Sevillalı Isidorus · Yahudilere Karşı Katolik İman Üzerine
II. Kitap
2.prÖnsöz
1. Önceki kitabın özeti, Rabbimiz ve Kurtarıcımız'ın doğumunu, çilesini, dirilişini ve göğe çıkışını bir ölçüde açıkladı. Şimdiki kısa eser iki halk, yani Yahudiler ve milletler hakkındaki peygamberlik sözlerini gösterecek. Sevgili kardeşim, bu eserde az sayıda örnekten, peygamberlerin seslerinin Yahudi halkının ve törenlerinin reddini ne kadar dile getirdiğini, Yeni Ahit halkını övmek için ne kadar yükseldiğini fark edebilirsin.
PROOEMIUM. 1. Quia Breviarium praecedentis libri quadam ex parte Domini, et Salvatoris nostri nativitatem, passionem, resurrectionem, coelique ascensionem explicuit, sequens opusculum utriusque populi prophetiam, id est, Judaeorum ac gentium demonstrabit. In quo opere, sancta soror, poteris ex paucis animadvertere, quanta prophetarum voces in abjectione Judaicae plebis et caeremoniarum cecinerunt, quantaque in laude populi Novi Testamenti intonuerunt.
2.11. Milletlerin Çağrılması
1. Bu kısa eserin başında milletlerin imanından söz etmek gerekir; Kilise'nin imanı önceden açıklanınca geri kalanı daha kolay görülsün. Musa, tapılan buzağıdan ötürü günahkâr halkı bağışlaması için Rab'be yalvardığında, Rab şöyle cevap verdi: Onlara merhamet edeceğim; ama ben yaşıyorum, adım yaşıyor ki bütün yeryüzü şanımla dolacak (Sayılar 14:21).
2. Bütün milletlerin tek gerçek Tanrı'ya kulluğa çağrılacağına peygamber Davut tanıklık eder: Yeryüzünün bütün uçları hatırlayıp Rab'be dönecek, milletlerin bütün yurtları onun huzurunda tapınacak; çünkü krallık Rab'bindir, milletlere O egemen olacak (Mezmur 22:27–28). Yine: Rab'be yeni bir ezgi söyleyin, çünkü harikalar yaptı. Rab kurtuluşunu bildirdi, adaletini milletlerin gözü önünde açtı (Mezmur 98:1–2).
3. Milletlerin bu çokluğunun tek Tanrı'ya kullukta birleşeceğini de şöyle ilan eder: Halklar ve krallıklar Rab'be kulluk etmek için bir araya geldiklerinde (Mezmur 102:22). Bir araya, yani tek krala gelecekler: çeşitli putlara tapındıkları için birçok krallık ve birçok halk diye anılanlar, tek imanda birleşerek tek Tanrı halkı ve tek krallık diye adlandırılacaklar.
4. Milletlerden toplanan bu halk Kilise'nin ta kendisidir. Mezmurlarda peygamberin ağzından ona şöyle denir: Dinle kızım, bak, kulak ver; halkını ve baba evini unut, çünkü kral senin güzelliğini arzuladı (Mezmur 45:10–11). Peygamber, milletler halkını kendi halkını, yani inanmayanlar topluluğunu ve baba evini, yani şeytanın evi ve eşi olan Babil'i unutmaya, Mesih'le iman evliliğiyle birleşmeye çağırır.
5. Yeşaya onun halklarına şöyle haykırır: Toplanın, gelin, hep birlikte yaklaşın, ey milletlerden kurtulanlar! Oyma putlarını taşıyanlar, kurtaramayan tanrıya yalvaranlar bilgisizdir (Yeşaya 45:20). Milletlerden kurtulan bu kişiler, milletlerden iman edenlerden başka kimdir? Toplanın ve hep birlikte dinleyin demesi de milletlerin tek iman ve tek toplulukta birleşmesi gerektiğini gösterir.
6. Yine der ki: Bana dönün, kurtulun, ey yeryüzünün bütün uçları! Çünkü ben Tanrı'yım, başkası yoktur. Kendi üzerime ant içtim: ağzımdan söz çıkacak, geri dönmeyecek; her diz önümde çökecek, her dil Rab üzerine ant içecek (Yeşaya 45:22–24). Tanrı'nın Kilisesi yeryüzünün bütün uçlarına yayılırken bunun gerçekleştiğini görüyoruz. Tanrı'yı yalnız kendilerine ait sayan Yahudiler, Her dil Rab üzerine ant içecek sözünü, yani artık yalnız İbrani halkının değil milletlerin bütün kalabalığının ant içeceğini duyunca bu peygamberlik karşısında utansınlar.
7. Yeşaya, Mesih'in tende çektiği alçalmayı anlattıktan sonra, uğruna bunları çektiği milletler Kilisesi'nin övgüsünü yeniden dile getirir ve onun bütün dünyada bir olduğunu şöyle peygamberce açıklar: Sevin, ey doğurmayan kısır kadın, ezgi söyle, coş, ey doğum sancısı çekmeyen! Çünkü terk edilmiş kadının oğulları kocalı kadınınkinden çoktur, diyor Rab. Çadırının yerini genişlet, meskeninin perdelerini ger, esirgeme; iplerini uzat, kazıklarını sağlamlaştır. Çünkü sağa sola yayılacaksın, soyun milletleri mirasçı olarak alacak, ıssız şehirlerde oturacak (Yeşaya 54:1–3).
8. Yine: Dudakların meyvesini, barışı yarattım: uzaktakine de yakındakine de barış (Yeşaya 57:19). Elçi de sünnetlilerden ve sünnetsizlerden gelen Kilise için bunu açıklar: Uzakta olanlara barışı, yakında olanlara barışı müjdeledi (Efesliler 2:17). Yine: Önceden sormayanlar beni aradı, aramayanlar beni buldu. Adımı anmayan millete "İşte ben, işte ben" dedim; bütün gün ellerimi iman etmeyen halka açtım (Yeşaya 65:1–2).
9. Yine aynı peygamber der ki: Evim bütün halklar için dua evi diye anılacak, diyor Rab (Yeşaya 56:7). En sonunda da şöyle der: Bütün milletleri ve dilleri toplamaya geliyorum; gelecekler, şanımı görecekler, aralarına bir işaret koyacağım, onlardan kurtulanları milletlere, denize, Afrika'ya, Libya'ya, ok tutanlara göndereceğim (Yeşaya 66:18–19). Yeşaya'nın söyledikleri bunlardır.
