VI. Kitap
6.1Gençliğimden beri umudum olan sen, neredeydin benim için, nereye çekilmiştin? Beni sen yaratmamış mıydın, dört ayaklılardan ve göğün kuşlarından ayırmamış mıydın? Beni onlardan daha bilge kılmıştın; oysa ben karanlıklar ve kaygan yerler arasında yürüyor, seni kendi dışımda arıyor ve yüreğimin Tanrısını bulamıyordum. Denizin dibine düşmüştüm; güvenimi yitirmiş, hakikati bulmaktan umudu kesmiştim. Dindarlığından güç alan annem artık yanıma gelmişti: karada ve denizde ardımdan gelmiş, bütün tehlikelerde senden emin kalmıştı. Denizin tehlikeleri sırasında, derinliklerin acemi yolcuları korkuya kapıldıklarında onları teselli etmeyi bilen gemicileri bile o teselli ediyor, onlara sağ salim varacaklarını vaat ediyordu; çünkü bunu ona bir görümde sen vaat etmiştin. Beni, hakikati araştırmaktan umut kestiğim için ağır bir tehlike içinde buldu. Ama ona artık Maniheist olmadığımı, ama Katolik bir Hristiyan da olmadığımı söylediğimde, beklenmedik bir şey duymuş gibi sevinçten yerinden sıçramadı. Çünkü sefaletimin o yanından artık içi rahattı: o yanıyla beni dirilmesi gereken bir ölü gibi sana ağlıyor, düşüncesinin tabutu üstünde sana sunuyordu ki dul kadının oğluna dediğin gibi "Delikanlı, sana söylüyorum, kalk!" diyesin, o da dirilip konuşmaya başlasın ve sen onu annesine teslim edesin. Her gün olsun diye sana ağlayıp yakardığı şeyin büyük bir kısmının artık gerçekleştiğini, hakikate henüz ulaşmamış olsam da yanlıştan artık kurtulduğumu duyduğunda yüreği taşkın bir coşkuyla çarpmadı. Tersine, bütünü vaat etmiş olan senin geri kalanı da vereceğinden emin olduğu için, son derece sakin ve güvenle dolu bir yürekle bana şöyle cevap verdi: Bu hayattan göçmeden önce beni mümin bir Katolik olarak göreceğine Mesih'te inanıyordu. Bunu bana söyledi. Sana ise, ey merhametlerin pınarı, daha sık dualar ve gözyaşları döktü: yardımını çabuklaştırasın ve karanlıklarımı aydınlatasın diye. Kiliseye daha büyük bir hevesle koşuyor, Ambrosius'un dudaklarına, ebedî hayata fışkıran suyun pınarına asılı kalıyordu. O adamı Tanrı'nın bir meleği gibi seviyordu; çünkü onun sayesinde benim şimdilik o iki yana yalpalayan kararsızlığa getirildiğimi öğrenmişti. Hastalıktan sağlığa bu kararsızlıktan geçerek varacağımı, arada hekimlerin "kriz" dediği nöbete benzer daha çetin bir tehlike atlatsam da, kesin olarak umuyordu.
Spes mea a iuuentute mea, ubi mihi eras et quo recesseras? an uero non tu feceras me et discreueras me a quadrupedibus et uolatilibus caeli? sapientiorem me feceras, et ambulabam per tenebras et lubricum et quaerebam te foris a me et non inueniebam deum cordis mei; et ueneram in profundum maris et diffidebam et desperabam de inuentione ueri. iam uenerat ad me mater pietate fortis, terra marique me sequens et in periculis omnibus de te secura. nam et per marina discrimina ipsos nautas consolabatur, a quibus rudes abyssi uiatores, cum perturbantur, consolari solent, pollicens eis peruentionem cum salute, quia hoc ei tu per uisum pollicitus eras. et inuenit me periclitantem quidem grauiter desperatione indagandae ueritatis, sed tamen ei cum indicassem non me quidem iam esse manichaeum, sed neque catholicum christianum, non, quasi inopinatum aliquid audierit, exiluit laetitia, cum iam secura fieret ex ea parte miseriae meae, in qua me tamquam mortuum resuscitandum tibi flebat et feretro cogitationis offerebat, ut diceres filio uiduae: iuuenis, tibi dico, surge, et reuiuesceret et inciperet loqui et traderes illum matri suae. nulla ergo turbulenta exultatione trepidauit cor eius, cum audisset ex tanta parte iam factum, quod tibi cotidie plangebat ut fieret, ueritatem me nondum adeptum, sed falsitati iam ereptum: inmo uero quia certa erat, quod restabat te daturum, qui totum promiseras, placidissime et pectore pleno fiduciae respondit mihi credere se in Christo, quod, priusquam de hac uita emigraret, me uisura esset fidelem catholicum. et hoc quidem mihi. tibi autem, fons misericordiarum, preces et lacrimas densiores, ut accelerares adiutorium et inluminares tenebras meas, et studiosius ad ecclesiam currere et in Ambrosi ora suspendi, ad fontem salientis aquae in uitam aeternam. diligebat autem illum uirum sicut angelum dei, quod per illum cognouerat me interim ad illam ancipitem fluctuationem iam esse perductum, per quam transiturum me ab aegritudine ad sanitatem intercurrente artiore periculo quasi per accessionem, quam criticam medici uocant, certa praesumebat.
6.2Annem, Afrika'da âdet olduğu üzere, azizlerin anıt mezarlarına lapa, ekmek ve şarap getirmiş, kapıcı da onu durdurmuştu. Bunu piskoposun yasakladığını öğrenince yasağı öyle bir dindarlık ve itaatle benimsedi ki, onu tartışmak yerine kendi alışkanlığını suçlamaya ne kadar kolay geçtiğine ben bile şaştım. Çünkü erkeklerden ve kadınlardan birçoğunun ruhunu kuşatan şarap düşkünlüğü onun ruhunu kuşatmıyor, şarap sevgisi onu hakikate karşı nefrete kışkırtmıyordu; o sarhoşlar ki ayıklık övgüsünü duyunca su katılmış bir içki karşısındaymış gibi midesi bulanır. Annem ise önce tadılıp sonra dağıtılacak âdet yemekleriyle dolu sepetini getirdiğinde, saygı payını almak için oldukça ölçülü damak tadına göre sulandırdığı tek bir küçük kadehten fazlasını koymazdı. Bu şekilde onurlandırılması gereken ölülerin anıtları çok olsa bile, her yere koyacağı o aynı tek kadehi dolaştırır, artık yalnız iyice sulanmış değil iyice de ılımış olan şarabı yanındaki yakınlarıyla küçük yudumlar hâlinde paylaşırdı; çünkü orada hazzı değil, dindarlığı arıyordu. Bu yüzden o parlak vaizin ve dindarlık önderinin, bunların ölçülü yapanlarca bile yapılmamasını emrettiğini öğrenince —hem sarhoşlara kendini içkiye vermek için hiçbir fırsat verilmesin diye hem de bu ölü anma törenleri putperestlerin batıl inancına pek benzediği için— büyük bir gönül hoşluğuyla bundan vazgeçti. Şehitlerin anıtlarına yeryüzü meyveleriyle dolu bir sepet yerine daha arınmış dileklerle dolu bir yürek getirmeyi öğrendi; böylece gücü yettiğini yoksullara verecek, orada da Rab'bin bedeninin paylaşımı kutlanacaktı: şehitler onun acılarını taklit ederek kurban edilmiş ve taç giymişlerdi. Ama yine de bana öyle geliyor, Rabbim Tanrım —ve bu konuda yüreğim senin huzurunda böyledir—, annem bu alışkanlığı kesip atmaya, onu Ambrosius kadar sevmediği bir başkası yasaklasaydı belki de kolay kolay razı olmazdı. Ambrosius'u en çok benim kurtuluşum için seviyordu; Ambrosius da onu son derece dindar yaşayışı yüzünden seviyordu: iyi işler içinde ruhu öyle ateşliydi ki kiliseden eksik olmazdı. Öyle ki Ambrosius beni gördüğünde sık sık onu övmeye başlar, böyle bir anneye sahip olduğum için beni kutlardı; annemin nasıl bir oğla sahip olduğunu bilmeden: bütün bunlardan şüphe eden ve hayatın yolunun bulunabileceğine hiç inanmayan bir oğla.
Itaque cum ad memorias sanctorum, sicut in Africa solebat, pultes et panem et merum adtulisset atque ab ostiario prohiberetur, ubi hoc episcopum uetuisse cognouit, tam pie atque oboedienter amplexa est, ut ipse mirarer, quam facile accusatrix potius consuetudinis suae quam disceptatrix illius prohibitionis effecta sit. non enim obsidebat spiritum eius uinulentia eamque stimulabat in odium ueri amor uini, sicut plerosque mares et feminas, qui ad canticum sobrietatis sicut ad potionem aquatam madidi nausiant: sed illa cum attulisset canistrum cum sollemnibus epulis praegustandis atque largiendis, plus etiam quam unum pocillum pro suo palato satis sobrio temperatum, unde dignationem sumeret, non ponebat, et si multae essent quae illo modo uidebantur honorandae memoriae defunctorum, idem ipsum unum, quod ubique poneret, circumferebat, quo iam non solum aquatissimo, sed etiam tepidissimo cum suis praesentibus per sorbitiones exiguas partiretur, quia pietatem ibi quaerebat, non uoluptatem. itaque ubi conperit a praeclaro praedicatore atque antistite pietatis praeceptum esse ista non fieri nec ab eis qui sobrie facerent, ne ulla occasio se ingurgitandi daretur ebriosis, et quia illa quasi parentalia superstitioni gentilium essent simillima, abstinuit se libentissime et pro canistro pleno terrenis fructibus plenum purgatioribus uotis pectus ad memorias martyrum afferre didicerat, ut et quod posset daret egentibus et sic communicatio dominici corporis illic celebraretur, cuius passionis imitatione immolati et coronati sunt martyres. sed tamen uidetur mihi, domine deus meus — et ita est in conspectu tuo de hac re cor meum — non facile fortasse de hac amputanda consuetudine matrem meam fuisse cessuram, si ab alio prohiberetur, quem non sicut Ambrosium diligebat. quem propter salutem meam maxime diligebat, eam uero ille propter eius religiosissimam conuersationem, qua in bonis operibus tam feruens spiritu frequentabat ecclesiam, ita ut saepe erumperet, cum me uideret, in eius praedicationem gratulans mihi, quod talem matrem haberem, nesciens, qualem illa filium, qui dubitabam de illis omnibus et inueniri posse uiam uitae minime putabam.
