yoksulluğun buyruğundaki kişilerdir; kendi patikalarını bilmezler de başkasına yol gösterirler; zenginlik vaat ettikleri kişilerden kendileri bir drahmi isterler. O zenginlikten kendilerine bir drahmi alsınlar, gerisini versinler.

Bunlar Ennius'un sözleri; o birkaç dize önce tanrıların var olduğunu düşündüğünü, ama insan soyunun ne yaptığıyla ilgilenmediklerine kanaat getirdiğini söyler. Ben ise tanrıların ilgilendiğine, hatta uyardığına ve pek çok şeyi önceden bildirdiğine inandığım için, hafifliği, boşluğu ve kötü niyeti dışarıda bırakmak şartıyla kehaneti kabul ediyorum."

Quintus bunları söyleyince: "Quintus," dedim, "gerçekten çok iyi hazırlanmış olarak gelmişsin."

1.132

nunc illa testabor, non me sortilegos neque eos, qui quaestus causa hariolentur, ne psychomantia quidem, quibus Appius, amicus tuus, uti solebat, agnoscere: non habeo denique nauci Marsum augurem; non vicanos haruspices, non de circo astrologos; non Isiacos coniectores, non interpretes sómnium; —non enim sunt ei aut scientia aut arte divini— séd superstitiósi vates ímpudentesque hárioli aút inertes aút insani aut quíbus egestas ímperat, quí sibi semitám non sapiunt, álteri monstránt viam; quíbus divitias póllicentur, áb iis drachumam ipsí petunt. de hÍs divitiis síbi deducant dráchmam, reddant cétera. atque haec quidem Ennius, qui paucis ante versibus esse deos censet, sed eos non curare opinatur, quid agat humanum genus. ego autem, qui et curare arbitror et monere etiam ac multa praedicere, levitate, vanitate, malitia exclusa divinationem probo. quae cum dixisset Quintus, praeclare tu quidem, inquam, paratus, Quinte, venisti

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…