CAPUT PRIMUM. De gentium vocatione, 1. In principio autem opusculi hujus de gentium credulitate loquendum est, ut facilius reliqua contueantur, dum ipsa fides Ecclesiae antea declaratur. Denique cum pro adorato vitulo Dominum precaretur Moyses, ut parceret populo peccatori, respondit Dominus: Propitius ero illis; verumtamen vivo ego, et vivit nomen meum, quia implebitur gloria mea omnis terra (Num. XIV, 21). 2. Proinde quia omnes gentes ad unius Dei veri cultum essent vocandae, David propheta testatur, dicens: Reminiscentur, et convertentur ad Dominum universi fines terrae, et adorabunt in conspectu ejus omnes patriae gentium, quoniam Domini est regnum, et ipse dominabitur gentium (Psal. xx, 23). Et rursum: Cantate Domino canticum novum, quia mirabilia fecit. Notum fecit Dominus salutare suum, ante conspectum gentium revelavit justitiam suam (Psal. XCVII, 4). 3. Quam pluralitatem gentium ita declamat adunari ad unius Dei cultum: In conveniendo, inquit, populos in unum, et regna, ut serviant Domino (Psal. CI, 23). In unum utique, id est, in unum regem, ut qui diversorum ritu simulacrorum regna multa, et populi multi dicebantur, in unam conveniendo fidem, unus Dei populus, unumque regnum vocetur. 4. Hujus populi congregatio ex gentibus ipsa est Ecclesia, cui in Psalmis voce prophetica dicitur: Audi, filia, et vide, et inclina aurem tuam, et obliviscere populum tuum, et domum patris tui, quia concupivit rex speciem tuam (Psal. XLIV, 11). Provocat enim propheta plebem gentium oblivisci populum suum, id est, infidelium coetum et domum patris sui, Babyloniam scilicet, quae diaboli et domus, et conjux est, et Christo fidei conjugio copulari. 5. Ad cujus populos Isaias clamat, dicens: Congregamini, et venite, et accedite simul, quia salvati estis ex gentibus; nescierunt enim, qui levant signum sculpturae suae, et rogant Deum non salvantem (Isai. XLV, 20). Qui sunt isti salvati ex gentibus, nisi qui crediderunt ex gentibus? Quod vero dicit: Congregamini et audite simul, ostendit in unam debere gentes fidem, communionemque conglobari. 6. Item ipse: Convertimini ad me et salvi eritis omnes fines terrae. quia ego Deus, et non est alius. In memetipso jurati, egredietur verbum de ore meo, et non revertetur, quia mihi curvabuntur omnia genua, et jurabit omnis lingua in Domino. Hoc jam contuemur fuisse completum, quando in omnibus terrae finibus Dei dilatatur Ecclesia. Qua prophetia erubescant Judaei quidem, Deum sibi peculiariter defendentes, dum audiunt: Jurabit omnis lingua in Domino, id est, non tantum Hebraeorum jam populus, sed et omnis gentium multitudo. 7. Adhuc idem Isaias, posteaquam Christi, quam in carne pertulit, humilitatem digessit, denuo laudem Ecclesiae gentium, pro qua talia pertulit, ita praedicavit, simulque quod per universum mundum sit ipsa una, sic prophetando aperuit dicens: Lauda, sterilis, quae non paris, decanta laudem, et hinni, quae non pariebas: quoniam jam multi filii desertae magis quam ejus quae habebat virum dicit Dominus: Dilata locum tentorii tui, et pelles tabernaculorum tuorum extende, ne parcas; longos fac funiculos tuos, et clavos tuos consolida. Ad dexteram enim et laevam penetrabis, et semen tuum gentes haereditabit, et civitates desertas inhabitabit (Isai. LIV, 1). 8. Et iterum; Creavi fructum labiorum pacem; pacem ei qui longe est, et ei qui prope (Isai. LVII, 19). Hoc et Apostolus exponit, ubi dicit pro Ecclesia ex circumcisione et ex praeputio veniente: Evangelizavit pacem his qui longe, eX pacem his qui prope (Ephes. II, 17); et iterum; Quaesierunt me qui ante non interrogabant; invenerunt qui non quaesierunt me. Dixi: Ecce ego, ecce ego, ad gentem quae non invocabat nomen meum, expandi manus meas tota die ad populum incredulum (Isai. LXV, 1). 9. Item idem ipse: Domus mea, domus orationis vocabitur cunctis populis, ait Dominus (Isai. LVI, 7). Ad ultimum autem sic ait: Venio ut congregem cum omnibus gentibus, et linguis; et venient, et videbunt gloriam meam, et ponam in eis signum, et mittam ex eis qui salvati fuerint ad gentes, in more, in Africam, in Libyam tenentes sagittam (hai. LXVI, 18). Haec Isaias.
2.1_210. Yeremya ise milletlerin vaat edilişini şöyle gösterir: Bütün milletler Kudüs'te Rab'bin adı üzerine toplanacak, artık kötü gönüllerinin ardından gitmeyecekler (Yeremya 3:17). Biraz sonra da: Rab hakikat ve yargı üzerine ant içti; milletler onu kutsayacak, onu övecekler (Yeremya 4:2). Milletlerin çağrılması için de der ki: Ya Rab, gücüm! Milletler yeryüzünün uçlarından sana gelecek ve diyecekler ki: Atalarımızın malı gerçekten yalanmış (Yeremya 16:19). Aynı Yeremya İsrail halkına der ki: Boru sesini dinleyin. Onlar da: Dinlemeyeceğiz, dediler. Bu yüzden, ey milletler, dinleyin (Yeremya 6:17–18).
11. Hoşea'da da şöyle denir: Merhamet görmemişe merhamet edeceğim, halkım olmayana "Halkımsın" diyeceğim, o da "Tanrımsın" diyecek. "Siz halkım değilsiniz" denilen yerde diri Tanrı'nın oğulları diye anılacaklar (Hoşea 2:23; 1:10). Sefanya'da da: O zaman halklara seçkin bir dil vereceğim ki hepsi Rab'bin adını ansın, omuz omuza ona kulluk etsin (Sefanya 3:9). Ardından: Herkes kendi yerinden ona tapınacak, milletlerin bütün adaları (Sefanya 2:11). Burada da milletlerin çağrılması peygamberce söylenir. Artık ten düşkünü halkın Tanrı'yı bir bakıma içine kapattığı tek bir dua yeri kalmamıştır; Herkes kendi yerinden ona tapınacak derken, tek yer yerine her yerin dua yeri olduğunu gösterir.
12. Mika da bütün milletlerin iman terbiyesini almak üzere toplanacağını şöyle önceden bildirir: Son günlerde Rab'bin evinin dağı dağların doruğunda hazırlanacak, tepelerin üzerine yükselecek; halklar oraya akacak, birçok millet koşup şöyle diyecek: Gelin, Rab'bin dağına, Yakup'un Tanrısı'nın evine çıkalım; bize yollarını öğretecek, patikalarında yürüyeceğiz; çünkü Kanun Siyon'dan, Rab'bin sözü Kudüs'ten çıkacak. Birçok halkı yargılayacak, uzaklara kadar güçlü milletleri azarlayacak (Mika 4:1–3).
13. Son günler, Kurtarıcı'ya imanın parladığı bu günlerdir. Dağların doruğunda hazırlanmış dağ Mesih'tir, çünkü elçilerin ve peygamberlerin başı odur. Rab'bin evi, onun üzerine kurulan Mesih'in Kilisesi'dir; çeşit çeşit milletler ona toplanır. Kanun Siyon'dan, Rab'bin sözü Kudüs'ten çıktı; ya iman etmedikleri için Yahudiler bırakılıp milletlere gitti ya da İsa o halkın içindeyken öğrencilerine şöyle dedi: Gidin, bütün milletleri öğretin (Matta 28:19).
14. Zekeriya da milletler Kilisesi için şöyle der: Ey Siyon kızı, övgüler söyle, sevin; çünkü işte geliyorum ve senin ortanda oturacağım, diyor Rab. O gün birçok millet Rab'be katılacak, benim halkım olacak; senin ortanda oturacağım ve Orduların Rabbi'nin beni sana gönderdiğini bileceksin (Zekeriya 2:10–11). Orada şöyle de denir: Orduların Rabbi şöyle diyor: Birçok şehirde oturan halklar yine gelecek, bir şehrin halkı ötekine gidip diyecek: Gidelim, Rab'be yalvaralım, Orduların Tanrısı'nı arayalım; ben de gideceğim. Birçok halk ve güçlü millet, Orduların Rabbi'ni aramak için Kudüs'e gelecek (Zekeriya 8:20–22).
15. Şu hâlde, milletlerin dönüşünü kıskanan Yahudiler bu kadar çok ve bu kadar büyük tanıklık karşısında utansınlar. Sonunda ikna olup Tesniye'de Rab'bin haykırışını anlasınlar, dinlesinler: Milletler baş olacak, iman etmeyen halk kuyruk olacak (Tesniye 28:44).