6.3Artık bana yardım edesin diye dua ederek inlemiyordum; zihnim araştırmaya yönelmiş, tartışmak için huzursuzdu. Ambrosius'u da, bunca büyük güç sahipleri ona böyle saygı gösterdiği için, dünyaya göre mutlu bir insan sayıyordum; yalnız bekârlığı bana çetin görünüyordu. Ama onun ne umut taşıdığını, kendi yüksek mevkiinin ayartmalarına karşı nasıl bir mücadele verdiğini, sıkıntılarda ne teselli bulduğunu, yüreğindeki o gizli ağzın senin ekmeğinden ne lezzetli sevinçleri geviş getirdiğini ne tahmin edebiliyordum ne de tecrübe etmiştim. O da benim çalkantılarımı, düştüğüm tehlikenin çukurunu bilmiyordu. Çünkü ondan istediğimi istediğim gibi soramıyordum; zaaflarına hizmet ettiği iş sahibi kalabalıklar beni onun kulağından da ağzından da uzak tutuyordu. Onlarla birlikte olmadığı zamanlarda —ki bu pek az bir zamandı— ya bedenini gerekli gıdalarla ya da zihnini okumayla tazelerdi. Okurken gözleri sayfalarda dolaşır, yüreği anlamı araştırırdı; sesi ve dili ise susardı. Sık sık yanında bulunduk —çünkü kimsenin içeri girmesi yasak değildi, gelen birinin ona haber verilmesi de âdet değildi—, onu böyle sessizce okurken gördük, başka türlü hiç görmedik. Uzun bir sessizlik içinde oturduktan sonra —böylesine kendini vermiş birine yük olmaya kim cesaret edebilirdi ki?— çıkıp giderdik. Tahminimiz şuydu: Başkalarının davalarının gürültüsünden kurtulup zihnini tazelemek için bulduğu o kısacık vakitte başka bir şeye çekilmek istemiyordu. Belki de dinleyen biri merakla kulak kesilirse, okuduğu yazarın kapalı söylediği bir yeri açıklamak ya da daha güç birtakım meseleleri tartışmak zorunda kalmaktan, bu işe vakit harcadığı için de okumak istediği kitapların ancak bir kısmını okuyabilmekten çekiniyordu. Bununla birlikte, çok çabuk kısılan sesini korumak da sessiz okuması için daha haklı bir sebep olabilirdi. Hangi niyetle yaparsa yapsın, o adam bunu elbette iyi bir niyetle yapıyordu.
Nec iam ingemescebam orando, ut subuenires mihi, sed ad quaerendum intentus et ad disserendum inquietus erat animus meus ipsumque Ambrosium felicem quendam hominem secundum saeculum opinabar, quem sic tantae potestates honorarent: caelibatus tantum eius mihi laboriosus uidebatur. quid autem ille spei gereret, aduersus ipsius excellentiae temtamenta quid luctaminis haberet quidue solaminis in aduersis, et occultum os eius, quod erat in corde eius, quam sapida gaudia de pane tuo ruminaret, nec conicere noueram nec expertus eram. nec ille sciebat aestus meos nec foueam periculi mei. non enim quaerere ab eo poteram quod uolebam, sicut nolebam, secludentibus me ab eius aure atque ore cateruis negotiosorum hominum, quorum infirmitatibus seruiebat: cum quibus quando non erat, quod perexiguum temporis erat, aut corpus reficiebat necessariis sustentaculis aut lectione animum. sed cum legebat, oculi ducebantur per paginas et cor intellectum rimabatur, uox autem et lingua quiescebant. saepe, cum adessemus — non enim uetabatur quisquam ingredi aut ei uenientem nuntiari mos erat — sic eum legentem uidimus tacite et aliter numquam sedentesque in diuturno silentio — quis enim tam intento esse oneri auderet? — discedebamus et coniectabamus eum paruo ipso tempore, quod reparandae menti suae nanciscebatur, feriatum ab strepitu causarum alienarum nolle in aliud auocari et cauere fortasse, ne auditore suspenso et intento, si qua obscurius posuisset ille quem legeret, etiam exponere esset necesse aut de aliquibus difficilioribus dissertare quaestionibus atque huic operi temporibus inpensis minus quam uellet uoluminum euolueret, quamquam et causa seruandae uocis, quae illi facillime obtundebatur, poterat esse iustior tacite legendi. quolibet tamen animo id ageret, bono utique ille uir agebat.
6.4Ama senin o kutsal kâhinine, onun yüreğine, merak ettiklerimi sormak için bana hiç fırsat verilmiyordu; ancak kısaca dinlenecek bir şey olduğunda bu mümkündü. Oysa içimdeki çalkantılar, kendilerini ona boşaltabilmek için onu çok boş bulmak istiyor, ama hiçbir zaman bulamıyordu. Her pazar onu halkın önünde hakikat sözünü doğru bir şekilde açıklarken dinliyordum; o aldatıcılarımızın kutsal kitaplara karşı ördüğü kurnaz iftiraların bütün düğümlerinin çözülebileceğine gitgide daha çok kanaat getiriyordum. Hele Katolik ana kilisenden lütfunla yeniden doğurduğun ruhanî çocuklarının, insanın senin suretinde yaratıldığını, seni insan bedeninin şekliyle sınırlanmış sanıp düşünecek şekilde anlamadıklarını öğrendiğimde, ruhanî bir cevherin nasıl bir şey olduğunu hayal meyal, bir bilmece içinde bile sezemiyor olsam da, sevinçle utandım: Onca yıl Katolik imana karşı değil, bedenî düşüncelerin uydurmalarına karşı havlamıştım. Öyle pervasız ve saygısızdım ki, araştırarak öğrenmem gereken şeyleri suçlayarak söylemiştim. Ama sen, ey en yüce ve en yakın, en gizli ve en hazır olan; kimi uzuvları daha büyük, kimi daha küçük olmayan, her yerde bütünüyle bulunan ve hiçbir yerde olmayan sen, elbette o bedensel şekil değilsin; yine de insanı kendi suretinde yarattın ve işte insan baştan ayağa bir yerdedir.
Sed certe mihi nulla dabatur copia sciscitandi quae cupiebam de tam sancto oraculo tuo, pectore illius, nisi cum aliquid breuiter esset audiendum. aestus autem illi mei otiosum eum ualde, cui refunderentur, requirebant nec umquam inueniebant. et eum quidem in populo uerbum ueritatis recte tractantem omni die dominico audiebam, et magis magisque mihi confirmabatur omnes uersutarum calumniarum nodos, quos illi deceptores nostri aduersus diuinos libros innectebant, posse dissolui. ubi uero etiam conperi ad imaginem tuam hominem a te factum ab spiritalibus filiis tuis, quos de matre catholica per gratiam regenerasti, non sic intellegi, ut humani corporis forma determinatum crederent atque cogitarent, quamquam quomodo se haberet spiritalis substantia, ne quidem tenuiter atque aenigmate suspicabar, tamen gaudens erubui non me tot annos aduersus catholicam fidem, sed contra carnalium cogitationum figmenta latrasse. eo quippe temerarius et inpius fueram, quod ea quae debebam quaerendo discere, accusando dixeram. tu autem, altissime et proxime, secretissime et praesentissime, cui membra non sunt alia maiora et alia minora, sed ubique totus es et nusquam locorum es, non es utique forma ista corporea, tamen fecisti hominem ad imaginem tuam, et ecce ipse a capite usque ad pedes in loco est.
6.5Senin bu suretinin nasıl var olduğunu bilmediğime göre, buna nasıl inanılması gerektiğini kapıyı çalarak sormalıydım; böyle inanılıyormuş gibi alay ederek itiraz etmemeliydim. Neyi kesin olarak tutacağım kaygısı içimi o kadar keskin kemiriyordu, çünkü bu kadar uzun süre kesin şeyler vaadiyle aldatılıp kandırıldığım ve çocukça bir yanılgı ve inatla bunca belirsiz şeyi kesinmiş gibi gevelediğim için o kadar utanıyordum. Bunların yanlış olduğu bana sonradan açıkça anlaşıldı. Ama belirsiz oldukları ve bir zamanlar benim tarafımdan kesin sayıldıkları kesindi: O zamanlar senin Katolik kiliseni kör çekişmelerle suçluyordum; doğruları öğrettiğini henüz anlamamıştım ama ağır bir dille suçladığım şeyleri öğretmediğini anlamıştım. Böylece utanıyor, dönüyor ve seviniyordum, Tanrım: Biricik Oğlunun bedeni olan biricik kilise, bebekken bana Mesih'in adının verildiği kilise, çocukça saçmalıklar düşünmüyordu; sağlam öğretisinde, her şeyin Yaratıcısı olan seni, ne kadar yüce ve geniş olursa olsun her yandan sınırlanmış bir mekâna, insan uzuvlarının şekline sıkıştıran hiçbir şey yoktu.
Cum ergo nescirem, quomodo haec subsisteret imago tua, pulsans proponerem, quomodo credendum esset, non insultans opponerem, quasi ita creditum esset. tanto igitur acrior cura rodebat intima mea, quid certi retinerem, quanto me magis pudebat tam diu inlusum et deceptum promissione certorum puerili errore et animositate tam multa incerta quasi certa garrisse. quod enim falsa essent, postea mihi claruit. certum tamen erat, quod incerta essent et a me aliquando pro certis habita fuissent, cum catholicam tuam caecis contentionibus accusarem, etsi nondum conpertam uera docentem, non tamen ea docentem, quae grauiter accusabam. itaque confundebar et conuertebar et gaudebam, deus meus, quod ecclesia unica, corpus unici tui, in qua mihi nomen Christi infanti est inditum, non saperet infantiles nugas neque hoc haberet in doctrina sua sana, quod te creatorem omnium in spatium loci quamuis summum et amplum, tamen undique terminatum membrorum humanorum figura contruderet.
6.6Kanunun ve peygamberlerin eski yazılarının bana artık, daha önce saçma göründükleri o gözle okunmak üzere sunulmamasına da seviniyordum; çünkü o zaman senin kutsallarını öyle düşünüyorlar diye suçluyordum, oysa onlar öyle düşünmüyorlardı. Ambrosius'un halka yaptığı konuşmalarda, sanki büyük bir özenle bir kural öğütlüyormuş gibi, sık sık "Harf öldürür, ruh ise hayat verir" dediğini sevinçle dinliyordum; harfiyen alındığında sapkınlık öğretir görünen yerlerin gizemli örtüsünü kaldırıyor, onları ruhanî şekilde açıklıyordu. Doğru olup olmadıklarını henüz bilmediğim şeyler söylese de beni inciten bir şey söylemiyordu. Uçuruma düşmekten korkarak yüreğimi her türlü onaydan alıkoyuyordum; ama bu askıda kalış beni daha çok öldürüyordu. Çünkü görmediğim şeylerden, yedi ile üçün on ettiğinden emin olduğum gibi emin olmak istiyordum. Bunun bile kavranamayacağını düşünecek kadar deli değildim; ama başka şeyleri de bunun gibi bilmek istiyordum: ister hislerimin önünde bulunmayan bedenî şeyler olsun, ister bedenî bir şekilde düşünmekten başka türlü düşünemediğim ruhanî şeyler. İnanarak iyileşebilirdim; böylece zihnimin arınmış bakışı, her zaman kalıcı olan ve hiçbir yönden eksilmeyen hakikatine bir şekilde yönelebilirdi. Ama kötü bir hekimi tecrübe etmiş birinin iyi bir hekime de kendini emanet etmekten korkması sık görüldüğü gibi, ruhumun sağlığı da öyleydi: Ancak inanarak iyileşebilecekken yanlış şeylere inanmamak için tedavi olmayı reddediyor, imanın ilaçlarını hazırlayıp bütün yeryüzünün hastalıkları üzerine serpen ve onlara bunca büyük bir otorite veren senin ellerine direniyordu.
