İçeriğe geç
Kehanet Üzerine

Cicero · Kehanet Üzerine

II. Kitap

2.1Devlete yararlı olmaktan hiç geri durmamak için olabildiğince çok kişiye hangi yolla yararlı olabileceğimi araştırıp uzun uzun düşündüğümde, aklıma vatandaşlarıma en değerli ilimlerin yollarını göstermekten daha büyük bir şey gelmedi; bunu artık pek çok kitapla başardığımı düşünüyorum. Hortensius adlı kitapta elimizden geldiğince felsefeyle uğraşmaya teşvik ettik; en az kibirli, en tutarlı ve en zarif bulduğumuz felsefe yapma biçimini de dört kitaplık Academica'da gösterdik.

2.1

quaerenti mihi multumque et diu cogitanti quanam re possem prodesse quam plurimis, ne quando intermitterem consulere rei publicae, nulla maior occurrebat quam si optimarum artium vias traderem meis civibus; quod compluribus iam libris me arbitror consecutum. nam et cohortati sumus, ut maxime potuimus, ad philosophiae studium eo libro, qui est inscriptus Hortensius, et, quod genus philosophandi minime arrogans maximeque et constans et elegans arbitraremur, quattuor Academicis libris ostendimus.

2.2Felsefenin temeli iyilerin ve kötülerin gayelerinde yattığından, bu konuyu beş kitapta iyice arıttık; öyle ki her filozofun ne söylediği ve her filozofa karşı ne söylendiği anlaşılabilsin. Ardından gelen, yine beş kitaplık Tusculum Sohbetleri, mutlu yaşamak için en gerekli şeyleri ortaya koydu. Birincisi ölümü küçümsemek, ikincisi acıya katlanmak, üçüncüsü kederi hafifletmek, dördüncüsü ruhun öteki tutkuları üzerinedir; beşincisi ise bütün felsefeyi en çok aydınlatan konuyu kapsar: mutlu yaşamak için faziletin kendi kendine yettiğini öğretir.

2.2

cumque fundamentum esset philosophiae positum in finibus bonorum et malorum, perpurgatus est is locus a nobis quinque libris, ut, quid a quoque, et quid contra quemque philosophum diceretur, intellegi posset. totidem subsecuti libri Tusculanarum disputationum res ad beate vivendum maxime necessarias aperuerunt. Primus enim est de contemnenda morte, secundus de tolerando dolore, de aegritudine lenienda tertius, quartus de reliquis animi perturbationibus, quintus eum locum complexus est, qui totam philosophiam maxime illustrat; docet enim ad beate vivendum virtutem se ipsa esse contentam.

2.3Bunlar yayımlandıktan sonra Tanrıların Tabiatı Üzerine adlı üç kitap tamamlandı; bu konuyla ilgili bütün soru onlarda ele alınmıştır. Bu konu tam ve eksiksiz olarak bitirilsin diye şu Kehanet Üzerine kitaplarını yazmaya giriştik; tasarladığım gibi bunlara Kader Üzerine'yi de eklersek, bütün bu soruya fazlasıyla hakkı verilmiş olacak. Bu kitaplara, devletin dümenini elimizde tuttuğumuz zaman yazdığımız altı kitaplık Devlet Üzerine'yi de katmak gerekir: Platon'un, Aristoteles'in, Theophrastos'un ve bütün Peripatetik okulun çok zengin biçimde işlediği, felsefeye özgü büyük bir konudur bu. Teselli hakkında ne diyeyim? O bana epeyce şifa veriyor; başkalarına da çok yararlı olacağını düşünüyorum. Yakın zamanda araya, dostumuz Atticus'a gönderdiğimiz Yaşlılık Üzerine kitabı da girdi. İnsan felsefeyle iyi ve cesur olduğuna göre, bizim Cato'muz da özellikle bu kitaplar arasında sayılmalıdır.

2.3

quibus rebus editis tres libri perfecti sunt de Natura Deorum, in quibus omnis eius loci quaestio continetur. quae ut plane esset cumulateque perfecta, de Divinatione ingressi sumus his libris scribere; quibus, ut est in animo, de Fato si adiunxerimus, erit abunde satis factum toti huic quaestioni. atque his libris adnumerandi sunt sex de Re publica, quos tum scripsimus, cum gubernacula rei publicae tenebamus. magnus locus philosophiaeque proprius a Platone, Aristotele, Theophrasto totaque Peripateticorum familia tractatus uberrime. nam quid ego de Consolatione dicam? quae mihi quidem ipsi sane aliquantum medetur, ceteris item multum illam profuturam puto. interiectus est etiam nuper liber is, quem ad nostrum Atticum de Senectute misimus; in primisque, quoniam philosophia vir bonus efficitur et fortis, Cato noster in horum librorum numero ponendus est.

2.4Hem incelikleri hem zenginlikleriyle seçkin adamlar olan Aristoteles ve Theophrastos felsefeye konuşma sanatının kurallarını da kattıklarına göre, bizim hitabet kitaplarımız da aynı kitaplar arasında sayılmalıdır. Böylece üç kitaplık Hatip Üzerine, dördüncü olarak Brutus, beşinci olarak Hatip olacak.

Şimdiye kadar yapılanlar bunlardı. Geri kalanlara da istekli bir gönülle yöneliyorduk ve daha ağır bir sebep engel olmadıkça, felsefenin Latince yazılarla aydınlatılıp herkese açılmamış tek bir konusu kalmasına göz yummamaya hazırdık. Devlete, gençliği öğretip eğitmekten daha büyük ya da daha iyi bir hizmet sunabilir miyiz? Hele bu ahlakla, bu zamanlarda; gençlik öyle bir düşüşe geçmiş ki herkesin gücüyle dizginlenip zapt edilmesi gerekiyor.

2.4

cumque Aristoteles itemque Theophrastus, excellentes viri cum subtilitate, tum copia, cum philosophia dicendi etiam praecepta coniunxerint, nostri quoque oratorii libri in eundem librorum numerum referendi videntur. ita tres erunt de oratore, quartus Brutus, quintus Orator. adhuc haec erant; ad reliqua alacri tendebamus animo sic parati, ut, nisi quae causa gravior obstitisset, nullum philosophiae locum esse pateremur, qui non Latinis litteris illustratus pateret. quod enim munus rei publicae afferre maius meliusve possumus, quam si docemus atque erudimus iuventutem, his praesertim moribus atque temporibus, quibus ita prolapsa est, ut omnium opibus refrenanda atque coercenda sit?

2.5Bütün gençlerin bu çalışmalara yönelmesinin sağlanabileceğine güvenmiyorum; bu istenemez bile. Keşke birkaç kişi yönelse! Onların çabası devlette geniş bir alana yayılabilir. Emeğimin meyvesini, yaşları ilerlemiş olup kitaplarımızda huzur bulanlardan da topluyorum; onların okuma hevesi benim yazma hevesimi her gün daha şiddetle kamçılıyor; bunların sandığımdan daha çok olduğunu da öğrendim. Romalıların felsefe konusunda Yunanca yazılara muhtaç olmaması da görkemli ve onların şanına yakışır bir şey olur;

2.5

nec vero id effici posse confido, quod ne postulandum quidem est, ut omnes adulescentes se ad haec studia convertant. pauci utinam! quorum tamen in re publica late patere poterit industria. equidem ex eis etiam fructum capio laboris mei, qui iam aetate provecti in nostris libris adquiescunt; quorum studio legendi meum scribendi studium vehementius in dies incitatur; quos quidem plures, quam rebar, esse cognovi. magnificum illud etiam Romanisque hominibus gloriosum, ut Graecis de philosophia litteris non egeant;

2.6tasarladıklarımı tamamlarsam bunu kesinlikle başaracağım.

Bana felsefeyi açıklamaya girişme sebebini, devletin ağır bir felaketi verdi: iç savaş sırasında devleti alıştığım biçimde koruyamıyor, hiçbir şey yapmadan da duramıyordum; bana yaraşır, bundan daha iyi yapabileceğim bir şey de bulamıyordum. Bu yüzden vatandaşlarım beni bağışlayacaklar, daha doğrusu bana minnet duyacaklardır: devlet tek bir adamın elindeyken ben ne saklandım, ne işi bırakıp kaçtım, ne kendimi yıktım; ne bir adama ya da zamana öfkelenmiş gibi davrandım, ne de bir başkasının talihine, kendi talihimden pişman olacak kadar dalkavukluk ettim ya da hayran kaldım.

Çünkü Platon'dan ve felsefeden tam da şunu öğrenmiştim: devletlerin tabiî birtakım dönüşümleri vardır; devletler bazen ileri gelenlerin, bazen halkın, kimi zaman da tek kişilerin elinde bulunur.

2.6

quod adsequar profecto, si instituta perfecero. ac mihi quidem explicandae philosophiae causam adtulit casus gravis civitatis, cum in armis civilibus nec tueri meo more rem publicam nec nihil agere poteram nec, quid potius, quod quidem me dignum esset, agerem, reperiebam. dabunt igitur mihi veniam mei cives vel gratiam potius habebunt, quod, cum esset in unius potestate res publica, neque ego me abdidi neque deserui neque afflixi neque ita gessi, quasi homini aut temporibus iratus, neque porro ita aut adulatus aut admiratus fortunam sum alterius, ut me meae paeniteret. id enim ipsum a Platone philosophiaque didiceram, naturales esse quasdam conversiones rerum publicarum, ut eae tum a principibus tenerentur, tum a populis, aliquando a singulis.

2.7Bu bizim devletimizin başına gelince, eski görevlerimizden yoksun kalmış olarak bu çalışmaları yeniden ele almaya başladık; hem ruhumuz sıkıntılardan en çok bu yolla rahatlasın, hem de vatandaşlarımıza elimizden gelen her yolla yararlı olalım diye. Kitaplarda senatodaki gibi görüş bildiriyor, halka hitap ediyorduk; felsefeyi devlet yönetiminin yerine geçmiş sayıyorduk. Şimdi devlet hakkında yeniden bize danışılmaya başladığına göre, emeğimizi devlete vermeli, daha doğrusu bütün düşüncemizi ve kaygımızı ona yöneltmeli, bu çalışmaya ancak kamu vazifesinden ve görevinden artan vakti bırakmalıyız. Ama bunları başka bir zaman daha ayrıntılı konuşuruz; şimdi başladığımız tartışmaya dönelim.

2.7

quod cum accidisset nostrae rei publicae, tum pristinis orbati muneribus haec studia renovare coepimus, ut et animus molestiis hac potissimum re levaretur et prodessemus civibus nostris, qua re cumque possemus. in libris enim sententiam dicebamus, contionabamur, philosophiam nobis pro rei publicae procuratione substitutam putabamus. nunc quoniam de re publica consuli coepti sumus, tribuenda est opera rei publicae, vel omnis potius in ea cogitatio et cura ponenda, tantum huic studio relinquendum, quantum vacabit a publico officio et munere. sed haec alias pluribus; nunc ad institutam disputationem revertamur.

2.8Kardeşim Quintus kehanet hakkında önceki kitapta yazılanları anlatınca ve yeterince gezindiğimiz anlaşılınca, Lykeion dediğimiz yerdeki kitaplıkta oturduk. Ben de:

"Quintus," dedim, "Stoacıların görüşünü gerçekten titizlikle ve tam bir Stoacı gibi savundun; beni en çok sevindiren de pek çok örneği bizim tarihimizden, hem de ünlü ve parlak örneklerden alman oldu. Öyleyse söylediklerine benim de cevap vermem gerek; ama hiçbir şeyi kesin olarak ileri sürmeden, her şeyi sorarak, çoğu zaman şüphe ederek ve kendime güvenmeyerek. Çünkü söyleyecek kesin bir şeyim olsaydı, kehanetin varlığını inkâr eden ben kehanette bulunmuş olurdum."

2.8

nam cum de divinatione Quintus frater ea disseruisset, quae superiore libro scripta sunt, satisque ambulatum videretur, tum in bibliotheca, quae in Lycio est, assedimus. atque ego: accurate tu quidem, inquam, Quinte, et Stoice Stoicorum sententiam defendisti, quodque me maxime delectat, plurimis nostris exemplis usus es, et iis quidem claris et illustribus. dicendum est mihi igitur ad ea, quae sunt a te dicta, sed ita nihil ut affirmem, quaeram omnia, dubitans plerumque et mihi ipse diffidens. si enim aliquid certi haberem quod dicerem, ego ipse divinarem, qui esse divinationem nego.

2.9"Karneades'in özellikle sorduğu şu soru beni etkiliyor: kehanet hangi şeylere ilişkindir? Hislerle algılanan şeylere mi? Ama bunları görür, duyar, tadar, koklar, dokunuruz. Bu şeylerde, tabiatın kendisiyle değil de önceden görmeyle ya da zihnin coşkusuyla hissettiğimiz bir şey var mı? Ya da şu bilmem hangi kâhin, Teiresias gibi gözlerini yitirmişse neyin beyaz, neyin siyah olduğunu söyleyebilir mi, sağırsa seslerin çeşitlerini ya da ezgileri tanıyabilir mi? Demek ki his yoluyla edinilen şeylerin hiçbirinde kehanete başvurulmaz.

Sanatla ele alınan şeylerde de kehanete ihtiyaç yoktur. Hastalara kâhin ya da falcı değil, hekim getiririz; lir ya da flüt çalmak isteyenler bunların kullanımını haruspekslerden değil, müzisyenlerden öğrenirler."

2.9

Etenim me movet illud, quod in primis Carneades quaerere solebat, quarumnam rerum divinatio esset, earumne, quae sensibus perciperentur. At eas quidem cernimus, audimus, gustamus, olfacimus, tangimus. num quid ergo in his rebus est, quod provisione aut permotione mentis magis quam natura ipsa sentiamus? aut num nescio qui ille divinus, si oculis captus sit, ut Tiresias fuit, possit, quae alba sint, quae nigra, dicere aut, si surdus sit, varietates vocum aut modos noscere? ad nullam igitur earum rerum, quae sensu accipiuntur, divinatio adhibetur. Atqui ne in eis quidem rebus, quae arte tractantur, divinatione opus est. etenim ad aegros non vates aut hariolos, sed medicos solemus adducere, nec vero, qui fidibus aut tibiis uti volunt, ab haruspicibus accipiunt earum tractationem, sed a musicis.

2.10"Okuma yazmada ve öğretisi olan öteki şeylerde de durum aynıdır. Kâhin dedikleri kişilerin, güneşin yerden büyük mü, yoksa göründüğü kadar mı olduğuna, ayın kendi ışığını mı, güneşin ışığını mı kullandığına, güneşin ve ayın nasıl bir hareketi olduğuna, gezgin denen beş yıldızın nasıl bir hareketi olduğuna cevap verebileceklerini mi sanıyorsun? Kâhin sayılanlar bunları söyleyebileceklerini iddia etmezler; geometride çizilenlerden hangilerinin doğru, hangilerinin yanlış olduğunu da söylemezler; çünkü bunlar matematikçilerin işidir, falcıların değil.

Felsefede ele alınan şeylere gelince: neyin iyi, neyin kötü, neyin ikisi de olmadığı konusunda kâhinlerden birinin cevap verdiği ya da ona danışıldığı oluyor mu? Bunlar filozoflara özgüdür."

2.10

eadem in litteris ratio est reliquisque rebus, quarum est disciplina. num censes eos, qui divinare dicuntur, posse respondere, sol maiorne quam terra sit an tantus, quantus videatur? lunaque suo lumine an solis utatur? sol, luna quem motum habeat? quem quinque stellae, quae errare dicuntur? nec haec, qui divini habentur, profitentur se esse dicturos, nec eorum, quae in geometria describuntur, quae vera, quae falsa sint; sunt enim ea mathematicorum, non hariolorum. De illis vero rebus, quae in philosophia versantur, num quid est, quod quisquam divinorum aut respondere soleat aut consuli, quid bonum sit, quid malum, quid neutrum? sunt enim haec propria philosophorum.

2.11"Peki vazife hakkında, anne babayla, kardeşlerle, dostlarla nasıl yaşamak gerektiği hakkında haruspekse danışan var mı? Paranın, makamın, iktidarın nasıl kullanılacağını soran? Bunlar kâhinlere değil, bilgelere danışılır.

Peki diyalektikçilerin ya da tabiat filozoflarının ele aldığı şeylerden kehanetle bilinebilecek bir şey var mı? Tek bir evren mi var, yoksa çok mu? Her şeyin kendisinden doğduğu ilkeler nelerdir? Bu uzmanlık tabiat filozoflarına aittir. Yunanların pseudomenos dediği yalancı kanıtını nasıl çözeceğin ya da sorites'e nasıl karşı koyacağın (gerekirse buna Latince bir kelimeyle acervalis, ‘yığın kanıtı’ diyebiliriz; ama buna gerek yok: felsefenin kendisi ve Yunanların pek çok kelimesi gibi sorites de Latincede yeterince yerleşmiştir) — işte bunları da kâhinler değil, diyalektikçiler söyleyecektir.

Peki devletin en iyi düzeninin ne olduğu, hangi kanunların, hangi âdetlerin faydalı ya da faydasız olduğu soruşturulurken Etruria'dan haruspeksler mi çağrılacak, yoksa ileri gelenler ve devlet işlerinde deneyimli seçkin adamlar mı karar verecek?"

2.11

quid? de officio num quis haruspicem consulit, quem ad modum sit cum parentibus, cum fratribus, cum amicis vivendum? quem ad modum utendum pecunia, quem ad modum honore, quem ad modum imperio? ad sapientes haec, non ad divinos referri solent. Quid? quae a dialecticis aut a physicis tractantur, num quid eorum divinari potest? unusne mundus sit an plures, quae sint initia rerum, ex quibus nascuntur omnia? physicorum est ista prudentia. quo modo autem mentientem, quem ψευδόμενον vocant, dissolvas, aut quem ad modum soriti resistas (quem, si necesse sit, Latino verbo liceat acervalem appellare; sed nihil opus est; ut enim ipsa philosophia et multa verba Graecorum, sic sorites satis Latino sermone tritus est),—ergo haec quoque dialectici dicent, non divini. Quid? cum quaeritur, qui sit optimus rei publicae status, quae leges, qui mores aut utiles aut inutiles, haruspicesne ex Etruria arcessentur, an principes statuent et delecti viri periti rerum civilium?

2.12"Öyleyse ne hislere konu olan şeylerin, ne sanatların kapsadığı şeylerin, ne felsefede tartışılan şeylerin, ne de devlet işlerinde söz konusu olan şeylerin bir kehaneti varsa, kehanetin hangi şeylere ilişkin olduğunu hiç anlamıyorum. Çünkü kehanet ya her şeye ilişkin olmalı ya da ona üzerinde iş görebileceği bir alan verilmelidir. Ama aklın gösterdiği gibi kehanet her şeye ilişkin değildir; kehaneti başına geçirebileceğimiz bir alan ya da konu da bulunmuyor. Öyleyse dikkat et, kehanet diye bir şey olmasın. Bu anlamda herkesin bildiği bir Yunan dizesi vardır:

İyi tahmin edeni en iyi kâhin sayarım.

Peki hangi fırtınanın yaklaştığını kâhin kaptandan daha iyi mi tahmin eder? Ya da hastalığın tabiatını hekimden daha keskin, savaşın nasıl yönetileceğini komutandan daha basiretli bir biçimde mi kestirir?"

2.12

quodsi nec earum rerum, quae subiectae sensibus sunt, ulla divinatio est nec earum, quae artibus continentur, nec earum, quae in philosophia disseruntur, nec earum, quae in re publica versantur, quarum rerum sit, nihil prorsus intellego; nam aut omnium debet esse, aut aliqua ei materia danda est, in qua versari possit. sed nec omnium divinatio est, ut ratio docuit, nec locus nec materia invenitur, cui divinationem praeficere possimus. vide igitur, ne nulla sit divinatio. est quidam Graecus vulgaris in hanc sententiam versus: bene quí coniciet, vátem hunc perhibebo óptumum. num igitur aut, quae tempestas impendeat, vates melius coniciet quam gubernator? aut morbi naturam acutius quam medicus? aut belli administrationem prudentius quam imperator coniectura assequetur?

2.13"Ama Quintus, fark ettim ki kehaneti hem sanat ve basiret içeren tahminlerden hem de hislerle ya da zanaatlarla algılanan şeylerden dikkatle ayırdın ve onu şöyle tarif ettin: kehanet, tesadüfî şeylerin önceden söylenmesi ve sezilmesidir. Ama ilk olarak, aynı yere dönüp geliyorsun. Çünkü hekimin, kaptanın, komutanın önsezisi de tesadüfî şeylere ilişkindir. Öyleyse bir haruspeks ya da augur ya da kâhin ya da rüya gören, hastanın hastalıktan, geminin tehlikeden, ordunun pusudan kurtulacağını hekimden, kaptandan, komutandan daha iyi mi tahmin eder?"

2.13

Sed animadverti, Quinte, te caute et ab eis coniecturis quae haberent artem atque prudentiam, et ab eis rebus quae sensibus aut artificiis perciperentur, abducere divinationem eamque ita definire: divinationem esse earum rerum praedictionem et praesensionem, quae essent fortuitae. Primum eodem revolveris. nam et medici et gubernatoris et imperatoris praesensio est rerum fortuitarum. num igitur aut haruspex aut augur aut vates quis aut somnians melius coniecerit aut e morbo evasurum aegrotum aut e periculo navem aut ex insidiis exercitum, quam medicus, quam gubernator, quam imperator?

2.14"Üstelik bazı işaretlerle yaklaşan rüzgârları ve yağmurları önceden sezmenin de kâhinlik olmadığını söylüyordun (burada bizim Aratos çevirimizden bazı dizeleri ezberden okudun); oysa bunlar da tesadüfîdir, çünkü çoğunlukla olur, her zaman değil. Öyleyse kehanet dediğin tesadüfî şeyleri önceden sezme nedir, nerede iş görür? Çünkü sanatla ya da akılla ya da deneyimle ya da tahminle önceden sezilebilenleri kâhinlere değil, uzmanlara atfetmek gerektiğini düşünüyorsun. Böylece geriye, hiçbir sanatla, hiçbir bilgelikle önceden görülemeyen tesadüfî şeylerin kehanetle bilinebileceği kalıyor. Mesela biri, üç kez konsul olmuş o Marcus Marcellus'un bir gemi kazasında öleceğini yıllar önce söyleseydi kesinlikle kehanette bulunmuş olurdu; çünkü bunu başka hiçbir sanatla ya da bilgelikle bilemezdi. Demek ki talihe bağlı bu tür şeylerin önceden sezilmesi kehanettir."

2.14

Atqui ne illa quidem divinantis esse dicebas, ventos aut imbres impendentes quibusdam praesentire signis (in quo nostra quaedam Aratea memoriter a te pronuntiata sunt), etsi haec ipsa fortuita sunt; plerumque enim, non semper eveniunt. quae est igitur aut ubi versatur fortuitarum rerum praesensio, quam divinationem vocas? quae enim praesentiri aut arte aut ratione aut usu aut coniectura possunt, ea non divinis tribuenda putas, sed peritis. ita relinquitur, ut ea fortuita divinari possint, quae nulla nec arte nec sapientia provideri possunt; ut, si quis M. Marcellum illum, qui ter consul fuit, multis annis ante dixisset naufragio esse periturum, divinasset profecto; nulla enim arte alia id nec sapientia scire potuisset. talium ergo rerum, quae in fortuna positae sunt, praesensio divinatio est.

2.15"Peki olacağına dair hiçbir gerekçesi bulunmayan şeylerin herhangi bir önsezisi olabilir mi? Rastlantı, talih, tesadüf, sonuç dediğimiz şey, bir şeyin öyle düşüp öyle gerçekleşmesinden başka nedir ki o şey düşmeyebilir, gerçekleşmeyebilir ya da başka türlü düşüp gerçekleşebilirdi? Öyleyse kör tesadüfle, talihin dönekliğiyle gelişigüzel olan bir şey nasıl önceden sezilip söylenebilir?"

2.15

Potestne igitur earum rerum, quae nihil habent rationis, quare futurae sint, esse ulla praesensio? quid est enim aliud fors, quid fortuna, quid casus, quid eventus, nisi cum sic aliquid cecidit, sic evenit, ut vel non cadere atque evenire, ut vel aliter cadere atque evenire potuerit? quo modo ergo id, quod temere fit caeco casu et volubilitate fortunae, praesentiri et praedici potest?

2.16"Hekim kötüleşen hastalığı, komutan pusuyu, kaptan fırtınayı akıl yoluyla önceden görür; yine de kesin bir gerekçe olmadan hiçbir kanaate varmayan bu kişiler bile sık sık yanılırlar. Tıpkı zeytin çiçeğini gören çiftçinin zeytin tanesini de göreceğini düşünmesi gibi: elbette gerekçesiz düşünmüyordur, ama yine de kimi zaman yanılır. İnandırıcı bir tahmine ve gerekçeye dayanmadan hiçbir şey söylemeyenler bile yanılıyorsa, geleceği iç organlarla, kuşlarla, alametlerle, kehanetlerle ya da rüyalarla önceden sezenlerin tahmini hakkında ne düşünmeli? Ciğer yarığının, kuzgun ötüşünün, kartal uçuşunun, yıldız kaymasının, çılgınların seslerinin, kuraların, rüyaların ne kadar boş işaretler olduğunu henüz söylemiyorum; her birinden yeri gelince söz edeceğim. Şimdi hepsi hakkında birden konuşuyorum."

2.16

medicus morbum ingravescentem ratione providet, insidias imperator, tempestates gubernator; et tamen ei ipsi saepe falluntur, qui nihil sine certa ratione opinantur; ut agricola, cum florem oleae videt, bacam quoque sese visurum putat, non sine ratione ille quidem sed non numquam tamen fallitur. quodsi falluntur ei qui nihil sine aliqua probabili coniectura ac ratione dicunt, quid existimandum est de coniectura eorum, qui extis aut avibus aut ostentis aut oraclis aut somniis futura praesentiunt? nondum dico, quam haec signa nulla sint, fissum iecoris, corvi cantus, volatus aquilae, stellae traiectio, voces furentium, sortes, somnia; de quibus singulis dicam suo loco; nunc de universis.

2.17"Ne bir sebebi ne de olacağına dair bir işareti olan bir şeyin olacağı nasıl önceden görülebilir? Güneş ve ay tutulmaları, yıldızların yollarını ve hareketlerini sayılarla izleyenlerce yıllar öncesinden söylenir; çünkü bunlar tabiatın zorunluluğunun gerçekleştireceği şeyleri söylerler. Ayın çok düzenli hareketinden şunları görürler: ay güneşin karşısına geçip, gecenin koni biçimli ucu olan yerin gölgesine ne zaman girecek ve bu yüzden kararması zorunlu olacak; yine ay ne zaman güneşin altına girip ona karşı düşerek onun ışığını gözlerimizden saklayacak; gezgin yıldızların her biri hangi zamanda hangi burçta olacak; her gün hangi burç doğacak, hangisi batacak. Bunları önceden söyleyenlerin nasıl bir hesaba dayandığını görüyorsun."

2.17

Qui potest provideri quicquam futurum esse, quod neque causam habet ullam neque notam cur futurum sit? solis defectiones itemque lunae praedicuntur in multos annos ab eis qui siderum cursus et motus numeris persequuntur; ea praedicunt enim quae naturae necessitas perfectura est. vident ex constantissimo motu lunae, quando illa e regione solis facta incurrat in umbram terrae, quae est meta noctis, ut eam obscurari necesse sit, quandoque eadem luna subiecta atque opposita soli nostris oculis eius lumen obscuret, quo in signo quaeque errantium stellarum quoque tempore futura sit, qui exortus quoque die signi alicuius aut qui occasus futurus sit. haec qui ante dicunt, quam rationem sequantur, vides.

2.18"Bir hazine bulunacağını ya da bir miras geleceğini söyleyenler neye dayanırlar? Ya da bu gelecek şey tabiatın neresinde bulunur? Bunlar ve bu türden şeyler böyle bir zorunluluk taşıyorsa, tesadüfen ya da talihin rastlantısıyla olduğunu düşüneceğimiz ne kalır? Çünkü akla ve tutarlılığa talih kadar zıt hiçbir şey yoktur; öyle ki bana göre, tesadüfen ve rastlantıyla ne olacağını bilmek tanrıya bile düşmez. Çünkü tanrı bunu biliyorsa o şey kesinlikle olacaktır; kesinlikle olacaksa talih diye bir şey yoktur; oysa talih vardır; öyleyse tesadüfî şeylerin önsezisi yoktur."

2.18

Qui thesaurum inventum iri aut hereditatem venturam dicunt, quid sequuntur? aut in qua rerum natura inest id futurum? quodsi haec eaque, quae sunt eiusdem generis, habent aliquam talem necessitatem, quid est tandem, quod casu fieri aut forte fortuna putemus? nihil enim est tam contrarium rationi et constantiae quam fortuna, ut mihi ne in deum quidem cadere videatur, ut sciat, quid casu et fortuito futurum sit. si enim scit, certe illud eveniet; sin certe eveniet, nulla fortuna est; est autem fortuna; rerum igitur fortuitarum nulla praesensio est.

2.19"Ya da talihin varlığını inkâr ediyor ve olan ve olacak her şeyin bütün sonsuzluktan beri kaderce belirlendiğini söylüyorsan, kehanet tarifini değiştir; çünkü onun tesadüfî şeylerin önsezisi olduğunu söylüyordun. Bütün sonsuzluktan beri, belirlenmiş bir zamanda olacağı kesin olmayan hiçbir şey olamıyor, başa gelemiyor, gerçekleşemiyorsa, talih ne olabilir? Talih ortadan kalkınca, senin tesadüfî şeylerin önsezisi dediğin kehanete ne yer kalır? Gerçi olan ya da olacak her şeyin kaderin içinde olduğunu da söylüyordun. Kader adının kendisi bile kocakarı lafıdır, batıl inançla doludur; yine de Stoacılar bu kader hakkında çok şey söylerler. Onu başka bir zaman konuşuruz; şimdi gerekeni söyleyelim."

2.19

Aut si negas esse fortunam et omnia, quae fiunt quaeque futura sunt, ex omni aeternitate definita dicis esse fataliter, muta definitionem divinationis, quam dicebas praesensionem esse rerum fortuitarum. Si enim nihil fieri potest, nihil accidere, nihil evenire, nisi quod ab omni aeternitate certum fuerit esse futurum rato tempore, quae potest esse fortuna? qua sublata qui locus est divinationi? quae a te fortuitarum rerum est dicta praesensio? quamquam dicebas omnia, quae fierent futurave essent, fato contineri. anile sane et plenum superstitionis fati nomen ipsum; sed tamen apud Stoicos de isto fato multa dicuntur; de quo alias; nunc quod necesse est.

2.20"Her şey kaderle oluyorsa kehanetin bana ne yararı var? Çünkü kehanette bulunanın önceden söylediği şey zaten olacaktır. Öyle ki dostumuz ve yakınımız Deiotarus'u yolundan bir kartalın geri çevirmesinin ne anlama geldiğini bile bilemem: geri dönmeseydi, ertesi gece çöken odada yatacaktı; dolayısıyla yıkıntı altında kalacaktı. Ama bu onun kaderiyse ondan kaçamazdı; kaderi değilse o kazaya uğramazdı.

