İçeriğe geç

Kavram

paideia

Yunanca
παιδεία
Latince
institutio / humanitas
Almanca
Bildung / Erziehung
Fransızca
éducation / culture
İngilizce
education
Türkçe
eğitim (paideia)

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik dilde paideia çocuğun yetiştirilmesi, ardından eğitimli olmanın getirdiği kültürdür (okuma-yazma, mousikē, beden eğitimi). Sofistler onu ücretle satılan bir meta hâline getirir (Protagoras 312b). Platon'da terim, psykhē'nin yöneliminin biçimlenmesine dönüşür: Devlet'te mağara benzetmesi "eğitim ve eğitimsizlik bakımından doğamız"ın imgesidir; Yasalar 643d–644a'da eğitim, "hakça yönetmeyi ve yönetilmeyi bilen yetkin bir yurttaş olmanın arzulusu ve âşığı" kılan, çocukluktan başlayarak aretē'ye yönelik yetiştirmedir. Paraya, güce ya da nous'suz bir bilgeliğe yönelen yetiştirme ise "bayağı (banausos), özgür insana yaraşmayan" bir şeydir ve eğitim diye anılmaya layık değildir.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
Arkaik–Klasik Sofistler (Protagoras) Ücretle öğretilen yurttaşlık ve hitabet becerisi sophist
Klasik Platon, Devlet II–III, VII Mousikē ve beden eğitimiyle psykhē'nin biçimlenmesi; mağara: psykhē'nin bütünüyle çevrilmesi (periagōgē) mousike, psyche
Klasik Platon, Yasalar I–II Hazların ve acıların doğru yöne çekilmesi; aretē'ye yönelik doğru yetiştirme (643d–644b); şölenin eğitimdeki yeri (641c–d) arete, nomos
Klasik Aristoteles, Politika VIII Kamusal eğitim; boş zamana (skholē) yaraşan eğitim
Hellenistik–Roma Cicero, Quintilianus humanitas, institutio oratoria
Modern W. Jaeger Paideia: Yunan kültürünün bütünü olarak Bildung

Dönüşüm: Çocuk yetiştirmekten, sofistlerde satılık bir beceriye, Platon'da psykhē'nin ve kentin düzeninin temeline; Roma'da ve modern hümanizmde ise "kültür"ün kendisine. Platon'un siyasal-ahlaki yetiştirme anlayışı, sonraki katmanlarda bireysel kültürlenme idealine dönüşür.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca παιδεία (paideia); παιδεύειν (paideuein), πεπαιδευμένος, ἀπαίδευτος / ἀπαιδευσία, παιδιά (paidia, oyun), παιδαγωγεῖν pais (çocuk) kökü: "çocuğun yetiştirilmesi". Aynı kökten paidia (oyun) gelir; Platon bu yakınlığı bilerek kullanır (Yasalar 643b–c: eğitim oyunla başlar). Projede ilk geçiş: Theaitetos 145a; tanım: Yasalar 643a–644b.
Latince institutio / humanitas Cicero humanitas ile terimin "kültür, insanlaşma" boyutunu, Quintilianus institutio ile "yetiştirme, öğretim" boyutunu karşılar; ikisi birden Yunanca sözcüğü tüketemez.
Almanca / Fransızca Bildung / Erziehung; éducation / culture Jaeger'in Paideia başlığı terimi Alman Bildung idealine yaklaştırır; bu, Platon'un siyasal-ahlaki yetiştirme anlayışına sonradan yüklenmiş bir hümanizm katmanıdır.
İngilizce education

Türkçe karşılığı

eğitim (paideia).

"Eğitim" dersem terimi okul ve öğretim kurumuna yaklaştırırım; oysa Yasalar'da paideia hazların ve acıların çocukluktan itibaren doğru yere yöneltilmesidir (643c–d, 653a–c). "Terbiye" dersem bu duygusal-ahlaki boyutu kazanırım ama "bilgi" boyutunu (mousikē, mathēmata) kaybederim. Karar "eğitim" olarak kaldı; Yunanca terim parantezle korunarak okura bu genişliği hatırlatır.

Çeviride kullanımı

Platon çevirisinde paideia = "eğitim (paideia)" (Theaitetos 145a'dan beri yerleşik karar korunur); trophē = "yetiştirme"; apaideusia = "eğitimsizlik". Not, terimin Platon'daki tanımının verildiği Yasalar 643a–644b'den itibaren bağlanıyor; önceki eserlerdeki geçişler bağsız bırakıldı.

Atıf ve kaynak notu

Terim Platon'a ait değildir, gündelik Yunancadır; ama onu "aretē'ye yönelik doğru yetiştirme" diye tanımlayıp mesleki beceriyi eğitim adından dışlaması (Yasalar 643e–644a) Platon'a özgüdür. "Paideia = Yunan kültürü" okuması Jaeger'in ve Alman hümanizminin geriye yansıtmasıdır.

İlgili kavramlar

  • arete (aretē öğretilebilir mi? — Menon, Protagoras)
  • mousike (eğitimin mousikē olmadan kavranamayışı, Yasalar 642a)
  • nomos (yasa koyucunun eğitimdeki rolü)
  • eros (eğitim psykhē'yi amacına karşı erōs'a götürür, Yasalar 643d)

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: terbiye, terbiyeye, terbiyesini, terbiyesi, terbiyeden, Eğitim

Metinlerde işaretlendiği yerler

18 yer · 6 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.