Gaudebam etiam, quod uetera scripta legis et prophetarum iam non illo oculo mihi legenda proponerentur, quo antea uidebantur absurda, cum arguebam tamquam ita sentientes ⟦sanctos⟧ tuos; uerum autem non ita sentiebant. et tamquam regulam diligentissime conmendaret, saepe in popularibus sermonibus suis dicentem Ambrosium laetus audiebam: littera occidit, spiritus autem uiuificat, cum ea, quae ad litteram peruersitatem docere uidebantur, remoto mystico uelamento spiritaliter aperiret, non dicens quod me offenderet, quamuis ea diceret, quae utrum uera essent adhuc ignorarem. tenebam cor meum ab omni adsensione timens praecipitium et suspendio magis necabar. uolebam enim eorum quae non uiderem ita me certum fieri, ut certus essem, quod septem et tria decem sint. neque enim tam insanus eram, ut ne hoc quidem putarem posse conprehendi, sed sicut hoc, ita cetera cupiebam siue corporalia, quae coram sensibus meis non adessent, siue spiritalia, de quibus cogitare nisi corporaliter nesciebam. et sanari credendo poteram, ut purgatior acies mentis meae dirigeretur aliquo modo in ueritatem tuam semper manentem et ex nullo deficientem; sed, sicut euenire assolet, ut malum medicum expertus etiam bono timeat se conmittere, ita erat ualetudo animae meae, quae utique nisi credendo sanari non poterat et, ne falsa crederet, curari recusabat, resistens manibus tuis, qui medicamenta fidei confecisti et sparsisti super morbos orbis terrarum et tantam illis auctoritatem tribuisti.
6.7Yine de artık bu yüzden Katolik öğretiyi tercih ediyordum. Onun, ispat edilmeyen bir şeye inanılmasını buyururken —ister ispat edilebilir olup da belki herkese ispat edilemesin, ister hiç ispat edilemesin— daha ölçülü ve hiç aldatmadan davrandığını hissediyordum; öbür tarafta ise pervasız bir ilim vaadiyle inanmak alay konusu ediliyor, sonra da ispat edilemedikleri için pek çok masalsı ve saçma şeye inanılması emrediliyordu. Sonra yavaş yavaş, Rabbim, çok yumuşak ve çok merhametli elinle yüreğimi okşayıp düzene koydun ve bana şunu düşündürdün: Görmediğim, olup biterken yanında bulunmadığım ne sayısız şeye inanıyordum! Milletlerin tarihinden ne kadar çok şeye, görmediğim yerler ve şehirler hakkında ne kadar çok şeye; dostlara, hekimlere, şu ya da bu insanlara ne kadar çok inanıyordum; bunlara inanmasak bu hayatta hiçbir şey yapamazdık. Son olarak, hangi ana babadan doğduğumu nasıl sarsılmaz bir imanla tutuyordum; oysa duyduğuma inanmasaydım bunu bilemezdim. Böylece beni ikna ettin ki, hemen bütün milletler arasında bunca büyük bir otoriteyle temellendirdiğin kitaplarına inananlar değil, inanmayanlar kınanmalıdır; biri bana "O kitapların tek gerçek ve en doğru sözlü Tanrı'nın ruhuyla insan soyuna verildiğini nereden biliyorsun?" derse onu dinlememeliyim. Çünkü en çok inanılması gereken şey de buydu. Birbiriyle çatışan filozofların okuduğum bunca sözü arasında hiçbir iftiracı soru kavgası, ne olursan ol —ben bilmesem de— senin var olduğuna ya da insan işlerini yönetmenin sana ait olduğuna inanmaktan beni bir an olsun vazgeçirememişti.
Ex hoc tamen quoque iam praeponens doctrinam catholicam modestius ibi minimeque fallaciter sentiebam iuberi, ut crederetur quod non demonstrabatur — siue esset quid, sed cui forte non esset, siue nec quid esset — quam illic temeraria pollicitatione scientiae credulitatem inrideri et postea tam multa fabulosissima et absurdissima, quia demonstrari non poterant, credenda imperari. deinde paulatim tu, domine, manu mitissima et misericordissima pertractans et conponens cor meum, consideranti, quam innumerabilia crederem, quae non uiderem neque cum gererentur affuissem, sicut tam multa in historia gentium, tam multa de locis atque urbibus, quae non uideram, tam multa amicis, tam multa medicis, tam multa hominibus aliis atque aliis, quae nisi crederentur, omnino in hac uita nihil ageremus, postremo quam inconcusse fixum fide retinerem, de quibus parentibus ortus essem, quod scire non possem, nisi audiendo credidissem, persuasisti mihi non qui crederent libris tuis, quos tanta in omnibus fere gentibus auctoritate fundasti, sed qui non crederent esse culpandos nec audiendos esse, si qui forte mihi dicerent: unde scis illos libros unius ueri et ueracissimi dei spiritu esse humano generi? id ipsum enim maxime credendum erat, quoniam nulla pugnacitas calumniosarum quaestionum per tam multa quae legeram inter se confligentium philosophorum extorquere mihi potuit, ut aliquando non crederem te esse quidquid esses, quod ego nescirem, aut administrationem rerum humanarum ad te pertinere.
6.8Buna bazen daha güçlü, bazen daha zayıf inanıyordum; ama senin var olduğuna ve bizimle ilgilendiğine her zaman inandım, cevherin hakkında ne düşünmek gerektiğini, hangi yolun sana götürdüğünü ya da geri götürdüğünü bilmesem bile. Hakikati açık seçik bir akılla bulmakta güçsüz olduğumuz ve bu sebeple kutsal yazıların otoritesine ihtiyacımız olduğu için artık şuna inanmaya başlamıştım: O yazı aracılığıyla sana inanılmasını ve onun aracılığıyla arandığını istemeseydin, ona bütün yeryüzünde bu kadar üstün bir otorite asla vermezdin. O yazılarda beni incitmeye alışkın olan saçmalığı, birçok yerin inandırıcı bir şekilde açıklandığını dinledikten sonra, artık sırların derinliğine bağlıyordum. Bu otorite bana bu yüzden daha saygıdeğer ve kutsal imana daha layık görünüyordu: Hem herkesin okumasına açıktı hem de sırrının yüceliğini daha derin bir anlayışta saklıyordu. Çok açık sözlerle ve çok alçakgönüllü bir konuşma tarzıyla kendini herkese sunuyor, yüreği hafif olmayanların dikkatini de çalıştırıyordu; herkesi halka açık kucağına alıyor, dar deliklerden ise sana birkaç kişiyi geçiriyordu; ama bu kadar yüksek bir otorite zirvesinde yükselmeseydi ve kalabalıkları kutsal alçakgönüllülüğün kucağına çekmeseydi geçirebileceğinden çok daha fazlasını. Bunları düşünüyordum, sen yanımdaydın; iç çekiyordum, sen beni duyuyordun; yalpalıyordum, sen dümenimi tutuyordun; dünyanın geniş yolunda yürüyordum, sen beni bırakmıyordun.
Sed credebam aliquando robustius, aliquando exilius, semper tamen credidi et esse te et curam nostri gerere, etiamsi ignorabam uel quid sentiendum esset de substantia tua uel quae uia duceret aut reduceret ad te. ideoque cum essemus infirmi ad inueniendam liquida ratione ueritatem et ob hoc nobis opus esset auctoritate sanctarum litterarum, iam credere coeperam nullo modo te fuisse tributurum tam excellentem illi scripturae per omnes iam terras auctoritatem, nisi et per ipsam tibi credi et per ipsam te quaeri uoluisses. iam enim absurditatem, quae me in illis litteris solebat offendere, cum multa ex eis probabiliter exposita audissem, ad sacramentorum altitudinem referebam eoque mihi illa uenerabilior et sacrosancta fide dignior apparebat auctoritas, quo et omnibus ad legendum esset in promtu et secreti sui dignitatem in intellectu profundiore seruaret, uerbis apertissimis et humillimo genere loquendi se cunctis praebens et exercens intentionem eorum, qui non sunt leues corde, ut exciperet omnes populari sinu et per angusta foramina paucos ad te traiceret, multo tamen plures, quam si nec tanto apice auctoritatis emineret nec turbas gremio sanctae humilitatis hauriret. cogitabam haec et aderas mihi, suspirabam et audiebas me, fluctuabam et ⟦gubernabas⟧ me, ibam per uiam saeculi latam nec ⟦deserebas⟧.
6.9Makamlara, kazançlara, evliliğe göz dikmiştim; sen ise gülüyordun. Bu arzular içinde çok acı güçlükler çekiyordum; ama sen, senden başka bir şeyin bana tatlı gelmesine ne kadar az izin veriyorsan bana o kadar lütufkâr davranıyordun. Yüreğime bak, Rabbim; bunu hatırlamamı ve sana itiraf etmemi sen istedin. Ruhum şimdi sana sımsıkı bağlansın; onu ölümün o yapışkan ökseotundan sen kurtardın. Ne zavallıydı! Sen de yarasını kanatıyordun ki her şeyi bırakıp sana dönsün, her şeyin üstünde olan ve sensiz hiçbir şeyin var olamayacağı sana dönsün ve iyileşsin. Ne zavallıydım; ve o gün sefaletimi hissetmemi nasıl sağladın! İmparatora bir övgü konuşması okumaya hazırlanıyordum; bu konuşmada birçok yalan söyleyecektim ve yalan söylediğimi bilenler beni alkışlayacaktı. Yüreğim bu kaygılarla soluk soluğa kalmış, tüketip eriten düşüncelerin ateşiyle yanıyordu. Milano'da bir sokaktan geçerken yoksul bir dilenci gördüm; sanırım karnını doyurmuştu, şakalaşıyor ve neşeleniyordu. İç çektim ve yanımdaki dostlarla, delilliklerimizin bize verdiği pek çok acı üzerine konuştum: O sıralar uğraştığım türden bütün çabalarımızla, arzuların dürtüsü altında bahtsızlığımın yükünü sürükleyip sürükledikçe büyüterek, kaygısız bir sevince ulaşmaktan başka bir şey istemiyorduk; o dilenci oraya bizden önce varmıştı, bizse belki hiç varamayacaktık. Çünkü onun birkaç küçük, dilenerek toplanmış parayla eriştiği şeyin, yani geçici bir mutluluğun sevincinin peşinde ben bunca sıkıntılı dolambaç ve dolaşmayla dolanıp duruyordum. Onun sevinci gerçek bir sevinç değildi elbette; ama ben de o hırslarımla çok daha sahte bir sevinç arıyordum. Hem o seviniyordu, ben endişeliydim; o kaygısızdı, ben tedirgin. Biri bana coşkulu olmayı mı yoksa korkmayı mı tercih ettiğimi sorsaydı "Coşkulu olmayı" derdim; ama yine onun gibi mi yoksa o zamanki ben gibi mi olmayı tercih ettiğimi sorsaydı, kaygılar ve korkularla tükenmiş kendimi seçerdim. Ama bu sapkınlıktan olurdu; hakikatten olabilir miydi? Daha bilgili olduğum için kendimi ondan üstün tutmamalıydım; çünkü bilgimden sevinç duymuyordum, onunla insanlara hoş görünmeye çalışıyordum: onlara bir şey öğretmek için değil, yalnızca hoş görünmek için. Bu yüzden sen de terbiyenin değneğiyle kemiklerimi kırıyordun.