- Jeremias autem gentium compromissionem sic ostendit: Et congregabuntur omnes gentes in nomine Domini in Jerusalem, et non ambulabunt post pravitatem cordis sui (Jerem. III, 17). Et post paululum: Juravit Dominus in veritate, et in judicio, et benedicent eum gentes, ipsumque laudabunt (Jerem. IV, 2). Item idem ipse de vocatione gentium: Domine, inquit, fortitudo mea, ad te gentes venient ab extremis terrae etl dicent: Vere mendacium possederunt patres nostri (Jerem. XVI, 19). Item idem Jeremias ad populum Israeliticum: Audite vocem tubae, et dixerunt: Non audiemus. Propter hoc audite gentes (Jerem. VI, 17). 11. Item in Osee: Et miserebor ejus, qui fuit sine misericordia, et dicam non populo meo: Populus meus es tu, et ipse dicet: Deus meus es tu; et erit, in loco ubi dictum est ei, Non plebs mea vos, ibi vocabuntur filii Dei vivi (Ose. II, 23). Item in Sophonia: Quia tunc reddam populislatium electum, ut vocent omnes in nomine Domini, et serviant ei humero uno (Soph. III, 9). Et post haec: Adorabit eum vir de loco suo, omnes insulae gentium (Soph. II, 11). In quo etiam loco vocatio gentium prophetatur; nec jam locum orationis unum, in quo carnalis populus Deum quodammodo videbatur includere, sed pro uno omnem locum esse orationis ostendit, dum dicit: Adorabit eum vir de loco suo. 12. Michaeas quoque congregari omnes gentes praenuntiat, ut fidei disciplinam percipiant, ita: Et erit, inquit, in novissimo dierum mons domus Domini, praeparatus in vertice montium, st et elevabitur super colles; et fluent ad eum populi, et properabunt gentes multa, et dicent: Venite, ascendamus ad montem Domini, et ad domum Dei Jacob, et docebit nos de viis suis, et ibimus in semitis ejus, quia de Sion egredietur lex, et verbum Domini de Jerusalem, et judicabit populos multos, et corripiet gentes fortes, usque in longinquo (Mich. IV, 1). 13. Novissimi dies hi sunt, in quibus Salvatoris resplenduit fides. Praeparatus autem mons super verticem montium Christus est, quia ipse est caput apostolorum et prophetarum. Domus vero Domini ecclesia Christi est, super eumdem stabilita, ad quam gentium congregatur diversitas. Lex autem de Sion exiit, et verbum Domini de Jerusalem, sive ut veniret in gentes, relictis ob incredulitatem Judaeis, sive quia in eadem plebe positus Jesus dixit discipulis 14. suis: Ite, docete omnes gentes (Matth. XXVIII, 19). 14. Item Zacharias de Ecclesia gentium sic dicit: Lauda, et laetare, filia Sion: quia ecce venio, et habitabo in medio tui, ait Dominus, et applicabuntur gentes multae ad Dominum in die illo, et erunt mihi iii populum, et habitabo in medio tui: et scies quia Dominusexercituum misitmeadte (Zach. II, 10). Item ibi: Haec dicit Dominus exercituum, usquequo venient populi, ut habitent in civitatibus multis, et vadant habitatores unus ad alterum, dicentes: Eamus et deprecemur faciem Domini, et quaeramus Deum exercituum, vadam etiam et ego, et venient populi multi, et gentes robustae ad quaerendum Dominum exercituum in Jerusalem (Zach. VIII, 20)? 15. His ergo tot tantisque testimoniis erubescant Judaei gentium conversarum aemulatores, tandemque convicti cognoscant atque audiant in Deuteronomio Dominum proclamantem: Eritis gentes ad caput, incredulus autem populus ad caudam (Deut. XXVIII, 44).
2.22. Bütün Milletlere Mesih'e İman Etmelerinin Buyrulduğu
1. Bütün milletlere Tanrı'nın Oğlu Mesih'e iman etmelerinin buyrulduğunu Yakup, atalara verdiği kutsamalarda söylemiştir: Gönderilecek olan gelinceye kadar Yahuda'dan hükümdar, onun soyundan önder eksilmeyecek; milletlerin beklediği o olacak (Tekvin 49:10). Davut da aynı Mesih'in ağzından Mezmurlarda der ki: Rab bana dedi ki: Sen benim Oğlumsun, bugün seni doğurdum. Benden iste, sana milletleri miras, yeryüzünün sınırlarını mülk olarak vereyim (Mezmur 2:7–8). Yine: Beni milletlerin başına geçireceksin; tanımadığım halk bana kulluk etti, kulak verip sözümü dinledi (Mezmur 18:43–44).
2. Mezmur yazarı başka bir yerde de onun için şöyle der: Adı güneşten önce kalır, tahtı aydan öncedir; yeryüzünün bütün oymakları onda kutsanacak, bütün milletler ona kulluk edecek (Mezmur 72:17, 11). Onun egemenliği için de daha önce şöyle demişti: Denizden denize, ırmaktan yeryüzünün uçlarına kadar egemen olacak (Mezmur 72:8).
3. Bu tanıklık ne Süleyman'a uyar ne de Davut'a. Süleyman'ın krallığının hangi sınırlar içinde kaldığı bilinir. Bunun Mesih'te gerçekleştiğini görüyoruz: güneşin doğduğu yerden battığı yere kadar milletler arasında adı büyüktür. Egemenliğine de Yuhanna'dan vaftiz olduğu ırmaktan başladı ve iman yoluyla milletler arasında yeryüzünün uçlarına kadar ulaştı.
4. Rab aynı Mezmurlarda onun ebedî doğumundan ve milletler üzerindeki gücünden de söz eder: Seni sabah yıldızından önce doğurdum; sen Melkisedek düzeni uyarınca ebediyen kâhinsin; milletleri yargılayacak, yıkıntıları dolduracak, yeryüzünde birçoklarının başını ezecek (Mezmur 110:3–6). Yeşaya da der ki: O gün Yesse'nin kökü halklara işaret olarak duracak, milletler ona yalvaracak (Yeşaya 11:10). Başka bir yerde de: Uzaktaki milletlere bir işaret kaldıracak, yeryüzünün uçlarından onu ıslıkla çağıracak (Yeşaya 5:26).
5. Aynı Yeşaya, milletler üzerinde hüküm sürecek olan Rabbimiz Mesih için şöyle der: Gökleri yaratıp geren, yeri ve ondan bitenleri sağlamlaştıran, üzerindeki halka soluk, üstünde yürüyenlere ruh veren Rab Tanrı şöyle diyor: Ben Rab seni adaletle çağırdım, elinden tuttum, seni korudum; seni halka ahit, milletlere ışık kıldım ki körlerin gözlerini açasın, tutukluyu kapatıldığı yerden, karanlıkta oturanları zindandan çıkarasın. Ben Rab'bim, adım budur (Yeşaya 42:5–8). Bunun, tende bilgisizlik içindeki milletlere ışık olan Mesih aracılığıyla gerçekleştiğini artık görüyoruz.
6. Onlar için başka bir yerde de kendisi şöyle der: Körleri bilmedikleri yoldan götüreceğim, tanımadıkları patikalarda yürüteceğim, önlerindeki karanlığı ışığa çevireceğim (Yeşaya 42:16). Böylece aynı peygamber aracılığıyla söylenen şu söz gerçekleşti: Karanlıkta oturan milletler halkı büyük bir ışık gördü, ölüm gölgesi diyarında oturanlara ışık doğdu (Yeşaya 9:2). Milletlerin Mesih'e çağrılması hakkında da şöyle der: Bana kulak ver, halkım, ey oymağım, beni dinle; çünkü Kanun benden çıkacak, yargım halkların ışığında duracak; adil olanım yakındır, Kurtarıcım çıktı (Yeşaya 51:4–5).
7. Ardından da: Ey Kudüs'ün viraneleri, sevinin, hep birlikte övgü söyleyin; çünkü Rab halkını teselli etti, Kudüs'ü kurtardı; Rab kutsal kolunu bütün milletlerin gözü önünde hazırladı, yeryüzünün bütün uçları Tanrımız'ın kurtuluşunu gördü (Yeşaya 52:9–10). Bunun yanında Tanrı'nın sesi, adı geçen Yeşaya aracılığıyla, tende gelen Mesih'i milletlerin yargıcı olarak şöyle bildirir: İşte kulum, ona destek olacağım; seçtiğim, canım ondan hoşnut oldu. Ruhumu onun üzerine koydum, milletlere yargı getirecek. Bağırmayacak, kimseyi kayırmayacak, sesi dışarıda duyulmayacak. Ezilmiş kamışı kırmayacak, tüten fitili söndürmeyecek. Hakikatle yargıyı ortaya çıkaracak; yeryüzünde yargıyı kurana dek kederlenmeyecek, sarsılmayacak; adalar onun Kanun'unu bekleyecek (Yeşaya 42:1–4).