Öyleyse kehanet neye yarar? Kuraların, iç organların ya da herhangi bir önceden bildirimin beni uyarmasının ne anlamı var? Birinci Pön Savaşı'nda Roma halkının filolarının, birinin gemi kazasıyla, ötekinin Kartacalılarca batırılarak yok olması kader idiyse, Lucius Iunius ile Publius Claudius konsulken tavuklar en uğurlu biçimde yem yemiş olsalar bile filolar yine yok olacaktı. Alametlere uyulduğunda filolar yok olmayacak idiyse, kaderle yok olmadılar; oysa siz her şeyin kaderle olduğunu söylüyorsunuz; demek ki kehanet yoktur."

2.20

Si omnia fato, quid mihi divinatio prodest? quod enim is, qui divinat, praedicit, id vero futurum est; ut ne illud quidem sciam quale sit, quod Deiotarum, familiarem nostrum et necessarium, ex itinere aquila revocavit; qui, nisi revertisset, in eo conclavi ei cubandum fuisset, quod proxima nocte corruit; ruina igitur oppressus esset. At id neque, si fatum fuerat, effugisset nec, si non fuerat, in eum casum incidisset. Quid ergo adiuvat divinatio? aut quid est, quod me moneant aut sortes aut exta aut ulla praedictio? si enim fatum fuit classes populi Romani bello Punico primo, alteram naufragio, alteram a Poenis depressam, interire, etiamsi tripudium solistimum pulli fecissent L. Iunio et P. Claudio consulibus, classes tamen interissent. sin, cum auspiciis obtemperatum esset, interiturae classes non fuerunt, non interierunt fato; vultis autem omnia fato; nulla igitur est divinatio.

2.21"İkinci Pön Savaşı'nda Roma halkının ordusunun Trasimenus gölü kıyısında yok olması kader idiyse, konsul Flaminius savaşmasını yasaklayan o işaretlere ve alametlere uysaydı bu önlenebilir miydi? Elbette hayır. Demek ki ya ordu kaderle yok olmadı; ya da kaderle yok olduysa (sizin kesinlikle böyle söylemeniz gerekir), Flaminius alametlere uysaydı bile aynı şey olacaktı; çünkü kader değiştirilemez. Öyleyse Stoacıların şu kehaneti nerede? Her şey kaderle oluyorsa, kehanet bizi daha dikkatli olmaya hiçbir biçimde yöneltemez; çünkü nasıl davranırsak davranalım, olacak olan olacaktır. Kader eğilip bükülebiliyorsa, kader diye bir şey yoktur; o zaman kehanet de yoktur, çünkü kehanet gelecekte olacak şeylere ilişkindir. Bir kefaretle önüne geçilebilen hiçbir şey kesin olarak olacak değildir."

2.21

Quodsi fatum fuit bello Punico secundo exercitum populi Romani ad lacum Trasimenum interire, num id vitari potuit, si Flaminius consul eis signis eisque auspiciis, quibus pugnare prohibebatur, paruisset? certe non potuit. Aut igitur non fato interiit exercitus, aut, si fato (quod certe vobis ita dicendum est), etiamsi obtemperasset auspiciis, idem eventurum fuisset; mutari enim fata non possunt. ubi est igitur ista divinatio Stoicorum? quae, si fato omnia fiunt, nihil nos admonere potest, ut cautiores simus; quoquo enim modo nos gesserimus, fiet tamen illud, quod futurum est; sin autem id potest flecti, nullum est fatum; ita ne divinatio quidem, quoniam ea rerum futurarum est. nihil autem est pro certo futurum, quod potest aliqua procuratione accidere ne fiat.

2.22"Bana kalırsa gelecekteki şeylerin bilgisi bizim için yararlı bile değildir. Priamus gençliğinden beri yaşlılığında başına neler geleceğini bilseydi nasıl bir hayatı olurdu? Masallardan uzaklaşalım, daha yakın olanlara bakalım. Teselli'de devletimizin en ünlü adamlarının çok acı sonlarını topladık. Ne o? Öncekileri bir yana bırakalım: Marcus Crassus en büyük servet ve talih içinde parlarken, oğlu Publius öldürülüp ordusu yok edildikten sonra Fırat'ın ötesinde rezillik ve onursuzluk içinde öleceğini bilmesinin ona yararlı olacağını mı düşünüyorsun? Ya Gnaeus Pompeius, ordusunu yitirip Mısır'ın ıssızlığında boğazlanacağını, ölümünden sonra da gözyaşı dökmeden söyleyemeyeceğimiz şeylerin geleceğini bilseydi, üç konsulluğuyla, üç zafer alayıyla, en büyük işlerin şanıyla sevinebilir miydi sanıyorsun?"

2.22

Atque ego ne utilem quidem arbitror esse nobis futurarum rerum scientiam. quae enim vita fuisset Priamo, si ab adulescentia scisset, quos eventus senectutis esset habiturus? abeamus a fabulis, propiora videamus. clarissimorum hominum nostrae civitatis gravissimos exitus in Consolatione collegimus. quid igitur? ut omittamus superiores, Marcone Crasso putas utile fuisse tum, cum maximis opibus fortunisque florebat, scire sibi interfecto Publio filio exercituque deleto trans Euphratem cum ignominia et dedecore esse pereundum? An Cn. Pompeium censes tribus suis consulatibus, tribus triumphis, maximarum rerum gloria laetaturum fuisse, si sciret se in solitudine Aegyptiorum trucidatum iri amisso exercitu, post mortem vero ea consecutura, quae sine lacrimis non possumus dicere?

2.23"Peki Caesar? Büyük kısmını kendisinin seçtiği bir senatoda, Pompeius'un senato salonunda, Pompeius'un kendi heykelinin önünde, o kadar yüzbaşısının gözü önünde, en soylu vatandaşlar tarafından, hatta bir kısmı her şeyini kendisine borçlu kişiler tarafından boğazlanacağını ve öyle yatacağını ki cesedine dostlarının bir yana, kölelerinden bile kimsenin yaklaşmayacağını önceden bilseydi, hayatını nasıl bir ruh işkencesi içinde geçirirdi, ne dersin?

Demek ki gelecekteki kötülükleri bilmemek, bilmekten kesinlikle daha yararlıdır."

2.23

Quid vero Caesarem putamus, si divinasset fore ut in eo senatu, quem maiore ex parte ipse cooptasset, in curia Pompeia, ante ipsius Pompei simulacrum, tot centurionibus suis inspectantibus, a nobilissimis civibus, partim etiam a se omnibus rebus ornatis, trucidatus ita iaceret ut ad eius corpus non modo amicorum, sed ne servorum quidem quisquam accederet, quo cruciatu animi vitam acturum fuisse? Certe igitur ignoratio futurorum malorum utilior est quam scientia.

2.24"Çünkü şu söz, hele Stoacılar tarafından, hiçbir şekilde söylenemez: ‘Pompeius silaha sarılmazdı, Crassus Fırat'ı geçmezdi, Caesar iç savaşa girişmezdi.’ O zaman sonları kaderin belirlediği sonlar olmazdı; oysa siz her şeyin kaderle olduğunu söylüyorsunuz; demek ki kehanette bulunmak onlara hiçbir yarar sağlamazdı. Hatta önceki hayatlarının bütün tadını da kaybederlerdi; çünkü sonlarını düşünürken onları ne sevindirebilirdi? Böylece Stoacılar nereye dönerlerse dönsünler, bütün becerileri boşa çıkmak zorundadır. Olacak olan şu ya da bu biçimde olabiliyorsa, en büyük gücü talih taşır; tesadüfî olan şeyler ise kesin olamaz. Ama her konuda her zaman ne olacağı kesinse, haruspeksler en acı şeylerin bildirildiğini söylediklerinde bana ne yardımları olur?"

2.24

nam illud quidem dici, praesertim a Stoicis, nullo modo potest: Non isset ad arma Pompeius, non transisset Crassus Euphratem, non suscepisset bellum civile Caesar. non igitur fatalis exitus habuerunt; vultis autem evenire omnia fato; nihil ergo illis profuisset divinare; atque etiam omnem fructum vitae superioris perdidissent; quid enim posset eis esse laetum exitus suos cogitantibus? ita, quoquo sese verterint Stoici, iaceat necesse est omnis eorum sollertia. si enim id quod eventurum est vel hoc, vel illo, modo potest evenire, fortuna valet plurimum; quae autem fortuita sunt, certa esse non possunt. sin autem certum est quid quaque de re quoque tempore futurum sit, quid est quod me adiuvent haruspices cum res tristissimas portendi dixerunt?

2.25"Sonunda şunu da eklerler: dinî kefaretler yerine getirilince her şey daha hafif atlatılır. Ama hiçbir şey kaderin dışında olmuyorsa, dinî törenle hiçbir şey hafifletilemez. Homeros da bunu sezer: oğlu Sarpedon'u kadere karşı ölümden kurtaramadığı için yakınan Iuppiter'i sahneye çıkarır. O ünlü Yunan dizesi de aynı anlamı taşır:

Olması hazırlanmış olan, yüce Iuppiter'i bile aşar.

Bana kalırsa kaderin tamamı bir Atella oyunu dizesinde de haklı olarak alaya alınmıştır; ama bu kadar ciddi konularda şakaya yer yok. Öyleyse akıl yürütmeyi bağlayalım: Tesadüfen olan şeylerden hiçbirinin olacağı önceden görülemiyorsa, çünkü kesin olamazlar, kehanet yoktur; yok eğer kesin ve kaderce belirlenmiş oldukları için önceden görülebiliyorlarsa, yine kehanet yoktur; çünkü sen kehanetin tesadüfî şeylere ilişkin olduğunu söylüyordun."

2.25

Addunt ad extremum, omnia levius casura rebus divinis procuratis. Si autem nihil fit extra fatum, nihil levari re divina potest. hoc sentit Homerus cum querentem Iovem inducit quod Sarpedonem filium a morte contra fatum eripere non posset. hoc idem significat Graecus ille in eam sententiam versus: quod fóre paratum est, ìd summum exsuperát Iovem. totum omnino fatum etiam Atellanio versu iure mihi esse irrisum videtur; sed in rebus tam severis non est iocandi locus. concludatur igitur ratio: Si enim provideri nihil potest futurum esse eorum, quae casu fiunt, quia esse certa non possunt, divinatio nulla est; sin autem idcirco possunt provideri, quia certa sunt et fatalia, rursus divinatio nulla est; eam enim tu fortuitarum rerum esse dicebas.

2.26"Ama bu, konuşmamızın hafif silahlı birliklerinin ilk akını gibi bir başlangıç olsun; şimdi göğüs göğüse çarpışalım ve tartışmanın kanatlarını sarsıp sarsamayacağımızı deneyelim.

Kehanetin iki türü olduğunu söylüyordun: biri sanata dayalı, öteki tabiî. Sanata dayalı olanın kısmen yorumdan, kısmen uzun süreli gözlemden oluştuğunu; tabiî olanın ise ruhun dışarıdan, tanrısallıktan kaptığı ya da aldığı şey olduğunu, bütün ruhlarımızı oradan çekip almış, edinmiş ya da bir pay olarak almış olduğumuzu söylüyordun. Sanata dayalı kehanete aşağı yukarı şu türleri koyuyordun: iç organlara bakanları, yıldırımlardan ve alametlerden geleceği söyleyenleri, sonra augurları ve işaretlere ya da fal sözlerine başvuranları; yoruma dayalı bütün türü de aşağı yukarı bu türe koyuyordun."

2.26

sed haec fuerit nobis tamquam levis armaturae prima orationis excursio; nunc comminus agamus experiamurque, si possimus cornua commovere disputationis tuae. Duo enim genera divinandi esse dicebas, unum artificiosum, alterum naturale. Artificiosum constare partim ex coniectura, partim ex observatione diuturna. naturale quod animus arriperet aut exciperet extrinsecus ex divinitate, unde omnes animos haustos aut acceptos aut libatos haberemus. artificiosae divinationis illa fere genera ponebas: extispicum eorumque qui ex fulguribus ostentisque praedicerent, tum augurum eorumque qui signis aut ominibus uterentur, omneque genus coniecturale in hoc fere genere ponebas.

2.27"Tabiî olanın ise ya zihnin coşkusuyla dışa vurulup adeta döküldüğünü, ya da uykuda hislerden ve kaygılardan boşalmış ruh tarafından önceden görüldüğünü düşünüyordun. Bütün kehaneti üç şeyden türettin: tanrıdan, kaderden, tabiattan. Ama hiçbir şeyi açıklayamayınca uydurma örneklerin şaşırtıcı bolluğuyla savaştın. Bu konuda önce şunu söylemek istiyorum: Tesadüfen doğru, ya da kötü niyetle yanlış ve uydurma olabilecek tanıklara başvurmak bence bir filozofa yakışmaz; her şeyin neden öyle olduğunu kanıtlarla ve gerekçelerle öğretmek gerekir, olaylarla değil; hele inanmamakta serbest olduğum olaylarla hiç değil."

2.27

illud autem naturale aut concitatione mentis edi et quasi fundi videbatur aut animo per somnum sensibus et curis vacuo provideri. duxisti autem divinationem omnem a tribus rebus, a deo, a fato, a natura. sed tamen cum explicare nihil posses, pugnasti commenticiorum exemplorum mirifica copia. De quo primum hoc libet dicere: Hoc ego philosophi non esse arbitror testibus uti, qui aut casu veri aut malitia falsi fictique esse possunt; argumentis et rationibus oportet, quare quidque ita sit, docere, non eventis, eis praesertim quibus mihi liceat non credere.

2.28"Haruspekslikten başlayayım; bence devlet ve ortak din uğruna buna saygı gösterilmelidir. Ama yalnızız; kimseyi kızdırmadan gerçeği araştırabiliriz; hele çoğu konuda şüphe eden ben. İstersen önce iç organları inceleyelim. İç organlarla bildirildiği söylenen şeylerin haruspeksler tarafından uzun süreli gözlemle öğrenildiğine kimseyi inandırmak mümkün mü? Bu gözlem ne kadar uzun sürdü? Ya da ne kadar uzun bir zaman gözlem yapılabildi? Ya da hangi kısmın düşman, hangisinin dost olduğu, hangi yarığın bir tehlikeyi, hangisinin bir yararı gösterdiği konusunda kendi aralarında nasıl anlaştılar? Etrusk, Elisli, Mısırlı, Kartacalı haruspeksler bunları aralarında mı karşılaştırdılar? Ama bu, olamayacağı bir yana, hayal bile edilemez; çünkü her birinin iç organları başka bir usulle yorumladığını, hepsinin tek bir öğretisi olmadığını görüyoruz."

2.28

Ut ordiar ab haruspicina, quam ego rei publicae causa communisque religionis colendam censeo. sed soli sumus; licet verum exquirere sine invidia, mihi praesertim de plerisque dubitanti. inspiciamus, si placet, exta primum. persuaderi igitur cuiquam potest ea, quae significari dicuntur extis, cognita esse a haruspicibus observatione diuturna? quam diuturna ista fuit? aut quam longinquo tempore observari potuit? aut quo modo est collatum inter ipsos, quae pars inimica, quae pars familiaris esset, quod fissum periculum, quod commodum aliquod ostenderet? An haec inter se haruspices Etrusci, Elii, Aegyptii, Poeni contulerunt? At id, praeterquam quod fieri non potuit, ne fingi quidem potest; alios enim alio more videmus exta interpretari, nec esse unam omnium disciplinam.

2.29"İç organlarda geleceği bildiren bir güç varsa, bu gücün ya tabiatla bağlı olması ya da bir biçimde tanrıların kudretiyle biçimlenmesi zorunludur. Bütün parçalarına ve hareketlerine yayılmış o kadar büyük, o kadar parlak ilahî tabiat ile —tavuk ödünü demeyeceğim (çünkü bunun en çok şey anlatan iç organ olduğunu söyleyenler de var)— besili bir boğanın ciğeri, yüreği ya da akciğeri arasında ne ortaklık olabilir? Bunlarda, neyin olacağını bildirebilecek tabiî ne vardır?"

2.29

Et certe, si est in extis aliqua vis, quae declaret futura, necesse est eam aut cum rerum natura esse coniunctam aut conformari quodam modo numine deorum. divina cum rerum natura tanta tamque praeclara in omnes partes motusque diffusa quid habere potest commune non dicam gallinaceum fel (sunt enim, qui vel argutissima haec exta esse dicant), sed tauri opimi iecur aut cor aut pulmo? quid habet naturale, quod declarare possit, quid futurum sit?

2.30"Yine de Demokritos bir tabiat filozofu olarak —ki bunlardan daha kibirli bir tür yoktur— boş laf ederken bile hiç de beceriksiz değildir:

Ayağının önündekine kimse bakmaz, göğün bölgelerini araştırırlar.

Ama o bile iç organların durumu ve rengiyle yalnızca şunların bildirildiğini düşünür: otlağın cinsi, toprağın yetiştirdiği şeylerin bolluğu ya da kıtlığı; sağlıklılığın ya da salgının da iç organlarla bildirildiğini düşünür. Ne mesut bir ölümlü! Eğlencesinin hiç eksik olmadığını kesin olarak biliyorum. Bu adam böyle saçmalıklardan o kadar hoşlanmış ki şunu görememiş: bu ancak bütün hayvanların iç organları aynı zamanda aynı duruma ve renge bürünseydi akla yakın olurdu. Ama aynı saatte bir hayvanın ciğeri parlak ve dolgun, ötekininki pürüzlü ve cılızsa, iç organların durumu ve rengiyle bildirilebilecek ne vardır?"

2.30

Democritus tamen non inscite nugatur, ut physicus, quo genere nihil adrogantius: quód est ante pedes, némo spectat, caéli scrutantúr plagas. verum is tamen habitu extorum et colore declarari censet haec dumtaxat: pabuli genus et earum rerum quas terra procreet, vel ubertatem vel tenuitatem; salubritatem etiam aut pestilentiam extis significari putat. O mortalem beatum! cui certo scio ludum numquam defuisse. huncine hominem tantis delectatum esse nugis, ut non videret tum futurum id veri simile, si omnium pecudum exta eodem tempore in eundem habitum se coloremque converterent? sed si eadem hora aliae pecudis iecur nitidum atque plenum est, aliae horridum et exile, quid est, quod declarari possit habitu extorum et colore?

2.31"Yoksa bu, senin anlattığın Pherekydes'in şu sözüyle aynı türden mi? Kuyudan çekilen suyu görünce bir deprem olacağını söylemiş. Deprem olduktan sonra onu hangi gücün meydana getirdiğini söylemeye cesaret etmeleri yeterince utanmazca değilmiş gibi, bir de depremin olacağını sürekli akan suyun renginden mi önceden seziyorlar? Okullarda bu türden pek çok şey söylenir; ama dikkat et, hepsine inanmak zorunlu olmasın."

2.31

An hoc eiusdem modi est, quale Pherecydeum illud quod est a te dictum? qui cum aquam ex puteo vidisset haustam, terrae motum dixit futurum. parum, credo, impudenter, quod, cum factus est motus, dicere audent, quae vis id effecerit; etiamne futurum esse aquae iugis colore praesentiunt? multa istius modi dicuntur in scholis, sed credere omnia vide ne non sit necesse.

2.32"Ama Demokritos'un bu dedikleri doğru olsun; biz bunları ne zaman iç organlarda araştırıyoruz? Ya da bir haruspeksten, iç organlara baktıktan sonra, bu türden bir şey ne zaman duyduk? Sudan ya da ateşten gelecek tehlikelere karşı uyarırlar; bazen mirasları, bazen kayıpları bildirirler; ciğerin dost ve hayatî yarığını ele alırlar; ciğerin başını her yönden çok dikkatle incelerler; baş bulunmamışsa, bundan daha acı bir şey olamayacağını düşünürler."

2.32

verum sint sane ista Democritea vera; quando ea nos extis exquirimus? aut quando aliquid eius modi ab haruspice inspectis extis audivimus? ab aqua aut ab igni pericula monent; tum hereditates, tum damna denuntiant; fissum familiare et vitale tractant; caput iecoris ex omni parte diligentissime considerant; si vero id non est inventum, nihil putant accidere potuisse tristius.

2.33"Bunlar, yukarıda gösterdiğim gibi, kesinlikle gözlemlenmiş olamaz. Demek ki bilinmeyen şeylerin bir sanatı varsa, bunlar uzun zamanın değil, sanatın buluşlarıdır. Peki tabiatla ne akrabalıkları var? Tabiatın tek bir uyumla birbirine bağlı ve kesintisiz olduğunu kabul edelim; tabiat filozoflarının, özellikle de var olan her şeyin bir olduğunu söyleyenlerin böyle düşündüğünü görüyorum. Peki evrenin bir hazine bulmakla ne bağlantısı olabilir? İç organlar bana paramın artacağını gösteriyorsa ve bu tabiatça oluyorsa, önce iç organlar evrene bağlı olmalı, sonra da benim kazancım tabiatın içinde yer almalıdır. Tabiat filozofları bunları söylemekten utanmıyorlar mı? Tabiatta bir akrabalık olsun; olduğunu kabul ediyorum. Stoacılar bununla ilgili pek çok şey toplarlar: farelerin küçük ciğerleri kış gündönümünde büyürmüş; kuru yarpuz tam kış gündönümü günü çiçek açarmış; şişkin tohum keseleri patlar, ortalarındaki tohumlar da zıt yönlere dönermiş; çalgılarda bazı teller çekilince öbürleri de titreşirmiş; istiridyeler ve bütün kabuklu hayvanlar ayla birlikte büyüyüp ayla birlikte küçülürmüş; ağaçları kış mevsiminde, ay küçülürken kesmek tam zamanında sayılırmış, çünkü o sırada kurumuş olurlarmış."

2.33

Haec observari certe non potuerunt, ut supra docui. sunt igitur artis inventa, non vetustatis, si est ars ulla rerum incognitarum. cum rerum autem natura quam cognationem habent? quae ut uno consensu iuncta sit et continens, quod video placuisse physicis, eisque maxime, qui omne quod esset, unum esse dixerunt, quid habere mundus potest cum thesauri inventione coniunctum? si enim extis pecuniae mihi amplificatio ostenditur idque fit natura, primum exta sunt coniuncta mundo, deinde meum lucrum natura rerum continetur. nonne pudet physicos haec dicere? ut enim iam sit aliqua in natura rerum cognatio, quam esse concedo. multa enim Stoici colligunt. nam et musculorum iecuscula bruma dicuntur augeri, et puleium aridum florescere brumali ipso die, et inflatas rumpi vesiculas, et semina , quae in eis mediis inclusa sint, in contrarias partis se vertere; iam nervos in fidibus aliis pulsis resonare alios; ostreisque et conchyliis omnibus contingere, ut cum luna pariter crescant pariterque decrescant; arboresque ut hiemali tempore cum luna simul senescente, quia tum exsiccatae sint, tempestive caedi putentur.

2.34"Boğazlar ya da denizin gelgitleri hakkında daha fazla ne diyeyim? Bunların gelip çekilmesini ayın hareketi yönetir. Birbirinden uzak şeylerin tabiî akrabalığını gösteren bu türden yüzlerce şey sayılabilir. Bunu kabul edelim; bu tartışmamıza hiç aykırı değil. Ama ciğerde belli türden bir yarık olursa bir kazanç mı gösterilir? Yunanların sympatheia dediği o tabiat bağlantısı, adeta o ahenk ve uyum, bir ciğer yarığını benim ufak kazancımla, ya da benim küçük kârımı gökle, yerle ve tabiatla nasıl uyuşturabilir?

İstersen bunu da kabul ederim; gerçi iç organlarla tabiat arasında bir uygunluk olduğunu kabul edersem davamdan çok şey kaybetmiş olurum;

2.34

Quid de fretis aut de marinis aestibus plura dicam? quorum accessus et recessus lunae motu gubernantur. sescenta licet eiusdem modi proferri, ut distantium rerum cognatio naturalis appareat. Demus hoc; nihil enim huic disputationi adversatur; num etiam, si fissum cuiusdam modi fuerit in iecore, lucrum ostenditur? qua ex coniunctione naturae et quasi concentu atque consensu, quam συμπάθειαν Graeci appellant, convenire potest aut fissum iecoris cum lucello meo aut meus quaesticulus cum caelo, terra rerumque natura? Concedam hoc ipsum, si vis, etsi magnam iacturam causae fecero, si ullam esse convenientiam naturae cum extis concessero;

2.35ama bu kabul edilse bile, uğurlu alamet almak isteyen kişinin işlerine uygun kurbanı kesmesi nasıl olur? Çözülemeyeceğini düşündüğüm şey buydu. Ama ne hoş çözülüyor! Senden değil —senin hafızana bile hayranım—, ama Khrysippos'tan, Antipatros'tan, Poseidonios'tan utanıyorum: onlar da tam senin söylediğin şeyi söylüyorlar: kurbanlığı seçmede bütün evrene yayılmış, his sahibi ve ilahî bir güç kılavuzluk edermiş.

Senin de kullandığın ve onların söylediği şu ise çok daha güzel: biri kurban kesmek istediği anda iç organlarda bir değişiklik olurmuş, öyle ki bir şey ya eksik ya da fazla çıkarmış; çünkü her şey tanrıların kudretine boyun eğermiş."

2.35

sed tamen eo concesso qui evenit, ut is, qui impetrire velit, convenientem hostiam rebus suis immolet? hoc erat, quod ego non rebar posse dissolvi. At quam festive dissolvitur! pudet me non tui quidem, cuius etiam memoriam admiror, sed Chrysippi, Antipatri, Posidonii, qui idem istuc quidem dicunt, quod est dictum a te, ad hostiam deligendam ducem esse vim quandam sentientem atque divinam, quae toto confusa mundo sit. Illud vero multo etiam melius, quod et a te usurpatum est et dicitur ab illis: cum immolare quispiam velit, tum fieri extorum mutationem, ut aut absit aliquid aut supersit; deorum enim numini parere omnia.

2.36"Buna, inan bana, kocakarılar bile inanmaz. Aynı danayı biri seçerse ciğerin başsız, bir başkası seçerse başlı çıkacağını mı düşünüyorsun? Başın bu kaybolması ya da eklenmesi, iç organlar kurban kesenin talihine uysun diye birden olabilir mi? Kurbanlık seçmede bir tür zar oyunu olduğunu görmüyor musunuz, hele olayın kendisi bunu öğretirken? Çünkü iç organlar başsız çıktığında —bundan daha uğursuz bir şey yok gibidir— hemen sonraki kurbanla çoğu kez çok güzel uğurlu sonuç alınır. Peki önceki iç organların o tehditleri nereye gitti? Ya da tanrılar bu kadar birden nasıl bu kadar yatıştı?

Ama sen, Caesar kurban keserken besili boğanın iç organlarında yürek olmadığını öne sürüyorsun; o kurbanlığın yüreksiz yaşaması mümkün olmadığına göre, yüreğin tam kurban kesilirken yok olduğuna hükmetmek gerektiğini söylüyorsun."

2.36

hoc iam, mihi crede, ne aniculae quidem existimant. An censes eundem vitulum, si alius delegerit, sine capite iecur inventurum; si alius, cui capite? haec decessio capitis aut accessio subitone fieri potest, ut se exta ad immolatoris fortunam accommodent? non perspicitis aleam quandam esse in hostiis deligendis, praesertim cum res ipsa doceat? cum enim exta sine capite fuerint, quibus nihil videtur esse dirius, proxima hostia litatur saepe pulcherrime. ubi igitur illae minae superiorum extorum? aut quae tam subito facta est deorum tanta placatio? Sed affers in tauri opimi extis immolante Caesare cor non fuisse; id quia non potuerit accidere ut sine corde victima illa viveret, iudicandum esse tum interisse cor cum immolaretur.

2.37"Nasıl oluyor da bir yandan öküzün yüreksiz yaşayamayacağını anlıyorsun, öbür yandan yüreğin birden bilmem nereye uçup gidemeyeceğini görmüyorsun? Ben yüreğin yaşamak için nasıl bir gücü olduğunu bilmeyebilirim, ya da öküz bir hastalığa tutulduğu için yüreğinin cılız, küçük, buruşmuş, yüreğe benzemez bir hâle geldiğinden şüphelenebilirim. Ama sen, besili boğada az önce yürek varsa, onun birden tam kurban sırasında yok olduğunu düşünmek için ne gerekçe gösterebilirsin? Yoksa mor giysili Caesar'ı yüreksiz, yani akılsız görünce, kendisi de yüreğinden mi oldu?

İnan bana, siz kaleciklerinizi savunurken felsefenin şehrini ele veriyorsunuz; çünkü haruspeksliğin doğru olmasını isterken bütün tabiat felsefesini altüst ediyorsunuz. Ciğerde baş, iç organlarda yürek var; ama sen kurban ununu ve şarabı serper sermez kaybolacak! Bir tanrı onu kapıp götürecek, bir güç onu yok edecek ya da yiyip bitirecek! O zaman her şeyin doğuşunu ve yok oluşunu tabiat gerçekleştirmeyecek; hiçten doğan ya da birden hiçliğe batan bir şey olacak. Hangi tabiat filozofu bunu söyledi? Haruspeksler söylüyor. Peki tabiat filozoflarından çok bunlara mı inanmak gerektiğini düşünüyorsun?"

2.37

qui fit, ut alterum intellegas, sine corde non potuisse bovem vivere, alterum non videas, cor subito non potuisse nescio quo avolare? ego enim possum vel nescire, quae vis sit cordis ad vivendum, vel suspicari contactum aliquo morbo bovis exile et exiguum et vietum cor et dissimile cordis fuisse. tu vero quid habes, quare putes, si paulo ante cor fuerit in tauro opimo, subito id in ipsa immolatione interisse? An quod aspexit vestitu purpureo excordem Caesarem, ipse corde privatus est? Urbem philosophiae, mihi crede, proditis, dum castella defenditis; nam, dum haruspicinam veram esse vultis, physiologiam totam pervertitis. caput est in iecore, cor in extis; iam abscedet, simul ac molam et vinum insperseris; deus id eripiet, vis aliqua conficiet aut exedet! non ergo omnium ortus atque obitus natura conficiet, et erit aliquid, quod aut ex nihilo oriatur aut in nihilum subito occidat. quis hoc physicus dixit umquam? Haruspices dicunt. His igitur quam physicis credendum potius existumas?

2.38"Peki birkaç tanrıya birden kurban kesildiğinde nasıl oluyor da kimine uğurlu sonuç alınıyor, kimine alınmıyor? Tanrılardaki bu tutarsızlık nedir ki ilk iç organlarla tehdit edip ikincilerle iyilik vaat ediyorlar? Ya da aralarında, hatta en yakınları arasında bile, Apollon'un iç organları iyi, Diana'nınkiler iyi değil diyecek kadar büyük bir anlaşmazlık mı var? Kurbanlıklar rastgele getirildiğine göre, herkesin iç organlarının, kendisine düşen kurbanlık nasılsa öyle olmasından daha apaçık ne olabilir? ‘Ama kime hangi kurbanlığın düştüğünde, tıpkı kurada kime hangisinin çıktığında olduğu gibi, ilahî bir şey vardır.’ Kuralara birazdan geleceğim; gerçi sen kuralara benzeterek kurbanlıkların davasını güçlendirmiyorsun, tersine kurbanlıklarla karşılaştırarak kuraların davasını zayıflatıyorsun."