Inhiabam honoribus, lucris, coniugio, et tu inridebas. patiebar in eis cupiditatibus amarissimas difficultates te propitio tanto magis, quanto minus sinebas mihi dulcescere quod non eras tu. uide cor meum, domine, qui noluisti, ut hoc recordarer et confiterer tibi. nunc tibi inhaereat anima mea, quam de uisco tam tenaci mortis exuisti. quam misera erat! et sensum uulneris tu ⟦pungebas⟧, ut relictis omnibus conuerteretur ad te, qui es super omnia et sine quo nulla essent omnia, conuerteretur et sanaretur. quam ergo miser eram et quomodo egisti, ut sentirem miseriam meam die illo, quo, cum pararem recitare imperatori laudes, quibus plura mentirer, et mentienti faueretur ab scientibus easque curas anhelaret cor meum et cogitationum tabificarum febribus aestuaret, transiens per quendam uicum Mediolanensem animaduerti pauperem mendicum iam, credo, saturum iocantem atque laetantem. et ingemui et locutus sum cum amicis, qui mecum erant, multos dolores insaniarum nostrarum, quia omnibus talibus conatibus nostris, qualibus tunc laborabam, sub stimulis cupiditatum trahens infelicitatis meae sarcinam et trahendo exaggerans nihil uellemus aliud nisi ad securam laetitiam peruenire, quo nos mendicus ille iam praecessisset numquam illuc fortasse uenturos. quod enim iam ille pauculis et emendicatis nummulis adeptus erat, ad hoc ego tam aerumnosis anfractibus et circuitibus ambiebam, ad laetitiam scilicet temporalis felicitatis. non enim uerum gaudium habebat: sed et ego illis ambitionibus multo falsius quaerebam. et certe ille laetabatur, ego anxius eram, securus ille, ego trepidus. et si quisquam percontaretur me, utrum mallem exultare an metuere, responderem: "exultare"; rursus si rogaret, utrum me talem mallem, qualis ille, an qualis ego tunc essem, me ipsum curis timoribusque confectum eligerem, sed peruersitate: numquid ueritate? neque enim eo me praeponere illi debebam, quo doctior eram, quoniam non inde gaudebam, sed placere inde quaerebam hominibus, non ut eos docerem, sed tantum ut placerem. propter⟦ea tu confringebas⟧ baculo disciplinae tuae ossa mea.
6.10Ruhuma "İnsanın neyle sevindiği önemlidir; o dilenci şarapla seviniyordu, sen ise şanla sevinmek istiyordun" diyenler ondan uzak dursun. Hangi şanla, Rabbim? Sende olmayan bir şanla. Çünkü onunki gerçek bir sevinç olmadığı gibi, benimki de gerçek bir şan değildi ve zihnimi daha da çok altüst ediyordu. O, sarhoşluğunu daha o gece sindirecekti; bense benimkiyle yatmış, kalkmıştım; yine yatacak, yine kalkacaktım. Bak, kaç gün! İnsanın neyle sevindiği önemlidir elbette, biliyorum; mümin umudun sevinci o kof sevinçten kıyas kabul etmeyecek kadar uzaktır. Ama o zaman bile aramızda fark vardı: O elbette daha mutluydu; yalnızca ben kaygılarla içim deşilirken o neşeye boğulduğu için değil, o şarabı iyi dileklerde bulunarak kazanmışken ben kibri yalan söyleyerek aradığım için de. O zaman sevdiklerime bu anlamda birçok şey söyledim. Bu durumlarda hâlimin nasıl olduğuna sık sık dikkat ediyor, kötü olduğunu görüyor, acı çekiyor ve kötülüğümü ikiye katlıyordum; bir başarı yüzüme gülse bile onu yakalamaya üşeniyordum, çünkü daha elime almadan neredeyse uçup gidiyordu.
Recedant ergo ab anima mea qui dicunt ei: "interest, unde quis gaudeat." gaudebat mendicus ille uinulentia, tu ⟦gaudere cupiebas⟧ gloria. qua gloria, domine? quae non est in te. nam sicut uerum gaudium non erat, ita nec illa uera gloria et amplius ⟦e⟧uertebat mentem meam. et ille ipsa nocte digesturus erat ebrietatem suam, ego cum mea dormieram et surrexeram et dormiturus et surrecturus eram; uide quot dies! interest uero, unde quis gaudeat, scio, et gaudium spei fidelis inconpara⟦biliter⟧ distat ab illa uanitate. sed et tunc distabat inter nos: nimirum quippe ille felicior erat, non tantum quod hilaritate perfundebatur, cum ego curis euiscerarer, uerum etiam quod ille bene optando adquisiuerat uinum, ego mentiendo quaerebam tyfum. dixi tunc multa in hac sententia caris meis et saepe aduertebam in his, quomodo mihi esset, et inueniebam male mihi esse et dolebam et conduplicabam ipsum male, et si quid adrisisset prosperum, taedebat adprehendere, quia paene priusquam teneretur auolabat.
6.11Dostça birlikte yaşayan bizler bu konularda birlikte inliyorduk; bunları en çok Alypius ve Nebridius'la konuşuyordum. Alypius benimle aynı kasabada, kasabanın ileri gelenlerinden bir ailede doğmuştu; benden yaşça küçüktü. Kendi şehrimizde ders vermeye başladığımda benden ders almış, sonra Kartaca'da da öğrencim olmuştu. Kendisine iyi ve bilgili göründüğüm için beni çok severdi; ben de onu, yaşı henüz büyük değilken hayli göze çarpan büyük fazilet istidadı yüzünden severdim. Ama boş gösterilerin kaynadığı Kartaca âdetlerinin girdabı onu sirk oyunlarının deliliğine çekip yutmuştu. O bu girdapta acınacak şekilde yuvarlanırken ben orada resmî bir okulda retorik hocalığı yapıyordum; ama babasıyla aramda çıkan bir anlaşmazlık yüzünden henüz beni hocası olarak dinlemiyordu. Sirki yıkıcı bir tutkuyla sevdiğini öğrenmiştim; bu kadar büyük bir umudu yitirecek, hatta belki de yitirmiş göründüğü için derin bir acı duyuyordum. Ama ne dostluğun iyi niyetiyle ne de hocalığın hakkıyla ona öğüt verip bir tür zorlamayla onu geri çevirme imkânım vardı. Benim hakkımda babasıyla aynı şeyleri düşündüğünü sanıyordum; oysa öyle değildi. Bu konuda babasının isteğini bir yana bırakıp beni selamlamaya, dersliğime gelip biraz dinleyip gitmeye başlamıştı.
Congemescebamus in his qui simul amice uiuebamus, et maxime cum Alypio et Nebridio ista conloquebar. quorum Alypius ex eodem quo ego eram ortus municipio, parentibus primatibus municipalibus, me minor natu. nam et studuerat apud me, cum in nostro oppido docere coepi, et postea Carthagini et diligebat multum, quod ei bonus et doctus uiderer, et ego illum propter magnam uirtutis indolem, quae in non magna aetate satis eminebat. gurges tamen morum Carthaginensium, quibus nugatoria feruent spectacula, absorbuerat eum in insaniam circensium. sed cum in eo miserabiliter uolueretur, ego autem rhetoricam ibi professus publica schola uterer, nondum me audiebat ut magistrum propter quandam simultatem, quae inter me et patrem eius erat exorta. et conpereram, quod circum exitiabiliter amaret, et grauiter angebar, quod tantam spem perditurus uel etiam perdidisse mihi uidebatur. sed monendi eum et aliqua cohercitione reuocandi nulla erat copia uel amicitiae beniuolentia uel iure magisterii. putabam enim eum de me cum patre sentire, ille uero non sic erat. itaque postposita in hac re patris uoluntate salutare me coeperat ueniens in auditorium meum et audire aliquid atque abire.
6.12Ama boş oyunlara duyduğu kör ve aceleci tutkuyla bu kadar iyi bir yeteneğin heba olmaması için onunla konuşmak aklımdan çıkmıştı. Oysa sen, Rabbim, yarattığın her şeyin dümenini tutan sen, onun bir gün çocuklarının arasında senin sırrının piskoposu olacağını unutmamıştın; düzelmesi açıkça sana atfedilsin diye de bunu benim aracılığımla, ama benim haberim olmadan gerçekleştirdin. Bir gün her zamanki yerimde oturuyordum, öğrencilerim karşımdaydı; o geldi, selam verdi, oturdu ve yapılan işe dikkatini verdi. Tesadüfen elimde bir metin vardı. Onu açıklarken, anlattığım şeyi hem daha hoş hem daha açık kılmak için sirk oyunlarından bir benzetme yapmak bana uygun göründü; bunu o deliliğin esir aldıklarıyla iğneleyici bir şekilde alay ederek yaptım. Sen biliyorsun, Tanrımız, o sırada Alypius'u o vebadan kurtarmayı hiç düşünmediğimi. Ama o sözü üstüne aldı ve bunu yalnızca kendisi için söylediğime inandı. Başka birinin bana kızmak için sebep sayacağı şeyi, bu dürüst genç kendine kızmak ve beni daha ateşli bir şekilde sevmek için sebep saydı. Çünkü sen çok önceden söylemiş ve yazılarına koymuştun: "Bilgeyi azarla, seni sevecektir." Oysa ben onu azarlamamıştım; ama sen, bilen bilmeyen herkesi bildiğin bir düzenle —ve o düzen adildir— kullanarak yüreğimden ve dilimden yanan korlar yaptın; bunlarla iyi umutlar vaat eden ama erimekte olan zihnini dağlayıp iyileştirdin. Senin merhametlerini düşünmeyen, senin övgülerini söylemesin; o merhametler iliklerimden sana itirafta bulunur. Gerçekten de Alypius o sözlerden sonra, isteyerek daldığı ve şaşılacak bir hazla körleştiği o derin çukurdan kendini fırlatıp çıkardı; güçlü bir itidalle ruhunu silkeledi, sirkin bütün pislikleri üzerinden döküldü ve oraya bir daha ayak basmadı. Sonra, direnen babasını beni hocası olarak tutmaya ikna etti; babası geri adım attı ve izin verdi. Beni yeniden dinlemeye başlayınca benimle birlikte o batıl inanca saplandı; çünkü Maniheistlerdeki perhizkârlık gösterisini seviyor, onun gerçek ve sahici olduğunu sanıyordu. Oysa bu, aklı başında olmayan, baştan çıkarıcı bir perhizkârlıktı: faziletin derinliğine henüz dokunmayı bilmeyen, yüzeye ve gölge gibi taslağı çizilmiş, taklit bir fazilete kolayca aldanan değerli ruhları avlıyordu.
Sed enim de memoria mihi lapsum erat agere cum illo, ne uanorum ludorum caeco et praecipiti studio tam bonum interimeretur ingenium. uerum autem, domine, tu, qui praesides gubernaculis omnium, quae creasti, non eum oblitus eras futurum inter filios tuos antistitem sacramenti tui et, ut aperte tibi tribueretur eius correctio, per me quidem illam sed nescientem operatus es. nam quodam die cum sederem loco solito et coram me adessent discipuli, uenit, salutauit; sedit atque in ea quae agebantur intendit animum. et forte lectio in manibus erat. quam dum exponerem et opportune mihi adhibenda uideretur similitudo circensium, quo illud quod et iucundius et planius fieret et cum inrisione mordaci eorum, quos illa captiuasset insania, scis tu, deus noster, quod tunc de Alypio ab illa peste sanando non cogitauerim. at ille in se rapuit meque illud non nisi propter se dixisse credidit et quod alius acciperet ad suscensendum mihi, accepit honestus adulescens ad suscensendum sibi et ad me ardentius diligendum. dixeras enim tu iam olim et innexueras litteris tuis: corripe sapientem, et amabit te. at illum ego non corripueram, sed utens tu omnibus et scientibus et nescientibus ordine quo nosti — et ille ordo iustus est — de corde et lingua mea carbones ardentes operatus es, quibus mentem spei bonae adureres tabescentem ac sanares. taceat laudes tuas qui miserationes tuas non considerat, quae tibi de medullis meis confitentur. etenim uero ille post illa uerba proripuit se ex fouea tam alta, qua libenter demergebatur et cum mira uoluptate caecabatur, et excussit animum forti temperantia, et resiluerunt omnes circensium sordes ab eo ampliusque illuc non accessit. deinde patrem reluctantem euicit, ut me magistro uteretur: cessit ille atque concessit. et audire me rursus incipiens illa mecum superstitione inuolutus est amans in manichaeis ostentationem continentiae, quam ueram et germanam putabat. erat autem illa uecors et seductoria, pretiosas animas captans nondum uirtutis altitudinem scientes tangere et superficie decipi faciles, sed tamen adumbratae simulataeque uirtutis.