CAPUT II. Cunctis gentibus in Christum credere jussum est. 1. Quia in Christo Filio Dei credere cunctis gentibus jussum est, Jacob in benedictionibus patriarcharum dixit: Non deficiet princeps ex Juda, nec dux de femoribus ejus, donec veniat qui mittendus est, et ipse erit exspectatio gentium (Gen. XLIX, 10). Et David ex persona ejusdem Christi in Psalmis: Dominus dixit ad me, Filius meus es tu, ego hodie genui te; pete a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae (Psal. ii, 7). Et iterum: Constitues me in caput gentium, populus, quem non cognovit servivit mihi, obauditu auris obaudivit mihi. 2. Similiter et alibi de eodem Psalmographus idem sic dicit: Ante solem permanet nomen ejus, et ante lunam sedes ejus, et benedicentur in eo omnes tribus terrae, omnes gentes servient ei (Psal. LXXI, 17, 18). De cujus dominatione etiam superius (Vers. 8) sic fuerat praelocutus: Et dominabitur a mari usque ad mare, et a flumine usque ad terminos orbis terrae. 3. Quod testimonium nec Salomoni congruit, nec David. Notum est enim quibus terminis regnum conclusum exstitit Salomonis. Sed hoc in Christo videmus fuisse completum. Cujus ab ortu solis usque ad occasum magnum est nomen ejus in gentibus. Hic et a flumine dominandi sumpsit exordium, ubi baptizatus est a Joanne, et pervenit per fidem in gentibus usque ad terminos terrae. 4. Item in eisdem Psalmis de ejus aeterna nativitate et potestate in gentibus, Dominus loquitur: Ante luciferum, inquit, genui te; tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech; judicabit in nationibus, implebit ruinas, conquassabit capita in terra multorum (Psal. CIX, 3). Et Isaias: In die illa erit radix Jesse, qui stat in signum populorum, ipsum gentes deprecabuntur (Isai. xi, 10). Et post alia: Levabit signum in nationibus procul, et sibilabit ad eum de finibus terrae. 5. Item idem Isaias, de Christo Domino nostro in gentibus regnaturo: Haec dicit Dominus Deus creans coelos, et extendens eos, firmans terram et quae germinant ex ea, dans flatum populo, qui est super. eam, et spiritum calcantibus eam, ego Dominus vocavi te in justitia, et apprehendi manum tuam, et servavi te, et dedi te in foedus populi in lucem gentium, ut aperires oculos caecorum, et educeres de conclusione vinctum, de domo carceris sedentes in tenebris. Ego Dominus, hoc est nomen meum (Isai. XLII, 5 seq.). Hoc jam contuemur esse completum per Christum, qui lux factus est in carne ignorantiae gentium positarum. 6. De quibus et alibi ipse dixit: Et ducam caecos in viam quam nesciunt, et in semitis quas ignoraverunt, ambulare eos faciam, ponam tenebras coram eis in lucem, ut impleretur quod per eumdem prophetam fuerat dictum: Gentium populus, qui sedebat in tenebris, vidit lucem magnam, habitantibus in regione umbrae mortis lux orta est eis (Isai. IX, 2). Item de gentium vocatione ad Christum sic ait: Attendite ad me populus meus, et tribus mea me audite, quia lex a me exiet, et judicium meum in luce populorum requiescet, prope est justus meus, egressus est Salvator meus (Isai. LI, 4). 7. Et post haec: Gaudete et laudate simul deserta Jerusalem, quia consolatus est Dominus populum suum, redemit Jerusalem, paravit Dominus brachium sanctum suum in oculis omnium gentium, et viderunt omnes fines terrae salutare Dei nostri (Isai. LII, 9). Ad haec per praedictum Isaiam vox divina Christum in carne judicem gentium ita annuntiat: Ecce, inquit, servus meus, suscipiam eum, electus meus, complacuit sibi in illo anima mea, dedi spiritum meum super eum, judicium gentibus proferet, non clamabit, neque accipiet personam, nec audietur foris vox ejus, calamum quassatum non conteret, et linum fumigans non exstinguet. In veritate educet judicium, non est tristis, nec turbulentus, donec ponat in terra judicium, et legem ejus insulae exspectabunt (Isai. XLII, 1).
2.2_28. Mesih insanlığı üstlenmesi bakımından kuldur. Önce Yahudilere gelip kabul görmediği için yargıyı milletlere götürdü. Bu nasıl bir yargıdır? İmanla aklanmaları. Onun sesi dışarıda, yani Tanrı'nın Kilisesi'nin dışında kalan sapkınlarda ve Yahudilerde duyulmayacaktır. Yeşaya'da onun için yine denir ki: İşte kulum anlayacak, yükseltilecek, yukarı alınacak, çok yüce olacak. Birçokları sana şaşakaldığı gibi, görünüşü insanlar arasında, sureti insanoğulları arasında öyle değersiz olacak. Birçok milleti serpecek; krallar onun karşısında ağızlarını kapayacak, çünkü kendilerine anlatılmayanı gördüler, duymadıklarını seyrettiler (Yeşaya 52:13–15).
9. Aynı peygamber onun için yine der ki: İşte onu halklara tanık, milletlere önder ve öğretmen kıldım. İşte bilmediğin bir milleti çağıracaksın; seni tanımayan milletler, Tanrın Rab, İsrail'in Kutsalı için sana koşacak, çünkü seni yüceltti (Yeşaya 55:4–5). Bu peygamberlik baştan sona milletlerin çağrılması hakkındadır ve onların Mesih'e iman edeceğini açıkça gösterir.
10. Habakkuk da şöyle der: Rab diyor ki: Görümü açıkça yaz, levhalar üzerinde belirt ki okuyan rahatça okusun. Çünkü görüm daha uzaktır, sonunda görünecek, yalan söylemeyecek; gecikirse onu bekle, çünkü gelecek, geç kalmayacak. Sonra iman etmeyen Yahudiler için şöyle devam eder: İşte iman etmeyenin canı kendi içinde doğru olmayacak (Habakkuk 2:2–4).
11. Rab, Hagay aracılığıyla da milletler üzerinde hüküm sürecek Mesih için şöyle söylemiştir: Ruhum aranızda olacak, korkmayın; çünkü Rab şöyle diyor: Az sonra göğü, yeri, denizi ve karayı sarsacağım, bütün milletleri harekete geçireceğim, bütün milletlerin arzuladığı gelecek (Hagay 2:5–7). İnanmayan kişi bu peygamberliği Deccal için anlarsa, şüphesiz yalan söyler. Çünkü onu milletler arzulamaz, yalnız Yahudiler bekler.
- Servus quippe, sed ex susceptione hominis, Christus, qui quoniam prius ad Judaeos veniens non est receptus, judicium in gentibus protulit: quale judicium, nisi ut ex fide justificarentur? Eius vox non audietur foris, hoc est, in haeresibus, et Judaeis extra Dei Ecclesiam positis. Item de ipso in Isaia: Ecce intelliget servus meus, exaltabitur, et elevabitur, et sublimis erit valde, sicut obstupuerunt super te multi, sic ingloriosus erit inter viros aspectus ejus, et forma ejus inter filios hominum, iste asperget gentes multas, super ipsum continebunt reges os suum, quia quibus non est narratum de eo, viderunt, et qui non audierunt, contemplati sunt (Isai. LII, 13). 9. Item qui supra de eo: Ecce testem populis dedi eum, ducem ac praeceptorem gentibus, ecce gentem quam nesciebas vocabis, et gentes, quae non cognoverunt te, ad te current, propter Dominum Deum tuum, et Sanctum Israel, quia glorificavit te (Isai. LV, 4). Quae prophetia omnis de vocatione gentium manifesta est, quia in Christo essent crediturae. 10. Et Habacuc ita inquit: Dominus loquitur: Scribe visum aperte, et explana eum super tabulas, ut percurrat qui legerit eum, quia adhuc visus procul apparebit in finem, et non mentietur; si moram fecerit, exspecta illum, quia veniens veniet, et non tardabit. De incredulis autem Judaeis ita sequitur: Ecce qui incredulus est, non erit recta anima ejus in semetipso (Habac. n, 2, 4). 11. Siquidem et per Aggaeum de Christo in gentibus regnaturo sic cecinit idem Dominus, dicens: Spiritus meus erit in medio vestrum, nolite timere, quia haec dicit Dominus: Adhuc modicum, et ego commovebo caelum et terram, et mare, et aridam, et movebo omnes gentes, et veniet desideratus cunctis gentibus (Aggaei II, 6). Quod si de Antichristo hanc prophetiam infidelis intelligat, mendacium est procul dubio. Illum enim non gentes desiderant, sed soli Judaei exspectant.
