Kavram
paideia
- Yunanca
- παιδεία
- Latince
- institutio / humanitas
- Almanca
- Bildung / Erziehung
- Fransızca
- éducation / culture
- İngilizce
- education
- Türkçe
- eğitim (paideia)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde paideia çocuğun yetiştirilmesi, ardından eğitimli olmanın getirdiği kültürdür (okuma-yazma, mousikē, beden eğitimi). Sofistler onu ücretle satılan bir meta hâline getirir (Protagoras 312b). Platon'da terim, psykhē'nin yöneliminin biçimlenmesine dönüşür: Devlet'te mağara benzetmesi "eğitim ve eğitimsizlik bakımından doğamız"ın imgesidir; Yasalar 643d–644a'da eğitim, "hakça yönetmeyi ve yönetilmeyi bilen yetkin bir yurttaş olmanın arzulusu ve âşığı" kılan, çocukluktan başlayarak aretē'ye yönelik yetiştirmedir. Paraya, güce ya da nous'suz bir bilgeliğe yönelen yetiştirme ise "bayağı (banausos), özgür insana yaraşmayan" bir şeydir ve eğitim diye anılmaya layık değildir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| Arkaik–Klasik | Sofistler (Protagoras) | Ücretle öğretilen yurttaşlık ve hitabet becerisi | sophist |
| Klasik | Platon, Devlet II–III, VII | Mousikē ve beden eğitimiyle psykhē'nin biçimlenmesi; mağara: psykhē'nin bütünüyle çevrilmesi (periagōgē) | mousike, psyche |
| Klasik | Platon, Yasalar I–II | Hazların ve acıların doğru yöne çekilmesi; aretē'ye yönelik doğru yetiştirme (643d–644b); şölenin eğitimdeki yeri (641c–d) | arete, nomos |
| Klasik | Aristoteles, Politika VIII | Kamusal eğitim; boş zamana (skholē) yaraşan eğitim | |
| Hellenistik–Roma | Cicero, Quintilianus | humanitas, institutio oratoria | |
| Modern | W. Jaeger | Paideia: Yunan kültürünün bütünü olarak Bildung |
Dönüşüm: Çocuk yetiştirmekten, sofistlerde satılık bir beceriye, Platon'da psykhē'nin ve kentin düzeninin temeline; Roma'da ve modern hümanizmde ise "kültür"ün kendisine. Platon'un siyasal-ahlaki yetiştirme anlayışı, sonraki katmanlarda bireysel kültürlenme idealine dönüşür.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | παιδεία (paideia); παιδεύειν (paideuein), πεπαιδευμένος, ἀπαίδευτος / ἀπαιδευσία, παιδιά (paidia, oyun), παιδαγωγεῖν | pais (çocuk) kökü: "çocuğun yetiştirilmesi". Aynı kökten paidia (oyun) gelir; Platon bu yakınlığı bilerek kullanır (Yasalar 643b–c: eğitim oyunla başlar). Projede ilk geçiş: Theaitetos 145a; tanım: Yasalar 643a–644b. |
| Latince | institutio / humanitas | Cicero humanitas ile terimin "kültür, insanlaşma" boyutunu, Quintilianus institutio ile "yetiştirme, öğretim" boyutunu karşılar; ikisi birden Yunanca sözcüğü tüketemez. |
| Almanca / Fransızca | Bildung / Erziehung; éducation / culture | Jaeger'in Paideia başlığı terimi Alman Bildung idealine yaklaştırır; bu, Platon'un siyasal-ahlaki yetiştirme anlayışına sonradan yüklenmiş bir hümanizm katmanıdır. |
| İngilizce | education |
Türkçe karşılığı
eğitim (paideia).
"Eğitim" dersem terimi okul ve öğretim kurumuna yaklaştırırım; oysa Yasalar'da paideia hazların ve acıların çocukluktan itibaren doğru yere yöneltilmesidir (643c–d, 653a–c). "Terbiye" dersem bu duygusal-ahlaki boyutu kazanırım ama "bilgi" boyutunu (mousikē, mathēmata) kaybederim. Karar "eğitim" olarak kaldı; Yunanca terim parantezle korunarak okura bu genişliği hatırlatır.
Çeviride kullanımı
Platon çevirisinde paideia = "eğitim (paideia)" (Theaitetos 145a'dan beri yerleşik karar korunur); trophē = "yetiştirme"; apaideusia = "eğitimsizlik". Not, terimin Platon'daki tanımının verildiği Yasalar 643a–644b'den itibaren bağlanıyor; önceki eserlerdeki geçişler bağsız bırakıldı.
Atıf ve kaynak notu
Terim Platon'a ait değildir, gündelik Yunancadır; ama onu "aretē'ye yönelik doğru yetiştirme" diye tanımlayıp mesleki beceriyi eğitim adından dışlaması (Yasalar 643e–644a) Platon'a özgüdür. "Paideia = Yunan kültürü" okuması Jaeger'in ve Alman hümanizminin geriye yansıtmasıdır.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: terbiye, terbiyeye, terbiyesini, terbiyesi, terbiyeden, Eğitim
Metinlerde işaretlendiği yerler
18 yer · 6 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.