6.13Ana babasının ona telkin ettiği dünyevî yoldan ayrılmayan Alypius, hukuk öğrenmek için benden önce Roma'ya gitmişti; orada da gladyatör gösterisine inanılmaz bir iştahla, inanılmaz bir şekilde kapıldı. Böyle şeylerden yüz çevirip nefret ederken, bir gün öğle yemeğinden dönerken yolları oradan geçtiği için, birkaç dostu ve okul arkadaşı, şiddetle karşı koyup direnmesine rağmen onu dostça bir zorlamayla, o zalim ve uğursuz oyunların günlerinden birinde amfitiyatroya götürdüler. O da şöyle diyordu: "Bedenimi oraya sürükleyebilirsiniz; ama zihnimi ve gözlerimi o gösterilere çevirebilir misiniz? Orada olacağım ama yokmuşum gibi; böylece hem sizi hem onları yeneceğim." Bunu duyunca onu yine de yanlarında götürdüler; belki de tam bunu başarıp başaramayacağını sınamak istiyorlardı. Oraya varıp bulabildikleri yerlere oturduklarında her yer en vahşi hazlarla kaynıyordu. Alypius gözlerinin kapılarını kapayıp ruhunun böylesine büyük kötülüklere çıkmasını yasakladı. Keşke kulaklarını da tıkasaydı! Çünkü dövüşün bir anında bütün halkın kopardığı muazzam bir çığlık ona şiddetle çarpınca meraka yenildi; ne olursa olsun, onu görse de küçümseyip yenmeye hazırmış gibi gözlerini açtı. Ve görmek istediği adamın bedeninde aldığı yaradan daha ağır bir yarayı ruhunda aldı; düşüşüyle o çığlığı koparan adamdan daha acınacak şekilde düştü. O çığlık kulaklarından girip gözlerini açtırdı; böylece henüz güçlü olmaktan çok gözü pek olan ruhu vurulup yere serilebilecek hâle geldi; sana güvenmesi gerekirken kendine güvendiği ölçüde de daha zayıftı. Çünkü o kanı görür görmez vahşeti de içine çekti; yüzünü çevirmedi, bakışını dikti, çılgınlığı içine çekiyor ve farkında değildi; dövüşün cinayetinden zevk alıyor, kanlı bir hazla sarhoş oluyordu. Artık gelen o kişi değildi; geldiği kalabalıktan biri, onu getirenlerin gerçek bir yoldaşıydı. Daha ne diyeyim? Seyretti, bağırdı, alevlendi; oradan, onu geri dönmeye kışkırtacak bir delilik götürdü: yalnız onu sürükleyenlerle değil, onların önüne geçip başkalarını da sürükleyerek. Yine de onu oradan pek güçlü ve pek merhametli elinle sen kurtardın; ona kendine değil sana güvenmeyi öğrettin; ama bu çok sonra oldu.
Non sane relinquens incantatam sibi a parentibus terrenam uiam Romam praecesserat, ut ius disceret, et ibi gladiatorii spectaculi hiatu incredibili et incredibiliter abreptus est. cum enim auersaretur et detestaretur talia, quidam eius amici et condiscipuli, cum forte de prandio redeuntibus peruium esset, recusantem uehementer et resistentem familiari uiolentia duxerunt in amphitheatrum crudelium et funestorum ludorum diebus haec dicentem: "si corpus meum in locum illum trahitis, numquid et animum et oculos meos in illa spectacula potestis intendere? adero itaque absens ac sic et uos et illa superabo". quibus auditis illi nihilo setius eum adduxerunt secum, id ipsum forte explorare cupientes utram posset efficere. quo ubi uentum est et sedibus quibus potuerunt locati sunt, feruebant omnia inmanissimis uoluptatibus. ille clausis foribus oculorum interdixit animo, ne in tanta mala procederet. atque utinam et aures opturasset! nam quodam pugnae casu, cum clamor ingens totius populi uehementer eum pulsasset, curiositate uictus et quasi paratus, quidquid illud esset, etiam uisum contemnere et uincere, aperuit et percussus est grauiore uulnere in anima quam ille in corpore, quem cernere concupiuit, ceciditque miserabilius quam ille, quo cadente factus est clamor: qui per eius aures intrauit et reserauit eius lumina, ut esset, qua feriretur et deiceretur audax adhuc potius quam fortis animus et eo infirmior, quo de se praesumserat, qui debuit de te. ut enim uidit illum sanguinem, inmanitatem simul ebibit et non se auertit, sed fixit aspectum et hauriebat furias et nesciebat et delectabatur scelere certaminis et cruenta uoluptate inebriabatur. et non erat iam ille, qui uenerat, sed unus de turba, ad quam uenerat, et uerus eorum socius, a quibus adductus erat. quid plura? spectauit, clamauit, exarsit, abstulit inde secum insaniam, qua stimularetur redire non tantum cum illis, a quibus abstractus est, sed etiam prae illis et alios trahens. et inde tamen manu ualidissima et misericordissima eruisti eum tu et docuisti eum non sui habere, sed tui fiduciam, sed longe postea.
6.14Ama bu bile ileride ilaç olsun diye hafızasında saklanıyordu. Şu olay da öyle: Kartaca'da henüz öğrenciyken, beni dinlediği sıralarda, bir gün öğle vakti forumda, okul öğrencilerinin alıştırma yaparken âdet olduğu üzere, okuyacağı konuşmayı düşünüyordu; sen de onun forumun bekçileri tarafından hırsız diye yakalanmasına izin verdin. Buna, Tanrımız, şundan başka bir sebeple izin verdiğini sanmıyorum: İleride bu kadar büyük bir adam olacak olan kişi, davaları incelerken bir insanın bir başka insan tarafından pervasız bir saflıkla kolay kolay mahkûm edilmemesi gerektiğini daha o zamandan öğrenmeye başlasın. Elinde yazı tahtaları ve kalemle mahkeme kürsüsünün önünde tek başına geziniyordu; işte o sırada öğrencilerden bir genç, gerçek hırsız, gizlice bir balta getirdi ve Alypius farkına varmadan, sarraflar sokağına yukarıdan bakan kurşun parmaklıkların yanına gidip kurşunu kesmeye başladı. Baltanın sesini duyan aşağıdaki sarraflar homurdandı ve kimi bulurlarsa yakalamaları için adam gönderdiler. Onların seslerini duyan hırsız, aletini bırakıp onunla birlikte yakalanmaktan korkarak uzaklaştı. Girerken onu görmemiş olan Alypius çıktığını fark etti, hızla uzaklaştığını gördü ve sebebini öğrenmek isteyerek oraya girdi; bulduğu baltayı ayakta durmuş şaşkınlıkla inceliyordu ki, gönderilen adamlar onu, sesiyle irkilip geldikleri demiri elinde tutar hâlde yalnız buldular. Tutuyorlar, sürüklüyorlar, forumun sakinlerini toplayıp suçüstü bir hırsız yakaladıklarıyla övünüyorlar; oradan da mahkemeye çıkarılmak üzere götürülüyordu.
Verum tamen iam hoc ad medicinam futuram in eius memoria reponebatur. nam et illud, quod, cum adhuc studeret iam me audiens apud Carthaginem et medio die cogitaret in foro quod recitaturus erat, sicut exerceri scholastici solent, siuisti eum conprehendi ab aeditimis fori tamquam furem, non arbitror aliam ob causam te permisisse, deus noster, nisi ut ille uir tantus futurus iam inciperet discere, quam non facile in noscendis causis homo ab homine damnandus esset temeraria credulitate. quippe ante tribunal deambulabat solus cum tabulis ac stilo, cum ecce adulescens quidam ex numero scholasticorum, fur uerus, securim clanculo apportans illo non sentiente ingressus est ad cancellos plumbeos, qui uico argentario desuper praeminent, et praecidere plumbum coepit. sono autem securis audito submurmurauerunt argentarii, qui subter erant, et miserunt qui adprehenderent quem forte inuenissent. quorum uocibus auditis relicto instrumento ille discessit timens, ne cum eo teneretur. Alypius autem, qui non uiderat intrantem, exeuntem sensit et celeriter uidit abeuntem et causam scire cupiens ingressus est locum et inuentam securim stans atque admirans considerabat, cum ecce illi, qui missi erant, reperiunt eum solum ferentem ferrum, cuius sonitu exciti uenerant: tenent, adtrahunt, congregatis inquilinis fori tamquam furem manifestum se conprehendisse gloriantur, et inde offerendus iudiciis ducebatur.
6.15Ama alacağı ders bu kadardı. Çünkü hemen, Rabbim, tek tanığı senin olduğun masumiyetine yardım ettin. Ya hapse ya da cezaya götürülürken, kamu yapılarından en başta sorumlu olan bir mimar karşılarına çıktı. Adamlar özellikle onunla karşılaştıklarına sevindiler; çünkü forumdan kaybolan eşyalar yüzünden genellikle onun şüphesine maruz kalıyorlardı; sanki sonunda bunları kimin yaptığını o da artık öğrenecekti. Ama adam Alypius'u, selam vermeye sık sık gittiği bir senatörün evinde çok görmüştü; hemen tanıyıp elinden tuttu, kalabalıktan uzaklaştırdı, bu kadar büyük bir kötülüğün sebebini sorup olanları dinledi; orada bulunan, gürültü eden ve tehditkâr bir şekilde homurdanan herkese de kendisiyle gelmelerini emretti. Suçu işleyen gencin evine geldiler. Kapının önünde bir köle çocuk vardı; efendisi için bir şeyden korkmayacak kadar küçüktü, bu yüzden her şeyi kolayca söyleyebilirdi; çünkü forumda efendisinin yanında uşak olarak bulunmuştu. Alypius onu hatırlayınca mimara bildirdi. Mimar baltayı çocuğa gösterip kimin olduğunu sordu. Çocuk hemen "Bizim" dedi; sonra sorguya çekilince gerisini de ortaya döktü. Böylece dava o eve aktarıldı, Alypius'a karşı zafer kazanmaya başlamış olan kalabalıklar mahcup oldu; ileride senin sözünün dağıtıcısı ve kilisende birçok davanın yargıcı olacak olan Alypius da oradan daha tecrübeli ve daha donanımlı olarak ayrıldı.