2.38

Quid? cum pluribus deis immolatur, qui tandem evenit, ut litetur aliis, aliis non litetur? quae autem inconstantia deorum est, ut primis minentur extis, bene promittant secundis? aut tanta inter eos dissensio, saepe etiam inter proximos, ut Apollinis exta bona sint, Dianae non bona? quid est tam perspicuum quam, cum fortuito hostiae adducantur, talia cuique exta esse, qualis cuique obtigerit hostia? At enim id ipsum habet aliquid divini, quae cuique hostia obtingat, tamquam in sortibus, quae cui ducatur. Mox de sortibus; quamquam tu quidem non hostiarum causam confirmas sortium similitudine, sed infirmas sortis collatione hostiarum.

2.39"Yoksa kesmek için bir kuzu getirsin diye birini Aequimaelium'a gönderdiğimizde bana işlerime uygun iç organları olan kuzu mu getirilir, köle de o kuzuya tesadüfen değil, tanrının kılavuzluğunda mı götürülür! Bunda da tesadüfün, tanrıların iradesine bağlı bir tür kura olduğunu söylüyorsan, bizim Stoacıların Epikurosçulara kendileriyle alay etmeleri için bu kadar büyük bir fırsat vermelerine üzülüyorum; çünkü bunlarla nasıl alay ettiklerini bilmez değilsin."

2.39

An, cum in Aequimaelium misimus, qui afferat agnum, quem immolemus, is mihi agnus affertur, qui habet exta rebus accommodata, et ad eum agnum non casu, sed duce deo servus deducitur! nam si casum in eo quoque dicis esse quasi sortem quandam cum deorum voluntate coniunctam, doleo tantam Stoicos nostros Epicureis irridendi sui facultatem dedisse; non enim ignoras quam ista derideant.

2.40"Onlar bunu daha da kolay yapabilirler; çünkü Epikuros, şaka olsun diye, tanrıları saydam, içinden rüzgâr geçen varlıklar olarak, yıkılma korkusuyla iki koru arasında oturur gibi iki evren arasında oturan varlıklar olarak sahneye çıkarmıştır; onlara bizimle aynı uzuvları verir, ama bu uzuvların hiçbir kullanımı yoktur. Demek ki bu adam dolambaçlı bir yolla tanrıları ortadan kaldırdığına göre, kehaneti de ortadan kaldırmaktan haklı olarak çekinmez; ama Stoacılar onun kendisiyle tutarlı olduğu gibi tutarlı değildir. Çünkü onun tanrısı ne kendi işiyle ne başkasının işiyle uğraştığından insanlara kehanet bahşedemez; sizin tanrınız ise kehanet bahşetmeden de evreni yönetebilir ve insanları gözetebilir."

2.40

Et quidem illi facilius facere possunt; deos enim ipsos iocandi causa induxit Epicurus perlucidos et perflabilis et habitantis tamquam inter duos lucos sic inter duos mundos propter metum ruinarum, eosque habere putat eadem membra quae nos, nec usum ullum habere membrorum. ergo hic circumitione quadam deos tollens recte non dubitat divinationem tollere; sed non, ut hic sibi constat, item Stoici. illius enim deus nihil habens nec sui nec alieni negoti non potest hominibus divinationem impertire. vester autem deus potest non impertire ut nihilo minus mundum regat et hominibus consulat.

2.41"Öyleyse neden hiçbir zaman çözemeyeceğiniz bu tuzaklara kendinizi sokuyorsunuz? Çünkü acele ettiklerinde genellikle şöyle sonuç çıkarırlar: ‘Tanrılar varsa kehanet vardır; tanrılar vardır; öyleyse kehanet vardır.’ Şu çok daha inandırıcıdır: ‘Ama kehanet yoktur; öyleyse tanrılar da yoktur.’ Bak, ne kadar düşüncesizce şu sonuca kapı açıyorlar: kehanet yoksa tanrılar da yok! Oysa kehanet apaçık ortadan kalkıyor; tanrıların varlığına ise sıkıca tutunmak gerekir."

2.41

cur igitur vos induitis in eas captiones, quas numquam explicetis? ita enim, cum magis properant, concludere solent: Si di sunt, est divinatio; sunt autem di; est ergo divinatio. Multo est probabilius: Non est autem divinatio; non sunt ergo di. Vide, quam temere committant, ut, si nulla sit divinatio, nulli sint di! divinatio enim perspicue tollitur, deos esse retinendum est.

2.42"İç organlarla yapılan bu kehanet ortadan kalkınca bütün haruspekslik ortadan kalkmış olur. Çünkü sırada alametler ve yıldırımlar var. Yıldırımlarda uzun süreli gözlemin ağırlığı vardır; alametlerde ise çoğunlukla akıl yürütmeye ve tahmine başvurulur. Peki yıldırımda gözlemlenmiş olan nedir? Etrusklar göğü on altı bölgeye ayırdılar. Bu elbette kolaydı: bizim kullandığımız dört bölgeyi ikiye katlamak, sonra aynı şeyi bir daha yapmak; böylece yıldırımın hangi bölgeden geldiğini buna göre söyleyeceklerdi. Önce, bunun ne önemi var? Sonra, ne anlama geliyor? İnsanlar ilk şaşkınlıkları sırasında gök gürlemelerinden ve yıldırım düşmelerinden korktukları için bunları her şeye kadir Iuppiter'in yaptığına inandılar; bu apaçık değil mi? Bu yüzden bizim augur kayıtlarımızda şu yazılıdır: ‘Iuppiter gürleyip şimşek çaktırırken halk meclisi toplamak dine aykırıdır.’"

2.42

Atque hac extispicum divinatione sublata omnis haruspicina sublata est. ostenta enim sequuntur et fulgura. valet autem in fulguribus observatio diuturna, in ostentis ratio plerumque coniecturaque adhibetur. quid est igitur, quod observatum sit in fulgure? caelum in sedecim partis diviserunt Etrusci. facile id quidem fuit, quattuor, quas nos habemus, duplicare, post idem iterum facere, ut ex eo dicerent, fulmen qua ex parte venisset. primum id quid interest? deinde quid significat? nonne perspicuum est ex prima admiratione hominum, quod tonitrua iactusque fulminum extimuissent, credidisse ea efficere rerum omnium praepotentem Iovem? itaque in nostris commentariis scriptum habemus: Iove tonante, fulgurante comitia populi habere nefas.

2.43"Bu belki de devletin çıkarı için konmuştur; çünkü halk meclisinin toplanmaması için gerekçeler olsun istediler. Bu yüzden yıldırım yalnızca halk meclisi için bir kusurdur; oysa aynı yıldırımı, soldan gelmişse, öteki bütün işlerde en iyi alamet sayarız. Ama kuş alametlerinden başka bir yerde söz edeceğim; şimdi yıldırımlardan konuşalım.

Belirsiz şeylerle kesin bir şeyin bildirildiğini söylemekten daha çok hangi söz tabiat filozoflarına yakışmaz? Çünkü seni, Kyklopların Iuppiter için Aetna'da yıldırım dövdüğüne inanan biri sanmıyorum;

2.43

Hoc fortasse rei publicae causa constitutum est; comitiorum enim non habendorum causas esse voluerunt. itaque comitiorum solum vitium est fulmen, quod idem omnibus rebus optimum auspicium habemus, si sinistrum fuit. sed de auspiciis alio loco, nunc de fulguribus. Quid igitur minus a physicis dici debet quam quicquam certi significari rebus incertis? non enim te puto esse eum, qui Iovi fulmen fabricatos esse Cyclopas in Aetna putes;

2.44çünkü Iuppiter'in tek bir yıldırımı varken onu nasıl o kadar sık fırlatabildiği şaşılacak bir şey olurdu; insanlara da yıldırımlarla neyi yapmaları ya da neden sakınmaları gerektiğini bildirmezdi. Stoacılara göre toprağın soğuk buğuları akmaya başlayınca rüzgâr olur; bir buluta girip onun en ince kısımlarını ayırıp parçalamaya başladıklarında ve bunu daha sık ve daha şiddetle yaptıklarında şimşekler ve gök gürlemeleri ortaya çıkar; bulutların çarpışmasıyla sıkışan ateş dışarı fırlarsa, bu da yıldırımdır. Tabiatın gücüyle, hiçbir düzenlilik olmadan, belirli hiçbir zamanda meydana geldiğini gördüğümüz şeyden, ardından gelecek şeylerin işaretini mi arayacağız? Iuppiter bunları bildirseydi, o kadar çok yıldırımı boşuna mı fırlatırdı!"

2.44

nam esset mirabile, quo modo id Iuppiter toties iaceret, cum unum haberet; nec vero fulminibus homines quid aut faciendum esset aut cavendum moneret. placet enim Stoicis eos anhelitus terrae, qui frigidi sint, cum fluere coeperint, ventos esse; cum autem se in nubem induerint eiusque tenuissimam quamque partem coeperint dividere atque disrumpere idque crebrius facere et vehementius, tum et fulgores et tonitrua existere; si autem nubium conflictu ardor expressus se emiserit, id esse fulmen. quod igitur vi naturae, nulla constantia, nullo rato tempore videmus effici, ex eo significationem rerum consequentium quaerimus? scilicet, si ista Iuppiter significaret, tam multa frustra fulmina emitteret!

2.45"Denizin ortasına yıldırım attığında ne kazanır? Çoğunlukla olduğu gibi en yüksek dağlara attığında? Issız çöllere attığında? Bunların gözlemlenmediği milletlerin kıyılarına attığında?

‘Ama heykelin başı Tiber'de bulundu.’ Sanki ben bunların bir sanatı olduğunu inkâr ediyormuşum gibi! Ben kehaneti inkâr ediyorum. Çünkü daha önce söylediğim gök bölümlemesi ve belli şeylerin kaydedilmesi yıldırımın nereden gelip nereye gittiğini öğretir; ama ne anlama geldiğini hiçbir akıl yürütme öğretmez. Ama sen beni kendi dizelerimle sıkıştırıyorsun:

Çünkü yükseklerden gürleyen baba, yıldızlı Olympos'a dayanmış olarak, bir zamanlar kendi tepelerine ve tapınaklarına kendisi saldırdı ve Capitolium'daki mekânlarına ateş attı.

O zaman Natta'nın heykeli, tanrıların heykelleri, Romulus ile Remus da onları emziren hayvanla birlikte yıldırımın gücüyle vurulup yıkıldı; bu olaylar hakkında haruspekslerin çok doğru cevapları çıktı."

2.45

quid enim proficit, cum in medium mare fulmen iecit? quid, cum in altissimos montis, quod plerumque fit? quid, cum in desertas solitudines? quid, cum in earum gentium oras, in quibus haec ne observantur quidem? At inventum est caput in Tiberi. Quasi ego artem aliquam istorum esse negem! divinationem nego. caeli enim distributio, quam ante dixi, et certarum rerum notatio docet, unde fulmen venerit, quo concesserit; quid significet autem, nulla ratio docet. sed urges me meis versibus: nam pater altitonans stellanti nixus Olympo ipse suos quondam tumulos ac templa petivit et Capitolinis iniecit sedibus ignis. tum statua Nattae, tum simulacra deorum Romulusque et Remus cum altrice belua vi fulminis icti conciderunt, deque his rebus haruspicum extiterunt responsa verissima.

2.46"Şu da şaşılacak bir şeydi: tam senatoda komplonun ihbar edildiği sırada Iuppiter heykeli, ısmarlanmasından iki yıl sonra, Capitolium'a yerleştiriliyordu.

‘Öyleyse sen hem kendi yaptıklarına hem de yazdıklarına karşı bu davayı savunmaya gönlünü razı edecek misin?’ Benimle böyle tartışıyordun. Kardeşimsin; bu yüzden çekiniyorum. Ama burada seni rahatsız eden ne? Durumun kendisi mi, yoksa gerçeğin açıklanmasını isteyen ben mi? Bu yüzden hiçbir şeye karşı çıkmıyorum; senden bütün haruspeksliğin gerekçesini istiyorum. Ama sen şaşırtıcı bir sığınağa saklandın: her bir kehanetin sebeplerini sorduğumda sıkışacağını anladığın için, şeyleri gördüğün sürece onların gerekçesini ve sebebini aramadığını, önemli olanın neden olduğu değil ne olduğu olduğunu söyleyip uzun uzun konuştun. Sanki ben bunların olduğunu kabul ediyormuşum, ya da her şeyin neden olduğunun sebebini aramamak bir filozofa yakışırmış gibi!"

2.46

Mirabile autem illud, quod eo ipso tempore, quo fieret indicium coniurationis in senatu, signum Iovis biennio post, quam erat locatum, in Capitolio collocabatur. Tu igitur animum induces (sic enim mecum agebas) causam istam et contra facta tua et contra scripta defendere? Frater es; eo vereor. verum quid tibi hic tandem nocet? resne, quae talis est, an ego, qui verum explicari volo? itaque nihil contra dico, a te rationem totius haruspicinae peto. sed te mirificam in latebram coniecisti; quod enim intellegeres fore ut premerere, cum ex te causas unius cuiusque divinationis exquirerem, multa verba fecisti te, cum res videres, rationem causamque non quaerere; quid fieret, non cur fieret, ad rem pertinere. quasi ego aut fieri concederem aut esset philosophi causam cur quidque fieret, non quaerere!

2.47"O noktada hem bizim Prognostica'mızı okuyordun hem de bitki türlerini, sebeplerini bilmediğin hâlde gücünü ve etkisini gördüğün mahmude otunu ve loğusa otu kökünü sayıyordun.

Bunlar bütünüyle farklı şeyler: hava belirtilerinin sebeplerini hem senin adını andığın Stoacı Boethos, hem de bizim Poseidonios araştırmıştır; bu şeylerin sebepleri bulunamasa bile şeylerin kendisi gözlemlenip fark edilebilir. Peki Natta'nın heykeline ya da kanunların yazılı olduğu tunç levhalara yıldırım düşmesinde gözlemlenmiş, eskiden beri bilinen ne var? ‘Pinarius Nattalar soyludur; demek ki tehlike soylulardan geliyor.’ Iuppiter bunu ne kurnazca düşünmüş! ‘Emzirilen Romulus'a yıldırım düştü; demek ki onun kurduğu şehre bir tehlike gösteriliyor.’ Iuppiter bizi işaretlerle ne ustaca bilgilendiriyor! ‘Ama Iuppiter heykeli komplonun ihbar edildiği sırada yerleştiriliyordu.’ Sen de elbette bunun tesadüfen değil, tanrıların kudretiyle olduğunu düşünmeyi tercih ediyorsun; o sütunu yapma işini Cotta ile Torquatus'tan üstlenen müteahhit de tembellikten ya da parasızlıktan gecikmemiş, ölümsüz tanrılar onu tam o saate saklamışlar!"

2.47

et eo quidem loco et Prognostica nostra pronuntiabas et genera herbarum, scammoniam aristolochiamque radicem, quarum causam ignorares, vim et effectum videres. Dissimile totum; nam et prognosticorum causas persecuti sunt et Boethus Stoicus, qui est a te nominatus, et noster etiam Posidonius, et, si causae non reperiantur istarum rerum, res tamen ipsae observari animadvertique possunt. Nattae vero statua aut aera legum de caelo tacta quid habent observatum ac vetustum? Pinarii Nattae nobiles; a nobilitate igitur periculum. Hoc tam callide Iuppiter cogitavit! Romulus lactens fulmine ictus; urbi igitur periculum ostenditur, ei quam ille condidit. Quam scite per notas nos certiores facit Iuppiter! At eodem tempore signum Iovis collocabatur, quo coniuratio indicabatur. Et tu scilicet mavis numine deorum id factum quam casu arbitrari, et redemptor, qui columnam illam de Cotta et de Torquato conduxerat faciendam, non inertia aut inopia tardior fuit, sed a deis immortalibus ad istam horam reservatus est!

2.48"Bunların doğru olmasından büsbütün umudu kesmiş değilim; ama bilmiyorum ve senden öğrenmek istiyorum. Bazı şeylerin kâhinlerin önceden söylediği gibi gerçekleşmesi bana tesadüf gibi göründüğünde, sen tesadüf hakkında çok şey söyledin: dört aşık kemiği atıldığında Venus atışı tesadüfen gelebilirmiş, ama dört yüz atışta yüz Venus atışı tesadüfen gelemezmiş. Önce, neden gelemeyeceğini bilmiyorum; ama çekişmiyorum, çünkü bu tür benzetmeler sende bol. Boyaların serpilmesi örneğin var, domuzun burnu örneğin var ve daha pek çoğu. Yine Karneades'in Paniskos başı hakkında hikâye uydurduğunu söylüyorsun; sanki bu tesadüfen olamazmış ve her mermerde Praksiteles'in başları bile bulunmak zorunda değilmiş gibi! Çünkü o başlar mermerden bir şey eksiltilerek yapılır, Praksiteles oraya hiçbir şey eklemez; çok şey çıkarılıp yüz çizgilerine varılınca, şimdi cilalanmış olanın önceden içeride bulunduğunu anlarsın."

2.48

Non equidem plane despero ista esse vera, sed nescio et discere a te volo. nam cum mihi quaedam casu viderentur sic evenire, ut praedicta essent a divinantibus, dixisti multa de casu; ut Venerium iaci posse casu quattuor talis iactis, sed quadringentis centum Venerios non posse casu consistere. Primum nescio cur non possint, sed non pugno; abundas enim similibus. habes et respersionem pigmentorum et rostrum suis et alia permulta. item Carneadem fingere dicis de capite Panisci; quasi non potuerit id evenire casu et non in omni marmore necesse sit inesse vel Praxitelia capita! illa enim ipsa efficiuntur detractione, neque quicquam illuc affertur a Praxitele; sed cum multa sunt detracta et ad lineamenta oris perventum est, tum intellegas illud quod iam expolitum sit intus fuisse.

2.49"Demek ki böyle bir şey Khios'un taş ocaklarında kendiliğinden de ortaya çıkabilmiştir. Ama bu uydurma olsun. Peki bulutlarda hiç aslan ya da kentauros biçimi fark etmedin mi? Demek ki az önce inkâr ettiğin şey olabilir: tesadüf gerçeği taklit edebilir.

Ama iç organlar ve yıldırımlar hakkında yeterince tartıştığımıza göre, bütün haruspekslik ele alınmış olsun diye geriye alametler kalıyor. Sen bir katırın doğurmasından söz ettin. Şaşılacak bir şey, çünkü sık olmuyor; ama olamasaydı olmazdı. Bütün alametlere karşı şu geçerli olsun: olamayacak olan hiçbir zaman olmamıştır; olabiliyorsa da şaşılacak bir şey değildir. Çünkü yeni bir şeyde sebeplerin bilinmemesi şaşkınlık yaratır; aynı bilgisizlik alışılmış şeylerde olunca şaşırmayız. Katırın doğurmasına şaşan, kısrağın nasıl doğurduğunu ya da genel olarak bir canlının doğumunu hangi tabiatın meydana getirdiğini bilmez. Ama sık gördüğüne, neden olduğunu bilmese de şaşmaz; daha önce görmediği bir şey olursa onu alamet sayar. Peki alamet, katır gebe kaldığında mıdır, yoksa doğurduğunda mı?"

2.49

Potest igitur tale aliquid etiam sua sponte in lapicidinis Chiorum extitisse. sed sit hoc fictum. quid? in nubibus numquam animadvertisti leonis formam aut hippocentauri? Potest igitur, quod modo negabas, veritatem casus imitari. Sed quoniam de extis et de fulgoribus satis est disputatum, ostenta restant, ut tota haruspicina sit pertractata. mulae partus prolatus est a te. res mirabilis, propterea quia non saepe fit; sed si fieri non potuisset, facta non esset. atque hoc contra omnia ostenta valeat numquam, quod fieri non potuerit, esse factum; sin potuerit non esse mirandum. causarum enim ignoratio in re nova mirationem facit; eadem ignoratio si in rebus usitatis est, non miramur. nam qui mulam peperisse miratur, is, quo modo equa pariat, aut omnino quae natura partum animantis faciat, ignorat. sed quod crebro videt, non miratur, etiamsi cur fiat nescit; quod ante non vidit, id si evenit, ostentum esse censet. utrum igitur, cum concepit mula, an cum peperit, ostentum est?

2.50"Gebe kalma belki tabiata aykırıdır, ama doğum ardından neredeyse zorunlu olarak gelir.

Ama daha fazla söze ne gerek var? Haruspeksliğin kökenine bakalım; ne kadar otoritesi olduğuna böylece en kolay karar veririz. Anlatıldığına göre Tarquinii topraklarında toprak sürülürken bir saban izi biraz daha derin açılınca, Tages adında biri birden ortaya çıkmış ve saban sürene seslenmiş. Etruskların kitaplarına göre bu Tages çocuk görünüşündeymiş, ama yaşlı birinin basiretine sahipmiş. Onu görünce sığırtmaç donakalmış, şaşkınlıkla büyük bir çığlık atmış; insanlar koşuşmuş, kısa sürede bütün Etruria oraya toplanmış. Sonra Tages pek çok kişinin önünde daha çok şey söylemiş; onlar da bütün sözlerini alıp yazıya geçirmişler. Konuşmasının tamamı haruspekslik öğretisini içeriyormuş; bu öğreti de sonradan yeni şeyler öğrenilip aynı ilkelere bağlandıkça gelişmiş.

Bunları onların kendilerinden öğrendik; yazılarında bunları saklıyorlar; öğretilerinin kaynağı budur."

2.50

conceptio contra naturam fortasse, sed partus prope necessarius. Sed quid plura? ortum videamus haruspicinae; sic facillime quid habeat auctoritatis iudicabimus. Tages quidam dicitur in agro Tarquiniensi, cum terra araretur et sulcus altius esset impressus, extitisse repente et eum affatus esse, qui arabat. is autem Tages, ut in libris est Etruscorum, puerili specie dicitur visus, sed senili fuisse prudentia. eius aspectu cum obstupuisset bubulcus clamoremque maiorem cum admiratione edidisset, concursum esse factum, totamque brevi tempore in eum locum Etruriam convenisse; tum illum plura locutum multis audientibus, qui omnia verba eius exceperint litterisque mandarint; omnem autem orationem fuisse eam, qua haruspicinae disciplina contineretur; eam postea crevisse rebus novis cognoscendis et ad eadem illa principia referendis. Haec accepimus ab ipsis, haec scripta conservant, hunc fontem habent disciplinae.

2.51"Peki bunları çürütmek için Karneades'e mi ihtiyaç var? Epikuros'a mı? Toprağı sürerken birinin ortaya çıkarıldığına —tanrı mı diyeyim, insan mı?— inanacak kadar akılsız biri var mı? Tanrıysa, saban onu açığa çıkarıp gün ışığını görsün diye neden tabiata aykırı biçimde toprağa saklanmıştı? Peki aynı tanrı öğretiyi insanlara daha yüksek bir yerden aktaramaz mıydı? Tages bir insan idiyse, toprak altında nasıl yaşayabildi? Ayrıca başkalarına öğrettiği şeyleri kendisi nereden öğrenebildi? Ama bunlara karşı bu kadar uzun tartışan ben, bunlara inananlardan da akılsızım.

Cato'nun şu eski sözü çok yerindedir: bir haruspeksin başka bir haruspeksi görünce gülmemesine şaştığını söylermiş."

2.51

num ergo opus est ad haec refellenda Carneade? num Epicuro? estne quisquam ita desipiens, qui credat exaratum esse— deum dicam an hominem? si deus, cur se contra naturam in terram abdiderat, ut patefactus aratro lucem aspiceret? quid? Idem nonne poterat deus hominibus disciplinam superiore e loco tradere? si autem homo ille Tages fuit, quonam modo potuit terra oppressus vivere? unde porro illa potuit, quae docebat alios, ipse didicisse? sed ego insipientior quam illi ipsi, qui ista credunt, qui quidem contra eos tam diu disputem. Vetus autem illud Catonis admodum scitum est, qui mirari se aiebat quod non rideret haruspex haruspicem cum vidisset.

2.52"Çünkü bunların önceden söylediği şeylerin kaçta kaçı gerçekleşti? Ya da bir şey gerçekleştiyse, onun neden tesadüfen olmadığına dair ne gösterilebilir? Kral Prusias, yanında sürgünde bulunan Hannibal savaşa girmeyi uygun görünce, iç organlar engel olduğu için buna cesaret edemediğini söylüyordu. Hannibal: ‘Ne diyorsun?’ demiş, ‘eski bir komutana inanmaktansa bir parça dana etine inanmayı mı tercih ediyorsun?’ Peki Caesar'ın kendisi, en büyük haruspeks onu kış gündönümünden önce Afrika'ya geçmemesi için uyardığında yine de geçmedi mi? Geçmeseydi düşmanlarının bütün kuvvetleri tek bir yerde birleşmiş olacaktı. Hiç sonuç vermemiş ya da tam tersi çıkmış haruspeks cevaplarını ne diye anayım (aslında sayısızını anabilirim)?"

2.52

quota enim quaque res evenit praedicta ab istis? aut, si evenit quippiam, quid afferri potest, cur non casu id evenerit? rex Prusias, cum Hannibali apud eum exsulanti depugnari placeret, negabat se audere, quod exta prohiberent. Ain tu, inquit, carunculae vitulinae mavis quam imperatori veteri credere? Quid? ipse Caesar cum a summo haruspice moneretur, ne in Africam ante brumam transmitteret, nonne transmisit? quod ni fecisset, uno in loco omnes adversariorum copiae convenissent. quid ego haruspicum responsa commemorem (possum equidem innumerabilia) quae aut nullos habuerint exitus aut contrarios?

2.53"Bu iç savaşta —ölümsüz tanrılar!— haruspeksler bizi ne çok kandırdılar! Roma'dan Yunanistan'a, bize ne haruspeks cevapları gönderildi! Pompeius'a neler söylendi! Çünkü o, iç organlardan ve alametlerden çok etkilenirdi. Bunları anmak istemiyorum, gerek de yok, hele orada bulunmuş olan sana; yine de görüyorsun ki hemen her şey söylenenin tersine çıktı. Ama bu kadarı yeter; şimdi alametlere gelelim."

2.53

hoc civili bello, di immortales! quam multa luserunt! quae nobis in Graeciam Roma responsa haruspicum missa sunt! quae dicta Pompeio! etenim ille admodum extis et ostentis movebatur. non lubet commemorare, nec vero necesse est, tibi praesertim qui interfuisti; vides tamen omnia fere contra ac dicta sint evenisse. sed haec hactenus; nunc ad ostenta veniamus.

2.54"Benim konsüllüğüm üzerine bizzat yazdığım pek çok şeyi okudun; Marsi Savaşı'ndan önce görülüp Sisenna'nın topladığı pek çok şeyi getirdin; Lakedaimonların Leuktra'daki o talihsiz savaşından önce görülüp Kallisthenes'in andığı pek çok şeyi anlattın. Bunların her biri hakkında, gerekli gördüğüm ölçüde ayrı ayrı konuşacağım elbette; ama hepsi hakkında toptan da bir şey söylemek gerek. Tanrılardan gelen bu işaret, felaketlerin bu bir çeşit önceden ilanı da nedir? Ölümsüz tanrılar ne istiyorlar: önce yorumcular olmadan anlayamayacağımız şeyleri, sonra da sakınamayacağımız şeyleri haber vererek? Bunu dürüst insanlar bile yapmaz; dostlarına, hiçbir şekilde kaçamayacakları yaklaşan felaketleri önceden söylemezler. Hekimler de çoğu zaman anladıkları hâlde, hastaya o hastalıktan öleceğini hiçbir zaman söylemezler. Çünkü bir kötülüğü önceden haber vermek, ancak habere bir korunma yolu da eklendiğinde makbuldür."

2.54

Multa me consule a me ipso scripta recitasti, multa ante Marsicum bellum a Sisenna collecta attulisti, multa ante Lacedaemoniorum malam pugnam in Leuctricis a Callisthene commemorata dixisti; de quibus dicam equidem singulis, quoad videbitur, sed dicendum etiam est de universis. quae est enim ista a deis profecta significatio et quasi denuntiatio calamitatum? quid autem volunt di immortales primum ea significantes, quae sine interpretibus non possimus intellegere, deinde ea, quae cavere nequeamus? At hoc ne homines quidem probi faciunt, ut amicis impendentis calamitates praedicant quas illi effugere nullo modo possint; ut medici, quamquam intellegunt saepe, tamen numquam aegris dicunt illo morbo eos esse morituros; omnis enim praedictio mali tum probatur, cum ad praedictionem cautio adiungitur.

2.55"Peki alametler ya da onların yorumcuları, vaktiyle Lakedaimonlara ya da yakın zamanda bizimkilere ne yardım ettiler? Bunlar tanrıların işaretleri sayılacaksa neden bu kadar karanlıktı? Ne olacağını anlamamızı istiyorlarsa açıkça bildirmeleri, bilinmesini istemiyorlarsa üstü kapalı bile bildirmemeleri gerekirdi.

"Dahası, kehanetin dayandığı tahmin, insanların zekâsıyla sık sık pek çok farklı, hatta birbirine zıt yöne çekilir. Mahkemelerdeki davalarda savcının tahmini başka, savunmanınki başkadır ve yine de ikisi de inanılırdır; tıpkı bunun gibi, tahminle araştırılır görünen bütün işlerde söz iki yana çekilebilir. Kimi tabiatın, kimi tesadüfün getirdiği şeylerde (bazen benzerlik de yanılgı doğurur) sebepleri aramayıp bunları tanrıların işi saymak büyük bir aptallıktır."

2.55

quid igitur aut ostenta aut eorum interpretes vel Lacedaemonios olim vel nuper nostros adiuverunt? quae si signa deorum putanda sunt, cur tam obscura fuerunt? si enim, ut intellegeremus quid esset eventurum, aperte declarari oportebat, aut ne occulte quidem, si ea sciri nolebant. Iam vero coniectura omnis, in qua nititur divinatio, ingeniis hominum in multas aut diversas aut etiam contrarias partis saepe deducitur. ut enim in causis iudicialibus alia coniectura est accusatoris, alia defensoris et tamen utriusque credibilis, sic in omnibus eis rebus, quae coniectura investigari videntur, anceps reperitur oratio. quas autem res tum natura, tum casus affert (non numquam etiam errorem creat similitudo), magna stultitia est earum rerum deos facere effectores, causas rerum non quaerere.

2.56"Lebadeia'daki Boiotialı kâhinlerin horozların ötüşünden Thebaililerin zafer kazanacağını gördüklerine inanıyorsun; çünkü horozlar yenilince susar, yenince öterlermiş. Yani Iuppiter bu kadar büyük bir devlete tavuklar aracılığıyla mı işaret veriyordu? Hem bu kuşlar yenmedikçe ötmez mi? Ama o zaman ötüyorlardı, yenmiş de değillerdi. 'Alamet de işte budur,' diyeceksin. Ne büyük alamet! Sanki ötenler horozlar değil de balıklarmış! Gece olsun gündüz olsun, horozların ötmediği bir zaman var mı? Galipler canlılıkla ve bir tür sevinçle ötmeye kışkırtılıyorsa, onları ötmeye sevk eden başka bir sevinç de pekâlâ gelmiş olabilir."