2.33. Yahudilerin ve Milletlerin Mesih'e Çağrıldığı
1. Yahudi ve milletler halkının ikisinin de peygamberlik sözleriyle Mesih'in yönetimine çağrıldığını Yeşaya söyler: O gün insan bir inek ile iki koyun besleyecek, sütün bolluğundan tereyağı yiyecek (Yeşaya 7:21–22). İnek, ataların soyundan gelen Yahudi halkıdır. İki koyun, milletlerden gelen Kilise'dir. İki koyun ve bir inek denmesinin sebebi, Kilise'nin sayısının Yahudilerden çok milletlerden artmasıdır.
2. Onları besleyecek insan Mesih'in kendisidir. Yeremya aracılığıyla o şöyle der: Dönün, ey dönek oğullar, diyor Rab, çünkü kocanız benim; sizi alacağım, bir şehirden birini, bir akrabadan ikisini; size gönlüme uygun çobanlar vereceğim, sizi ilimle ve öğretiyle güdecekler (Yeremya 3:14–15). Çünkü kibirlilere Yeşaya aracılığıyla İnsan bir inek ile iki koyun besleyecek demişti. Tanrı şimdi o insanın kendisi olduğunu gösterir; o, akrabadan ikisini, şehirden birini alacaktır, çünkü sünnetlilerden iman edenlerin sayısı sünnetsizlerden iman edenlerden azdır.
3. Şehir dediği Yahudiye ya da Kudüs'tür; akraba milletlerdir; çobanlar ise elçiler ya da Mesih'in lütfunu vaaz eden Kilise öğretmenleridir. Aynı Yeremya başka bir yerde Yahudilerin Mesih'e kulluk edeceğini şöyle ilan eder: O gün, diyor Orduların Rabbi, boynundaki boyunduruğu kıracağım, bağlarını koparacağım; yabancılar artık onlara egemen olmayacak, Tanrıları Rab'be ve onlar için çıkaracağı kralları Davut'a kulluk edecekler (Yeremya 30:8–9). Yeremya onun için şöyle der: İşte günler geliyor, diyor Rab, Davut için adil bir filiz çıkaracağım; kral olarak hüküm sürecek, bilge olacak, yeryüzünde yargıyı ve adaleti yerine getirecek. O günlerde Yahuda kurtulacak, İsrail güven içinde oturacak; ona verecekleri ad şudur: Adil Rabbimiz (Yeremya 23:5–6).
4. Baba'nın sesi, Mezmur yazarı aracılığıyla onun doğuşunu iki millet için şöyle bildirir: Beni bilenler arasında Rahab'ı ve Babil'i anacağım. İşte Filistin, Sur ve Etiyopya: bu orada doğdu. Siyon için ise denecek: Şu adam ve şu adam orada doğdu, onu kuran Yüce'nin kendisidir. Rab halkları yazarken anlatacak: Bu orada doğdu (Mezmur 87:4–6). Babil, Filistin, Sur ve Etiyopya milletleri, Siyon ise İbrani halkını anlatır; çünkü Mesih iki milletin kurtuluşu için doğmuştur.
5. Hezekiel de Mesih'in, Davut adı altında, iki millet üzerinde hüküm süreceğini şöyle bildirir: Hepsinin üzerinde tek kral olacak; artık iki millet olmayacaklar, iki krallığa bölünmeyecekler, tanrılarıyla, iğrençlikleriyle ve bütün kötülükleriyle kendilerini kirletmeyecekler. Günah işledikleri bütün yerlerden onları kurtaracak, temizleyeceğim; benim halkım olacaklar, ben de onların Tanrısı olacağım. Kulum Davut onların kralı, hepsinin tek çobanı olacak (Hezekiel 37:22–24).
6. Mesih'in Yahudilerin kralı olduğunu Yeşaya şöyle gösterir: Siyon kızına deyin ki: İşte kralın sana geliyor, adil ve kurtarıcı, yoksul, evcilleşmemiş bir eşeğe binmiş (Yeşaya 62:11; Zekeriya 9:9). Peygamber Daniel ise Baba'nın Mesih'e yalnız milletler değil Yahudiler üzerinde de güç verdiğini yazarak şöyle der: Gece görümünde baktım, işte göğün bulutlarıyla İnsanoğlu'na benzer biri geliyordu, Günlerin Eskisi'ne kadar ulaştı, onu huzuruna getirdiler (Daniel 7:13).
7. Onun göğe alınıp Baba'ya kadar götürüldüğünü söyledikten sonra şunu ekler: Ona güç, onur ve krallık verildi; bütün halklar, oymaklar ve diller ona kulluk edecek (Daniel 7:14). Oymaklar, İbrani halkından başka nedir? Diller, milletlerden başka nedir? Peygamber Amos da Yahudileri Tanrı adına Mesih'in krallığına şöyle çağırır: Ey İsrail, Tanrın Rab'bi karşılamaya hazırlan! Çünkü işte gök gürültüsünü sağlamlaştıran, ruhu yaratan, insanlara Mesihini bildiren benim (Amos 4:12–13).
8. Yeşaya da şöyle der: Ey Yakup'un evi, gelin, Rab'bin ışığında yürüyelim (Yeşaya 2:5). Davut bu ışık için der ki: Senin ışığında ışığı göreceğiz (Mezmur 36:9). Peygamber Mika da Mesih'in doğum yerini açıklarken onun İsrail'e egemen olacağını şöyle ekler: Ey Efrata evi Beytlehem, sen Yahuda'nın binleri arasında en küçüğü değilsin; İsrail'e egemen olacak kişi benim için senden çıkacak (Mika 5:2).
9. Burada Mesih'in Yahudilerin Rabbi olduğunu ve bu halkın onun yönetimine boyun eğeceğini gösterir; onun bütün dünyadaki gücünü de şöyle önceden bildirir: Duracak, görecek, Rab'bin gücüyle sürüsünü güdecek; Tanrısı'nın adının onurunda olacaklar; çünkü şimdi yeryüzünün uçlarına kadar büyütülmüştür; barış o olacak (Mika 5:4–5).