Sed hactenus docendus fuit. statim enim, domine, adfuisti innocentiae, cuius testis eras tu solus. cum enim duceretur uel ad custodiam uel ad supplicium, fit eis obuiam quidam architectus, cuius maxima erat cura publicarum fabricarum. gaudent illi eum potissimum occurrisse, cui solebant in suspicionem uenire ablatarum rerum, quae perissent de foro, ut quasi tandem iam ille cognosceret, a quibus haec fierent. uerum autem uiderat homo saepe Alypium in domo cuiusdam senatoris, ad quem salutandum uentitabat, statimque cognitum manu adprehensa semouit a turbis et tanti mali causam quaerens, quid gestum esset, audiuit omnesque tumultuantes, qui aderant, et minaciter frementes iussit uenire secum. et uenerunt ad domum illius adulescentis, qui rem conmiserat. puer uero erat ante ostium et tam paruus erat, ut nihil exinde domino suo metuens facile posset totum indicare; cum eo quippe in foro fuit pedisecus. quem posteaquam recoluit Alypius, architecto intimauit. at ille securim demonstrauit puero quaerens ab eo, cuius esset. qui confestim "nostra" inquit; deinde interrogatus aperuit cetera. sic in illam domum translata causa confusisque turbis, quae de illo triumphare iam coeperant, futurus dispensator uerbi tui et multarum in ecclesia tua causarum examinator experientior instructiorque discessit.
6.16İşte onu Roma'da bulmuştum; bana çok güçlü bir bağla bağlandı ve benimle birlikte Milano'ya geldi: hem benden ayrılmamak hem de öğrendiği hukuk alanında bir şeyler yapmak için; bu daha çok kendi dileği değil, ana babasının dileğiydi. Üç kez danışman yargıçlık yapmış, şaşılacak dürüstlüğüyle başkalarını hayran bırakmıştı; oysa kendisi, altını dürüstlüğe tercih edenlere şaşıyordu. Yaradılışı yalnız arzunun cazibesiyle değil, korkunun dürtüsüyle de sınandı. Roma'da İtalya hazinesinden sorumlu kontun yanında danışman yargıçtı. O sıralarda, birçok kişiyi iyilikleriyle kendine bağlamış, birçoğunu da korkuyla boyun eğdirmiş çok güçlü bir senatör vardı. Gücüne güvenerek âdeti olduğu üzere, kanunlarca yasak olan bir şeyi kendine serbest saymak istedi; Alypius karşı çıktı. Ödül vaat edildi; içinden güldü. Tehditler savruldu; ayağının altına aldı. Herkes, böyle bir adamı —iyilik yapmanın ve zarar vermenin sayısız yoluna sahip olduğu için büyük bir şöhretle anılan birini— ne dost olarak isteyen ne de düşman olarak korkan bu alışılmadık ruha şaşıyordu. Alypius'un danışmanı olduğu yargıç da bunun yapılmasını istemiyordu, ama açıkça da reddetmiyordu; işi ona havale edip Alypius'un izin vermediğini söylüyordu; çünkü gerçekten de yargıç bunu yapsaydı Alypius ayrılıp giderdi. Yalnız bir şeyle, edebiyata duyduğu hevesle, neredeyse ayartılıyordu: Kitapları kendisi için resmî fiyatlarla istinsah ettirmeyi düşündü; ama adalete danışınca kararını daha iyiye çevirdi; kendisine izin veren güçten, onu yasaklayan hakkaniyeti daha faydalı buldu. Bu küçük bir şeydir; ama "Küçük şeyde güvenilir olan, büyük şeyde de güvenilirdir"; senin hakikatinin ağzından çıkan söz de asla boş değildir: "Haksız malda güvenilir olmadıysanız, size gerçek olanı kim verecek? Başkasının malında güvenilir olmadıysanız, sizinkini size kim verecek?" O zaman bana bağlanan Alypius böyle biriydi; nasıl bir hayat tarzı tutmamız gerektiği konusunda benimle birlikte kararsızdı.
Hunc ergo Romae inueneram, et adhaesit mihi fortissimo uinculo mecumque Mediolanium profectus est, ut nec me desereret et de iure, quod didicerat, aliquid ageret secundum, uotum magis parentum quam suum. et ter iam adsederat mirabili continentia ceteris, cum ille magis miraretur eos, qui aurum innocentiae praeponerent. temtata est quoque eius indoles non solum de inlecebra cupiditatis sed etiam stimulo timoris. Romae adsidebat comiti largitionum Italicianarum. erat eo tempore quidam potentissimus senator, cuius et beneficiis obstricti multi et terrori subditi erant. noluit sibi licere nescio quid ex more potentiae suae, quod esset per leges inlicitum; restitit Alypius. promissum est praemium; inrisit animo. praetentae minae; calcauit mirantibus omnibus inusitatam animam, quae hominem tantum et innumerabilibus praestandi nocendique modis ingenti fama celebratum uel amicum non optaret uel non formidaret inimicum. ipse autem iudex, cui consiliarius erat, quamuis et ipse fieri nollet, non tamen aperte recusabat, sed in istum causam transferens ab eo se non permitti adserebat, quia et re uera, si ipse faceret, iste discederet. hoc solo autem paene iam inlectus erat studio litterario, ut pretiis praetorianis codices sibi conficiendos curaret, sed consulta iustitia deliberationem in melius uertit utiliorem iudicans aequitatem, qua prohibebatur, quam potestatem, qua sinebatur. paruum est hoc; sed qui in paruo fidelis est, et in magno fidelis est, nec ullo modo erit inane, quod tuae ueritatis ore processit: si in iniusto mamona fideles non fuistis, uerum quis dabit uobis? et si in alieno fideles non fuistis, uestrum quis dabit uobis? talis tunc ille inhaerebat mihi mecumque nutabat in consilio, quisnam esset tenendus uitae modus.
6.17Nebridius da Kartaca'ya komşu memleketini ve sık sık bulunduğu Kartaca'nın kendisini, babasının çok güzel çiftliğini, evini bırakmış, ardından gelmeyecek olan annesini geride bırakmış; Milano'ya başka hiçbir sebeple değil, hakikate ve bilgeliğe karşı en ateşli bir tutku içinde benimle birlikte yaşamak için gelmişti. O da bizim gibi iç çekiyor, bizim gibi yalpalıyordu: mutlu hayatın ateşli bir araştırıcısı, en güç meselelerin pek keskin bir inceleyicisiydi. Böylece yoksulluklarını birbirine soluk soluğa anlatan ve vakti gelince onlara yiyecek veresin diye senden bekleyen üç aç ağız vardı. Senin merhametinle dünyevî işlerimizin ardından gelen her acılıkta, bunlara niçin katlandığımızın gayesine baktığımızda karşımıza karanlıklar çıkıyordu; inleyerek yüz çeviriyor ve "Bu ne zamana kadar sürecek?" diyorduk. Bunu sık sık söylüyor, söylerken de bunları bırakmıyorduk; çünkü bunları bırakıp tutunabileceğimiz kesin bir şey parlamıyordu.
Nebridius etiam, qui relicta patria uicina Carthagini atque ipsa Carthagine, ubi frequentissimus erat, relicto paterno rure optimo, relicta domo et non secutura matre nullam ob aliam causam Mediolanium uenerat, nisi ut mecum uiueret in flagrantissimo studio ueritatis atque sapientiae, pariter suspirabat pariterque fluctuabat beatae uitae inquisitor ardens et quaestionum difficillimarum scrutator acerrimus. et erant ora trium egentium et inopiam suam sibimet inuicem anhelantium et ad te expectantium, ut dares eis escam in tempore opportuno. et in omni amaritudine, quae nostros saeculares actus de misericordia tua sequebatur, intuentibus nobis finem, cur ea pateremur, occurrebant tenebrae, et auersabamur gementes et dicebamus: "quamdiu haec?" et hoc crebro dicebamus et dicentes non relinquebamus ea, quia non elucebat certum aliquid, quod illis relictis adprehenderemus.
6.18En çok da şuna şaşıyordum: Telaşla geriye bakıp hatırlıyordum ki, bilgelik tutkusuyla yanmaya başladığım ve onu bulunca boş arzuların bütün boş umutlarını ve yalancı deliliklerini bırakmaya niyetlendiğim on dokuz yaşımdan bu yana ne kadar uzun bir zaman geçmişti. İşte otuz yaşına gelmiştim ve hâlâ aynı çamura saplanmış duruyordum; kaçıp giden ve beni dağıtan şimdiki şeylerin tadına varma hırsıyla. Kendi kendime şöyle diyordum: "Yarın bulacağım; işte apaçık ortaya çıkacak ve ona tutunacağım; işte Faustus gelecek ve her şeyi açıklayacak. Ey büyük adamlar, Akademililer! Hayatı yürütmek için hiçbir kesin şey kavranamaz. Hayır, daha dikkatle arayalım ve umudu kesmeyelim. İşte kilise kitaplarında saçma görünen şeyler artık saçma değil; başka türlü ve güzel bir şekilde anlaşılabiliyorlar. Çocukken ana babamın beni koyduğu basamağa ayağımı basayım, apaçık hakikat bulununcaya kadar orada durayım. Ama nerede aranacak? Ne zaman aranacak? Ambrosius'un vakti yok; okumaya vakit yok. Kitapların kendisini nerede arayacağız? Nereden, ne zaman edineceğiz? Kimden ödünç alacağız? Vakit ayrılsın, saatler ruhun kurtuluşu için bölüştürülsün. Büyük bir umut doğdu: Katolik iman, sandığımız ve boş yere suçladığımız şeyi öğretmiyor. Onun bilginleri Tanrı'nın insan bedeninin şekliyle sınırlandığına inanmayı günah sayıyorlar. Peki geri kalanların da açılması için kapıyı çalmakta neden duraksıyoruz? Sabah saatlerini öğrenciler alıyor; ya geri kalan saatlerde ne yapıyoruz? Bunu neden yapmıyoruz? Ama o zaman desteklerine ihtiyaç duyduğumuz nüfuzlu dostları ne zaman ziyaret edeceğiz? Öğrencilerin parayla alacağı dersleri ne zaman hazırlayacağız? Kaygıların gerginliğinden zihnimizi gevşetip kendimizi ne zaman toparlayacağız?
Et ego maxime mirabar satagens et recolens, quam longum tempus esset ab undeuicensimo anno aetatis meae, quo feruere coeperam studio sapientiae, disponens ea inuenta relinquere omnes uanarum cupiditatum spes inanes et insanias mendaces. et ecce iam tricenariam aetatem gerebam in eodem luto haesitans auiditate fruendi praesentibus fugientibus et dissipantibus me, dum dico: "cras inueniam; ecce manifestum apparebit, et tenebo; ecce Faustus ueniet et exponet omnia. o magni uiri Academici! nihil ad agendam uitam certi conprehendi potest. inmo quaeramus diligentius et non desperemus. ecce iam non sunt absurda in libris ecclesiasticis, quae absurda uidebantur, et possunt aliter atque honeste intellegi. figam pedes in eo gradu, in quo puer a parentibus positus eram, donec inueniatur perspicua ueritas. sed ubi quaeretur? quando quaeretur? non uacat Ambrosio, non uacat legere. ubi ipsos codices quaerimus? unde aut quando conparamus? a quibus sumimus? deputentur tempora, distribuantur horae pro salute animae. magna spes oborta est: non docet catholica fides, quod putabamus et uani accusabamus. nefas habent docti eius credere deum figura humani corporis terminatum. et dubitamus pulsare, quo aperiantur cetera? antemeridianis horis discipuli occupant; ceteris quid facimus? cur non id agimus? sed quando salutamus amicos maiores, quorum suffragiis opus habemus? quando praeparamus quod emant scholastici? quando reparamus nos ipsos relaxando animo ab intentione curarum?