2.56

Tu vates Boeotios credis Lebadiae vidisse ex gallorum gallinaceorum cantu victoriam esse Thebanorum, quia galli victi silere solerent, canere victores. hoc igitur per gallinas Iuppiter tantae civitati signum dabat? An illae aves, nisi cum vicerunt, canere non solent? At tum canebant nec vicerant. id enim est, inquies, ostentum. magnum vero! quasi pisces, non galli cecinerint! quod autem est tempus, quo illi non cantent, vel nocturnum vel diurnum? quodsi victores alacritate et quasi laetitia ad canendum excitantur, potuit accidisse alia quoque laetitia, qua ad cantum moverentur.

2.57"Demokritos horozların neden gün ağarmadan öttüğünü pek güzel sözlerle açıklar: yem göğüsten aşağı itilip bütün bedene dağılınca ve sindirilince, dinlenmeye doyan horozlar ötmeye başlarmış. Ennius'un dediği gibi, gecenin sessizliğinde

kızıl gırtlaklarını açar, ötüşle, kanat çırpışlarla kanatlarını döverler.

"Bu hayvan kendiliğinden bu kadar ötkenken, ötmeyi ya tabiat ya tesadüf sağlayabilecekken, tanrıların horozlara ötme işareti verdiğini söylemek Kallisthenes'in aklına nereden geldi?"

2.57

Democritus quidem optimis verbis causam explicat cur ante lucem galli canant; depulso enim de pectore et in omne corpus diviso et mitificato cibo cantus edere quiete satiatos; qui quidem silentio noctis, ut ait Ennius, favent faucíbus russis cantu plausuque prem’int alas. cum igitur hoc animal tam sit canorum sua sponte, quid in mentem venit Callistheni dicere deos gallis signum dedisse cantandi, cum id vel natura vel casus efficere potuisset?

2.58"Senatoya kan yağdığı, hatta Atratus ırmağının kan aktığı, tanrı heykellerinin terlediği bildirildi. Thales'in, Anaksagoras'ın ya da herhangi bir tabiat filozofunun bu haberlere inanacağını mı sanıyorsun? Çünkü kan da ter de ancak bir bedenden çıkar. Oysa topraktan bulaşan bir şeyin yol açtığı bir renk bozulması kana pekâlâ benzeyebilir; dışarıdan sızan nem de, lodos estiğinde sıvalı duvarlarda gördüğümüz gibi, teri andırabilir. Üstelik bunlar savaşta korkan insanlara daha çok ve daha büyük görünür; barışta ise aynı şeylere o kadar dikkat edilmez. Bir de şu var: korku ve tehlike anında bunlara hem daha kolay inanılır hem de daha rahat, cezasızca uydurulur."

2.58

Sanguinem pluisse senatui nuntiatum est, Atratum etiam fluvium fluxisse sanguine, deorum sudasse simulacra. Num censes his nuntiis Thalen aut Anaxagoran aut quemquam physicum crediturum fuisse? nec enim sanguis nec sudor nisi e corpore. sed et decoloratio quaedam ex aliqua contagione terrena maxime potest sanguini similis esse, et umor adlapsus extrinsecus, ut in tectoriis videmus austro, sudorem videtur imitari. atque haec in bello plura et maiora videntur timentibus, eadem non tam animadvertuntur in pace; accedit illud etiam, quod in metu et periculo cum creduntur facilius, tum finguntur impunius.

2.59"Biz o kadar hafif ve düşüncesiz miyiz ki, tek işleri kemirmek olan fareler bir şeyi kemirdi diye bunu bir alamet sayalım? Marsi Savaşı'ndan önce, senin söylediğin gibi, fareler Lanuvium'daki kalkanları kemirdi diye haruspeksler bunun en büyük alamet olduğunu söylediler. Sanki gece gündüz bir şeyler kemiren farelerin kemirdiği şeyin kalkan mı, elek mi olduğu fark edermiş gibi! Bu yolu izlersek, geçenlerde evimde fareler Platon'un Devlet'ini kemirdi diye devletin başına gelecekten korkmam gerekirdi; ya da Epikuros'un Haz Üzerine kitabı kemirilseydi, çarşıda yiyecek fiyatlarının artacağını düşünürdüm!"

2.59

nos autem ita leves atque inconsiderati sumus, ut, si mures corroserint aliquid, quorum est opus hoc unum, monstrum putemus? Ante vero Marsicum bellum quod clipeos Lanuvi, ut a te dictum est, mures rosissent, maximum id portentum haruspices esse dixerunt. Quasi vero quicquam intersit, mures diem noctem aliquid rodentes scuta an cribra corroserint! nam si ista sequimur, quod Platonis politian nuper apud me mures corroserunt de re publica debui pertimescere, aut, si Epicuri de Voluptate liber rosus esset, putarem annonam in macello cariorem fore!

2.60"Yoksa bir hayvandan ya da insandan alamet niteliğinde bir şey doğduğu söylendiğinde bu mu bizi korkutur? Sözü uzatmayayım: bunların hepsinin tek bir açıklaması var. Ortaya çıkan her şeyin, nasıl olursa olsun, sebebini zorunlu olarak tabiattan alması gerekir; öyle ki alışılmışın dışında meydana gelse bile tabiatın dışında meydana gelemez. Öyleyse yeni ve şaşırtıcı bir şeyle karşılaşınca, elinden gelirse sebebini araştır; hiçbir sebep bulamasan bile şunu kesin bil: hiçbir şey sebepsiz olamaz. Olayın yeniliğinin sende uyandırdığı korkuyu da tabiata dayanan bir açıklamayla gider. O zaman ne yerin gürlemesi, ne göğün yarılması, ne taş ya da kan yağmuru, ne yıldız kayması, ne de gökte görülen ateş meşaleleri seni korkutur."

2.60

An vero illa nos terrent, si quando aliqua portentosa aut ex pecude aut ex homine nata dicuntur? quorum omnium, ne sim longior, una ratio est. quicquid enim oritur, qualecumque est, causam habeat a natura necesse est, ut, etiamsi praeter consuetudinem extiterit, praeter naturam tamen non possit existere. causam igitur investigato in re nova atque admirabili, si poteris; si nullam reperies, illud tamen exploratum habeto, nihil fieri potuisse sine causa, eumque terrorem, quem tibi rei novitas attulerit, naturae ratione depellito. ita te nec terrae fremitus, nec caeli discessus, nec lapideus aut sanguineus imber, nec traiectio stellae, nec faces visae terrebunt.

2.61"Bütün bunların sebeplerini Khrysippos'a sorsam, kehanetin o büyük savunucusu bunların tesadüfen olduğunu asla söylemez, hepsinin tabiattaki açıklamasını verir. Çünkü hiçbir şey sebepsiz olamaz; olamayacak hiçbir şey de olmaz; olabilecek bir şey olmuşsa, alamet sayılmamalıdır; demek ki alamet diye bir şey yoktur. Seyrek olan şey alamet sayılacaksa, bilge biri olması da bir alamettir; çünkü bence katırların doğurduğu, bir bilgenin bulunduğundan daha sık görülmüştür. Öyleyse sonuç şudur: olamayacak olan hiçbir zaman olmamıştır, olabilecek olan da alamet değildir; demek ki hiçbir şekilde alamet yoktur."

2.61

Quorum omnium causas si a Chrysippo quaeram, ipse ille divinationis auctor numquam illa dicet facta fortuito naturalemque rationem omnium reddet: Nihil enim fieri sine causa potest; nec quicquam fit, quod fieri non potest; nec, si id factum est, quod potuit fieri, portentum debet videri; nulla igitur portenta sunt. Nam si, quod raro fit, id portentum putandum est, sapientem esse portentum est; saepius enim mulam peperisse arbitror quam sapientem fuisse. illa igitur ratio concluditur: Nec id, quod non potuerit fieri, factum umquam esse, nec, quod potuerit, id portentum esse; ita omnino nullum esse portentum.

2.62"Bir tahminci ve alamet yorumcusunun da, evinde bir yılanın kapı sürgüsüne dolandığını alamet diye kendisine anlatan adama pek akıllıca cevap verdiği söylenir: 'Asıl sürgü yılana dolansaydı alamet olurdu.' Bu cevapla, olabilecek hiçbir şeyin alamet sayılmaması gerektiğini yeterince açık ortaya koymuştu.

"Gaius Gracchus, Marcus Pomponius'a yazdığı mektupta, evde iki yılan yakalanınca babasının haruspeksleri çağırdığını anlatır. Neden kertenkeleler ya da fareler için değil de yılanlar için? Çünkü onlar her gün görülür, yılanlar öyle değil. Sanki olabilecek bir şeyin ne sıklıkla olduğu fark edermiş gibi! Ben yine de şuna şaşıyorum: dişi yılanı salıvermek Tiberius Gracchus'a, erkek yılanı salıvermek ise Cornelia'ya ölüm getirecek idiyse, o neden ikisinden birini salıverdi? Çünkü Gaius, iki yılandan hiçbiri salıverilmezse ne olacağına dair haruspekslerin bir cevap verdiğini yazmıyor. 'Ama Gracchus'un ardından ölüm geldi.' Sanırım bunun sebebi yılanın salıverilmesi değil, ağırca bir hastalıktı. Hem haruspeksler o kadar talihsiz değil ki, olacağını söyledikleri bir şey tesadüfen bile olsa hiç gerçekleşmesin!"

2.62

Quod etiam coniector quidam et interpres portentorum non inscite respondisse dicitur ei, qui quondam ad eum retulisset quasi ostentum, quod anguis domi vectem circumiectus fuisset: Tum esset, inquit, ostentum, si anguem vectis circumplicavisset. Hoc ille responso satis aperte declaravit nihil habendum esse portentum quod fieri posset. C. Gracchus ad M. Pomponium scripsit duobus anguibus domi comprehensis haruspices a patre convocatos. Qui magis anguibus quam lacertis, quam muribus? Quia sunt haec cotidiana, angues non item. Quasi vero referat, quod fieri potest, quam id saepe fiat. ego tamen miror, si emissio feminae anguis mortem afferebat Ti. Graccho, emissio autem maris anguis erat mortifera Corneliae, cur alteram utram emiserit; nihil enim scribit respondisse haruspices, si neuter anguis emissus esset, quid esset futurum. At mors insecuta Gracchum est. Causa quidem, credo, aliqua morbi gravioris, non emissione serpentis; neque enim tanta est infelicitas haruspicum, ut ne casu quidem umquam fiat, quod futurum illi esse dixerint!

2.63"Şuna da şaşardım —inansaydım tabii—: dediğin gibi Homeros'ta Kalkhas serçelerin sayısından Truva savaşının kaç yıl süreceğini kehanetle bildirmiş. Onun tahmini hakkında Homeros'ta Agamemnon, boş vaktimde yaptığım çeviriyle şöyle konuşur:

"Dayanın, yiğitler, sert zahmetlere gönülden katlanın, ki bilelim, kâhinimiz Kalkhas'ın kehanetleri doğru mu çıkacak, gönlünden dökülen sözler boş mu. Çünkü uğursuz bir kaderle gözlerini dünyaya kapamamış olan herkes o alameti hafızasında saklar. Aulis, Priamos'a ve Truva'ya yıkım ve felaket getiren Argos filolarıyla ilk dolduğunda, biz serin suların çevresinde, tüten sunaklarda, altın boynuzlu boğalarla tanrıların gönlünü alırken, pınarın fışkırdığı gölgeli çınarın altında, korkunç görünüşlü, kıvrım kıvrım, ürkünç bir ejderha gördük; Iuppiter'in itişiyle sunağın dibinden çıkıp sürünüyordu. Çınarın dalında, yaprakların örtüsü altında saklanan yavruları kaptı; sekizini yutarken dokuzuncu olarak anneleri titrek çığlıklarla üstlerinde uçuyordu; vahşi hayvan onun da bağrını korkunç ısırışıyla parçaladı.

2.63

Nam illud mirarer—si crederem—quod apud Homerum Calchantem dixisti ex passerum numero belli Troiani annos auguratum; de cuius coniectura sic apud Homerum, ut nos otiosi convertimus, loquitur Agamemnon: ferte, viri, et duros animo tolerate labores, auguris ut nostri Calchantis fata queamus scire ratosne habeant an vanos pectoris orsus. namque omnes memori portentum mente retentant, qui non funestis liquerunt lumina fatis. argolicis primum ut vestita est classibus Aulis, quae Priamo cladem et Troiae pestemque ferebant, nos circum latices gelidos fumantibus aris, aurigeris divom placantes numina tauris, sub platano umbrifera, fons unde emanat aquai, vidimus immani specie tortuque draconem terribilem, Iovis ut pulsu penetrabat ab ara; qui platani in ramo foliorum tegmine saeptos corripuit pullos; quos cum consumeret octo, nona super tremulo genetrix clangore volabat; cui ferus immani laniavit viscera morsu.

2.64Böylesine körpe kuşları ve anneleri öldürünce, onu gün ışığına çıkaran Saturnus oğlu, yine o, gözden gizledi, sert taştan bir kabukla kapladı. Biz ise korkuyla durup, tanrıların sunakları arasında dolaşan bu şaşılası alameti seyrettik. O zaman Kalkhas güvenli bir sesle şöyle dedi: 'Ne diye birden donup kaldınız, Akhalar? Bu alametleri bize tanrıların yaratıcısı kendisi verdi; geç, pek geç gerçekleşecek, ama ün ve ebedî şanla. Korkunç dişle boğazlanmış kaç kuş görüyorsanız, Truva önünde o kadar yıl savaş çekeceğiz; Truva onuncu yıl düşecek, Akhaların öcünü alacak.' Kalkhas bunları söyledi; görüyorsunuz, şimdi olgunlaşıyor."

2.64

hunc, ubi tam teneros volucris matremque peremit, qui luci ediderat, genitor Saturnius idem abdidit et duro formavit tegmina saxo. nos autem timidi stantes mirabile monstrum vidimus in mediis divom versarier aris. tum Calchas haec est fidenti voce locutus: quidnam torpentes subito obstipuistis, Achivi? nobis haec portenta deum dedit ipse creator tarda et sera nimis, sed fama ac laude perenni. nam quot avis taetro mactatas dente videtis, tot nos ad Troiam belli exanclabimus annos; quae decimo cadet et poena satiabit Achivos. edidit haec Calchas; quae iam matura videtis.

2.65"Peki serçelerden ayların ya da günlerin değil de yılların çıkarıldığı bu kehanet ne biçim bir kehanettir? Hem neden hiçbir alametin bulunmadığı serçeciklerden tahmin yürütüyor da, olamayacak bir şey olarak taşa döndüğü söylenen ejderha hakkında susuyor? Son olarak, serçenin yıllarla ne benzerliği var? Sulla kurban keserken ona görünen o yılana gelince, ikisini de hatırlıyorum: Sulla orduyu sefere çıkarmak üzereyken kurban kesti, sunağın dibinden bir yılan çıktı ve o gün parlak bir başarı kazanıldı; ama bu, haruspeksin öğüdüyle değil, komutanın aklıyla oldu."

2.65

quae tandem ⟦ista⟧ auguratio est ex passeribus annorum potius quam aut mensuum aut dierum? cur autem de passerculis coniecturam facit, in quibus nullum erat monstrum, de dracone silet, qui, id quod fieri non potuit, lapideus dicitur factus? postremo quid simile habet passer annis? nam de angue illo qui Sullae apparuit immolanti, utrumque memini et Sullam, cum in expeditionem educturus esset, immolavisse, et anguem ab ara extitisse, eoque die rem praeclare esse gestam non haruspicis consilio, sed imperatoris.

2.66"Bu tür alametlerde şaşılacak hiçbir şey yoktur; olduktan sonra bir yorumla tahmine bağlanırlar. Çocuk Midas'ın ağzına doldurulan o buğday taneleri ya da dediğin gibi çocuk Platon'un dudaklarına konan arılar da, şaşılacak şeyler olmaktan çok ustaca yorumlanmış şeylerdir. Üstelik ya kendileri uydurma olabilir ya da önceden söylenenler tesadüfen gerçekleşmiş olabilir. Roscius'a gelince: bir yılanın ona dolanmış olması uydurma olabilir; ama beşiğinde bir yılan bulunması o kadar şaşılacak bir şey değildir, hele yılanların ocak başında pazar kurar gibi toplandığı Solonium'da. Haruspekslerin ondan daha ünlü, daha şanlı kimse olmayacağını söylemesine gelince, ölümsüz tanrıların ileride oyuncu olacak birine şöhretini gösterip Africanus'a hiç göstermemelerine şaşıyorum!"

2.66

Atque haec ostentorum genera mirabile nihil habent; quae cum facta sunt, tum ad coniecturam aliqua interpretatione revocantur, ut illa tritici grana in os pueri Midae congesta, aut apes quas dixisti in labris Platonis consedisse pueri—non tam mirabilia sint quam coniecta belle; quae tamen vel ipsa falsa esse, vel ea quae praedicta sunt, fortuito cecidisse potuerunt. De ipso Roscio potest illud quidem esse falsum, ut circumligatus fuerit angui, sed ut in cunis fuerit anguis, non tam est mirum, in Solonio praesertim, ubi ad focum angues nundinari solent. nam quod haruspices responderint nihil illo clarius, nihil nobilius fore, miror deos immortales histrioni futuro claritatem ostendisse, nullam ostendisse Africano!

2.67"Flaminius'la ilgili alametleri de topladın: kendisi ve atı birden yere yıkılmış — bu hiç de şaşılacak bir şey değil! Birinci hastati bölüğünün sancağı yerinden sökülememiş — sancaktar belki güvenle diktiği sancağı çekinerek söküyordu. Dionysios'un atının ırmaktan çıkması ve yelesinde arılar bulunması ne diye şaşkınlık uyandırsın? Ama Dionysios kısa süre sonra hükümdar olduğu için, tesadüfen olmuş bir şey alamet gücü kazandı! 'Ama Lakedaimon'da Herakles tapınağında silahlar ses çıkardı; aynı tanrının Thebai'deki tapınağının kapalı kanatları birden açıldı, yükseğe asılmış kalkanlar yerde bulundu.' Bunların hiçbiri bir hareket olmadan gerçekleşemeyeceğine göre, tesadüfen değil de ilahî bir güçle olduklarını söylememiz için ne sebep var?"

2.67

Atque etiam a te Flaminiana ostenta collecta sunt: quod ipse et equus eius repente conciderit; non sane mirabile hoc quidem! quod evelli primi hastati signum non potuerit; timide fortasse signifer evellebat, quod fidenter infixerat. nam Dionysi equus quid attulit admirationis, quod emersit e flumine quodque habuit apes in iuba? sed quia brevi tempore regnare coepit, quod acciderat casu, vim habuit ostenti! At Lacedaemoniis in Herculis fano arma sonuerunt, eiusdemque dei Thebis valvae clausae subito se aperuerunt, eaque scuta, quae fuerant sublime fixa, sunt humi inventa. Horum cum fieri nihil potuerit sine aliquo motu, quid est, cur divinitus ea potius quam casu facta esse dicamus?

2.68"'Ama Delfoi'de Lysandros'un heykelinin başında sert otlardan bir taç belirdi, hem de birdenbire.' Öyle mi? Tohum düşmeden önce ot tacının belirdiğini mi sanıyorsun? Sert otun da sanırım insan eliyle ekilmesiyle değil, kuşların taşımasıyla geldi; zaten başın üstündeki her şey bir taca benzetilebilir. Aynı sırada Delfoi'ye konmuş Kastor ile Polluks'un altın yıldızlarının düştüğünü ve hiçbir yerde bulunamadığını söylemene gelince: bu, tanrıların değil hırsızların işine daha çok benziyor."

2.68

At in Lysandri statuae capite Delphis extitit corona ex asperis herbis, et quidem subita. itane? Censes ante coronam herbae extitisse quam conceptum esse semen? herbam autem asperam credo avium congestu, non humano satu; iam, quicquid in capite est, id coronae simile videri potest. nam quod eodem tempore stellas aureas Castoris et Pollucis Delphis positas decidisse, neque eas usquam repertas esse dixisti,—furum id magis factum quam deorum videtur.

2.69"Dodona maymununun yaramazlığının Yunan tarihlerine geçmiş olmasına da şaşıyorum. O en çirkin hayvanın kura testisini devirip kuraları dağıtmasından daha az şaşılacak ne olabilir? Ama tarihçiler Lakedaimonların başına bundan daha uğursuz bir alamet gelmediğini söylüyorlar!

"Veiililerin şu kehaneti de var: Alba gölü taşar da denize akarsa Roma yok olacak, tutulursa Veii. Bunun üzerine Alba gölünün suyu, kaleyi ve şehri korumak için değil, şehrin yakınındaki tarlaların yararına akıtıldı. 'Ama az sonra, Roma'nın Galyalılar tarafından alınmaması için önlem alınmasını öğütleyen bir ses duyuldu; bu yüzden Nova Via'da Aius Loquens'e (Söyleyen Konuşan) bir sunak adandı.' Peki ya? Bu Aius Loquens, kimse onu tanımazken hem söyledi hem konuştu ve adını da bundan aldı; şimdi yeri, sunağı, adı olduktan sonra dili mi tutuldu? Aynısı Moneta (Öğütleyen) için de söylenebilir: gebe bir domuz kurban edilmesi dışında bize ne zaman bir öğütte bulundu?"

2.69

simiae vero Dodonaeae improbitatem historiis Graecis mandatam esse demiror. quid minus mirum quam illam monstruosissimam bestiam urnam evertisse, sortes dissupavisse? et negant historici Lacedaemoniis ullum ostentum hoc tristius accidisse! Nam illa praedicta Veientium, si lacus Albanus redundasset isque in mare fluxisset, Romam perituram; si repressus esset, Veios. Ita aqua Albana deducta ad utilitatem agri suburbani, non ad arcem urbemque retinendam. At paulo post audita vox est monentis ut providerent ne a Gallis Roma caperetur; ex eo Aio Loquenti aram in nova via consecratam. Quid ergo? Aius iste Loquens, cum eum nemo norat, et aiebat et loquebatur et ex eo nomen invenit; posteaquam et sedem et aram et nomen invenit, obmutuit? quod idem dici de Moneta potest; a qua praeterquam de sue plena quid umquam moniti sumus?

2.70"Alametler hakkında bu kadarı yeter. Geriye kuş alametleri ve kuralar kalıyor; çekilen kuraları kastediyorum, kâhinlik coşkusuyla dökülen ve daha doğru bir adla kehanet sözü (oraculum) dediğimiz kuraları değil; onlardan tabiî kehanete geldiğimizde söz edeceğiz. Keldaniler meselesi de kalıyor; ama önce kuş alametlerine bakalım. Bunun bir augur için karşı çıkılması zor bir konu olduğunu söyleyeceksin. Bir Marsi augur için belki; ama bir Romalı augur için pek kolay. Çünkü biz, kuşları ya da öteki işaretleri gözleyerek geleceği söyleyen türden augurlar değiliz. Yine de sanırım şehri kuş alameti alarak kuran Romulus, işleri önceden görmede augurluğun bir ilim olduğu kanaatindeydi (eski çağ pek çok şeyde yanılıyordu). Bu ilmin deneyimle, öğrenimle ya da zamanın geçmesiyle değiştiğini görüyoruz; ama hem halkın kanaati için hem de devletin büyük yararları için gelenek, dinî tören, usul, augurluk hukuku ve heyetin saygınlığı korunuyor."

2.70

Satis multa de ostentis; auspicia restant et sortes eae, quae ducuntur, non illae, quae vaticinatione funduntur, quae oracula verius dicimus; de quibus tum dicemus, cum ad naturalem divinationem venerimus. restat etiam de Chaldaeis; sed primum auspicia videamus. Difficilis auguri locus ad contra dicendum. Marso fortasse, sed Romano facillimus. Non enim sumus ei nos augures, qui avium reliquorumve signorum observatione futura dicamus. et tamen credo Romulum, qui urbem auspicato condidit, habuisse opinionem esse in providendis rebus augurandi scientiam (errabat enim multis in rebus antiquitas), quas, vel usu iam, vel doctrina, vel vetustate immutatam videmus; retinetur autem et ad opinionem vulgi et ad magnas utilitates rei publicae mos, religio, disciplina, ius augurium, collegi auctoritas.

2.71"Kuş alametlerine rağmen denize açılan konsüller Publius Claudius ile Lucius Iunius her türlü cezayı hak etmiyor değildi; çünkü dinî kurala uymaları, ata geleneğini de bu kadar inatla çiğnememeleri gerekirdi. Bu yüzden biri halkın hükmüyle haklı olarak mahkûm edildi, öteki kendi canına kıydı. Flaminius kuş alametlerine uymadı, bu yüzden ordusuyla birlikte yok oldu. Ama bir yıl sonra Paulus uydu; o da Cannae savaşında ordusuyla birlikte düşmedi mi? Çünkü kuş alametlerinin —ki yoktur— var olduğunu kabul etsek bile, bizim kullandıklarımız, ister tripudium ister gök işareti olsun, kuş alametlerinin taklitleridir; asla kuş alameti değildir.

"'Quintus Fabius, kuş alametinde yanımda bulunmanı istiyorum.' Öteki cevap verir: 'Duydum.' (Atalarımız zamanında bu işe bir uzman getirilirdi, şimdi herhangi biri. Oysa sessizliğin ne olduğunu anlayan kişinin uzman olması gerekir; çünkü kuş alametlerinde her kusurdan arınmış duruma sessizlik deriz."

2.71

Nec vero non omni supplicio digni P. Claudius L. Iunius consules, qui contra auspicia navigaverunt; parendum enim fuit religioni, nec patrius mos tam contumaciter repudiandus. iure igitur alter populi iudicio damnatus est, alter mortem sibi ipse conscivit. Flaminius non paruit auspiciis, itaque periit cum exercitu. At anno post Paulus paruit; num minus cecidit in Cannensi pugna cum exercitu? etenim, ut sint auspicia, quae nulla sunt, haec certe, quibus utimur, sive tripudio, sive de caelo, simulacra sunt auspiciorum, auspicia nullo modo. Q. Fabi, te mihi in auspicio esse volo. Respondet: audivi. (Hic apud maiores nostros adhibebatur peritus, nunc quilibet. peritum autem esse necesse est eum,qui, silentium quid sit,intellegat; id enim silentium dicimus in auspiciis, quod omni vitio caret.

2.72"Bunu anlamak kusursuz bir augurun işidir.)

"Kuş alametinde yardımcı olarak getirilen kişi, alameti alan 'Sessizlik varsa söyle' diye buyurunca ne yukarı bakar ne çevresine; hemen sessizlik var gibi göründüğünü söyler. Sonra öteki: 'Yem yiyorlarsa söyle.' 'Yiyorlar.' Hangi kuşlar? Nerede? 'Kafes içinde tavukları getirdi,' der, tam da bu işten ötürü tavukçu (pullarius) diye anılan adam. İşte Iuppiter'in haberci kuşları bunlar! Yem yeseler ne olur, yemeseler ne? Kuş alametiyle hiçbir ilgisi yok. Ama yem yerken ağızlarından bir şeyin düşüp toprağa çarpması kaçınılmaz olduğu için, bu işe önce terripavium, sonra terripudium dendi; şimdi de tripudium deniyor. Tavuğun ağzından bir lokma düşünce, alameti alana 'tam uğurlu tripudium' bildirilir."

2.72

hoc intellegere perfecti auguris est.) illi autem, qui in auspicium adhibetur, cum ita imperavit is, qui auspicatur, Dicito, si silentium esse videbitur, nec suspicit nec circumspicit; statim respondet silentium esse videri. Tum ille: Dicito, si pascentur. Pascuntur. Quae aves? aut ubi? Attulit, inquit, in cavea pullos is qui, ex eo ipso, nominatur pullarius. Haec sunt igitur aves internuntiae Iovis! quae pascantur necne quid refert? nihil ad auspicia; sed quia, cum pascuntur, necesse est aliquid ex ore cadere et terram pavire—terripavium primo, post terripudium dictum est; hoc quidem iam tripudium dicitur. cum igitur offa cecidit ex ore pulli, tum auspicanti tripudium solistimum nuntiatur.

2.73"Böylesine zorlanmış, zorla elde edilmiş bir kuş alametinde ilahî bir şey olabilir mi? En eski augurların bunu kullanmadığının kanıtı, heyetin her kuşun tripudium yapabileceğine dair eski bir kararının elimizde olmasıdır. Kuş ancak kendini göstermekte serbest olsaydı kuş alameti olurdu; o zaman o kuş Iuppiter'in yorumcusu ve hizmetkârı sayılabilirdi. Şimdi ise kafese kapatılmış, açlıktan ölmek üzere olan kuş bir lapa lokmasına saldırır da ağzından bir şey düşerse, sen buna mı kuş alameti diyorsun, Romulus'un böyle alamet aldığını mı sanıyorsun?"

2.73

Ergo hoc auspicium divini quicquam habere potest, quod tam sit coactum et expressum? quo antiquissimos augures non esse usos argumento est, quod decretum collegi vetus habemus omnem avem tripudium facere posse. tum igitur esset auspicium si modo esset ei liberum se ostendisse; tum avis illa videri posset interpres et satelles Iovis. nunc vero inclusa in cavea et fame enecta, si in offam pultis invadit, et si aliquid ex eius ore cecidit, hoc tu auspicium aut hoc modo Romulum auspicari solitum putas?

2.74"Sonra, eskiden gökteki işaretleri alameti alanların bizzat gözlediğini düşünmüyor musun? Şimdi tavukçuya buyuruyorlar, o da bildiriyor. Soldan çakan yıldırımı, halk meclisleri dışında her iş için en iyi kuş alameti sayıyoruz; bu kural da devletin yararı için konmuştur: meclislerde, ister halkın yargılamalarında ister kanun oylamalarında ister memur seçimlerinde, yorumcular devletin önde gelenleri olsun diye.

"'Ama Tiberius Gracchus'un mektubu üzerine augurlar konsüller Scipio ile Figulus'un usulsüz seçildiğine hükmedince, ikisi de görevden çekildi.' Augurluk usulünün varlığını kim inkâr ediyor? Ben kehaneti inkâr ediyorum. 'Ama haruspeksler ilahî bir sezgiye sahip: öncelikli centuria'nın oyunu bildirirken birden yere yıkılan adamın ani ölümü yüzünden Tiberius Gracchus onları senatoya getirdiğinde, oylamayı yönetenin usule uygun olmadığını söylediler.'"

2.74

iam de caelo servare non ipsos censes solitos, qui auspicabantur? nunc imperant pullario; ille renuntiat. fulmen sinistrum auspicium optimum habemus ad omnis res praeterquam ad comitia; quod quidem institutum rei publicae causa est, ut comitiorum vel in iudiciis populi vel in iure legum vel in creandis magistratibus principes civitatis essent interpretes. At Ti. Gracchi litteris Scipio et Figulus consules, cum augures iudicassent eos vitio creatos esse, magistratu se abdicaverunt. Quis negat augurum disciplinam esse? divinationem nego. At haruspices divini quos, cum Ti. Gracchus, propter mortem repentinam eius qui in praerogativa referenda subito concidisset, in senatum introduxisset, non iustum rogatorem fuisse dixerunt.