CAPUT III. Judaei et gentes ad Christum vocantur. 1. Quia uterque populus Judaeorum et gentium sub Christi regimine vaticiniis prophetarum vocantur, Isaias dicit: Et erit in die illa, nutriet homo vaccam boum, et duas oves, et prae ubertate lactis comedet butyrum (Isai. VII, 21). Vacca boum plebs est Judaeae veniens de semine patriarcharum. Oves duae Ecclesia veniens de gentibus, et idcirco duae oves, et una vacca, quia auctior est ex gentibus Ecclesiae numerus, quam ex Judaeis. 2. Homo autem, qui nutriet eas, ipse est Christus qui per Jeremiam dicit: Convertimini, filii revertentes, dicit Dominus, quia ego vir vester, et assumam vos, unum de civitate, et duos de cognatione, et dabo vobis pastores juxta cor meum, et pascent vos scientia et doctrina (Jerem. III, 14). Superbis namque dixerat per Isaiam: Nutriet homo vaccam unam et duas oves; quem hominem Deus nunc semetipsum esse ostendit, qui assumet duos de cognatione, et unum de civitate, quia minor est numerus credentium ex circumcisione, quam ex praeputio. 3. Hanc autem civitatem Judaeam dicit, sive Jerusalem; cognationem vero gentes; pastores autem apostolos, vel Ecclesiae doctores, Christi gratiam praedicantes. Sic et alio loco idem ipse Jeremias Judaeos servire Christo proclamat: Et erit in die illa, ait Dominus exercituum, conteram jugum meum de collo tuo, et vincula ejus disrumpam, et non dominabuntur eis amplius alieni, sed servient Domino Deo suo, et David regi suo, quem suscitabit eis (Jerem. xxx, 8). De quo Jeremias: Ecce dies venient, dicit Dominus, et suscitabo David germen justum, et regnabit rex, et sapiens erit, et faciet judicium et justitiam super terram. In diebus illis salvabitur Juda, et Israel habitabit confidenter, et hoc est nomen quod vocabunt eum, Dominus justus noster (Jerem. XXIII, 5). 4. Cujus ortum propter utramque gentem vox patris per Psalmistam ita annuntiat: Commemorabo Rahab et Babylonis scientium me. Ecce Palaestina, et Tyrus cum Aethiopia, iste natus est ibi. Ad Sion autem dicetur: Vir et vir natus est in ea, et ipse fundavit eam Excelsus. Dominus narrabit scribens populos. Iste natus esl ibi. In Babylone, Palaestina, Tyro, Aethiopia gentes significantur. in Sion vero Hebraeorum populus, quia pro utrarumque salute gentium natus est Christus. 5. Item Ezechiel Christum sub persona David super utramque gentem sic predicat regnaturum: Rex, inquit, unus erit omnibus imperans, et non erunt ultra duae gentes, nec dividentur amplius in duo regna, nec polluentur ultra in diis suis, et abominationibus, et in cunctis iniquitatibus suis, et salvos eos faciam de universis sedibus suis, in quibus peccaverunt; et mundabo eos, et erunt mihi populus, et ego ero eis Deus, et servus meus David rex super eos, et pastor unus erit omnibus eorum (Ezech. XXXVII, 22). 6. Quia Christus rex Judaeorum est, Isaias indicat dicens: Dicite filiae Sion: Ecce rex tuus venit tibi justus, et salvans, pauper, sedens super asinum indomitum. Daniel autem propheta potestatem Christi, non solum super gentes, sed etiam super Judaeos a Patre datam, scribens, sic ait: Aspiciebam in visione noctis, et ecce cum nubibus coeli, quasi Filius bominis veniebat, et usque ad antiquum dierum pervenit, et in conspectu ejus obtulerunt eum (Dan. VII, 13). 7. Nam postea quam dixit assumptum eum in coelum, et perductum usque ad Patrem, adjecit: Et data est ei potestas, et honor, et regnum, et omnes populi, tribus et linguae ipsi servient. Quae tribus, nisi Hebraeorum populus? Quae linguae, nisi gentium nationes? Amos quoque propheta ad Christi regnum Judaeos a Deo sic provocat dicens: Praepara te in occursum Domini Dei tui, Israel, quia ecce ego firmans tonitruum, et creans spiritum, et annuntians in hominibus Christum suum (Amos. IV, 12). 8. Sic et Isaias: Domus Jacob, venite, et ambulemus in lumine Domini (Isai. II, 5). De quo David ait: In lumine tuo videbimus lumen (Psal. XXXV, 10). Inter haec et Michaeas propheta, dum locum originis Christi declararet, ita eum super Israel dominaturum subjunxit: Et tu, inquit, Bethlehem domus Ephrata, non es minima in millibus Juda, ex te mihi prodiet Dominator in Israel (Mich. v, 2). 9. Quo loco ostendit Christum dominum esse Judaeorum, ejusque regimine eumdem populum subjugandum, ubi et potestatem ejus per universum mundum ita praenuntia vit: Stabit, inquit, et videbit, et pascet gregem suum in virtute Domini, et in honore nominis Dei sui erunt, quoniam nunc magnificatur usque ad terminos terrae, et erit iste pax.
2.3_210. Rab, onun gelişinin Yahudilere müjdelenmesini Yeşaya'ya şöyle söyler: Ey Siyon'u müjdeleyen, yüksek dağa çık; ey Kudüs'ü müjdeleyen, sesini güçle yükselt; Yahuda şehirlerine de ki: Korkma. İşte Tanrınız! İşte Rab Tanrı güçle gelecek, kolu egemen olacak. İşte ödülü yanındadır, işi önündedir; çoban sürüsünü güder gibi kuzuları koluyla toplayacak (Yeşaya 40:9–11).
11. Peygamber Zekeriya da Mesih'in Yahudiler ve milletler üzerindeki krallığını şöyle ilan eder: Ey Siyon kızı, çok sevin; ey Kudüs kızı, coş; işte kralın sana geliyor, adil ve kurtarıcı; yoksuldur, eşeğe, eşek sıpasına binmiştir. Gücü denizden denize, ırmaktan yeryüzünün uçlarına kadardır (Zekeriya 9:9–10). Bu peygamberliğin Mesih'te nasıl gerçekleştiğine İnciller tanıklık eder.
- Cujus adventum Judaeis praedicandum Isaiae sic Dominus loquitur: Super montem excelsum ascende tu, qui evangelizas Sion, exalta in fortitudine vocem tuam, qui evangelizas Jerusalem; die civitatibus Judae: Noli timere. Ecce Deus vester. Ecce Dominus Deus in fortitudine veniet, et brachium ejus dominabitur. Ecce merces ejus cum eo, et opus illius coram eo, sicut pastor gregem suum pascit, in brachio suo congregabit agnos (Isai. XL, 9). 11. Zacharias autem propheta de Christi regno in Judaeis et gentibus ita proclamat: Exsulta satis, filia Sion, jubila, filia Jerusalem, ecce rex tuus veniet tibi, justus et salvator, ipse pauper et ascendens super asinum et super pullum asinae, et potestas ejus a mari usque ad mare, et a flumine usque ad fines terrae (Zach. IX, 9). Quae prophetia quomodo fuisset completa in Christo, Evangelia ipsa testantur.
2.44. Milletlerin İbranilerden Önce İmana Çağrılması
1. Milletlerin önce, Yahudilerin sonra Mesih'e iman edebileceğini peygamber Davut gösterir. Rab'bin Yahudiyeyi kurtarmaya geldiğini, ama önce putperestliğin iman edeceğini, Yahudiyenin ise ardından geleceğini görerek şöyle der: Etiyopya ellerini Tanrı'ya önceden uzatacak (Mezmur 68:31). Yani günahlarla kararmış milletler âlemi, Yahudiye iman etmeden önce kurtulmak üzere kendini Her Şeye Gücü Yeten Tanrı'ya sunacaktır. Nitekim Yeşaya'da da denir ki: Milletlerin doluluğu girinceye kadar; böylece bütün İsrail kurtulacak (Romalılar 11:25–26). Tesniye'de de: Milletler baş olacak, iman etmeyen halk kuyruk olacak (Tesniye 28:44); çünkü o halk en son dönecektir.
CAPUT IV. De vocatione gentium ad fidem ante Hebraeos. 1. Jam et quia prius gentes credere poterant in Christum, et postea Judaei, David propheta ostendit; videns enim quod ad Judaeam redimendam venisset Dominus, sed ante gentilitas crederet, et postmodum Judaea sequeretur, dicit: Aethiopia praeveniet manus, jus Deo (Psal. LXVII, 32), id est, priusquam Judaea credat, salvandam se offert omnipotenti Deo peccatis nigra gentilitas. Sicut et Isaias ait: Donec plenitudo gentium introeat, et sic omnis Israel salvus fiat; et in Deuteronomio: Eritis gentes ad caput, incredulus autem populus ad caudam (Deut. XXVIII, 44), quasi in novissimo conversurus.
2.55. Yahudilerin Dünyanın Sonunda Mesih'e İman Edecekleri
1. Tene bağlı bu Yahudiler geçip gittikten sonra, son zamanlarda onların oğulları Mesih'e iman edecektir. Peygamber Hoşea buna tanıktır: İsrail oğulları uzun günler kralsız, öndersiz, kurbansız, sunaksız, kâhinliksiz, görüşsüz oturacak (Hoşea 3:4). Bugün de durumları budur. Ardından şunu ekler: Sonra İsrail oğulları dönecek, Tanrıları Rab'bi ve kralları Davut'u arayacak; son günlerde Rab'bin ve iyiliklerinin önünde şaşkınlığa düşecekler (Hoşea 3:5).