6.19Hepsi yok olsun; bu boş ve anlamsız şeyleri bırakalım, kendimizi yalnızca hakikatin araştırılmasına verelim. Hayat sefildir, ölüm belirsizdir; ansızın sinsice gelirse buradan nasıl çıkacağız? Burada ihmal ettiklerimizi nerede öğreneceğiz? Yoksa bu ihmalin cezasını mı çekmemiz gerekecek? Ya ölüm bütün kaygıyı hisle birlikte kesip atar ve bitirirse? Demek ki bu da araştırılmalı. Ama hâşâ, öyle olmasın. Hristiyan imanının otoritesinin böylesine yüksek zirvesinin bütün dünyaya yayılması boşuna değildir, anlamsız değildir. Bedenin ölümüyle ruhun hayatı da tükenseydi, Tanrı bizim için böylesine büyük ve böylesine çok şeyi asla yapmazdı. O hâlde dünyanın umudunu bırakıp kendimizi bütünüyle Tanrı'yı ve mutlu hayatı aramaya vermekte niçin duraksıyoruz? Ama bekle: Bunlar da hoş şeylerdir, küçümsenmeyecek bir tatları vardır; dikkatimiz onlardan kolay kolay koparılmamalı, çünkü sonra onlara yeniden dönmek utanç verici olur. İşte bir makam elde etmeye ne kadar az kaldı! Bunlarda daha fazla ne istenebilir ki? Nüfuzlu dostlarımız bol; başka bir şey için çok acele etmesek bile bir valilik verilebilir. Masraflarımız ağır gelmesin diye biraz parası olan bir kadınla da evlenmeli; arzunun ölçüsü bu olur. Pek çok büyük adam, hem de taklit edilmeye en layık olanlar, eşleriyle birlikte bilgelik tutkusuna kendilerini vermişlerdir."
pereant omnia et dimittamus haec uana et inania: conferamus nos ad solam inquisitionem ueritatis. uita misera est, mors incerta est; subito obrepat: quomodo hinc exibimus? et ubi nobis discenda sunt quae hinc negleximus? ac non potius huius neglegentiae supplicia luenda? quid, si mors ipsa omnem curam cum sensu amputabit et finiet? ergo et hoc quaerendum. sed absit, ut ita sit. non uacat, non est inane, quod tam eminens culmen auctoritatis Christianae fidei toto orbe diffunditur. numquam tanta et talia pro nobis diuinitus agerentur, si morte corporis etiam uita animae consumeretur. quid cunctamur igitur relicta spe saeculi conferre nos totos, ad quaerendum deum et uitam beatam? sed expecta: iucunda sunt etiam ista, habent non paruam dulcedinem suam; non facile ab eis praecidenda est intentio, quia turpe est ad ea rursum redire. ecce iam quantum est, ut inpetretur aliquis honor. et quid amplius in his desiderandum? suppetit amicorum maiorum copia: ut nihil aliud multum festinemus, uel praesidatus dari potest. et ducenda uxor cum aliqua pecunia, ne sumptum nostrum grauet, et ille erit modus cupiditatis. multi magni uiri et imitatione dignissimi sapientiae studio cum coniugibus dediti fuerunt."
6.20Bunları söylerken bu rüzgârlar sırayla esiyor, yüreğimi oraya buraya savuruyordu; zaman geçiyordu ve Rab'be dönmeyi geciktiriyordum; sende yaşamayı günden güne erteliyor, ama her gün kendi içimde ölmeyi ertelemiyordum. Mutlu hayatı seviyor, ama onu kendi yurdunda bulmaktan korkuyordum; ondan kaçarak onu arıyordum. Çünkü bir kadının kollarından yoksun kalırsam çok bedbaht olacağımı sanıyordum; bu zaafı iyileştirecek merhametinin ilacını hiç düşünmüyordum, çünkü onu tecrübe etmemiştim. Perhizkârlığın insanın kendi gücüne bağlı olduğuna inanıyordum, oysa bende böyle bir güç olduğunu hissetmiyordum. Öyle aptaldım ki, yazıldığı gibi, sen vermedikçe kimsenin perhizkâr olamayacağını bilmiyordum. İç inlemelerimle kulaklarını çalsaydım ve sağlam bir imanla kaygımı sana bıraksaydım, elbette verirdin.
Cum haec dicebam et alternabant hi uenti et inpellebant huc atque illuc cor meum, transibant tempora, et tardabam conuerti ad dominum et differebam de die in diem uiuere in te et non differebam cotidie in memet ipso mori: amans beatam uitam timebam illam in sede sua et ab ea fugiens quaerebam eam. putabam enim me miserum fore nimis, si feminae priuarer amplexibus, et medicinam misericordiae tuae ad eandem infirmitatem sanandam non cogitabam, quia expertus non eram, et propriarum uirium credebam esse continentiam, quarum mihi non eram conscius, cum tam stultus essem, ut nescirem, sicut scriptum est, neminem posse esse continentem, nisi tu dederis. utique dares, si gemitu interno pulsarem aures tuas et fide solida in te iactarem curam meam.
6.21Alypius ise evlenmeme engel oluyordu: Bunu yaparsam, uzun zamandır istediğimiz gibi kaygısız bir inziva içinde bilgelik sevgisiyle birlikte yaşayamayacağımızı durmadan tekrarlıyordu. Çünkü kendisi bu konuda o zaman bile çok iffetliydi; öyle ki buna şaşmak gerekirdi. Gençliğinin başında cinsel birleşmeyi tecrübe etmişti, ama ona bağlanıp kalmamış, daha çok acı duyup küçümsemişti; o zamandan beri de tam bir perhizkârlıkla yaşıyordu. Ben ise evli oldukları hâlde bilgeliğe hizmet etmiş, Tanrı katında hak kazanmış, dostlarını sadakatle tutmuş ve sevmiş olanların örnekleriyle ona karşı koyuyordum. Oysa onların ruh büyüklüğünden çok uzaktım; bedenin hastalığına bağlanmış, ölümcül bir tatlılıkla zincirimi sürüklüyordum. Çözülmekten korkuyor, iyi öğüt verenin sözlerini, yaramı sarsan bir eli itermiş gibi itiyordum; oysa o el beni çözüyordu. Üstelik yılan benim aracılığımla Alypius'un kendisiyle de konuşuyor, dilimle onun yoluna tatlı tuzaklar örüp serpiyordu; onun dürüst ve serbest ayakları bu tuzaklara takılsın diye.
Prohibebat me sane Alypius ab uxore ducenda cantans nullo modo nos posse securo otio simul in amore sapientiae uiuere, sicut iam diu desideraremus, si id fecissem. erat enim ipse in ea re etiam tunc castissimus, ita ut mirum esset, quia uel experientiam concubitus ceperat in ingressu adulescentiae suae, sed non haeserat magisque doluerat et spreuerat et deinde iam continentissime uiuebat. ego autem resistebam illi exemplis eorum, qui coniugati coluissent sapientiam et promeruissent deum et habuissent fideliter ac dilexissent amicos. a quorum ego granditate quidem animi longe aberam et deligatus morbo carnis mortifera suauitate trahebam catenam meam solui timens et quasi concusso uulnere repellens uerba bene suadentis tamquam manum soluentis. insuper etiam per me ipsi quoque Alypio loquebatur serpens et innectebat atque spargebat per linguam meam dulces laqueos in uia eius, quibus illi honesti et expediti pedes inplicarentur.
6.22Az değer vermediği benim o hazzın ökseotuna öyle yapışmama şaşıyordu; bu konuyu aramızda ne zaman konuşsak, bekâr bir hayatı asla sürdüremeyeceğimi ileri sürüyordum. Onun şaştığını görünce de kendimi şöyle savunuyordum: Onun aceleyle ve gizlice tecrübe ettiği, artık neredeyse hatırlamadığı, bu yüzden de hiç zahmet çekmeden kolayca küçümseyebildiği şeyle benim alışkanlığımın verdiği hazlar arasında büyük fark vardı; bunlara bir de evliliğin şerefli adı eklenirse, benim o hayatı neden küçümseyemediğime şaşmaması gerekirdi. Bunun üzerine o da evlenmeyi istemeye başladı; böyle bir hazzın şehvetine değil, merakına yenilerek. Çünkü kendisinin çok hoşuna giden benim hayatımın, onsuz bana hayat değil bir ceza gibi göründüğü o şeyin ne olduğunu bilmek istediğini söylüyordu. O bağdan özgür olan ruhu benim köleliğime şaşıyor, şaştıkça da tecrübe etme arzusuna doğru gidiyordu; tecrübenin kendisine varacak, oradan da belki şaştığı o köleliğe düşecekti; çünkü ölümle bir anlaşma yapmak istiyordu ve "tehlikeyi seven ona düşer." Evliliği yönetme ve çocuk yetiştirme vazifesinde bir evlilik şerefi varsa, ikimiz de onu pek az önemsiyorduk. Beni büyük ölçüde ve şiddetle esir alıp işkence eden, doymak bilmez arzuyu doyurma alışkanlığıydı; onu ise esir düşmeye doğru sürükleyen hayranlıktı. Biz böyleydik; ta ki sen, ey en yüce olan, toprağımızı terk etmeden, zavallılara acıyarak şaşılacak ve gizli yollarla yardımımıza gelinceye kadar.
Cum enim me ille miraretur, quem non parui penderet, ita haerere uisco illius uoluptatis, ut me adfirmarem, quotienscumque inde inter nos quaereremus, caelibem uitam nullo modo posse degere atque ita me defenderem, cum illum mirantem uiderem, ut dicerem multum interesse inter illud, quod ipse raptim et furtim expertus esset, quod paene iam ne meminisset quidem atque ideo nulla molestia facile contemneret, et delectationes consuetudinis meae, ad quas si accessisset honestum nomen matrimonii, non eum mirari oportere, cur ego illam uitam nequirem spernere, coeperat et ipse desiderare coniugium nequaquam uictus libidine talis uoluptatis, sed curiositatis. dicebat enim scire se cupere, quidnam esset illud, sine quo uita mea, quae illi sic placebat, non mihi uita, sed, poena uideretur. stupebat enim liber ab illo uinculo animus seruitutem meam et stupendo ibat in experiendi cupidinem uenturus in ipsam experientiam atque inde fortasse lapsurus in eam quam stupebat seruitutem, quoniam sponsionem uolebat facere cum morte, et qui amat periculum, incidet in illud. neutrum enim nostrum, si quod est coniugale decus in officio regendi matrimonii et suscipiendorum liberorum, ducebat nisi tenuiter. magna autem ex parte atque uehementer consuetudo satiandae insatiabilis concupiscentiae me captum excruciabat, illum autem admiratio capiendum trahebat. sic eramus, donec tu, altissime, non deserens humum nostrum miseratus miseros subuenires miris et occultis modis.