2.75"Önce bir bak: belki de centuria'nın oyunu toplayan kişi için söylemişlerdir; çünkü o ölmüştü; bunu da kehanete gerek olmadan tahminle söyleyebilirlerdi. Sonra belki tesadüfen söylediler; tesadüf ise bu türden işlerden asla çıkarılamaz. Etrüsk haruspeksler, çadırın usulünce kurulup kurulmadığı ya da pomerium hukuku hakkında ne bilebilirlerdi? Ben, ikisi de augurlukta meslektaşım olan Appius Claudius'a değil Gaius Marcellus'a katılıyorum ve düşünüyorum ki augurluk hukuku başlangıçta kehanete duyulan bir inançla kurulmuş olsa da, sonradan devletin yararı için korunmuş ve sürdürülmüştür."

2.75

primum vide ne in eum dixerint qui rogator centuriae fuisset; is enim erat mortuus; id autem sine divinatione coniectura poterant dicere. deinde fortasse casu, qui nullo modo est ex hoc genere tollendus. quid enim scire Etrusci haruspices aut de tabernaculo recte capto aut de pomeri iure potuerunt? equidem assentior C. Marcello potius quam App. Claudio, qui ambo mei collegae fuerunt, existimoque ius augurum, etsi divinationis opinione principio constitutum sit, tamen postea rei publicae causa conservatum ac retentum.

2.76"Ama bu konuyu başka yerde daha geniş ele alacağız; şimdilik bu kadar.

"Şimdi yabancıların, sanattan çok batıl inanca dayanan kuş kehanetlerine bakalım. Onlar hemen bütün kuşlardan yararlanırlar, biz pek azından; onlara uğurlu gelen başka, bizimkilere başka. Deiotarus bana bizim augurluk usulümüzü sorardı, ben de ona onlarınkini. Ölümsüz tanrılar! Ne büyük farklar vardı! Bazıları birbirine taban tabana zıttı. Üstelik o bunlara her zaman başvururdu; biz ise, halkın verdiği kuş alameti yetkisini elimizde tuttuğumuz süre dışında, onlara ne kadar başvuruyoruz? Atalarımız savaş işlerinin kuş alameti alınmadan yürütülmesini istemezlerdi; oysa kaç yıldır savaşlar, kuş alameti alma yetkisi olmayan prokonsüller ve propraetorlar tarafından yürütülüyor!"

2.76

sed de hoc loco plura in aliis, nunc hactenus. Externa enim auguria, quae sunt non tam artificiosa quam superstitiosa, videamus. omnibus fere avibus utuntur, nos admodum paucis; alia illis sinistra sunt, alia nostris. solebat ex me Deiotarus percontari nostri auguri disciplinam, ego ex illo sui. di immortales! quantum differebat! ut quaedam essent etiam contraria. atque ille eis semper utebatur, nos, nisi dum a populo auspicia accepta habemus, quam multum eis utimur? bellicam rem administrari maiores nostri nisi auspicato noluerunt; quam multi anni sunt, cum bella a proconsulibus et a propraetoribus administrantur, qui auspicia non habent!

2.77"Bu yüzden ne ırmakları kuş alameti alarak geçiyorlar ne de tripudium ile alamet alıyorlar. Peki kuşlarla kehanet nerede kaldı? Savaşlar kuş alameti yetkisi olmayan kişilerce yürütüldüğüne göre, bu kehanet şehir işleri için korunmuş, savaş işlerinden ise kaldırılmış görünüyor.

"Mızrak uçlarından alınan alamete gelince, ki bütünüyle askerî bir kuş alametidir, beş kez konsül olan o ünlü Marcus Marcellus onu tamamen bırakmıştı; oysa hem komutan hem de çok iyi bir augurdu. Hatta bir iş yapmak istediğinde kuş alametleri engel olmasın diye kapalı bir tahtırevanla yolculuk etmeyi âdet edindiğini söylerdi. Biz augurların öğütlediği şu da buna benzer: koşulu hayvan alameti (iuge auspicium) çıkmasın diye hayvanların koşumdan çözülmesini buyururuz."

2.77

itaque nec amnis transeunt auspicato nec tripudio auspicantur. Ubi ergo avium divinatio? quae, quoniam ab eis, qui auspicia nulla habent, bella administrantur, ad urbanas res retenta videtur, a bellicis esse sublata. Nam ex acuminibus quidem, quod totum auspicium militare est, iam M. Marcellus ille quinquiens consul totum omisit, idem imperator, idem augur optimus. et quidem ille dicebat, si quando rem agere vellet, ne impediretur auspiciis, lectica operta facere iter se solere. Huic simile est, quod nos augures praecipimus, ne iuge auspicium obveniat ut iumenta iubeant diiungere.

2.78"Iuppiter'den uyarı almak istememek, ya alametin çıkamamasını ya da çıksa bile görülmemesini sağlamaktan başka nedir?

"Şu ise pek gülünç: Deiotarus'un Pompeius'un yanına giderken aldığı kuş alametlerinden pişmanlık duymadığını söylüyorsun; çünkü Roma halkına bağlılığını ve dostluğunu gözeterek vazifesini yerine getirmiş; onun için övgü ve şan, krallığından ve mülklerinden daha önemliymiş. Buna elbette inanıyorum; ama bunun kuş alametleriyle ilgisi yok. Çünkü bir karga ona, Roma halkının özgürlüğünü savunmaya hazırlandığı için doğru bir şey yaptığını öterek bildiremezdi; bunu kendisi hissediyordu, nitekim hissetti de."

2.78

quid est aliud nolle moneri a Iove nisi efficere ut, aut ne fieri possit auspicium, aut, si fiat, videri? Nam illud admodum ridiculum, quod negas, Deiotarum auspiciorum, quae sibi ad Pompeium proficiscenti facta sint, paenitere, quod fidem secutus amicitiamque populi Romani functus sit officio: antiquiorem enim sibi fuisse laudem et gloriam quam regnum et possessiones suas. Credo equidem, sed hoc nihil ad auspicia; nec enim ei cornix canere potuit recte eum facere, quod populi Romani libertatem defendere pararet; ipse hoc sentiebat, sicuti sensit.

2.79"Kuşlar ya kötü ya iyi sonuçlar bildirir. Görüyorum ki Deiotarus faziletin alametlerine uymuş; fazilet de sadakat gösterildiği sürece talihe bakmayı yasaklar. Kuşlar ise iyi sonuçlar gösterdiyse kesinlikle aldattılar. Pompeius'la birlikte savaştan kaçtı — ağır bir zaman! Ondan ayrıldı — acı bir iş! Caesar'ı aynı zamanda hem düşmanı hem konuğu olarak gördü — bundan daha hüzünlü ne olabilir? Caesar, onun elinden Trokmoların tetrarkhlığını alıp Bergamalı bilmem hangi yandaşına verdikten, senatonun ona verdiği Ermenistan'ı da elinden aldıktan sonra, kendisini en görkemli konukseverlikle ağırlamış olan bu adamı, hem ev sahibini hem kralı soyulmuş olarak bıraktı. Ama sözü fazla uzatıyorum; asıl konuya döneyim. Kuşlarla araştırılan sonuçlara bakarsak, Deiotarus için hiç de uğurlu olmadılar; vazifelere bakarsak, bunlar kuş alametlerinden değil onun kendi faziletinden istenmişti."

2.79

aves eventus significant aut adversos aut secundos. virtutis auspiciis video esse usum Deiotarum, quae vetat spectare fortunam, dum praestetur fides. aves vero, si prosperos eventus ostenderunt, certe fefellerunt. fugit e proelio cum Pompeio—grave tempus! discessit ab eo—luctuosa res! Caesarem eodem tempore hostem et hospitem vidit—quid hoc tristius? is cum ei Trocmorum tetrarchiam eripuisset et adseculae suo Pergameno nescio cui dedisset eidemque detraxisset Armeniam a senatu datam, cumque ab eo magnificentissimo hospitio acceptus esset, spoliatum reliquit et hospitem et regem. sed labor longius; ad propositum revertar. si eventa quaerimus, quae exquiruntur avibus, nullo modo prospera Deiotaro; sin officia, a virtute ipsius, non ab auspiciis petita sunt.

2.80"Öyleyse büyük bir yangında yanmadığını söylediğin Romulus'un augur asasını bırak; Attus Navius'un bileğitaşını da önemseme. Felsefede uydurma masallara yer olmamalı. Bir filozofa yakışan, önce bütün augurluğun tabiatını, sonra nasıl bulunduğunu, sonra tutarlılığını görmekti. Peki hangi tabiattır ki oraya buraya rastgele uçuşan kuşlara bir şey bildirtir ve onlar ötüşleriyle ya da uçuşlarıyla kimi zaman bir işi yasaklar, kimi zaman buyurur? Neden bazı kuşlara soldan, bazılarına sağdan geçerli bir alamet verebilme gücü verilmiştir? Bunların nasıl, ne zaman, kimler tarafından bulunduğunu söyleyeceğiz? Etrüsklerin hiç değilse kendi usullerinin kurucusu olarak toprağı sürerken bulunmuş bir çocukları var; bizimki kim? Attus Navius mu? Ama ondan birkaç yıl daha eski olan Romulus ile Remus da, öğrendiğimize göre, augurdu. Yoksa bunların Pisidyalıların, Kilikyalıların ya da Frigyalıların buluşu olduğunu mu söyleyeceğiz? Demek inceliğin ne olduğunu bilmeyenleri tanrısal işlerin öncüleri saymak hoşunuza gidiyor!"

2.80

Omitte igitur lituum Romuli, quem in maximo incendio negas potuisse comburi; contemne cotem Atti Navi. nihil debet esse in philosophia commenticiis fabellis loci; illud erat philosophi potius, totius auguri primum naturam ipsam videre, deinde inventionem, deinde constantiam. quae est igitur natura, quae volucris huc et illuc passim vagantis efficiat ut significent aliquid et tum vetent agere, tum iubeant aut cantu aut volatu? cur autem aliis a laeva, aliis a dextra datum est avibus ut ratum auspicium facere possint? quo modo autem haec aut quando aut a quibus inventa dicemus? Etrusci tamen habent exaratum puerum auctorem disciplinae suae; nos quem? attumne Navium? At aliquot annis antiquior Romulus et Remus, ambo augures, ut accepimus. An Pisidarum aut Cilicum aut Phrygum ista inventa dicemus? placet igitur humanitatis expertis habere divinitatis auctores!

2.81"'Ama bütün krallar, halklar, milletler kuş alametlerine başvurur.' Sanki hiçbir şey bilmemek kadar yaygın bir şey varmış gibi! Ya da sanki sen kendin hüküm verirken çoğunluğu beğenirmişsin gibi! Hazzın iyi olduğunu inkâr eden kaç kişi var? Çoğu onun en yüksek iyi olduğunu bile söyler. Peki bunların kalabalığı Stoacıları görüşlerinden caydırıyor mu? Ya da çoğunluk pek çok konuda Stoacıların otoritesine uyuyor mu? Öyleyse kuş alametlerinde ve bütün kehanette zayıf ruhların bu batıl inançları benimsemesine, gerçeği seçememesine şaşılır mı?"

2.81

At omnes reges, populi, nationes utuntur auspiciis. Quasi vero quicquam sit tam valde quam nihil sapere vulgare, aut quasi tibi ipsi in iudicando placeat multitudo! quotus quisque est qui voluptatem neget esse bonum? plerique etiam summum bonum dicunt. num igitur eorum frequentia Stoici de sententia deterrentur? aut num plerisque in rebus sequitur eorum auctoritatem multitudo? quid mirum igitur, si in auspiciis et in omni divinatione imbecilli animi superstitiosa ista concipiant, verum dispicere non possint?

2.82"Hem augurlar arasında birbirine uyan, bağlı bir tutarlılık var mı? Ennius bizim augurluk geleneğimize uyarak şöyle dedi:

O zaman açık havada soldan uğurla gürledi.

"Homeros'un Aias'ı ise Akhilleus'un yanında Truvalıların saldırganlığından yakınırken buna benzer bir şey bildirir:

Iuppiter onlara sağdan çakan yıldırımlarla uğur gösteriyor.

"Böylece bize soldaki işaretler, Yunanlara ve barbarlara sağdakiler daha iyi görünüyor. Gerçi iyi olan işaretlere, sağdan gelseler bile, 'sol' (sinistra) dediğimizi bilmiyor değilim; ama kesin olan şu ki bizimkiler uğurlu olana sol, yabancılar sağ adını verdiler, çünkü her biri çoğu zaman daha iyi görünüyordu."

2.82

quae autem est inter augures conveniens et coniuncta constantia? ad nostri auguri consuetudinem dixit Ennius: tum tonuit laevum bene tempestate serena. At Homericus Aiax apud Achillem querens de ferocitate Troianorum nescio quid hoc modo nuntiat: prospera Iuppiter his dextris fulguribus edit. Ita nobis sinistra videntur, Graiis et barbaris dextra meliora. quamquam haud ignoro, quae bona sint, sinistra nos dicere, etiamsi dextra sint; sed certe nostri sinistrum nominaverunt externique dextrum, quia plerumque id melius videbatur.

2.83"Bu ne büyük bir ayrılık! Ya şuna ne demeli: başka başka kuşlar, başka başka işaretler kullanıyorlar, farklı biçimlerde gözlüyorlar, farklı cevaplar veriyorlar; bunların bir kısmının yanılgıyla, bir kısmının batıl inançla, çoğunun da aldatmak için benimsendiğini kabul etmek gerekmez mi?

"Sen bu batıl inançlara sözden alınan uğurları (omina) da eklemekten çekinmedin. Aemilia, Paulus'a 'Persa öldü' dedi, babası da bunu bir uğur sözü olarak kabul etti. Caecilia, kız kardeşinin kızına 'yerimi sana bırakıyorum' dedi. Sonra şunlar: 'Dillerinizi tutun' sözü ve meclislerin uğur sözü sayılan öncelikli centuria. Bu, tam da kendi aleyhine bol ve parlak söz söylemektir! Bunları gözleyip durursan, bir iş yaparken batıl inancı değil aklı rehber edinecek kadar sakin ve özgür bir gönle ne zaman kavuşabilirsin? Öyle mi? Biri kendi işinden, kendi konuşmasından bir şey söyler de sözlerinden biri senin yapacağın ya da düşüneceğin işe denk düşerse, bu sana korku mu verecek, şevk mi?"

2.83

haec quanta dissensio est! quid? quod aliis avibus utuntur, aliis signis, aliter observant, alia respondent, non necesse est fateri partim horum errore susceptum esse, partim superstitione, multa fallendo? Atque his superstitionibus non dubitasti etiam omina adiungere. Aemilia Paulo Persam perisse, quod pater omen accepit. Caecilia se sororis filiae sedes suas tradere. Iam illa: Favete linguis et praerogativam, omen comitiorum. hoc est ipsum esse contra se copiosum et disertum! quando enim ista observans quieto et libero animo esse poteris, ut ad rem gerendam non superstitionem habeas, sed rationem ducem? itane? si quis aliquid ex sua re atque ex suo sermone dixerit et eius verbum aliquod apte ceciderit ad id, quod ages aut cogitabis, ea res tibi aut timorem afferet aut alacritatem?

2.84"Marcus Crassus ordusunu Brundisium'da gemilere bindirirken, limanda Kaunos'tan getirilmiş incirleri satan biri 'Kaunos incirleri!' (Cauneas) diye bağırıp duruyordu. İstersen diyelim ki Crassus bu adam tarafından 'Sakın gitme' (cave ne eas) diye uyarıldı; uğur sözüne uysaydı ölmeyecekti. Bunları kabul edersek, ayağın takılmasını, ayakkabı bağının kopmasını, hapşırıkları da gözlememiz gerekecek.

"Kâhinlere ve rüyalara gelmeden önce geriye kuralar ve Keldaniler kalıyor."

2.84

cum M. Crassus exercitum Brundisi imponeret, quidam in portu caricas Cauno advectas vendens Cauneas clamitabat. dicamus, si placet, monitum ab eo Crassum, caveret ne iret; non fuisse periturum, si omini paruisset. quae si suscipiamus, pedis offensio nobis et abruptio corrigiae et sternumenta erunt observanda. Sortes restant et Chaldaei, ut ad vates veniamus et ad somnia.

2.85"Kuralar hakkında konuşmam gerektiğini mi düşünüyorsun? Kura nedir ki? Neredeyse parmak oyunuyla, aşık kemiği ya da zar atmakla aynı şey; bu işlerde akıl ve düşünce değil, rastlantı ve tesadüf geçerlidir. Bütün bu iş ya kazanç için ya batıl inanç için ya da yanılgıdan, aldatmacayla icat edilmiştir. Haruspekslikte yaptığımız gibi, en ünlü kuraların nasıl bulunduğunun anlatıldığına bakalım. Praenestelilerin kayıtlarına göre, saygın ve soylu bir adam olan Numerius Suffustius'a sık sık görülen, sonunda tehditkâr da olan rüyalarda belli bir yerde bir kayayı yarması buyrulmuş; o da gördüklerinden dehşete kapılarak, hemşehrilerinin alayına aldırmadan bu işe girişmiş; kaya kırılınca da eski harflerle meşe tahtaya oyulmuş kuralar fırlayıp çıkmış. Bu yer bugün dinî bir saygıyla çevrilidir; çünkü orada, Fortuna'nın kucağında Iuno ile birlikte oturan, süt emen ve memeye uzanan çocuk Iuppiter vardır; analar ona pek temiz bir saygıyla taparlar."

2.85

dicendum igitur putas de sortibus? quid enim sors est? idem prope modum, quod micare, quod talos iacere, quod tesseras, quibus in rebus temeritas et casus, non ratio nec consilium valet. tota res est inventa fallaciis aut ad quaestum aut ad superstitionem aut ad errorem. atque ut in haruspicina fecimus, sic videamus, clarissimarum sortium quae tradatur inventio. numerium Suffustium Praenestinorum monumenta declarant, honestum hominem et nobilem, somniis crebris, ad extremum etiam minacibus, cum iuberetur certo in loco silicem caedere, perterritum visis irridentibus suis civibus id agere coepisse; itaque perfracto saxo sortis erupisse in robore insculptas priscarum litterarum notis. is est hodie locus saeptus religiose propter Iovis pueri, qui lactens cum Iunone Fortunae in gremio sedens mammam appetens castissime colitur a matribus.

2.86"Aynı zamanda, şimdi Fortuna tapınağının durduğu yerde bir zeytin ağacından bal aktığını söylüyorlar; haruspeksler de o kuraların çok büyük ün kazanacağını söylemiş; onların buyruğuyla o zeytin ağacından bir sandık yapılmış ve bugün Fortuna'nın işaretiyle çekilen kuralar onun içine konmuş. Fortuna'nın işaretiyle bir çocuğun eliyle karıştırılıp çekilen bu kuralarda ne kesinlik olabilir? Hem bunlar o yere nasıl kondu? O meşeyi kim kesti, kim yonttu, kim üstüne yazdı? 'Tanrının yapamayacağı hiçbir şey yoktur,' diyorlar. Keşke Stoacıları, her şeye batıl inançlı bir kaygı ve sefaletle inanmayacak kadar bilge yapsaydı! Ama bu kehanet türünü artık ortak hayat sahneden kovdu; Praeneste kuralarının adını bugün hâlâ yaşatan tapınağın güzelliği ve eskiliğidir, o da yalnız halk arasında."

2.86

Eodemque tempore in eo loco, ubi Fortunae nunc stat aedes, mel ex olea fluxisse dicunt, haruspicesque dixisse summa nobilitate illas sortis futuras, eorumque iussu ex illa olea arcam esse factam, eoque conditas sortis, quae hodie Fortunae monitu tolluntur. quid igitur in his potest esse certi, quae Fortunae monitu pueri manu miscentur atque ducuntur? quo modo autem istae positae in illo loco? quis robur illud cecidit, dolavit, inscripsit? Nihil est, inquiunt, quod deus efficere non possit. Utinam sapientis Stoicos effecisset ne omnia cum superstitiosa sollicitudine et miseria crederent! sed hoc quidem genus divinationis vita iam communis explosit; fani pulchritudo et vetustas Praenestinarum etiam nunc retinet sortium nomen, atque id in volgus.

2.87"Hangi memur, hangi saygın kişi kuralara başvuruyor? Öteki yerlerde ise kuralara ilgi tamamen soğudu. Kleitomakhos'un yazdığına göre Karneades, Fortuna'yı hiçbir yerde Praeneste'deki kadar talihli görmediğini söylermiş. Öyleyse bu kehanet türünü bırakalım.

"Keldanilerin tuhaflıklarına gelelim. Platon'un öğrencisi olan ve en bilgili kişilerin hükmüne göre astronomide kolayca birinci sayılan Eudoksos onlar hakkında şu görüştedir ve bunu yazılı olarak bırakmıştır: Keldanilerin, herkesin hayatını doğum gününden çıkarıp önceden söylemelerine hiç inanmamak gerekir."

2.87

quis enim magistratus aut quis vir illustrior utitur sortibus? ceteris vero in locis sortes plane refrixerunt. quod Carneadem Clitomachus scribit dicere solitum, nusquam se fortunatiorem quam Praeneste vidisse Fortunam. ergo hoc divinationis genus omittamus. Ad Chaldaeorum monstra veniamus; de quibus Eudoxus, Platonis auditor, in astrologia iudicio doctissimorum hominum facile princeps, sic opinatur, id quod scriptum reliquit, Chaldaeis in praedictione et in notatione cuiusque vitae ex natali die minime esse credendum.

2.88"Stoacılar arasında astrologların kehanetlerini reddeden tek kişi olan Panaitios da, kendi çağının en büyük astrologları olan Ankhialos ile Kassandros'un, astronominin öteki bölümlerinde üstün oldukları hâlde bu tür kehanete başvurmadıklarını söyler. Panaitios'un dostu olan, astronomide üstün ve kendi devletini yönetmekte de önde gelen Halikarnaslı Skylaks da Keldanilerin bütün bu kehanet türünü reddetti."

2.88

nominat etiam Panaetius, qui unus e Stoicis astrologorum praedicta reiecit, Anchialum et Cassandrum, summos astrologos illius aetatis, qua erat ipse, cum in ceteris astrologiae partibus excellerent, hoc praedictionis genere non usos. scylax Halicarnassius, familiaris Panaetii excellens in astrologia idemque in regenda sua civitate princeps, totum hoc Chaldaicum praedicendi genus repudiavit.

2.89"Ama tanıkları bırakıp akla dayanalım. Keldanilerin bu doğum kehanetlerini savunanlar şöyle tartışırlar. Yunanca zodiakos denen burçlar kuşağında öyle bir güç varmış ki, o kuşağın her bölümü göğü başka başka biçimde hareket ettirir ve değiştirirmiş; bu da her an o bölümlerde ve komşu bölümlerde hangi yıldızların bulunduğuna bağlıymış. Bu güç, gezgin denen yıldızlar tarafından çeşitli biçimlerde harekete geçirilirmiş. Gezginler, doğan kişinin doğuşunun bulunduğu kuşak bölümüne ya da onunla bir bağı ya da uyumu olan bölüme geldiklerinde [o kişiyi etkilerlermiş]; bu ilişkilere üçgen ve dörtgen açılar derler. Havaların ve göğün bu kadar büyük dönüşüm ve değişimleri yıldızların yaklaşıp uzaklaşmasıyla oluyorsa, gördüğümüz şeyler güneşin gücüyle meydana geliyorsa, hava nasıl bir karışımdaysa doğan çocukların da ona göre can bulup biçimlendiğini, bundan da herkesin zekâsının, huyunun, ruhunun, bedeninin, hayat gidişinin, başına gelenlerin ve akıbetinin şekillendiğini yalnız gerçeğe benzer değil, gerçek de sayarlar."

2.89

Sed ut ratione utamur omissis testibus, sic isti disputant qui haec Chaldaeorum natalicia praedicta defendunt. vim quandam esse, aiunt, signifero in orbe, qui Graece ζωδιακός dicitur, talem ut eius orbis una quaeque pars alia alio modo moveat immutetque caelum, perinde ut quaeque stellae in his finitimisque partibus sint quoque tempore, eamque vim varie moveri ab eis sideribus, quae vocantur errantia; cum autem in eam ipsam partem orbis venerint, in qua sit ortus eius, qui nascatur, aut in eam, quae coniunctum aliquid habeat aut consentiens, ea triangula illi et quadrata nominant. etenim cum tempestatumque caeli conversiones commutationesque tantae fiant accessu stellarum et recessu, cumque ea vi solis efficiantur, quae videmus, non veri simile solum, sed etiam verum esse censent perinde, utcumque temperatus sit aer, ita pueros orientis animari atque formari, ex eoque ingenia, mores, animum, corpus, actionem vitae, casus cuiusque eventusque fingi.

2.90"Ne inanılmaz bir sayıklama! Çünkü her yanılgıya aptallık denmez. Stoacı Diogenes de onlara bir şey bağışlar: yalnız her birinin nasıl bir tabiatta olacağını ve en çok hangi işe yatkın olacağını önceden söyleyebilirlermiş; vaat ettikleri öteki şeylerin ise hiçbir şekilde bilinemeyeceğini söyler. Çünkü ikizlerin görünüşleri benzer, ama hayatları ve talihleri çoğu zaman farklıdır. Lakedaimon kralları Prokles ile Eurysthenes ikiz kardeşti."

2.90

O delirationem incredibilem! non enim omnis error stultitia dicenda est. quibus etiam Diogenes Stoicus concedit aliquid, ut praedicere possint dumtaxat, quali quisque natura et ad quam quisque maxime rem aptus futurus sit; cetera, quae profiteantur, negat ullo modo posse sciri; etenim geminorum formas esse similis, vitam atque fortunam plerumque disparem. Procles et Eurysthenes, Lacedaemoniorum reges, gemini fratres ⟦fuerunt⟧.

2.91"Ama aynı sayıda yıl yaşamadılar; Prokles'in ömrü bir yıl daha kısa oldu, ama yaptığı işlerin şanıyla kardeşinden çok üstündü. Oysa ben, o pek iyi adam Diogenes'in Keldanilere bir tür danışıklı dövüşle bağışladığı bu şeyin bile anlaşılabileceğini inkâr ediyorum. Onların kendi dediği gibi doğanların doğuşunu ay yönetiyorsa ve Keldaniler aya bitişik görünen yıldızları doğum yıldızları olarak gözleyip kaydediyorlarsa, akılla ve zihinle görmeleri gereken şeylere hislerin en aldatıcısı olan gözle hüküm veriyorlar demektir. Çünkü onların bilmesi gereken matematikçilerin hesabı şunu öğretir: ay ne kadar alçaktan, neredeyse yere değerek ilerler; en yakın yıldız olan Merkür'den ne kadar uzaktır, Venüs'ten ise çok daha uzak; sonra ışığıyla aydınlandığı düşünülen güneşten de ayrı bir mesafeyle ayrılır. Geri kalan üç mesafe ise sonsuz ve ölçüsüzdür: güneşten Mars'a, oradan Iuppiter'e, ondan Satürn'e; oradan da evrenin en dış ve en son sınırı olan göğün kendisine."

2.91

At nec totidem annos vixerunt; anno enim Procli vita brevior fuit, multumque is fratri rerum gestarum gloria praestitit. At ego id ipsum quod vir optimus, Diogenes, Chaldaeis quasi quadam praevaricatione concedit, nego posse intellegi. etenim cum, ut ipsi dicunt, ortus nascentium luna moderetur, eaque animadvertant et notent sidera natalicia Chaldaei, quaecumque lunae iuncta videantur, oculorum fallacissimo sensu iudicant ea, quae ratione atque animo videre debebant. docet enim ratio mathematicorum, quam istis notam esse oportebat, quanta humilitate luna feratur terram paene contingens, quantum absit a proxima Mercuri stella, multo autem longius a Veneris, deinde alio intervallo distet a sole, cuius lumine collustrari putatur. reliqua vero tria intervalla infinita et inmensa, a sole ad Martis, inde ad Iovis, ab eo ad Saturni stellam, inde ad caelum ipsum, quod extremum atque ultimum mundi est.

2.92"Peki neredeyse sonsuz bir mesafeden aya, daha doğrusu yeryüzüne nasıl bir etki ulaşabilir?

"Ya şuna ne demeli: söylemek zorunda oldukları gibi, yeryüzünün yaşanan her yerinde doğanların hepsinin doğuşlarının aynı olduğunu ve göğün ve yıldızların aynı konumunda doğan herkesin başına aynı şeylerin gelmesinin zorunlu olduğunu söylediklerinde, göğün bu yorumcularının göğün tabiatını bile bilmedikleri ortaya çıkmıyor mu? Çünkü göğü sanki ortadan bölen ve görüşümüzü sınırlayan, Yunanların horizontes dediği, bizim de pek doğru olarak 'sınırlayıcılar' (finientes) diyebileceğimiz daireler büyük bir çeşitlilik gösterir ve yerden yere farklıdır; bu yüzden yıldızların doğuşları ve batışları herkes için aynı zamanda olamaz."

2.92

quae potest igitur contagio ex infinito paene intervallo pertinere ad lunam vel potius ad terram? Quid? cum dicunt, id quod eis dicere necesse est, omnis omnium ortus, quicumque gignantur in omni terra, quae incolatur, eosdem esse, eademque omnibus, qui eodem statu caeli et stellarum nati sint, accidere necesse esse, nonne eius modi sunt, ut ne caeli quidem naturam interpretes istos caeli nosse appareat? cum enim illi orbes, qui caelum quasi medium dividunt et aspectum nostrum definiunt, qui a Graecis ὁρίζοντες nominantur, a nobis finientes rectissime nominari possunt, varietatem maximam habeant aliique in aliis locis sint, necesse est ortus occasusque siderum non fieri eodem tempore apud omnis.

2.93"Eğer gök yıldızların gücüyle kimi zaman şöyle, kimi zaman böyle bir karışıma giriyorsa, göğün bu kadar farklı olduğu yerde doğanlar üzerindeki güç nasıl aynı olabilir? Bizim oturduğumuz bu yerlerde Köpek Yıldızı gün dönümünden sonra, hem de birkaç gün sonra doğar; yazıldığına göre Troglodytlerin ülkesinde ise gün dönümünden önce. Öyle ki göksel gücün yeryüzünde doğanlar üzerinde bir etkisi olduğunu kabul etsek bile, aynı anda doğanların göğün farklılığı yüzünden farklı tabiatlara düşebileceğini onların da kabul etmesi gerekir. Bu ise hiç işlerine gelmez; çünkü aynı anda doğan herkesin, nerede doğarsa doğsun, aynı şartlarla doğduğunu ileri sürerler."

2.93

quodsi eorum vi caelum modo hoc modo illo modo temperatur, qui potest eadem vis esse nascentium, cum caeli tanta sit dissimilitudo? in his locis quae nos incolimus, post solstitium Canicula exoritur, et quidem aliquot diebus, at apud Troglodytas, ut scribitur, ante solstitium; ut, si iam concedamus aliquid vim caelestem ad eos, qui in terra gignuntur, pertinere, confitendum sit illis eos, qui nascuntur eodem tempore posse in dissimilis incidere naturas propter caeli dissimilitudinem; quod minime illis placet; volunt enim illi omnis eodem tempore ortos, qui ubique sint nati, eadem condicione nasci.