2. Bu peygamberlik baştan sona şüphesiz Mesih hakkındadır; Davut adıyla o anlatılır, çünkü tene göre Davut'un soyundan doğmuştur. Yeremya onun için şöyle der: İşte günler geliyor, diyor Rab, Davut için adil bir filiz çıkaracağım; kral olarak hüküm sürecek, bilge olacak, yeryüzünde yargıyı ve adaleti yerine getirecek. O günlerde Yahuda kurtulacak, İsrail güven içinde oturacak; ona verecekleri ad şudur: Adil Rabbimiz (Yeremya 23:5–6).
3. Malaki de dünyanın sonundan önce Yahudileri döndürmek için İlyas'ın gönderileceğini şöyle söyler: İşte Rab'bin büyük ve dehşetli günü gelmeden önce size peygamber İlyas'ı göndereceğim; babaların gönlünü oğullarına, oğulların gönlünü babalarına çevirecek (Malaki 4:5–6). Rab, yargının gelişinden önce İlyas'ı, oğulların gönlünü atalarla peygamberlerin gönlüne çevirmek için gönderecektir; öyle ki onların soyu, peygamberlik ederek bekledikleri Rab İsa Mesih'e iman etsin.
4. Yahudiler şimdiye kadar doğru iman ediyorsa, peygamberin tanıklığına göre İlyas aracılığıyla sonunda dönecekleri şey nedir? Şimdi zihinleri kör olmuştur; duydukları Kurtarıcı'yı ancak dünyanın sonunda, çağın tamamlanmasında anlayabilirler. Rab bunu peygamber Yeşaya aracılığıyla bildirir: Dinleyin ama anlamayın, görün ama tanımayın. Bu halkın gönlünü kör et, kulaklarını ağırlaştır, gözlerini kapat ki gözleriyle görmesinler, kulaklarıyla duymasınlar, gönülleriyle anlamasınlar, dönmesinler ve onlara şifa vermeyeyim (Yeşaya 6:9–10).
5. Peygamber de dedi: Ne zamana kadar, ya Rab? Rab şöyle dedi: Şehirler oturanı kalmadan, evler insansız ıssızlaşıncaya, ülke çöl olarak kalıncaya, Rab insanları uzaklaştırıncaya kadar. O zaman dönecek, görünüşü dallarını yayan yabanıl fıstık ve meşe gibi olacak; orada duran kutsal bir soy olacak (Yeşaya 6:11–13). Görülüyor ki şimdi iman ve hakikat ışığından uzaktırlar: Mesih'i duyarlar ama anlamazlar, görürler ama tanımazlar.
6. Ama ne zamana kadar böyle olacaklar? Şehirler yıkılıp ülke çöle dönünceye kadar. O zaman dönüp görecekler, Mesih'e iman edecekler, anlayıp şifa bulacaklar ve her şeyi öğrenecekler. Yeremya da onlara bunu söyler: Son günlerde bunları anlayacaksınız (Yeremya 30:24). Sefanya da Yahudilerin bu son imanı için der ki: O zaman topallayanı kurtaracağım, kovulmuş olanı toplayacağım; utançlarının bulunduğu bütün yeryüzünde onları övgü ve ün konusu edeceğim; sizi getireceğim, sizi toplayacağım vakit, gözünüzün önünde tutsaklığınızı geri çevirdiğimde sizi yeryüzünün bütün halkları arasında ün ve övgü konusu edeceğim, diyor Rab (Sefanya 3:19–20).
7. Topallayan dediği, şimdi iman yollarından sapıp topallayan Yahudi halkıdır. Mezmur da buna tanıklık eder: Patikalarından sapıp topalladılar (Mezmur 18:45). Tanrı, Topallayanı kurtaracağım derken onu sonunda kurtaracağını bildirir. Hezekiel aracılığıyla da der ki: Uzun günler sonra yoklanacaksın, yılların sonunda geleceksin (Hezekiel 38:8). Biraz önce de vaftiz edileceklerini söyler: Sizi milletlerden alacağım, bütün ülkelerden toplayıp kendi ülkenize getireceğim. Üzerinize temiz su dökeceğim, bütün kirlerinizden temizleneceksiniz; sizi bütün putlarınızdan temizleyeceğim. Size yeni bir gönül vereceğim, içinize yeni bir ruh koyacağım; taş gönlü teninizden çıkarıp size etten bir gönül vereceğim. Ruhumu içinize koyacağım, buyruklarımda yürümenizi, hükümlerimi tutup yerine getirmenizi sağlayacağım. Atalarınıza verdiğim ülkede oturacaksınız; siz benim halkım olacaksınız, ben de sizin Tanrınız olacağım. Sizi bütün kirlerinizden kurtaracağım (Hezekiel 36:24–29).
CAPUT V. Quia in fine mundi in Christum credituri sunt Judaei. 1. Transeuntibus quidem istis carnalibus Judaeis, postea in novissimis temporibus filii eorum in Christo credituri sunt, Osee propheta testante: Quoniam diebus multis sedebunt filii Israel sine rege, sine principe, sine sacrificio, sine altari, sine sacerdotio, sine manifestationibus (Ose. III, 4, 5). Utique quemadmodum nunc esse videntur; deinde sequenter adjunxit: Et postea revertentur filii Israel, et inquirent Dominum Deum suum, et David regem suum, et stupescent in Domino, et in bonis suis, in novissimis diebus. 2. Quae omnis prophetia procul dubio de Christo est, qui in David nomine significatur. De cujus semine secundum carnem est genitus, de quo Jeremias dicit: Ecce dies veniunt, dicit Dominus, et suscitabo David germen justum, et regnabit rex, et sapiens erit, et faciet judicium et justitiam in terra. In diebus illis salvabitur Juda, et Israel habitabit confidenter, et hoc est nomen quod vocabunt eum, Dominus justus noster (Jerem. XXIII, 5). 3. Malachias quoque ante finem mundi Eliam sic dicit esse mittendum ad conversionem Judaeorum: Ecce ego mittam vobis Eliam prophetam, antequam veniat dies Domini magnus, et horribilis, et convertet cor patrum ad filios, et cor filiorum ad patres eorum (Malach. IV, 5). Ante adventum enim judicii mittet Dominus Eliam ad convertendum cor filiorum, ad cor patriarcharum et prophetarum, ut credat posteritas eorum in Domino Jesu Christo, quem illi prophetantes exspectaverunt. 4. Nam si hactenus Judaei recte credunt, quid est, in quo per Eliam converti eos in novissimo propheta testatur? Nunc enim mente caecati sunt, nec possunt intelligere Salvatorem, qui audiunt, nisi in fine mundi, dum fuerit consummatio saeculi; pronuntiat enim hoc Dominus per Isaiam prophetam dicens: Audite audientes, et nolite intelligere; et videte visionem, et nolite cognoscere; excaeca cor populi hujus, et aures ejus aggrava, et oculos ejus claude, ne forte videant oculis suis, et auribus suis audiant, et corde suo intelligant, et convertantur, et sanem illos (Isai. VI, 9). 5. Et dixit propheta: Usquequo, Domine? Et dixit Dominus: Donec desolentur. civitates absque habitatore, et domus sine homine, terra relinquetur deserta, et longe faciet Dominus homines; tunc convertetur, et erit in ostensione, sicut terebinthus, et sicut quercus, quae expandit ramos suos, semen sanctum erit, quod steterit in ea. Ecce apparet eos nunc a lumine fidei et veritatis esse alienos; audiunt enim Christum, et non intelligunt; vident, et non agnoscunt. 6. Sed quandiu ita erunt? Quousque subvertantur urbes, et terra pene redeat in desertum; tunc enim conversi videbunt, credituri in Christo, atque intelligentes sanabuntur, et cognoscent omnia. Juxta quod et Jeremias eis dicit: In novissimo dierum cognoscetis ea (Jerem. xxx, 24). De hac novissima credulitate Judaeorum et Sophonias sic dicit: In tempore illo salvabo claudicantem, et eam quae ejecta fuerat congregabo; et ponam eos in laudem, et in nomen in omni terra confusionis eorum, in tempore illo quo adducam vos, et in tempore, quo congregabo vos. Dabo enim vos in nomen et in laudem in omnibus populis terrae, cum convertero captivitatem vestram coram oculis vestris, dicit Dominus (Soph. III, 19). 7. Claudicantem plebem Judaeam dixit, quae nunc a semitis fidei claudicat, sicut psalmus testatur dicens: Claudicaverunt a semitis suis (Psal. XVII, 46); et hanc se salvaturum in novissimo Deus pronuntiat, dum dicit: Salvabo claudicantem. Et per Ezechielem: Post dies, in quit, multos visitaberis, et in novissimo annorum venies (Ezech. XXXVIII, 8); et paulo superius quia baptizandi sunt: Tollam, inquit, vos de gentibus, et congregabo vos de universis terris, et adducam vos in terram vestram, et effundam super vos aquam mundam, et mundabimini ab omnibus inquinamentis vestris et ab universis idolis vestris mundabo vos, et dabo vobis cor novum, et spiritum novum ponam in medio vestri, et auferam cor lapideum de carne vestra, et dabo vobis cor carneum, et spiritum meum ponam in medio vestri, et faciam ut in praeceptis meis ambuletis, et judicia mea custodiatis, et operemini, et habitabitis in terra quam dedi patribus vestris, et eritis mihi in populum, et ego ero vobis in Deum, et salvabo vos ex universis inquinamentis vestris (Ezech. XXXVI, 24)
2.5_28. Son zamanda dönecek olan halk budur. Ata Yakup, Bünyamin simgesi altında onu sabah avını yiyen, akşam ganimeti paylaşan kurt olarak önceden bildirmiştir (Tekvin 49:27). Çünkü bu halk, dünyanın başlangıcında, sanki sabah vakti Kanun'u almıştır; dünyanın akşamında ise, iman edeceği zaman, Yeni Ahit ile Eski Ahit arasını ayıracaktır. İsrail'e gelecek için vaat edilenler, son zamanlarda dönüp Mesih'e iman edecek olan bölüme söylenmiştir. Aynı Hoşea'daki şu söz böyledir: "Halkım değilsiniz" denilen yerde "Diri Tanrı'nın oğulları" denecek. Yahuda oğullarıyla İsrail oğulları birlikte toplanacak, kendilerine tek bir baş koyacaklar (Hoşea 1:10–11).