6.23Evlenmem için durmadan baskı yapılıyordu. Artık kız istiyordum, artık söz veriliyordu; en çok da annem uğraşıyordu: Evlendikten sonra beni kurtarıcı vaftizin yıkamasını istiyordu; günden güne buna hazırlandığıma seviniyor, dileklerinin ve senin vaatlerinin benim imanımda gerçekleştiğini görüyordu. Hem benim ricamla hem kendi isteğiyle, yüreğinin güçlü haykırışıyla her gün sana yalvarıyor, gelecekteki evliliğim hakkında ona bir görümde bir şey göstermeni diliyordu; ama sen hiç istemedin. Bu konuda telaşlanan insan ruhunun dürtüsüyle birtakım boş ve hayalî şeyler görüyordu; bunları bana, sen ona bir şey gösterdiğinde taşıdığı o güvenle değil, küçümseyerek anlatıyordu. Çünkü sözle açıklayamadığı bir tür tatla, senin vahyettiğin şeyle kendi ruhunun gördüğü rüya arasındaki farkı ayırt edebildiğini söylüyordu. Yine de baskı sürüyordu; evlenme yaşına neredeyse iki yıl eksik olan bir kız istendi; hoşa gittiği için de beklenmeye karar verildi.
Et instabatur inpigre, ut ducerem uxorem. iam petebam, iam promittebatur maxime matre dante operam, quo me iam coniugatum baptismus salutaris ablueret, quo me in dies gaudebat aptari et uota sua ac promissa tua in mea fide conpleri animaduertebat. cum sane et rogatu meo et desiderio suo forti clamore cordis abs te deprecaretur cotidie, ut ei per ⟦uisum⟧ ostenderes aliquid de futuro matrimonio meo, numquam noluisti. et uidebat quaedam uana et phantastica, quo cogebat inpetus de hac re satagentis humani spiritus, et narrabat mihi non cum fiducia, qua solebat, cum tu demonstrabas ei, sed contemnens ea. dicebat enim discernere se nescio quo sapore, quem uerbis explicare non poterat, quid interesset inter reuelantem te et animam suam somniantem. instabatur tamen, et puella petebatur, cuius aetas ferme biennio minus quam nubilis erat, et quia ea placebat, exspectabatur.
6.24Birçok dost aramızda bir tasarı kurmuştuk; insan hayatının çalkantılı sıkıntılarını konuşup lanetlerken, kalabalıklardan uzakta, inziva içinde yaşamaya neredeyse karar vermiştik. Bu inzivayı şöyle tasarlamıştık: Elimizde ne varsa ortaya koyacak, hepimizin varlığından tek bir ev ekonomisi kuracaktık; dostluğun içtenliği sayesinde şunun malı bunun malı diye bir şey olmayacak, herkesin malından tek bir şey oluşacak, bütün her birinin, her şey de herkesin olacaktı. Bu toplulukta aşağı yukarı on kişi olabileceğimizi düşünüyorduk; aramızda çok zenginler de vardı, en başta da hemşehrimiz Romanianus. O sıralar işlerinin ağır çalkantıları onu saraya çekmişti; çocukluğumdan beri en yakın dostlarımdandı. Bu işe en çok o önayak oluyordu ve ikna ederken sözü çok geçiyordu; çünkü serveti öbürlerininkini çok aşıyordu. Her yıl iki kişinin, memurlar gibi, gerekli her şeyle ilgilenmesine, öbürlerinin rahat kalmasına karar vermiştik. Ama kimimizin zaten sahip olduğu, kimimizin de sahip olmak istediği kadıncağızların buna izin verip vermeyeceği düşünülmeye başlanınca, güzelce biçimlendirdiğimiz bütün o tasarı elimizde dağıldı, kırıldı ve bir kenara atıldı. Oradan yeniden iç çekişlere, inlemelere, dünyanın geniş ve çiğnenmiş yollarını izleyen adımlara döndük; çünkü yüreğimizde birçok düşünce vardı, ama senin tasarın ebediyen kalır. O tasarınla bizim tasarılarımıza gülüyor, kendi tasarını hazırlıyordun; vakti gelince bize yiyecek verecek, elini açacak ve ruhlarımızı bereketle dolduracaktın.
Et multi amici agitaueramus animo et conloquentes ac detestantes turbulentas humanae uitae molestias paene iam firmaueramus remoti a turbis otiose uiuere, id otium sic moliti, ut, si quid habere possemus, conferremus in medium unamque rem familiarem conflaremus ex omnibus, ut per amicitiae sinceritatem non esset aliud huius et aliud illius, sed quod ex cunctis fieret unum, et uniuersum singulorum esset et omnia omnium, cum uideremur nobis esse posse decem ferme homines in eadem societate essentque inter nos praediuites, Romanianus maxime communiceps noster, quem tunc graues aestus negotiorum suorum ad comitatum adtraxerant, ab ineunte aetate mihi familiarissimus. qui maxime instabat huic rei et magnam in suadendo habebat auctoritatem, quod ampla res eius multam ceteris anteibat. et placuerat nobis, ut bini annui tamquam magistratus omnia necessaria curarent ceteris quietis. sed posteaquam coepit cogitari, utrum hoc mulierculae sinerent, quas et alii nostrum iam habebant et nos habere uolebamus, totum illud placitum, quod bene formabamus, dissiluit in manibus atque confractum et abiectum est. inde ad suspiria et gemitus et gressus ad sequendas latas et tritas uias saeculi, quoniam multae cogitationes erant in corde nostro, consilium autem tuum manet in aeternum. ex quo consilio ⟦deridebas⟧ nostra et tua ⟦praeparabas⟧ nobis daturus escam in opportunitate et aperturus manum atque impleturus animas nostras benedictione.
6.25Bu arada günahlarım çoğalıyordu. Evliliğe engel diye birlikte yatmaya alıştığım kadın yanımdan koparılınca, ona bağlı olan yüreğim parçalandı, yaralandı ve kan akıtıyordu. O, bir daha başka bir erkek tanımayacağına dair sana adak adayarak Afrika'ya dönmüş, ondan doğan doğal oğlumu yanımda bırakmıştı. Ama ben, bahtsız ben, bir kadını bile örnek alamadım; gecikmeye tahammül edemeyerek, istediğim kızı ancak iki yıl sonra alacağım için —çünkü evliliğin âşığı değil şehvetin kölesiydim— başka bir kadın edindim; elbette eş olarak değil. Böylece ruhumun hastalığı, süregiden alışkanlığın muhafızlığında, ya hiç azalmadan ya da daha da büyüyerek evlilik krallığına kadar beslenip götürülecekti. İlk kadının koparılmasıyla açılan yaram da iyileşmiyordu; ateşten ve en keskin acıdan sonra irinleniyor, sanki daha soğuk ama daha umutsuz bir şekilde sızlıyordu.
Interea mea peccata multiplicabantur, et auulsa a latere meo tamquam inpedimento coniugii cum qua cubare solitus eram, cor, ubi adhaerebat, concisum et uulneratum mihi erat et trahebat sanguinem. et illa in Africam redierat uouens tibi alium se uirum nescituram relicto apud me naturali ex illa filio meo. at ego infelix nec feminae imitator, dilationis inpatiens, tamquam post biennium accepturus eam quam petebam, quia non amator coniugii sed libidinis seruus eram, procuraui aliam, non utique coniugem, quo tamquam sustentaretur et perduceretur uel integer uel auctior morbus animae meae satellitio perdurantis consuetudinis in regnum uxorium. nec sanabatur uulnus illud meum, quod prioris praecisione factum erat, sed post feruorem doloremque acerrimum putrescebat et quasi frigidius, sed desperatius dolebat.
6.26Sana övgü, sana şan, ey merhametlerin pınarı! Ben gittikçe daha sefil oluyordum, sen ise daha yakın. Beni çamurdan çekip çıkaracak ve yıkayacak sağ elin artık yanı başımdaydı ve ben bilmiyordum. Beni bedenî hazların daha derin girdabından ölüm korkusundan ve gelecekteki yargından başka hiçbir şey geri çekmiyordu; bu korku, çeşitli kanaatler arasında dolaşsam da, göğsümden hiç ayrılmadı. Dostlarım Alypius ve Nebridius'la iyilerin ve kötülerin gayeleri üzerine tartışıyor, ölümden sonra ruhun hayatının ve yapıp ettiklerimizin karşılığının sürdüğüne inanmasaydım, gönlümde zafer palmiyesini Epikuros'a vereceğimi söylüyordum; Epikuros ise buna inanmak istememişti. Ölümsüz olsaydık ve hiçbir kaybetme korkusu olmadan sürekli bir beden hazzı içinde yaşasaydık, niçin mesut olmayacağımızı ya da başka ne arayacağımızı soruyordum. Bunun kendisinin büyük bir sefalet olduğunu bilmiyordum: Öyle batmış ve kör olmuştum ki ahlâkî güzelliğin ışığını, karşılıksız sevilecek güzelliği düşünemiyordum; o güzelliği beden gözü görmez, o en içten görülür. Zavallı ben, şunun hangi damardan aktığını düşünmüyordum: Bu çirkin şeyleri bile dostlarımla tatlı tatlı konuşuyordum ve o zaman sahip olduğum his bakımından bile, bedenî hazlar ne kadar bol olursa olsun, dostlarım olmadan mesut olamıyordum. O dostları elbette karşılıksız seviyordum, onların da beni karşılıksız sevdiğini hissediyordum. Ey dolambaçlı yollar! Vay hâline o küstah ruhumun; senden uzaklaşırsa daha iyi bir şeye sahip olacağını umdu! Sırt üstü, yan üstü, yüzüstü dönüp durdu; her şey serttir, dinlenme yalnız sensin. İşte sen yanımızdasın, bizi sefil yanılgılardan kurtarıyor, yoluna koyuyor, teselli ediyor ve diyorsun ki: "Koşun, sizi ben taşıyacağım, ben götüreceğim, orada da ben taşıyacağım."
Tibi laus, tibi gloria, fons misericordiarum. ego fiebam miserior et tu propinquior. aderat iam iamque dextera tua raptura me de caeno et ablutura, et ignorabam. nec me reuocabat a profundiore uoluptatum carnalium gurgite nisi metus mortis et futuri iudicii tui, qui per uarias quidem opiniones, numquam tamen recessit de pectore meo. et disputabam cum amicis meis Alypio et Nebridio de finibus bonorum et malorum Epicurum accepturum fuisse palmam in animo meo, nisi ego credidissem post mortem restare animae uitam et tractus meritorum, quod Epicurus credere noluit. et quaerebam, si essemus inmortales et in perpetua corporis uoluptate sine ullo amissionis terrore uiueremus, cur non essemus beati aut quid aliud quaereremus, nesciens id ipsum ad magnam miseriam pertinere, quod ita demersus et caecus cogitare non possem lumen honestatis et gratis amplectendae pulchritudinis, quam non uidet oculus carnis et uidetur ex intimo. nec considerabam miser, ex qua uena mihi manaret, quod ista ipsa foeda tamen cum amicis dulciter conferebam nec esse sine amicis poteram beatus etiam secundum sensum, quem tunc habebam quantalibet affluentia carnalium uoluptatum. quos utique amicos gratis diligebam uicissimque ab eis me diligi gratis sentiebam. o tortuosas uias! uae animae meae audaci, quae sperauit, si a te recessisset, se aliquid melius habituram! uersa et reuersa in tergum et in latera et in uentrem, et dura sunt omnia, et tu solus requies. et ecce ades et liberas a miserabilibus erroribus et constitues nos in uia tua et consolaris et dicis: "currite, ego feram et ego perducam et ibi ego feram."