2.94"Ama bu ne büyük bir delilik ki, göğün en büyük hareketleri ve değişimleri arasında her yerde hangi rüzgârın, hangi yağmurun, hangi havanın bulunduğu hiç fark etmesin! Bu bakımdan birbirine en yakın yerler arasında bile çoğu zaman öyle büyük farklar olur ki Tusculum'da başka, Roma'da başka hava görülür. Denizciler bunu en çok fark ederler; burunları dönerken çoğu zaman rüzgârın pek büyük değişimlerini hissederler. Göğün kimi zaman açık, kimi zaman çalkantılı olduğu böyle ortadayken, aklı başında insanlara yakışır mı: kesinlikle etkisi olmayan bu şeyin doğanların doğuşunu etkilediğini söylemeyip de, ayın ve öteki yıldızların yol açtığı, hiçbir şekilde hissedilemeyen ve ancak güçlükle akla gelebilen o bilmem ne kadar ince hava karışımının çocukların doğuşunu etkilediğini söylemek?

"Ya şuna ne demeli: doğurmada ve üremede en büyük payı olan tohumun gücünü büsbütün ortadan kaldırdıklarını anlamamaları küçük bir yanılgı mı? Çocukların görünüşlerini, huylarını, çoğu duruşlarını ve hareketlerini ana babalarından aldıklarını kim görmez? Bunu doğuranların gücü ve tabiatı değil de ayın karışımı ve göğün düzeni meydana getirseydi, böyle olmazdı."

2.94

Sed quae tanta dementia est, ut in maximis motibus mutationibusque caeli nihil intersit, qui ventus, qui imber, quae tempestas ubique sit! quarum rerum in proximis locis tantae dissimilitudines saepe sunt, ut alia Tusculi, alia Romae eveniat saepe tempestas; quod, qui navigant, maxime animadvertunt, cum in flectendis promunturiis ventorum mutationes maximas saepe sentiunt. haec igitur cum sit tum serenitas, tum perturbatio caeli, estne sanorum hominum hoc ad nascentium ortus pertinere non dicere, quod non certe pertinet, illud nescio quid tenue, quod sentiri nullo modo, intellegi autem vix potest, quae a luna ceterisque sideribus caeli temperatio fiat, dicere ad puerorum ortus pertinere? Quid? quod non intellegunt seminum vim, quae ad gignendum procreandumque plurimum valeat, funditus tolli, mediocris erroris est? quis enim non videt et formas et mores et plerosque status ac motus effingere a parentibus liberos? quod non contingeret, si haec non vis et natura gignentium efficeret, sed temperatio lunae caelique moderatio.

2.95"Ya şuna ne demeli: aynı zaman noktasında doğanların farklı tabiatları, hayatları ve başlarına gelenler olması, doğum zamanının hayatın gidişiyle hiçbir ilgisi olmadığını yeterince göstermiyor mu? Meğer ki Africanus'la tam aynı anda hem ana rahmine düşen hem doğan kimse olmadığını düşünelim. Peki öyle biri çıktı mı?"

2.95

quid? quod uno et eodem temporis puncto nati dissimilis et naturas et vitas et casus habent, parumne declarat nihil ad agendam vitam nascendi tempus pertinere? nisi forte putamus neminem eodem tempore ipso et conceptum et natum, quo Africanum. num quis igitur talis fuit?

2.96"Ya şunda şüphe var mı: pek çok kişi tabiata aykırı bazı bozukluklarla doğmuş, sonra ya tabiat kendini toparlayınca onun eliyle ya da sanat ve hekimlikle düzeltilip iyileştirilmiştir? Örneğin dilleri konuşamayacak kadar yapışık olanların dilleri neşterle kesilip serbest bırakılmıştır. Pek çok kişi de tabiatın bir kusurunu üzerinde düşünüp çalışarak gidermiştir; Phaleronlu Demetrios'un yazdığına göre Demosthenes 'r' harfini söyleyemezken alıştırmayla onu pek açık söyler hâle gelmişti. Bunlar bir yıldız tarafından doğuştan verilmiş ve aktarılmış olsaydı, hiçbir şey onları değiştiremezdi. Peki yerlerin farklılığı insanların farklı yetişmesini getirmez mi? Bunu sözle gözden geçirmek kolaydır: Hintlilerle Persler, Habeşlerle Suriyeliler arasında bedence ve ruhça ne farklar var! İnanılmaz bir çeşitlilik ve ayrılık vardır."

2.96

Quid? illudne dubium est, quin multi, cum ita nati essent, ut quaedam contra naturam depravata haberent, restituerentur et corrigerentur ab natura, cum se ipsa revocasset, aut arte atque medicina? ut, quorum linguae sic inhaererent, ut loqui non possent, eae scalpello resectae liberarentur. multi etiam naturae vitium meditatione atque exercitatione sustulerunt, ut Demosthenem scribit Phalereus, cum rho dicere nequiret, exercitatione fecisse, ut planissime diceret. quodsi haec astro ingenerata et tradita essent, nulla res ea mutare posset. quid? dissimilitudo locorum nonne dissimilis hominum procreationes habet? quas quidem percurrere oratione facile est, quid inter Indos et Persas et Aethiopas et Syros differat corporibus, animis, ut incredibilis varietas dissimilitudoque sit.

2.97"Buradan anlaşılıyor ki doğumda ayın konumundan çok toprakların konumunun etkisi var. Babillilerin doğan her çocuğu sınamak ve denemek için dört yüz yetmiş bin yıl harcadıklarını söylemelerine gelince, aldatıyorlar; çünkü bu sürekli yapılmış olsaydı bırakılmazdı; oysa bunun yapıldığını söyleyen ya da yapılmış olduğunu bilen hiçbir yazarımız yok.

"Görüyor musun, Karneades'in söylediklerini değil, Stoacıların önde geleni Panaitios'un söylediklerini söylüyorum? Ben şunu da soruyorum: Cannae savaşında düşenlerin hepsi aynı yıldızın altında mı doğmuştu? Hepsinin sonu bir ve aynıydı. Peki zekâca ve ruhça eşsiz olanlar da tek bir yıldızın altında mı doğdu? Sayısız insanın doğmadığı bir an var mı? Ama Homeros'a benzeyen hiç kimse yoktur."

2.97

ex quo intellegitur plus terrarum situs quam lunae status ad nascendum valere. nam quod aiunt quadringenta septuaginta milia annorum in periclitandis experiendisque pueris, quicumque essent nati, Babylonios posuisse, fallunt; si enim esset factitatum, non esset desitum; neminem autem habemus auctorem, qui aut fieri dicat aut factum sciat. Videsne me non ea dicere quae Carneades, sed ea quae princeps Stoicorum Panaetius dixerit? ego autem etiam hoc requiro: omnesne qui Cannensi pugna ceciderint uno astro fuerint? exitus quidem omnium unus et idem fuit. quid? qui ingenio atque animo singulares, num astro quoque uno? quod enim tempus, quo non innumerabiles nascantur? at certe similis nemo Homeri.

2.98"Hem eğer her canlının, göğün hangi durumunda ve yıldızların hangi düzeninde doğduğu önemliyse, bunun cansız şeylerde de geçerli olması gerekir; bundan daha saçma ne söylenebilir? Dostumuz, Keldani hesaplarında pek bilgili Firmumlu Lucius Tarutius, şehrimizin doğum gününü bile, Romulus'un şehri kurduğunu öğrendiğimiz Parilia bayramına kadar geri götürüyor, Roma'nın ay Terazi burcundayken doğduğunu söylüyor, onun kaderini okumaktan da çekinmiyordu."

2.98

et, si ad rem pertinet, quo modo caelo affecto compositisque sideribus quodque animal oriatur, valeat id necesse est etiam in rebus inanimis; quo quid dici potest absurdius? L. quidem Tarutius Firmanus, familiaris noster, in primis Chaldaicis rationibus eruditus, urbis etiam nostrae natalem diem repetebat ab iis Parilibus, quibus eam a Romulo conditam accepimus, Romamque, in iugo cum esset luna, natam esse dicebat, nec eius fata canere dubitabat.

2.99"Yanılgının ne büyük gücü! Bir şehrin doğum günü bile yıldızların ve ayın gücüne mi bağlıydı? Bir çocukta, ilk nefesini göğün hangi durumunda aldığının önemli olduğunu varsay; peki bu, şehrin yapıldığı tuğlada ya da harçta etkili olabilir miydi? Ama daha ne söyleyeyim? Her gün çürütülüyorlar. Keldanilerin Pompeius'a, Crassus'a, şu Caesar'ın kendisine ne çok şey söylediğini hatırlıyorum: her biri yaşlılıkta, evinde ve şan içinde ölecekmiş! Öyle ki kehanetlerinin her gün olaylarla ve sonuçlarla çürütüldüğünü gördüğü hâlde onlara hâlâ inanan birinin bulunması bana pek şaşırtıcı geliyor."

2.99

O vim maximam erroris! etiamne urbis natalis dies ad vim stellarum et lunae pertinebat? fac in puero referre, ex qua affectione caeli primum spiritum duxerit; num hoc in latere aut in caemento, ex quibus urbs effecta est, potuit valere? sed quid plura? cotidie refelluntur. quam multa ego Pompeio, quam multa Crasso, quam multa huic ipsi Caesari, a Chaldaeis dicta memini, neminem eorum nisi senectute, nisi domi, nisi cum claritate esse moriturum! ut mihi permirum videatur quemquam exstare, qui etiam nunc credat eis quorum praedicta cotidie videat re et eventis refelli.

2.100"Geriye sanattan değil tabiattan geldiği söylenen iki kehanet türü kalıyor: kâhinlik ve rüya," dedim. "Quintus, istersen bunları da tartışalım."

"İsterim elbette," dedi. "Şimdiye kadar söylediklerine tamamen katılıyorum. Doğrusunu söylemek gerekirse, senin konuşman beni pekiştirdi ama Stoacıların kehanet hakkındaki görüşünü zaten kendiliğimden fazlasıyla batıl inançlı buluyordum. Beni daha çok Peripatetiklerin, eski Dikaiarkhos'un ve bugün parlayan Kratippos'un şu görüşü etkiliyordu: insanların zihinlerinde, bir kehanet ocağı gibi bir şey varmış; ruh ya ilahî bir çılgınlıkla coşunca ya da uykuyla gevşeyip serbestçe, bağsız hareket edince geleceği onunla önceden sezermiş. Bu iki tür hakkında ne düşündüğünü ve onları hangi gerekçelerle çürüttüğünü gerçekten duymak isterim."

2.100

restant duo divinandi genera quae habere dicimur a natura, non ab arte, vaticinandi et somniandi; de quibus, Quinte, inquam, si placet, disseramus. mihi vero, inquit, placet; his enim, quae adhuc disputasti, prorsus adsentior, et, vere ut loquar. quamquam tua me oratio confirmavit, tamen etiam mea sponte nimis superstitiosam de divinatione Stoicorum sententiam iudicabam; haec me Peripateticorum ratio magis movebat et veteris Dicaearchi et eius, qui nunc floret, Cratippi, qui censent esse in mentibus hominum tamquam oraclum aliquod, ex quo futura praesentiant, si aut furore divino incitatus animus aut somno relaxatus solute moveatur ac libere. His de generibus quid sentias et quibus ea rationibus infirmes, audire sane velim.

2.101O bunları söyleyince ben de sanki başka bir başlangıçtan yeniden söze giriştim:

"Quintus," dedim, "biliyorum, sen hep öteki kehanet türlerinden şüphe ettin de, özgür bir zihinden akıyor görünen şu iki türü, çılgınlığı ve rüyayı onayladın. Öyleyse bu iki tür hakkında ne düşündüğümü söyleyeceğim; ama önce Stoacıların akıl yürütmesinin de dostumuz Kratippos'unkinin de ne değeri olduğuna bakayım. Çünkü dedin ki Khrysippos, Diogenes ve Antipatros şöyle sonuç çıkarıyorlar:

"Tanrılar varsa ve olacak şeyleri insanlara önceden bildirmiyorlarsa, ya insanları sevmiyorlardır; ya ne olacağını bilmiyorlardır; ya ne olacağını bilmenin insanlar için hiçbir önemi olmadığını düşünüyorlardır; ya olacak şeyleri insanlara önceden bildirmeyi yüceliklerine yakışır bulmuyorlardır; ya da tanrılar bile bunları bildiremezler.

2.101

quae cum ille dixisset, tum ego rursus quasi ab alio principio sum exorsus dicere: non ignoro, inquam, Quinte, te semper ita sensisse, ut de ceteris divinandi generibus dubitares, ista duo, furoris et somnii, quae a libera mente fluere viderentur, probares. dicam igitur de istis ipsis duobus generibus mihi quid videatur, si prius et Stoicorum conclusio rationis et Cratippi nostri quid valeat videro. dixisti enim et Chrysippum et Diogenem et Antipatrum concludere hoc modo: Si sunt di neque ante declarant hominibus quae futura sint, aut non diligunt homines, aut quid eventurum sit ignorant; aut existimant nihil interesse hominum scire quid sit futurum; aut non censent esse suae maiestatis praesignificare hominibus quae sunt futura; aut ea ne ipsi quidem di significare possunt.

2.102"Oysa bizi sevmiyor değiller (çünkü iyilikseverdirler ve insan soyunun dostudurlar); kendi koydukları ve belirledikleri şeyleri bilmiyor değiller; olacak şeyleri bilmenin bizim için önemi yok değil (çünkü bilirsek daha dikkatli oluruz); bunu yüceliklerine yabancı da saymazlar (çünkü iyilikseverlikten üstün hiçbir şey yoktur); geleceği önceden bilemiyor da değiller. Öyleyse tanrıların var olup da geleceği bize bildirmemesi söz konusu değildir. Ama tanrılar vardır; öyleyse bildirirler. Geleceği bildiriyorlarsa, bu bildirimleri bilmemiz için bize hiçbir yol vermiyor değiller (yoksa boş yere bildirmiş olurlardı); yol veriyorlarsa kehanet yok değildir; öyleyse kehanet vardır."

2.102

At neque non diligunt nos (sunt enim benefici generique hominum amici); neque ignorant ea quae ab ipsis constituta et designata sunt; neque nostra nihil interest scire ea quae futura sunt (erimus enim cautiores, si sciemus); neque hoc alienum ducunt maiestate sua (nihil est enim beneficentia praestantius); neque non possunt futura praenoscere; non igitur di sunt nec significant nobis futura; sunt autem di; significant ergo: et non, si significant futura, nullas dant vias nobis ad significationum scientiam (frustra enim significarent); nec, si dant vias, non est divinatio; est igitur divinatio.

2.103"Ne keskin adamlar! İşi ne kadar az sözle bitirdiklerini sanıyorlar! Sonuç çıkarmak için, hiçbiri kendilerine kabul edilmeyen öncüller alıyorlar. Oysa onaylanması gereken akıl yürütme, şüpheli olmayan şeylerden şüpheli olanın çıkarıldığı akıl yürütmedir.

"Görüyor musun, Stoacıların kalın kafalı ve kaba diye andıkları Epikuros, şeylerin tabiatında 'bütün' dediğimiz şeyin sonsuz olduğu sonucunu nasıl çıkarmıştır? 'Sınırlı olanın bir ucu vardır,' der. Bunu kim kabul etmez? 'Ucu olan ise, dışarıdan, başka bir şeyin yanında görülür.' Bu da kabul edilmeli. 'Ama bütün olan, dışarıdan, başka bir şeyin yanında görülmez.' Bu da inkâr edilemez. 'Demek ki hiçbir ucu olmadığına göre sonsuz olması zorunludur.'"

2.103

O acutos homines! quam paucis verbis confectum negotium putant! ea sumunt ad concludendum quorum eis nihil conceditur. conclusio autem rationis ea probanda est, in qua ex rebus non dubiis id quod dubitatur efficitur. Videsne Epicurum, quem hebetem et rudem dicere solent Stoici, quem ad modum, quod in natura rerum omne esse dicimus, id infinitum esse concluserit? Quod finitum est, inquit, habet extremum. Quis hoc non dederit? Quod autem habet extremum, id cernitur ex alio extrinsecus. Hoc quoque est concedendum. At, quod omne est, id non cernitur ex alio extrinsecus. Ne hoc quidem negari potest. Nihil igitur cum habeat extremum, infinitum sit necesse est.

2.104"Kabul edilmiş şeylerden şüpheli bir şeye nasıl ulaştığını görüyor musun? Siz diyalektikçiler bunu yapmıyorsunuz: sonuç çıkarmak için herkesin kabul ettiği şeyleri almamakla kalmıyor, kabul edilseler bile istediğiniz sonucu hiç de çıkarmayan şeyleri alıyorsunuz. Önce şunu alıyorsunuz: 'Tanrılar varsa insanlara iyilik ederler.' Bunu size kim kabul edecek? Epikuros mu? O, tanrıların ne başkasının ne kendi işiyle ilgilendiğini söyler. Yoksa bizim Ennius mu? O, halkın büyük alkışı ve onayıyla şöyle der:

Hep dedim, hep diyeceğim: gökteki tanrılar soyu vardır; ama sanırım insan soyunun ne yaptığıyla ilgilenmezler.

"Neden böyle düşündüğüne de bir gerekçe ekler; ama ardından gelenleri söylemeye gerek yok. Bunların, şüpheli ve tartışmalı olan şeyi kesin diye aldıklarının anlaşılması yeter."

2.104

videsne ut ad rem dubiam concessis rebus pervenerit? hoc vos dialectici non facitis; nec solum ea non sumitis ad concludendum quae ab omnibus concedantur, sed ea sumitis, quibus concessis nihilo magis efficiatur quod velitis. primum enim hoc sumitis: Si sunt di, benefici in homines sunt. Quis hoc vobis dabit? epicurusne? Qui negat quicquam deos nec alieni curare nec sui. An noster Ennius? qui magno plausu loquitur assentiente populo: égo deum genus ésse semper dÍxi et dicam caélitum, séd eos non curáre opinor, quÍd agat humanum genus. et quidem cur sic opinetur rationem subicit; sed nihil est necesse dicere quae sequuntur; tantum sat est intellegi, id sumere istos pro certo, quod dubium controversumque sit.

2.105"Ardından şu geliyor: tanrılar hiçbir şeyi bilmez değildir, çünkü her şeyi onlar kurmuştur. Ama burada, bunların ölümsüz tanrılar tarafından kurulduğunu inkâr eden en bilgili insanlarla ne büyük bir kavga var! 'Ama olacak şeyleri bilmek bizim için önemlidir.' Dikaiarkhos'un, bunları bilmemenin bilmekten daha iyi olduğunu anlatan büyük bir kitabı var. Bunun tanrıların yüceliğine yabancı olmadığını söylüyorlar. Demek herkesin kulübesine bakıp kime neyin yararlı olduğunu görecekler!"

2.105

Sequitur porro, nihil deos ignorare, quod omnia sint ab eis constituta. Hic vero quanta pugna est doctissimorum hominum negantium esse haec a dis inmortalibus constituta! At nostra interest scire ea, quae eventura sunt. Magnus Dicaearchi liber est nescire ea melius esse quam scire. negant id esse alienum maiestate deorum. Scilicet casas omnium introspicere ut videant quid cuique conducat!

2.106"Geleceği önceden bilemiyor da değillermiş. Geleceğin kesin olduğunu kabul etmeyenler bilemeyeceklerini söylüyor. Görüyor musun, şüpheli olan şeyler kesin ve kabul edilmiş şeyler gibi alınıyor? Sonra eğip bükerek şöyle sonuç çıkarıyorlar: 'Öyleyse tanrıların var olup geleceği bildirmemesi söz konusu değildir.' Çünkü bunu artık kanıtlanmış sayıyorlar. Sonra ikinci öncülü ekliyorlar: 'Ama tanrılar vardır'; bunun kendisi bile herkesçe kabul edilmiyor. 'Öyleyse bildirirler.' Bu da çıkmaz; çünkü tanrılar var olup yine de bildirmeyebilirler. 'Bildiriyorlarsa, bildirimi bilmemiz için bir yol vermiyor değiller.' Ama şu da mümkün: yolu insana vermeyip kendilerinde tutabilirler; hem neden Romalılara değil de Etrüsklere versinler? 'Yol veriyorlarsa kehanet yok değildir.' Tanrıların verdiğini varsay —ki saçmadır—; biz alamıyorsak ne fark eder? Sonuncusu: 'Öyleyse kehanet vardır.' Sonuncu olsun; ama kanıtlanmış değil; çünkü onların kendisinden öğrendiğimize göre yanlış şeylerden doğru bir sonuç çıkarılamaz. Demek ki bütün akıl yürütme yerle bir olmuştur."

2.106

Neque non possunt futura praenoscere. negant posse ei quibus non placet esse certum, quid futurum sit. videsne igitur, quae dubia sint, ea sumi pro certis atque concessis? deinde contorquent et ita concludunt: Non igitur et sunt di nec significant futura. Id enim iam perfectum arbitrantur.— Deinde assumunt: Sunt autem di, quod ipsum non ab omnibus conceditur. Significant ergo. Ne id quidem sequitur; possunt enim non significare et tamen esse di. Nec, si significent, non dant vias aliquas ad scientiam significationis. At id quoque potest, ut non dent homini, ipsi habeant; cur enim Tuscis potius quam Romanis darent? Nec, si dant vias, nulla est divinatio. Fac dare deos, quod absurdum est, quid refert, si accipere non possumus? extremum est: Est igitur divinatio. Sit extremum, effectum tamen non est; ex falsis enim, ut ab ipsis didicimus, verum effici non potest. iacet igitur tota conclusio.

2.107"Şimdi dostumuz, o pek iyi adam Kratippos'a gelelim:

"'Gözler olmadan gözlerin işi ve görevi var olamıyorsa,' diyor, 'ama gözler bazen görevlerini yerine getiremeyebiliyorsa, gözlerini bir kez bile doğruyu görecek biçimde kullanmış olan kişi, doğruyu gören gözlerin hissine sahiptir. Aynı biçimde, kehanet olmadan kehanetin işi ve görevi var olamıyorsa, ama kehanet sahibi biri bazen yanılıp doğruyu görmeyebiliyorsa, kehaneti doğrulamak için bir şeyin bir kez, hiçbir şeyin tesadüfen gerçekleşmiş görünmeyeceği biçimde önceden bilinmiş olması yeter. Bu türden ise sayısız örnek vardır; öyleyse kehanetin var olduğunu kabul etmek gerekir.'

"Zarif ve kısa. Ama istediği şeyi iki kez öncül olarak aldıktan sonra, bunları kabul etmeye pek hazır bulsa da bizi, ikinci öncül olarak eklediği şey hiçbir şekilde kabul edilemez."

2.107

Veniamus nunc ad optimum virum, familiarem nostrum, Cratippum: Si sine oculis, inquit, non potest exstare officium et munus oculorum, possunt autem aliquando oculi non fungi suo munere, qui vel semel ita est usus oculis, ut vera cerneret, is habet sensum oculorum vera cernentium. item igitur, si sine divinatione non potest officium et munus divinationis exstare, potest autem, cum quis divinationem habeat, errare aliquando nec vera cernere, satis est ad confirmandam divinationem, semel aliquid ita esse divinatum, nihil ut fortuito cecidisse videatur; sunt autem eius generis innumerabilia; esse igitur divinationem confitendum est. Festive et breviter; sed cum bis sumpsit quod voluit, etiamsi faciles nos ad concedendum habuerit, id tamen quod assumit concedi nullo modo potest.

2.108"'Gözler bazen yanılsa da,' diyor, 'bazen doğru gördükleri için onlarda görme gücü vardır; aynı biçimde biri kehanette bir kez bir şey görmüşse, yanıldığında bile kehanet gücüne sahip sayılmalıdır.'

"Lütfen bak, sevgili Kratippos, bunlar birbirine ne kadar benziyor; çünkü bana hiç benzer görünmüyorlar. Doğruyu gören gözler tabiattan ve histen yararlanır; ruhlar ise kâhinlikte ya da rüyada bazen doğruyu gördüyse, talihten ve tesadüften yararlanmışlardır. Yoksa rüyaları rüya sayanların, bir rüya doğru çıktığında bunun tesadüfen olmadığını sana kabul edeceklerini mi sanıyorsun? Ama sana bu iki öncülü (diyalektikçilerin lemmata dediği şeyleri; ama biz Latince konuşmayı yeğliyoruz) bağışlayalım; ikinci öncül (onların proslepsis dediği) ise bağışlanmayacak."

2.108

Si, inquit, aliquando oculi peccent, tamen, quia recte aliquando viderint, inest in eis vis videndi; item si quis semel aliquid in divinatione viderit, is, etiam cum peccet, tamen existimandus sit habere vim divinandi. Vide, quaeso, Cratippe noster, quam sint ista similia; nam mihi non videntur. oculi enim vera cernentes utuntur natura atque sensu; animi, si quando vel vaticinando vel somniando vera viderunt, usi sunt fortuna atque casu; nisi forte concessuros tibi existimas eos, qui somnia pro somniis habent, si quando aliquod somnium verum evaserit, non id fortuito accidisse. sed demus tibi istas duas sumptiones (ea quae λήμματα appellant dialectici, sed nos Latine loqui malumus), assumptio tamen (quam πρόσληψιν eidem vocant), non dabitur.

2.109"Kratippos ikinci öncülü şöyle ekler: 'Ama tesadüfi olmayan sayısız önsezi vardır.' Ben ise hiç olmadığını söylüyorum. Gör, ne büyük bir anlaşmazlık var. İkinci öncül kabul edilmeyince de hiçbir sonuç çıkmaz. 'Ama bu kadar açıkken kabul etmememiz arsızlık.' Açık olan ne? 'Pek çok şeyin doğru çıkması,' diyor. Ya çok daha fazlasının yanlış çıkmasına ne demeli? Talihe özgü olan bu değişkenliğin kendisi, sebebin tabiat değil talih olduğunu göstermiyor mu? Sonra, Kratippos —çünkü seninle hesaplaşıyorum— bu akıl yürütmen doğruysa, aynısını haruspekslerin, yıldırım yorumcularının, alamet yorumcularının, augurların, kura çekenlerin ve Keldanilerin de kullanabileceğini anlamıyor musun? Bu türlerin hiçbiri yoktur ki ondan önceden söylendiği gibi bir şey çıkmamış olsun. Öyleyse ya senin pek haklı olarak reddettiğin o türler de kehanettir, ya da onlar değilse, senin bıraktığın bu ikisinin neden kehanet olduğunu anlamıyorum. Yani bunları içeri aldığın gerekçeyle, ortadan kaldırdığın o türler de var olabilir."

2.109

Assumit autem Cratippus hoc modo: Sunt autem innumerabiles praesensiones non fortuitae. At ego dico nullam. vide, quanta sit controversia. iam assumptione non concessa nulla conclusio est. At impudentes sumus qui, cum tam perspicuum sit, non concedamus. Quid est perspicuum? Multa vera, inquit, evadere. Quid, quod multo plura falsa? nonne ipsa varietas, quae est propria fortunae, fortunam esse causam, non naturam esse docet? deinde, si tua ista conclusio, Cratippe, vera est—tecum enim mihi res est—non intellegis eadem uti posse et haruspices et fulguratores et interpretes ostentorum et augures et sortilegos et Chaldaeos? quorum generum nullum est ex quo non aliquid sicut praedictum sit evaserit. ergo aut ea quoque genera divinandi sunt, quae tu rectissime improbas, aut, si ea non sunt, non intellego cur haec duo sint quae relinquis. qua ergo ratione haec inducis, eadem illa possunt esse, quae tollis.

2.110"Hem ilahî dediğiniz bu çılgınlığın ne saygınlığı var ki, bilgenin görmediğini deli görsün, insanca hislerini yitiren ilahî hisler kazanmış olsun? Sibylla'nın, çılgınlık içinde döktüğü söylenen dizelerine uyarız. İnsanlar arasında yayılmış yanlış bir söylentiye göre, bunların yorumcusunun geçenlerde senatoda, kurtulmak istiyorsak gerçekte kral olarak sahip olduğumuz kişiye kral unvanının da verilmesi gerektiğini söyleyeceği sanılıyordu. Bu kitaplarda varsa, hangi adam ve hangi zaman için? Çünkü o dizeleri yazan, kişileri ve zamanları belirtmeyerek, ne olursa olsun önceden söylenmiş görünmesini kurnazca sağlamıştır."

2.110

Quid vero habet auctoritatis furor iste, quem divinum vocatis ut, quae sapiens non videat, ea videat insanus, et is qui humanos sensus amiserit divinos adsecutus sit? Sibyllae versus observamus, quos illa furens fudisse dicitur. quorum interpres nuper falsa quadam hominum fama dicturus in senatu putabatur eum, quem re vera regem habebamus, appellandum quoque esse regem, si salvi esse vellemus. hoc si est in libris, in quem hominem et in quod tempus est? callide enim, qui illa composuit, perfecit, ut, quodcumque accidisset, praedictum videretur hominum et temporum definitione sublata.

2.111"Bir de karanlığın gizlenme yerine sığınmıştır; aynı dizeler kimi zaman bir şeye, kimi zaman başka bir şeye uydurulabilir görünsün diye. Bu şiirin bir delinin işi olmadığını hem şiirin kendisi gösteriyor (çünkü coşkunun ve heyecanın değil, sanatın ve özenin işidir), hem de akrostikhis denen şey: dizelerin ilk harflerinden sırayla bir söz kurulur; Ennius'un bazı şiirlerinde 'Quintus Ennius yaptı' sözünün çıkması gibi. Bu kesinlikle deli bir zihnin değil dikkatli bir zihnin işidir."

2.111

Adhibuit etiam latebram obscuritatis, ut eidem versus alias in aliam rem posse accommodari viderentur. non esse autem illud carmen furentis cum ipsum poëma declarat (est enim magis artis et diligentiae quam incitationis et motus), tum vero ea, quae ἀκροστιχίς dicitur, cum deinceps ex primis versuum litteris aliquid conectitur, ut in quibusdam Ennianis: Quintus Ennius fecit. Id certe magis est attenti animi quam furentis.

2.112"Sibylla şiirlerinde de her bölümün ilk dizesinden, o bölümün ilk harfleriyle bütün şiir örülür. Bu bir delinin değil bir yazarın, aklını yitirmiş birinin değil özen gösteren birinin işidir. Bu yüzden Sibylla'yı bir kenara koyup saklı tutalım; atalarımızdan kalan buyruğa göre bu kitaplar senatonun emri olmadan okunmasın bile, dinî korkuları uyandırmaktan çok yatıştırmak için kullanılsın. Kitapların bekçileriyle de konuşalım: o kitaplardan ne çıkarırlarsa çıkarsınlar ama bir kral çıkarmasınlar; artık Roma'da ne tanrılar ne de insanlar bir krala katlanacaktır.

"'Ama pek çokları sık sık doğru kehanetlerde bulundu; örneğin Kassandra:

İşte şimdi engin denizde...

"ve az sonra yine o:

Eyvah, bakın...'"

2.112

atque in Sibyllinis ex primo versu cuiusque sententiae primis litteris illius sententiae carmen omne praetexitur. hoc scriptoris est, non furentis, adhibentis diligentiam, non insani. quam ob rem Sibyllam quidem sepositam et conditam habeamus, ut, id quod proditum est a maioribus, iniussu senatus ne legantur quidem libri valeantque ad deponendas potius quam ad suscipiendas religiones; cum antistitibus agamus, ut quidvis potius ex illis libris quam regem proferant, quem Romae posthac nec di nec homines esse patientur. At multi saepe vera vaticinati, ut Cassandra: iamque mari magno eademque paulo post: eheu videte

2.113"Masallara da mı inanmaya zorluyorsun beni? İstediğin kadar hoşa gitsinler, sözlerle, düşüncelerle, vezinlerle, ezgilerle süslensinler; ama uydurma şeylere hiçbir saygınlık, hiçbir güven bağlamamalıyız. Aynı biçimde, ne bilmem hangi Publicius'a, ne Marcius kardeşler gibi kâhinlere, ne de Apollon'un gizli sözlerine inanmak gerektiğini düşünüyorum. Bunların bir kısmı açıkça uydurulmuş, bir kısmı gelişigüzel ağızdan kaçırılmış sözlerdir; basiretli birini bırak, sıradan bir insan bile onları hiçbir zaman onaylamamıştır."

2.113

num igitur me cogis etiam fabulis credere? quae delectationis habeant, quantum voles, verbis, sententiis, numeris, cantibus adiuventur; auctoritatem quidem nullam debemus nec fidem commenticiis rebus adiungere. eodemque modo nec ego Publicio nescio cui, nec Marciis vatibus, nec Apollinis opertis, credendum existimo; quorum partim ficta aperte, partim effutita temere numquam, ne mediocri quidem cuiquam, non modo prudenti probata sunt.

2.114"'Ya Coponius'un filosundaki o kürekçi?' diyeceksin; 'olanları önceden söylemedi mi?' Söyledi elbette; hem de o sırada hepimizin olmasından korktuğu şeyleri. Teselya'da iki ordugâhın karşı karşıya kurulduğunu duyuyorduk; Caesar'ın ordusu bize hem daha cüretli görünüyordu, çünkü vatanına savaş açmıştı, hem de emektarlığı yüzünden daha güçlü. Aramızda savaşın sonucundan korkmayan yoktu; ama sağlam insanlara yakıştığı gibi, açıkça değil. O Yunanlı ise, korkunun büyüklüğünden, çoğu zaman olduğu gibi, soğukkanlılığını, aklını, kendini kaybettiyse buna şaşılır mı? Korkunun ruhunda yarattığı bu hâl içinde, aklı başındayken olmasından korktuğu şeylerin, deli olunca olacağını söylüyordu. Tanrılar ve insanlar aşkına söyle: ölümsüz tanrıların planlarını, aklını kaçırmış bir kürekçinin mi görebilmiş olması daha inanılır, yoksa o zaman orada bulunan bizlerden birinin —benim, Cato'nun, Varro'nun, Coponius'un kendisinin— mi?"

2.114

Quid? inquies, remex ille de classe Coponi nonne ea praedixit, quae facta sunt? Ille vero, et ea quidem quae omnes eo tempore ne acciderent timebamus. castra enim in Thessalia castris collata audiebamus, videbaturque nobis exercitus Caesaris et audaciae plus habere, quippe qui patriae bellum intulisset, et roboris propter vetustatem; casum autem proeli nemo nostrum erat quin timeret; sed, ita ut constantibus hominibus par erat, non aperte. ille autem Graecus, quid mirum si, magnitudine timoris, ut plerumque fit, a constantia atque a mente atque a se ipse discessit? qua perturbatione animi, quae, sanus cum esset, timebat ne evenirent, ea demens eventura esse dicebat. utrum tandem, per deos atque homines! magis veri simile est vesanum remigem an aliquem nostrum qui ibi tum eramus, me, Catonem, Varronem, Coponium ipsum, consilia deorum immortalium perspicere potuisse?

2.115"Ama şimdi sana geliyorum,

ey kutsal Apollon, yeryüzünün kesin göbeğinde oturan, batıl inançlı, vahşi, korkunç sesin ilk çıktığı yerde!

"Çünkü Khrysippos bütün bir cildi senin kehanetlerinle doldurdu: bir kısmı, bence, yanlış; bir kısmı, her konuşmada pek sık olduğu gibi, tesadüfen doğru; bir kısmı öyle dolambaçlı ve karanlık ki yorumcuya yorumcu gerekir, kehanetin kendisi de yeniden kuraya götürülmelidir; bir kısmı da iki anlamlı ve bir diyalektikçiye götürülmesi gereken türden. Nitekim Asya'nın en zengin kralına şu kehanet verildiğinde:

Kroisos Halys'i geçerse büyük bir gücü yıkacak,

"düşmanların gücünü yıkacağını sandı, ama kendi gücünü yıktı."

2.115

Sed iam ad te venio, ó sancte Apollo, qui ⟦umbilicum⟧ cértum terrarum óbsides, únde superstitiósa primum saéva evasit vóx fera. tuis enim oraculis Chrysippus totum volumen implevit partim falsis, ut ego opinor, partim casu veris, ut fit in omni oratione saepissime; partim flexiloquis et obscuris, ut interpres egeat interprete, et sors ipsa ad sortes referenda sit; partim ambiguis, et quae ad dialecticum deferenda sint. nam cum illa sors edita est opulentissimo regi Asiae: Croesus Halyn penetrans magnam pervertet opum vim, hostium vim se perversurum putavit, pervertit autem suam.

2.116"Hangisi olsaydı, kehanet doğru çıkmış olacaktı. Hem bunun Kroisos'a bir zaman verildiğine neden inanayım? Herodotos'u neden Ennius'tan daha doğru sözlü sayayım? Herodotos Kroisos hakkında, Ennius'un Pyrrhos hakkında uydurduğundan daha azını mı uydurabilirdi? Çünkü Apollon'un kehanetinden Pyrrhos'a şu cevabın verildiğine kim inanır:

Derim ki sen, ey Aiakosoğlu, Romalıları yenebilirsin.

"Önce, Apollon hiçbir zaman Latince konuşmadı; sonra, bu kehaneti Yunanlar hiç duymamıştır; ayrıca Pyrrhos'un zamanında Apollon artık dize yazmayı bırakmıştı; son olarak, Ennius'un dediği gibi her zaman

Aiakosoğullarının soyu ahmaktır, akılda güçlü olmaktan çok savaşta güçlüdürler,

"ama Pyrrhos yine de dizenin bu iki anlamlılığını anlayabilirdi: Latincede 'sen Romalıları yenebilirsin' sözü, kendisi için olduğu kadar Romalılar için de, yani 'Romalılar seni yenebilir' diye de okunabilir. Kroisos'u aldatan iki anlamlılık Khrysippos'u bile aldatabilirdi; bu ise Epikuros'u bile aldatamazdı!"

2.116

utrum igitur eorum accidisset, verum oraclum fuisset. cur autem hoc credam umquam editum Croeso? aut Herodotum cur veraciorem ducam Ennio? num minus ille potuit de Croeso quam de Pyrrho fingere Ennius? quis enim est qui credat Apollinis ex oraculo Pyrrho esse responsum: aio te, Aeacida, Romanos vincere posse? primum Latine Apollo numquam locutus est; deinde ista sors inaudita Graecis est; praeterea Pyrrhi temporibus iam Apollo versus facere desierat; postremo, quamquam semper fuit, ut apud Ennium est, stolidum genus Aeacidarum, bellipotentes sunt magis quam sapientipotentes, tamen hanc amphiboliam versus intellegere potuisset, vincere te Romanos nihilo magis in se quam in Romanos valere; nam illa amphibolia quae Croesum decepit, vel Chrysippum potuisset fallere, haec vero ne Epicurum quidem!

2.117"Ama asıl mesele şu: neden Delfoi'de artık böyle kehanetler verilmiyor, yalnız bizim çağımızda değil, çoktandır; öyle ki şimdi ondan daha hor görülen bir şey olamaz? Bu noktada sıkıştırılınca, Pythia'nın zihnini coşturup kehanet söyleten o yer buharının çıktığı yerin gücünün zamanla söndüğünü söylüyorlar. Sanki zamanla bayatlayan şaraptan ya da tuzlu balıktan söz ediyorlar. Söz konusu olan bir yerin gücüdür, hem de yalnız tabiî değil, ilahî de bir güç; o nasıl oldu da söndü? 'Zamanla,' diyeceksin. Hangi zaman ilahî bir gücü tüketebilir? Hem zihni öyle harekete geçiren ki onu geleceği önceden görür kılan, geleceği yalnız çok önceden görmekle kalmayıp vezinle ve dizeyle de söyleten yerden gelen bir esinden daha ilahî ne olabilir? Peki bu güç ne zaman söndü? Yoksa insanlar daha az saf olmaya başladıktan sonra mı?"

2.117

Sed, quod caput est, cur isto modo iam oracla Delphis non eduntur non modo nostra aetate, sed iam diu, ut modo nihil possit esse contemptius? hoc loco cum urguentur, evanuisse, aiunt, vetustate vim loci eius, unde anhelitus ille terrae fieret, quo Pythia mente incitata oracla ederet. De vino aut salsamento putes loqui, quae evanescunt vetustate. De vi loci agitur, neque solum naturali, sed etiam divina; quae quo tandem modo evanuit? Vetustate, inquies. quae vetustas est quae vim divinam conficere possit? quid tam divinum autem quam afflatus e terra mentem ita movens, ut eam providam rerum futurarum efficiat, ut ea non modo cernat multo ante, sed etiam numero versuque pronuntiet? quando ista vis autem evanuit? an postquam homines minus creduli esse coeperunt?

2.118"Yaklaşık üç yüz yıl önce yaşamış olan Demosthenes, daha o zaman Pythia'nın philippizein yaptığını, yani bir bakıma Philippos'tan yana olduğunu söylüyordu. Bununla, onun Philippos tarafından satın alındığını söylemek istiyordu. Buradan, Delfoi'nin öteki kehanetlerinde de pek temiz olmayan bir şeyler bulunduğu düşünülebilir. Ama nedense bu batıl inançlı, neredeyse bağnaz filozoflar, saçma görünmemektense her şeye razı görünüyorlar. İnanılmaması gereken şeylere inanmamaktansa, bir zamanlar var olmuş olsaydı kesinlikle ebedî olacak bir şeyin sönüp yok olduğunu söylemeyi yeğliyorsunuz."

2.118

Demosthenes quidem, qui abhinc annos prope trecentos fuit, iam tum φιλιππίζειν Pythiam dicebat, id est quasi cum Philippo facere. hoc autem eo spectabat, ut eam a Philippo corruptam diceret. quo licet existimare in aliis quoque oraculis Delphicis aliquid non sinceri fuisse. sed nescio quo modo isti philosophi superstitiosi et paene fanatici quidvis malle videntur quam se non ineptos. evanuisse mavultis et extinctum esse id quod si umquam fuisset, certe aeternum esset, quam ea quae non sunt credenda non credere.

2.119"Rüyalarda da benzer bir yanılgı var; onların savunması ne kadar uzaklardan getiriliyor! Ruhlarımızın ilahî olduğunu, dışarıdan çekilip alındığını, evrenin birbiriyle uyumlu ruhların kalabalığıyla dolu olduğunu düşünüyorlar; öyleyse zihnin hem kendi ilahîliği hem de dışarıdaki zihinlerle bağı sayesinde olacak şeyler görülürmüş. Zenon ise ruhun büzüldüğünü, bir bakıma kayıp yığıldığını, uyumanın da tam bu olduğunu düşünür. Pythagoras ve Platon, pek saygın yazarlar, uykuda daha kesin şeyler görelim diye belli bir yaşayış ve beslenmeyle hazırlanarak uykuya gitmemizi buyururlar. Pythagorasçılar ise bakladan mutlaka uzak durmayı buyurur; sanki o yiyecekle karın değil de zihin şişiyormuş gibi! Ama nedense öyle saçma bir şey söylenemez ki filozoflardan biri onu söylememiş olsun."

2.119

Similis est error in somniis; quorum quidem defensio repetita quam longe est! divinos animos censent esse nostros, eosque esse tractos extrinsecus, animorumque consentientium multitudine completum esse mundum; hac igitur mentis et ipsius divinitate et coniunctione cum externis mentibus cerni, quae sint futura. contrahi autem animum Zeno et quasi labi putat atque concidere id ipsum esse dormire. iam Pythagoras et Plato, locupletissimi auctores, quo in somnis certiora videamus, praeparatos quodam cultu atque victu proficisci ad dormiendum iubent. faba quidem Pythagorei utique abstinere, quasi vero eo cibo mens, non venter, infletur! sed nescio quo modo nihil tam absurde dici potest quod non dicatur ab aliquo philosophorum.

2.120"Peki uyuyanların ruhlarının rüya görürken kendiliğinden mi hareket ettiğini, yoksa Demokritos'un düşündüğü gibi dışarıdan gelen bir görüntüyle mi itildiğini düşünelim? Hangisi olursa olsun, rüya görenlere pek çok yanlış şey doğru gibi görünebilir. Çünkü denizde yol alanlara duran şeyler hareket ediyor gibi görünür; gözün belli bir bakışıyla da bir kandilin ışığı bir yerine iki görünür. Delilere, sarhoşlara ne çok yanlış şeyin göründüğünü ne diye söyleyeyim? Bu tür görüntülere inanılmamalıysa, rüyalara neden inanıldığını bilmiyorum. Çünkü istersen bu yanılgılar hakkında da rüyalar hakkında olduğu kadar tartışabilirsin: duran şeyler hareket ediyor görünürse bunun bir depremi ya da ani bir kaçışı bildirdiğini, kandilin ikiye bölünen ışığının da bir anlaşmazlığın ve ayaklanmanın başladığını haber verdiğini söyleyebilirsin!"

2.120

Utrum igitur censemus dormientium animos per ⟦se⟧ ipsos in somniando moveri, an, ut Democritus censet, externa et adventicia visione pulsari? sive enim sic est sive illo modo, videri possunt permulta somniantibus falsa pro veris. nam et navigantibus moveri videntur ea quae stant, et quodam obtutu oculorum duo pro uno lucernae lumina. quid dicam, insanis, quid ebriis, quam multa falsa videantur? quodsi eius modi visis credendum non est, cur somniis credatur, nescio. nam tam licet de his erroribus, si velis, quam de somniis disputare, ut ea quae stant, si moveri videantur, terrae motum significare dicas aut repentinam aliquam fugam; gemino autem lucernae lumine declarari dissensionem ac seditionem moveri!

2.121"Delilerin ya da sarhoşların görüntülerinden de, tahmin yoluyla, gelecekle ilgili görünen sayısız şey çıkarılabilir. Bütün gün mızrak atan biri hiç mi hedefi tutturmaz? Bütün geceler uyuyoruz ve rüya görmediğimiz gece hemen hiç yok; sonra gördüğümüz rüyanın bazen gerçekleşmesine mi şaşıyoruz? Aşık kemiği atmaktan daha belirsiz ne var? Yine de sık sık atan herkes bir gün Venüs atışını tutturur, bazen ikinci, üçüncü kez de. Peki budalalar gibi bunun tesadüfle değil de Venüs'ün itişiyle olduğunu mu söylemeyi yeğleyeceğiz? Başka zamanlarda yanlış görüntülere inanılmamalıysa, yanlışların doğru yerine geçtiği uykunun ne ayrıcalığı olduğunu göremiyorum."

2.121

Iam ex insanorum aut ebriorum visis innumerabilia coniectura trahi possunt, quae futura videantur. quis est enim, qui totum diem iaculans non aliquando conliniet? totas noctes dormimus, neque ulla est fere, qua non somniemus, et miramur aliquando id quod somniarimus evadere? quid est tam incertum quam talorum iactus? tamen nemo est quin saepe iactans Venerium iaciat aliquando, non numquam etiam iterum ac tertium. num igitur, ut inepti, Veneris id impulsu fieri malumus quam casu dicere? quodsi ceteris temporibus falsis visis credendum non est, non video, quid praecipui somnus habeat, in quo valeant falsa pro veris.

2.122"Tabiat, uyuyanlar rüyada gördüklerini yapacak biçimde düzenlenmiş olsaydı, yatmaya giden herkesi bağlamak gerekirdi; çünkü rüya görenler herhangi bir deliden daha büyük hareketler yaparlardı.

"Delilerin görüntülerine yanlış oldukları için güvenilmemesi gerekiyorsa, rüya görenlerin çok daha karışık olan görüntülerine neden inanılsın, anlamıyorum. Yoksa deliler görüntülerini bir yorumcuya anlatmadığı, rüya görenler ise anlattığı için mi? Şunu da soruyorum: bir şey yazmak, okumak, sesle ya da telle şarkı söylemek, ya da geometriye, tabiat bilimine veya diyalektiğe dair bir şey açıklamak istesem, rüya mı beklemeliyim, yoksa onsuz bu işlerin hiçbirinin ne yapılabileceği ne de becerilebileceği sanata mı başvurmalıyım? Hatta denize açılmak istesem bile gemiyi rüyamda gördüğüm gibi yönetmem; cezası hemen gelirdi."

2.122

Quodsi ita natura paratum esset, ut ea dormientes agerent, quae somniarent, alligandi omnes essent, qui cubitum irent; maiores enim quam ulli insani efficerent motus somniantes. Quodsi insanorum visis fides non est habenda, quia falsa sunt, cur credatur somniantium visis, quae multo etiam perturbatiora sunt, non intellego An quod insani sua visa coniectori non narrant, narrant, qui somniaverunt? quaero etiam, si velim scribere quid, aut legere, aut canere, vel voce vel fidibus, aut geometricum quiddam, aut physicum, aut dialecticum explicare, somniumne exspectandum sit, an ars adhibenda, sine qua nihil earum rerum nec fieri nec expediri potest? atqui, ne si navigare quidem velim, ita gubernem ut somniaverim; praesens enim poena sit.

2.123"Öyleyse hastaların ilacı hekimden değil de rüya yorumcusundan istemesi nasıl uygun düşer? Asklepios ya da Serapis bize rüyada sağlığımız için tedavi buyurabiliyor da, Neptunus dümencilere bunu yapamıyor mu? Minerva hekim olmadan ilaç verecekse, Musalar da rüya görenlere yazmanın, okumanın ve öteki sanatların ilmini vermeyecekler mi? Ama sağlık için tedavi verilseydi, söylediğim bu şeyler de verilirdi; bunlar verilmediğine göre tedavi de verilmez. Bu ortadan kalkınca da rüyaların bütün saygınlığı ortadan kalkar."

2.123

qui igitur convenit aegros a coniectore somniorum potius quam a medico petere medicinam? An Aesculapius an Serapis potest nobis praescribere per somnium curationem valetudinis, Neptunus gubernantibus non potest? et si sine medico medicinam dabit Minerva, Musae scribendi, legendi, ceterarum artium scientiam somniantibus non dabunt? At si curatio daretur valetudinis, haec quoque, quae dixi, darentur; quae quoniam non dantur, medicina non datur. qua sublata tollitur omnis auctoritas somniorum.

2.124"Ama bunlar ortada olan şeylerdi; şimdi daha derindekilere bakalım. Ya ilahî bir güç bizi gözeterek rüyalarla işaret verir; ya yorumcular, Yunanların sympatheia dediği bir tabiat uyumu ve bağı sayesinde, rüyalardan her şeye neyin uyduğunu, neyin neyi izlediğini anlarlar; ya da ikisi de değildir, ama uykuda bir şey görüldüğünde ardından genellikle neyin geldiğine, neyin gerçekleştiğine dair sürekli ve uzun bir gözlem vardır. Önce şunu anlamak gerekir: rüyaları meydana getiren hiçbir ilahî güç yoktur. Şu da açıktır ki rüya görüntülerinin hiçbiri tanrıların iradesinden gelmez; çünkü tanrılar bunu, geleceği önceden görebilelim diye bizim için yapacaklardı."

2.124

Sed haec quoque in promptu fuerint, nunc interiora videamus. aut enim divina vis quaedam consulens nobis somniorum significationes facit; aut coniectores ex quadam convenientia et coniunctione naturae, quam vocant συμπάθειαν, quid cuique rei conveniat ex somniis, et quid quamque rem sequatur, intellegunt; aut eorum neutrum est, sed quaedam observatio constans atque diuturna est, cum quid visum secundum quietem sit, quid evenire et quid sequi soleat. primum igitur intellegendum est nullam vim esse divinam effectricem somniorum. atque illud quidem perspicuum est, nulla visa somniorum proficisci a numine deorum; nostra enim causa di id facerent, ut providere futura possemus.

2.125"Peki rüyalara uyan, onları anlayan, hatırlayan kaç kişi var? Onları hor gören, bunu zayıf ve kocakarı kafalı bir ruhun batıl inancı sayan ne çok insan var! Öyleyse tanrı, bu insanları gözeterek, rüyaları ilgiye bırak, hatırlamaya bile değer bulmayanları neden rüyalarla uyarsın? Çünkü tanrı ne herkesin ne düşündüğünü bilmeyebilir, ne de boş yere ve sebepsiz bir şey yapmak —ki bir insanın tutarlılığına bile aykırıdır— tanrıya yakışır. Böylece rüyaların çoğu ya bilinmiyor ya da önemsenmiyorsa, ya tanrı bunu bilmiyordur ya da rüyalarla boş yere işaret veriyordur; ama bunların hiçbiri tanrıya yakışmaz; demek ki tanrının rüyalarla hiçbir şey bildirmediğini kabul etmek gerekir."

2.125

Quotus igitur est quisque, qui somniis pareat, qui intellegat, qui meminerit? quam multi vero, qui contemnant eamque superstitionem imbecilli animi atque anilis putent! quid est igitur cur his hominibus consulens deus somniis moneat eos qui illa non modo cura, sed ne memoria quidem digna ducant? nec enim ignorare deus potest, qua mente quisque sit, nec frustra ac sine causa quid facere dignum deo est, quod abhorret etiam ab hominis constantia. ita, si pleraque somnia aut ignorantur aut negleguntur, aut nescit hoc deus aut frustra somniorum significatione utitur; sed horum neutrum in deum cadit; nihil igitur a deo somniis significari fatendum est.

2.126"Şunu da sor: tanrı bu görüntüleri bize geleceği önceden görelim diye veriyorsa, neden uyuyanlara değil de uyanıklara vermiyor? Uyuyanların ruhlarını ister dışarıdan gelen bir itiş harekete geçirsin, ister ruhlar kendiliğinden hareket etsin, ister uykuda bir şey görüyor, duyuyor, yapıyor gibi olmamızın başka bir sebebi olsun, aynı sebep uyanıklar için de geçerli olabilirdi. Tanrılar bunu bizim için uykuda yapıyorlarsa, uyanıklara da aynısını yaparlardı; hele Khrysippos, Akademiacıları çürütürken, uyanıkken görülenlerin rüyada görülenlerden çok daha açık ve kesin olduğunu söylediğine göre. Öyleyse tanrısal iyilikseverliğe, bizi gözetirken uyanıklara daha açık görüntüler vermek, uykuda daha karanlık görüntüler vermekten daha yakışırdı. Bu olmadığına göre rüyalar ilahî sayılmamalıdır."

2.126

Illud etiam require, cur, si deus ista visa nobis providendi causa dat, non vigilantibus potius det quam dormientibus? sive enim externus et adventicius pulsus animos dormientium commovet, sive per se ipsi animi moventur, sive quae causa alia est cur secundum quietem aliquid videre, audire, agere videamur, eadem causa vigilantibus esse poterat; idque si nostra causa di secundum quietem facerent, vigilantibus idem facerent, praesertim cum Chrysippus Academicos refellens permulto clariora et certiora esse dicat quae vigilantibus videantur quam quae somniantibus. fuit igitur divina beneficentia dignius, cum consulerent nobis, clariora visa dare vigilantibus quam obscuriora per somnum. quod quoniam non fit, somnia divina putanda non sunt.

2.127"Hem dosdoğru söylemek dururken, yorumculara başvuralım diye bu dolambaca, bu dolanıp durmaya ne gerek var? Tanrı bizi gözetiyor idiyse, 'Bunu yap, bunu yapma' derdi ve bu görüntüyü uyuyana değil uyanığa verirdi.

"Bütün rüyaların doğru olduğunu söylemeye kim cesaret eder? 'Bazı rüyalar doğrudur,' der Ennius, 'ama hepsinin doğru olması gerekmez.' Bu ayrım da ne? Hangilerini doğru, hangilerini yanlış sayıyor? Doğrular tanrı tarafından gönderiliyorsa, yanlışlar nereden doğuyor? Çünkü onlar da ilahîyse, tanrıdan daha tutarsız ne olabilir? Ölümlülerin zihinlerini yanlış ve yalancı görüntülerle kışkırtmaktan daha beceriksizce ne olabilir? Yok, doğru görüntüler ilahî, yanlış ve boş olanlar insanî ise, bu nasıl bir keyfî ayırmadır ki şunu tanrı, bunu tabiat yapmış olsun da, ya hepsini tanrı —ki bunu inkâr ediyorsunuz— ya hepsini tabiat yapmış olmasın? Birincisini inkâr ettiğinize göre, ikincisini zorunlu olarak kabul etmeniz gerekir."

2.127

iam vero quid opus est circumitione et amfractu, ut sit utendum interpretibus somniorum potius quam directo. deus, siquidem nobis consulebat, Hoc facito, hoc ne feceris, diceret idque visum vigilanti potius quam dormienti daret. Iam vero quis dicere audeat vera omnia esse somnia? Aliquot somnia vera, inquit Ennius, sed omnia non est necesse. Quae est tandem ista distinctio? quae vera, quae falsa habet? et, si vera a deo mittuntur, falsa unde nascuntur? nam si ea quoque divina quid inconstantius deo? quid inscitius autem est quam mentes mortalium falsis et mendacibus visis concitare? sin vera visa divina sunt, falsa autem et inania humana, quae est ista designandi licentia, ut hoc deus, hoc natura fecerit potius quam aut omnia deus, quod negatis, aut omnia natura? quod quoniam illud negatis, hoc necessario confitendum est.

2.128"Tabiat derken, ruhun hiçbir zaman çalkantıdan ve hareketten boş kalamamasını sağlayan o tabiatı kastediyorum. Ruh, bedenin gevşemesiyle ne uzuvları ne hisleri kullanabildiğinde, Aristoteles'in dediği gibi, uyanıkken yaptığı ya da düşündüğü şeylerden içinde kalan artıkların doğurduğu çeşitli ve belirsiz görüntülere düşer. Bunların karışmasından bazen tuhaf rüya biçimleri ortaya çıkar. Bunların kimi yanlış, kimi doğruysa, hangi işaretle birbirinden ayırt edildiğini gerçekten bilmek isterim. Hiçbir işaret yoksa bu yorumcuları neden dinleyelim? Bir işaret varsa, ne olduğunu duymaya can atıyorum; ama takılıp kalacaklar."

2.128

naturam autem eam dico, qua numquam animus insistens agitatione et motu esse vacuus potest. is cum languore corporis nec membris uti nec sensibus potest, incidit in visa varia et incerta ex reliquiis, ut ait Aristoteles, inhaerentibus earum rerum, quas vigilans gesserit aut cogitaverit. Quarum perturbatione mirabiles interdum existunt species somniorum; quae si alia falsa, alia vera, qua nota internoscantur, scire sane velim. si nulla est, quid istos interpretes audiamus? sin quaepiam est, aveo audire, quae sit; sed haerebunt.

2.129"Çünkü iş artık şu karşılaştırmaya geldi: hangisi daha inandırıcı? Her şeyden üstün olan ölümsüz tanrıların, her yerdeki bütün ölümlülerin yalnız yataklarını değil, yoksul döşeklerini de dolaşıp, horlayan birini gördüklerinde önüne dolambaçlı ve karanlık görüntüler atmaları, onların da uykudan dehşetle uyanıp bunları sabah yorumcuya götürmeleri mi? Yoksa tabiat gereği ruhun kıpır kıpır çalkalanıp uyanıkken gördüğünü uyurken görür gibi olması mı? Bunları büyücü kadınların batıl inancıyla mı, yoksa tabiatı açıklayarak mı yorumlamak felsefeye daha yaraşır? Öyle ki rüyalardan doğru bir tahmin yapmak mümkün olsa bile, bunu meslek edinenler yapamazdı; çünkü onlar en hafifmeşrep ve en cahil insanlardır. Senin Stoacıların ise bilgeden başka kimsenin kâhin olamayacağını söylerler."

2.129

Venit enim iam in contentionem, utrum sit probabilius, deosne immortalis, rerum omnium praestantia excellentis, cursare omnium mortalium qui ubique sunt, non modo lectos, verum etiam grabatos et, cum stertentem aliquem viderint, obicere eis visa quaedam tortuosa et obscura, quae illi exterriti somno ad coniectorem mane deferant? an natura fieri ut mobiliter animus agitatus, quod vigilans viderit, dormiens videre videatur? utrum philosophia dignius, sagarum superstitione ista interpretari an explicatione naturae? ut, si iam fieri possit vera coniectura somniorum, tamen isti, qui profitentur, eam facere non possint; ex levissimo enim et indoctissimo genere constant. Stoici autem tui negant quemquam nisi sapientem divinum esse posse.

2.130"Khrysippos kehaneti şu sözlerle tarif eder: tanrıların insanlara önceden bildirdiği işaretleri tanıyan, gören ve açıklayan güç. Bu gücün vazifesinin de tanrıların insanlara karşı ne niyette olduklarını, neyi bildirdiklerini, bu işaretlerin nasıl savuşturulup kefaretinin ödeneceğini önceden bilmek olduğunu söyler. Rüya yorumunu da şöyle tarif eder: tanrıların insanlara rüyalarda bildirdiklerini gören ve açıklayan güç. Peki ya? Bunlar için sıradan bir basiret mi yeter, yoksa üstün bir zekâ ve kusursuz bir öğrenim mi gerekir? Oysa böyle birini hiç tanımadık."

2.130

Chrysippus quidem divinationem definit his verbis: vim cognoscentem et videntem et explicantem signa, quae a dis hominibus portendantur; officium autem esse eius praenoscere, dei erga homines mente qua sint quidque significent, quem ad modumque ea procurentur atque expientur. Idemque somniorum coniectionem definit hoc modo: esse vim cernentem et explanantem, quae a dis hominibus significentur in somnis. Quid ergo? ad haec mediocri opus est prudentia an et ingenio praestanti et eruditione perfecta? talem autem cognovimus neminem.

2.131"Öyleyse bak: kehanetin var olduğunu sana kabul etsem bile —ki hiçbir zaman etmem— yine de hiçbir kâhin bulamayabiliriz. Hem tanrıların bu düşüncesi nasıl bir şey ki, bize rüyalarda ne kendi başımıza anlayabileceğimiz şeyleri bildiriyorlar ne de yorumcularını bulabileceğimiz şeyleri? Tanrılar, ne bilgisine ne de açıklayıcısına sahip olduğumuz şeyleri önümüze atıyorlarsa, senatomuzda tercümansız konuşan Kartacalılara ya da İspanyalılara benziyorlar."

2.131

Vide igitur, ne, etiamsi divinationem tibi esse concessero, quod numquam faciam, neminem tamen divinum reperire possimus. qualis autem ista mens est deorum, si neque ea nobis significant in somnis quae ipsi per nos intellegamus, neque ea quorum interpretes habere possimus? similes enim sunt dei, si ea nobis obiciunt, quorum nec scientiam neque explanatorem habeamus, tamquam si Poeni aut Hispani in senatu nostro loquerentur sine interprete.

2.132"Hem rüyaların karanlıkları ve bilmeceleri ne işe yarar? Tanrıların bizi kendi yararımız için uyardıkları şeyleri anlamamızı istemeleri gerekirdi. Ne yani, hiçbir şair, hiçbir tabiat filozofu karanlık değil mi? O Euphorion gerçekten de fazlasıyla karanlık;

2.132

Iam vero quo pertinent obscuritates et aenigmata somniorum? intellegi enim a nobis di velle debebant ea quae nostra causa nos monerent. quid? poeta nemo physicus obscurus? illi vero nimis etiam obscurus Euphorion;

2.133ama Homeros öyle değil. Peki hangisi daha iyi? Herakleitos pek karanlıktır, Demokritos hiç değil. Bunlar karşılaştırılabilir mi? Beni kendi yararım için anlamayacağım bir şeyle uyarıyorsun. O zaman beni neden uyarıyorsun? Bu, bir hekimin hastaya, insanlar gibi 'salyangoz' demek yerine

topraktan doğanı, otta yürüyeni, evini taşıyanı, kansızı

"almasını buyurmasına benzer. Pacuvius'un Amphion'u

dört ayaklı, yavaş yürüyen, kırda yaşayan, alçak, pürüzlü, başı kısa, boynu yılanınki gibi, bakışı sert, içi boşaltılmış, cansız ama canlı sesli

"diye fazla karanlık konuşunca, Attikalılar şöyle cevap verirler:

Anlamıyoruz, açıkça söylemedikçe.

"O da tek kelimeyle: 'Kaplumbağa.' Öyleyse, kitharacı, bunu baştan söyleyemez miydin?"

2.133

at non Homerus. uter igitur melior? valde Heraclitus obscurus, minime Democritus. num igitur conferendi? mea causa me mones, quod non intellegam. quid me igitur mones? ut si quis medicus aegroto imperet, ut sumat terrigenam, herbigradam, domiportam, sanguine cassam, potius quam hominum more cocleam diceret. nam Pacuvianus Amphio quadrupes tardigrada, agrestis, humilis, aspera, capite brevi, cervice anguina, aspecta truci, eviscerata, inanima, cum animali sono. cum dixisset obscurius, tum Attici respondent: non intellegimus, nisi si aperte dixeris. at ille uno verbo: Testudo. Non potueras hoc igitur a principio, citharista, dicere?

2.134"Biri yorumcuya, rüyasında yatak odasındaki yatağının kayışından bir yumurtanın sarktığını gördüğünü anlatır —bu rüya Khrysippos'un kitabında var—; yorumcu da yatağın altında gömülü bir hazine olduğunu söyler. Adam kazar, bir miktar altın bulur, altının çevresinde de gümüş; yorumcuya gümüşten uygun gördüğü kadar azını gönderir. O zaman yorumcu: 'Sarısından bir şey yok mu?' der. Çünkü ona göre yumurta altını, geri kalanı da gümüşü bildirmişti. Başka hiç kimse rüyasında yumurta görmedi mi? Öyleyse neden hazineyi yalnız bu bilmem kim buldu? Tanrıların yardımına layık ne çok yoksul, bir hazine bulsun diye hiçbir rüyayla uyarılmıyor! Hem bu adam, Simonides'in denize açılması nasıl açıkça yasaklandıysa öyle açıkça hazine araması buyrulacağına, neden yumurtadan bir hazine benzerliği çıkacak kadar karanlık bir biçimde uyarıldı?"

2.134

Defert ad coniectorem quidam somniasse se ovum pendere ex fascia lecti sui cubicularis— est hoc in Chrysippi libro somnium—; respondit coniector thesaurum defossum esse sub lecto. fodit, invenit auri aliquantum, idque circumdatum argento, misit coniectori quantulum visum est de argento. tum ille: Nihilne, inquit, de vitello? id enim ei ex ovo videbatur aurum declarasse reliquum argentum. nemone igitur umquam alius ovum somniavit? cur ergo hic nescio qui thesaurum solus invenit? quam multi inopes digni praesidio deorum nullo somnio ad thesaurum reperiendum admonentur! quam autem ob causam tam est obscure admonitus ut ex ovo nasceretur thesauri similitudo, potius quam aperte thesaurum quaerere iuberetur, sicut aperte Simonides vetitus est navigare?

2.135"Demek ki karanlık rüyalar tanrıların yüceliğine hiç uygun değildir.

"Açık ve aydınlık rüyalara gelelim: Megara'da hancı tarafından öldürülen adamın rüyası, gömdüğü adam tarafından denize açılması yasaklanan Simonides'in rüyası, bir de, Quintus, senin atlamana şaştığım İskender'in rüyası gibi. İskender'in dostu Ptolemaios bir savaşta zehirli bir silahla vurulmuş ve bu yaradan büyük acılar içinde ölmek üzereyken, yanında oturan İskender uykuya dalmış. Söylendiğine göre uykusunda, annesi Olympias'ın beslediği yılanı görmüş: yılan ağzında küçük bir kök taşıyormuş ve aynı zamanda kökün nerede yetiştiğini (orası o yerden pek uzak değilmiş) ve öyle büyük bir gücü olduğunu, Ptolemaios'u kolayca iyileştireceğini söylüyormuş. İskender uyanıp rüyayı dostlarına anlatınca, o kökü aramak için adamlar gönderilmiş; kök bulununca hem Ptolemaios'un hem de aynı türden silahla yaralanmış pek çok askerin iyileştiği söylenir."

2.135

ergo obscura somnia minime consentanea maiestati deorum. Ad aperta et clara veniamus, quale est de illo interfecto a caupone Megaris; quale de Simonide, qui ab eo, quem humarat, vetitus est navigare; quale etiam de Alexandro, quod a te praeteritum esse miror, Quinte. cum Ptolemaeus, familiaris eius, in proelio telo venenato ictus esset eoque vulnere summo cum dolore moreretur, Alexander assidens somno est consopitus. tum secundum quietem visus ei dicitur draco is, quem mater Olympias alebat, radiculam ore ferre et simul dicere, quo illa loci nasceretur (neque is longe aberat ab eo loco), eius autem esse vim tantam, ut Ptolomaeum facile sanaret. cum Alexander experrectus narrasset amicis somnium, emissi sunt, qui illam radiculam quaererent; qua inventa et Ptolomaeus sanatus dicitur et multi milites, qui erant eodem genere teli vulnerati.

2.136"Sen tarihlerden de pek çok rüya getirdin: Phalaris'in annesinin, eski Kyros'un, Dionysios'un annesinin, Kartacalı Hamilkar'ın, Hannibal'in, Publius Decius'un rüyaları; o artık herkesin bildiği oyun alayının önündeki köle hikâyesi; Gaius Gracchus'un ve yakın zamanda Balearicus'un kızı Caecilia'nın rüyası. Ama bunlar yabancıdır, bu yüzden bize bilinmez; bazıları belki de uydurmadır. Bunların kaynağı kim? Kendi rüyalarımız hakkında ne diyebiliriz? Sen benim atımla birlikte ırmaktan çıkıp kıyıya vardığımı gördün; ben de Marius'un defne sarılı fasces'lerle beni kendi anıt tapınağına götürmelerini buyurduğunu.

"Quintus, bütün rüyaların tek bir açıklaması vardır. Ölümsüz tanrılar aşkına, bu açıklamanın batıl inancımız ve sapkınlığımız karşısında yenik düşmemesine dikkat edelim."

2.136

Multa etiam sunt a te ex historiis prolata somnia, matris Phalaridis, Cyri superioris, matris Dionysi, Poeni Hamilcaris, Hannibalis, P. Deci; pervulgatum iam illud de praesule, C. Gracchi etiam et recens Caeciliae, Baliarici filiae, somnium. sed haec externa ob eamque causam ignota nobis sunt, non nulla etiam ficta fortasse. quis enim auctor istorum? De nostris somniis quid habemus dicere? tu de emerso me et equo ad ripam, ego de Mario cum fascibus laureatis me in suum deduci iubente monumentum? omnium somniorum, Quinte, una ratio est; quae, per deos immortalis! videamus ne nostra superstitione et depravatione superetur.

2.137"Sence ben hangi Marius'u gördüm? Sanırım, Demokritos'un düşündüğü gibi onun görünüşünü ve hayalini. Bu hayal nereden geldi? Çünkü Demokritos'a göre hayaller katı cisimlerden ve belirli biçimlerden akar. Peki Marius'un hangi cismi vardı? 'Bir zamanlar olan cisminden,' diyor. Demek Marius'un bu hayali beni Atina kasabasının ovasına kadar kovaladı? 'Her şey hayallerle doludur; çünkü hiçbir görünüş, hayallerin itişi olmadan düşünülemez.'"

2.137

quem enim tu Marium visum a me putas? Speciem, credo, eius et imaginem, ut Democrito videtur. unde profectam imaginem? A corporibus enim solidis et a certis figuris vult fluere imagines. Quod igitur Marii corpus erat? Ex eo, inquit, quod fuerat. Ista igitur me imago Mari in campum Atinatem persequebatur? Plena sunt imaginum omnia; nulla enim species cogitari potest nisi pulsu imaginum.

2.138"Ne yani? Bu hayaller bize öyle söz dinler mi ki, istediğimiz anda koşup gelsinler? Hatta hiç var olmayan şeylerinkiler bile mi? Hangi biçim o kadar görülmemiş, o kadar yok ki ruh onu kendi kendine kuramasın? Öyle ki hiç görmediğimiz şeylerin, şehirlerin konumlarının, insanların biçimlerinin bile zihnimizde bir şekli vardır."

2.138

quid ergo? istae imagines ita nobis dicto audientes sunt ut, simul atque velimus, accurrant? etiamne earum rerum quae nullae sunt? quae est enim forma tam invisitata, tam nulla, quam non sibi ipse fingere animus possit? ut, quae numquam vidimus, ea tamen informata habeamus, oppidorum situs, hominum figuras.

2.139"Peki Babil surlarını ya da Homeros'un yüzünü düşündüğümde, onların bir hayali mi gelip bana çarpıyor? Demek istediğimiz her şey bize bilinebilir; çünkü düşünemeyeceğimiz hiçbir şey yoktur. Öyleyse uyuyanların ruhlarına dışarıdan hiçbir hayal sızmaz, zaten hiç hayal akmaz; ben de hiç kimsenin bu kadar büyük bir otoriteyle bu kadar boş konuştuğunu görmedim.

"Ruhların gücü ve tabiatı öyledir ki uyanıkken dışarıdan gelen bir itişle değil, kendi hareketleriyle, inanılmaz bir hızla canlı kalırlar. Uzuvlar, beden ve hisler onları desteklerken her şeyi daha kesin görür, düşünür, hissederler. Bunlar çekilip ruh bedenin gevşemesiyle yalnız kalınca, kendi kendine çalkalanır. Bu yüzden içinde biçimler ve eylemler dolaşır; pek çok şey duyuluyor, pek çok şey söyleniyor gibi gelir."

2.139

num igitur, cum aut muros Babylonis aut Homeri faciem cogito, imago illorum me aliqua pellit? omnia igitur, quae volumus, nota nobis esse possunt; nihil est enim, de quo cogitare nequeamus; nullae ergo imagines obrepunt in animos dormientium extrinsecus, nec omnino fluunt ullae, nec cognovi quemquam, qui maiore auctoritate nihil diceret. Animorum est ea vis eaque natura, ut vigeant vigilantes nullo adventicio pulsu, sed suo motu incredibili quadam celeritate. hi cum sustinentur membris et corpore et sensibus, omnia certiora cernunt, cogitant, sentiunt. cum autem haec subtracta sunt desertusque animus languore corporis, tum agitatur ipse per sese. itaque in eo et formae versantur et actiones, et multa audiri, multa dici videntur.

2.140"Elbette güçsüz ve gevşemiş ruhta bunlar her bakımdan karışmış ve değişmiş olarak bol bol dolaşır; en çok da uyanıkken düşündüğümüz ya da yaptığımız şeylerin artıkları ruhlarda hareket eder ve çalkalanır. Nitekim o günlerde Marius aklımda çok dolaşıyordu; onun ağır felaketine ne büyük ve ne sağlam bir gönülle katlandığını hatırlıyordum. Onu rüyamda görmemin sebebinin bu olduğunu sanıyorum.

"Sana da, benim için kaygıyla düşünürken, birden ırmaktan çıkmış göründüm. Çünkü ikimizin ruhunda da uyanıkken düşündüklerimizin izleri vardı. Ama bazı şeyler de eklendi: bana Marius'un anıt tapınağı, sana da bindiğim atın benimle birlikte batıp yeniden görünmesi."

2.140

haec scilicet in imbecillo remissoque animo multa omnibus modis confusa et variata versantur, maximeque reliquiae rerum earum moventur in animis et agitantur de quibus vigilantes aut cogitavimus aut egimus; ut mihi temporibus illis multum in animo Marius versabatur recordanti, quam ille gravem suum casum magno animo, quam constanti tulisset. hanc credo causam de illo somniandi fuisse. Tibi autem de me cum sollicitudine cogitanti subito sum visus emersus e flumine. inerant enim in utriusque nostrum animis vigilantium cogitationum vestigia. At quaedam adiuncta sunt, ut mihi de monumento Mari, tibi, quod equus, in quo ego vehebar, mecum una demersus rursus apparuit.

2.141"Bu şeyler tesadüfen, gelişigüzel bazen birbirine denk düşmeseydi, rüyalara inanacak kadar bunamış bir kocakarı bulunur muydu sence? İskender'e yılan konuşuyor gibi göründü. Bu tamamen yanlış olabilir, doğru da olabilir; hangisi olursa olsun şaşılacak bir şey değil; çünkü o yılanı konuşurken duymadı, duyuyor gibi oldu; hem işi büyütmek için, yılan ağzında kökü tutarken konuştu. Ama rüya görene hiçbir şey büyük değildir. Şunu soruyorum: neden İskender'e bu kadar parlak, bu kadar kesin bir rüya geldi de ne aynı adama başka bir zaman ne de başkalarına pek çok rüya gelmedi? Bana bu Marius rüyası dışında, hatırladığım kadarıyla, hiç böyle bir şey olmadı. Demek bu kadar uzun bir ömürde bunca gece boşa gitti!"

2.141

An tu censes ullam anum tam deliram futuram fuisse ut somniis crederet, nisi ista casu non numquam forte temere concurrerent? Alexandro draco loqui visus est. Potest omnino hoc esse falsum, potest verum; sed utrum est non est mirabile; non enim audivit ille draconem loquentem, sed est visus audire; et quidem, quo maius sit, cum radicem ore teneret locutus est. sed nihil est magnum somnianti. quaero autem cur Alexandro tam illustre somnium, tam certum, nec huic eidem alias, nec multa ceteris? mihi quidem praeter hoc Marianum nihil sane, quod meminerim. frustra igitur consumptae tot noctes tam longa in aetate!

2.142"Şimdi mahkeme işlerine ara verdiğim için gece çalışmalarını kıstım, eskiden âdetim olmayan öğle uykularını ekledim; ama bu kadar çok uyuduğum hâlde hiçbir rüyayla, hele bu kadar büyük konularda, uyarılmadım. Hatta forumda memurları ya da senato binasında senatoyu gördüğüm zamanlardaki kadar rüya görüyormuşum gibi hiçbir zaman hissetmedim.

"Gelelim bölümlememizin ikinci kısmına: Dediğim gibi sympatheia dedikleri tabiatın o sürekliliği ve bağı nasıl bir şey ki, yumurtadan hazine anlaşılması gereksin? Hekimler bazı belirtilerden hem gelmekte olan hem artmakta olan hastalıkları anlarlar; bazı sağlık işaretlerinin de, örneğin tok mu aç mı olduğumuzun bile, belli türden rüyalardan anlaşılabileceğini söylerler. Ama hazine, miras, makam, zafer ve bu türden pek çok şey rüyalarla hangi tabiî akrabalık yüzünden bağlıdır?"

2.142

nunc quidem propter intermissionem forensis operae et lucubrationes detraxi et meridiationes addidi, quibus uti antea non solebam, nec tam multum dormiens ullo somnio sum admonitus, tantis praesertim de rebus, nec mihi magis umquam videor, quam cum aut in foro magistratus aut in curia senatum video, somniare. etenim—ex divisione hoc secundum est— quae est continuatio coniunctioque naturae quam, ut dixi, vocant συμπάθειαν, eius modi, ut thesaurus ex ovo intellegi debeat? nam medici ex quibusdam rebus et advenientis et crescentis morbos intellegunt, non nullas etiam valetudinis significationes, ut hoc ipsum, pleni enectine simus, ex quodam genere somniorum intellegi posse dicunt. thesaurus vero et hereditas et honos et victoria et multa generis eiusdem qua cum somniis naturali cognatione iunguntur?

2.143"Rüyasında cinsel birleşme sırasında böbrek taşları düşürdüğü söylenen biri var. Burada sympatheia'yı görüyorum; çünkü uyuyana öyle bir görüntü gelmiş ki, olanı bir yanılgıya dayanan kanaat değil, tabiatın gücü meydana getirmiştir. Peki hangi tabiat Simonides'e, denize açılmasını yasaklayan o görüntüyü sundu? Ya da Alkibiades'in yazıya geçmiş rüyasının tabiatla ne bağı vardı? Ölümünden az önce rüyasında sevgilisinin giysisine sarılmış olduğunu gördü. Sonra gömülmeden atılıp herkesçe terk edilmiş yatarken, sevgilisi cesedini kendi mantosuyla örttü. Peki bu, gelecekteki olayların içinde var mıydı ve tabiî sebepleri var mıydı, yoksa hem görülmesini hem gerçekleşmesini tesadüf mü sağladı?"

2.143

dicitur quidam, cum in somnis complexu Venerio iungeretur, calculos eiecisse. video sympathian; visum est enim tale obiectum dormienti, ut id, quod evenit naturae vis, non opinio erroris effecerit. quae igitur natura obtulit illam speciem Simonidi a qua vetaretur navigare? aut quid naturae copulatum habuit Alcibiadis quod scribitur somnium? qui paulo ante interitum visus est in somnis amicae esse amictus amiculo. is cum esset proiectus inhumatus ab omnibusque desertus iaceret, amica corpus eius texit suo pallio. ergo hoc inerat in rebus futuris et causas naturalis habebat, an, et ut videretur et ut eveniret, casus effecit?

2.144"Ya şuna ne demeli: yorumcuların tahminleri, tabiatın gücünü ve uyumunu değil de daha çok kendi zekâlarını göstermiyor mu? Olimpia'ya gitmeyi düşünen bir koşucu, rüyasında dört atlı bir arabayla gittiğini gördü. Sabah yorumcuya koştu. O da: 'Kazanacaksın,' dedi; 'çünkü atların hızı ve gücü bunu gösteriyor.' Sonra aynı adam Antiphon'a gitti. O ise: 'Yenilmen kaçınılmaz,' dedi; 'senden önce dört kişinin koştuğunu anlamıyor musun?' İşte başka bir koşucu —Khrysippos'un kitabı da Antipatros'unki de bu ve bunun gibi rüyalarla dolu—, ama koşucuya döneyim: yorumcuya, rüyasında kartal olduğunu gördüğünü anlattı. O da: 'Kazandın; çünkü o kuştan daha hızlı uçan yoktur.' Aynı adama Antiphon: 'Budala,' dedi, 'yenildiğini görmüyor musun? Çünkü o kuş öteki kuşları kovalayıp sürerken kendisi hep en sondadır.'"

2.144

Quid? ipsorum interpretum coniecturae nonne magis ingenia declarant eorum quam vim consensumque naturae? cursor, ad Olympia proficisci cogitans, visus est in somnis curru quadrigarum vehi. mane ad coniectorem. At ille: Vinces, inquit; id enim celeritas significat et vis equorum. post idem ad Antiphontem. is autem: Vincare, inquit, necesse est; an non intellegis quattuor ante te cucurrisse? Ecce alius cursor—atque horum somniorum et talium plenus est Chrysippi liber, plenus Antipatri—sed ad cursorem redeo: ad interpretem detulit aquilam se in somnis visum esse factum. At ille: Vicisti; ista enim avi volat nulla vehementius. Huic eidem Antipho: Baro, inquit, victum te esse non vides? ista enim avis insectans alias avis et agitans semper ipsa postrema est.

2.145"Çocuk doğurmak isteyen, gebe olup olmadığından şüphe eden bir hanım, uykusunda rahminin mühürlendiğini gördü. Bunu anlattı. Yorumcu, rahmi mühürlendiği için gebe kalamayacağını söyledi. Bir başkası ise gebe olduğunu söyledi; çünkü boş bir şey mühürlenmezmiş. Zekâsıyla işin içinden sıyrılan yorumcunun sanatı ne biçim bir sanattır? Söylediğim bu şeyler ve Stoacıların topladığı sayısız örnek, bir benzerlikten yola çıkıp tahmini kimi zaman bu yana, kimi zaman o yana çeken insanların zekâ keskinliğinden başka bir şey gösteriyor mu? Hekimlerin, hastanın nabzından, soluğundan ve başka pek çok şeyden çıkardıkları belirtiler vardır ve geleceği önceden sezerler; dümenciler sıçrayan mürekkepbalıklarını ya da limana dalan yunusları görünce fırtınanın haber verildiğini düşünürler. Bunlar akılla kolayca açıklanabilir ve tabiata bağlanabilir; az önce söylediklerim ise hiçbir şekilde."

2.145

Parere quaedam matrona cupiens, dubitans essetne praegnans, visa est in quiete obsignatam habere naturam. rettulit. Negavit eam, quoniam obsignata fuisset, concipere potuisse. At alter praegnantem esse dixit; nam inane obsignari nihil solere. quae est ars coniectoris eludentis ingenio? an ea, quae dixi, et innumerabilia, quae collecta habent Stoici, quicquam significant nisi acumen hominum ex similitudine aliqua coniecturam modo huc, modo illuc ducentium? medici signa quaedam habent ex venis et spiritu aegroti multisque ex aliis futura praesentiunt; gubernatores cum exsultantis lolligines viderunt aut delphinos se in portum conicientes, tempestatem significari putant. haec ratione explicari et ad naturam revocari facile possunt, ea vero, quae paulo ante dixi, nullo modo.

2.146"'Ama uzun gözlem (çünkü geriye kalan tek kısım bu) şeyleri kaydederek bir sanat meydana getirdi.' Öyle mi? Rüyalar gözlemlenebilir mi? Nasıl? Sayısız çeşitleri vardır; öyle tersine, öyle düzensiz, öyle ucube bir şey düşünülemez ki rüyamızda göremeyelim. Öyleyse bu sonsuz ve hep yeni şeyleri nasıl hafızamıza alabilir ya da gözleyerek kaydedebiliriz? Astronomlar gezgin yıldızların hareketlerini kaydettiler; çünkü bu yıldızlarda, varlığı sanılmayan bir düzen bulundu. Söyle bakalım, rüyaların düzeni ya da gidişi nedir? Hem aynı rüyalar kimine bir türlü, kimine başka türlü çıkarken, aynı kişilere de her zaman aynı biçimde çıkmazken, doğru rüyalar yanlışlardan nasıl ayırt edilebilir? Bana şu şaşılası geliyor: yalancı biri doğruyu söylese bile ona inanmamayı âdet edinmişken, bu adamlar bir rüya doğru çıktığında, o bir rüyadan ötürü sayısız rüyayı doğrulayacaklarına, neden yanlış çıkan çok sayıdakinden ötürü o bire güvenmekten vazgeçmiyorlar?"

2.146

At enim observatio diuturna (haec enim pars una restat) notandis rebus fecit artem. Ain tandem? somnia observari possunt? quonam modo? sunt enim innumerabiles varietates; nihil tam praepostere, tam incondite, tam monstruose cogitari potest, quod non possimus somniare. quo modo igitur, haec infinita et semper nova aut memoria complecti aut observando notare possumus? astrologi motus errantium stellarum notaverunt; inventus est enim ordo in eis stellis, qui non putabatur. cedo tandem qui sit ordo aut quae concursatio somniorum? quo modo autem distingui possunt vera somnia a falsis, cum eadem et aliis aliter evadant et eisdem non semper eodem modo? ut mihi mirum videatur, cum mendaci homini ne verum quidem dicenti credere soleamus, quo modo isti, si somnium verum evasit aliquod, non ex multis potius uni fidem derogent quam ex uno innumerabilia confirment.

2.147"Öyleyse ne rüyaları meydana getiren tanrıdır, ne tabiatın rüyalarla bir ortaklığı vardır, ne de gözlemle bir ilim bulunabilmiştir. Sonuç şudur: rüyalara hiçbir şey atfedilmemelidir. Hele rüyaları görenlerin kendileri hiçbir kehanette bulunmazken, yorumlayanlar tabiata değil tahmine başvururken; tesadüf, neredeyse sayısız çağ boyunca her alanda rüya görüntülerindekinden daha çok şaşırtıcı şey meydana getirmişken; çeşitli, bazen birbirine zıt yönlere çekilebilen tahminden daha belirsiz bir şey de yokken."

2.147

Si, igitur, neque deus est effector somniorum, neque naturae societas ulla cum somniis neque observatione inveniri potuit scientia, effectum est, ut nihil prorsus somniis tribuendum sit, praesertim cum illi ipsi qui ea vident nihil divinent, ei qui interpretantur coniecturam adhibeant, non naturam, casus autem innumerabilibus paene saeculis in omnibus plura mirabilia quam in somniorum visis effecerit, neque coniectura, quae in varias partis duci possit, non numquam etiam in contrarias, quicquam sit incertius.

2.148"Öyleyse bu rüya kehaneti de ötekilerle birlikte sahneden kovulsun. Çünkü doğrusunu söylemek gerekirse, milletlere yayılmış olan batıl inanç hemen herkesin ruhunu ezmiş ve insanların zaafını ele geçirmiştir. Bu, Tanrıların Tabiatı Üzerine kitaplarında da söylendi; bu tartışmada da en çok bunu amaçladık. Onu kökünden söküp atarsak hem kendimize hem de yurttaşlarımıza çok yararlı olacağımızı düşünüyorduk. Ama —bunun dikkatle anlaşılmasını istiyorum— batıl inanç kaldırılınca din kaldırılmış olmaz. Çünkü hem atalarımızın kurduklarını kutsal ayinleri ve törenleri sürdürerek korumak bilgeye yakışır, hem de evrenin güzelliği ve göksel şeylerin düzeni, üstün ve ebedî bir tabiatın var olduğunu ve insan soyunun ona hayranlık ve saygıyla bakması gerektiğini kabul etmeye bizi zorlar."

2.148

explodatur igitur haec quoque somniorum divinatio pariter cum ceteris. nam, ut vere loquamur, superstitio, fusa per gentis, oppressit omnium fere animos atque hominum imbecillitatem occupavit. quod et in eis libris dictum est qui sunt de Natura Deorum, et hac disputatione id maxime egimus. multum enim et nobismet ipsis et nostris profuturi videbamur, si eam funditus sustulissemus. nec vero—id enim diligenter intellegi volo—superstitione tollenda religio tollitur. nam et maiorum instituta tueri sacris caerimoniisque retinendis sapientis est, et esse praestantem aliquam aeternamque naturam, et eam suspiciendam admirandamque hominum generi pulchritudo mundi ordoque rerum caelestium cogit confiteri.

2.149"Bu yüzden tabiatın bilgisiyle birleşmiş olan din nasıl yayılmalıysa, batıl inancın bütün kökleri de öyle sökülüp atılmalıdır. Çünkü batıl inanç insanı sıkıştırır, üstüne gelir, nereye dönersen dön peşini bırakmaz: bir kâhin ya da bir uğur sözü duysan, kurban kessen ya da bir kuş görsen, bir Keldani ya da bir haruspeks görsen, şimşek çaksa, gök gürlese, yıldırım bir şeye düşse, alamete benzer bir şey doğsa ya da olsa... Bunlardan birinin çoğu zaman olması kaçınılmaz olduğundan, insan hiçbir zaman sakin bir zihinle durulamaz."

2.149

Quam ob rem, ut religio propaganda etiam est, quae est iuncta cum cognitione naturae, sic superstitionis stirpes omnes eiiciendae. Instat enim et urget et, quo te cumque verteris, persequitur, sive tu vatem sive tu omen audieris, sive immolaris sive avem aspexeris, si Chaldaeum, si haruspicem videris, si fulserit, si tonuerit, si tactum aliquid erit de caelo, si ostenti simile natum factumve quippiam; quorum necesse est plerumque aliquid eveniat, ut numquam liceat quieta mente consistere.

2.150"Bütün zahmetlerin ve kaygıların sığınağı uyku gibi görünür. Oysa kaygıların ve korkuların en çoğu ondan doğar. Filozoflar rüyaların savunuculuğunu üstlenmeseydi, bunlar kendi başlarına daha az etkili olur ve daha çok küçümsenirdi; hem de en küçümsenen filozoflar değil, neyin neden çıktığını ve neyin neyle çeliştiğini gören, pek keskin zekâlı, neredeyse eksiksiz ve kusursuz sayılan filozoflar. Karneades onların bu keyfîliğine karşı koymasaydı, belki de şimdi tek filozof onlar sayılırdı. Tartışmamızın ve çekişmemizin hemen hepsi onlarladır; onları en çok küçümsediğimiz için değil, görüşlerini en keskin zekâyla ve en büyük basiretle savunur göründükleri için. Akademiaya özgü olan şudur: kendi hükmünü araya sokmamak, gerçeğe en çok benzeyen şeyleri onaylamak, gerekçeleri karşılaştırmak, her görüş için ne söylenebileceğini ortaya koymak ve kendi otoritesini hiç kullanmadan dinleyenlerin hükmünü bütün ve özgür bırakmak. Sokrates'ten devralınan bu alışkanlığı koruyacağız ve, sevgili kardeşim Quintus, sen de istersen, aramızda olabildiğince sık kullanacağız."

"Benim için," dedi, "bundan daha hoş bir şey olamaz."

Bunlar söylenince kalktık.

2.150

perfugium videtur omnium laborum et sollicitudinum esse somnus. At ex eo ipso plurimae curae metusque nascuntur; qui quidem ipsi per se minus valerent et magis contemnerentur, nisi somniorum patrocinium philosophi suscepissent, nec ei quidem contemptissimi, sed in primis acuti et consequentia et repugnantia videntes, qui prope iam absoluti et perfecti putantur. Quorum licentiae nisi Carneades restitisset, haud scio an soli iam philosophi iudicarentur. cum quibus omnis fere nobis disceptatio contentioque est, non quod eos maxime contemnamus, sed quod videntur acutissime sententias suas prudentissimeque defendere. cum autem proprium sit Academiae iudicium suum nullum interponere, ea probare quae simillima veri videantur, conferre causas, et quid in quamque sententiam dici possit expromere, nulla adhibita sua auctoritate iudicium audientium relinquere integrum ac liberum. tenebimus hanc consuetudinem, a Socrate traditam, eaque inter nos, si tibi, Quinte frater, placebit, quam saepissime utemur. mihi vero, inquit ille, nihil potest esse iucundius. Quae cum essent dicta, surreximus.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…