9. Bu, son zamanlarda olacaktır. O zaman İlyas'ın vaazıyla Yahuda Mesih'e dönecek ve ruhça İsrail ile, yani artık imanla Tanrı'yı gören milletler halkıyla bir olacaktır. Kendilerine tek bir baş, yani Mesih'i koyacaklar, yerden, yani tensel ve dünyevî ümitten gökteki vaatlere çıkacaklardır.
- Hic est enim populus in novissimis convertendus, quem Jacob patriarcha sub figura Benjamin lupum mane comedentem praedam, et vespere spolia dividentem prophetat (Gen. XLIX, 27). Utique quia initio mundi idem populus quasi in mane legem accepit, in vespere autem mundi, dum fuerit crediturus, dividet inter Novum Testamentum et Vetus. Nam de his quae ad Israel in futurum promittuntur, ad eamdem partem dicitur, quae creditura est in Christo quando in novissimis temporibus conversi fuerint, quale est illud apud eumdem Osee: Et erit in loco ubi dicitur ei: Non populus meus, dicetur ei filii Dei viventis, et congregabuntur filii Juda, et filii Israel pariter, ponent sibimet caput unum (Ose. I, 10). 9. Hoc in novissimis erit temporibus, quando, Elia praedicite, convertetur Juda ad Christum, ut sit unum cum Israel spiritualiter, hoc est, cum populo gentium, jam Deum ex fide videntium, ponentes sibimet caput unum, quod est Christus, ascendentesque de terra, hoc est a carnali terrenaque spe ad promissa coelestia.
2.66. Yahudi Halkından Çoğunun İman Etmeyeceği
1. Yahudi halkından çoğunun Mesih'e iman etmeyeceğini kanun koyucu Musa önceden bildirmiştir: Hayatın gözlerinin önünde asılı kalacak, gece gündüz korkacaksın, hayatına güvenmeyeceksin (Tesniye 28:66). Yeşaya da der ki: Ya Rab, işittiğimize kim inandı, Rab'bin kolu kime açıldı? Onu gördük, görünüşü yoktu (Yeşaya 53:1–2). Bu sözlerle, Mesih'i gördükleri hâlde kabul etmeyen Yahudilerin inanmazlığını anlatır. Ona iman edemedikleri, onu tanıyamadıkları için de hemen yıkıma uğrayacaklardı.
2. Yeremya bunu şöyle önceden söylemiştir: Duvarlarına çıkın, yıkın, dallarını kesin, çünkü Rab'bin değillerdir. Yahuda evi bana büsbütün ihanet etti, diyor Rab; beni inkâr edip "O değildir" dediler (Yeremya 5:10–12). Yahudiler bugüne kadar Mesih için "O değildir" diyorlar ve başkasını, yani Deccal'i bekliyorlar. Bu yüzden Rab der ki: Ben Babamın adıyla geldim, beni kabul etmediniz; başkası kendi adıyla gelecek, onu kabul edeceksiniz (Yuhanna 5:43).
3. Yine aynı Yeremya'da denir ki: İşte Rab'bin sözü onlar için alay konusu oldu, onu kabul etmiyorlar (Yeremya 6:10). Milletler Mesih'e itaat ederken Yahudilerin onu kabul etmeyeceği Mezmurlarda da gösterilir. Çünkü aynı Mesih peygamber aracılığıyla Beni milletlerin başına geçireceksin ve Tanımadığım halk bana kulluk etti dedikten sonra Yahudilerin inanmazlığını hemen ekler: Yabancı oğullar bana yalan söyledi, yabancı oğullar eskidi, patikalarından sapıp topalladılar (Mezmur 18:43–45). Yabancılar, Yahudilerden başka kimdir? Onlara yabancı denmesi yerindedir, çünkü inanmazlıkta direndikleri için, Tanrı'nın Oğlu'nun iman uyarınca bize vaat ettiği ebedî hayat ödüllerinden mahrum kalmışlardır.
4. Yahudilerin Mesih'e karşı bu sapık inanmazlığı Yeşaya aracılığıyla da kaydedilmiştir. Rab onlara der ki: Dinleyin ama anlamayın, görün ama tanımayın. Bu halkın gönlünü kör et, kulaklarını ağırlaştır, gözlerini kapat ki gözleriyle görmesinler, kulaklarıyla duymasınlar, gönülleriyle anlamasınlar, dönmesinler ve onlara şifa vermeyeyim (Yeşaya 6:9–10). Başka bir yerde de: Bütün gün ellerimi iman etmeyen, karşı çıkan, iyi olmayan yollarda yürüyen halka açtım (Yeşaya 65:2).
5. Yeremya da onlara şöyle der: Ey akılsız, gönülsüz halk, şunu dinle: gözleri vardır görmezler, kulakları vardır duymazlar. Benden korkmayacak mısınız, diyor Rab, önümde titremeyecek misiniz? Denize sınır olarak kumu, ebedî bir buyruk olarak koydum, onu aşamayacak; dalgalansa da güç yetiremeyecek, kabarsa da onu aşamayacak. Bu halkın gönlü ise itaatsiz ve inanmaz oldu (Yeremya 5:21–23).
6. Aynı peygamber başka bir yerde şöyle der: Nasıl olur da "Biz bilgeyiz, Rab'bin Kanun'u bizimledir" diyorsunuz? Gerçekten yazıcıların yalancı kalemi yalan üretti. Bilgeler utandırıldı, dehşete düştü, yakalandı. Çünkü Rab'bin sözünü attılar, onlarda hiçbir bilgelik yoktur (Yeremya 8:8–9). Yeşaya onlar için der ki: İnsanları sözle günaha sokuyorlardı, adilden boş yere saptılar (Yeşaya 29:21). Aynı peygamber bu yüzden onları şöyle azarlar: Ey katı gönüllüler, adaletten uzak olanlar, beni dinleyin. Adaletimi yaklaştırdım, uzak kalmayacak, kurtuluşum gecikmeyecek. Siyon'a kurtuluşu, Kudüs'e şanımı vereceğim (Yeşaya 46:12–13).
7. Aynı peygamber milletlerin imanını ve Yahudilerin Mesih'e karşı inanmazlığını şöyle bildirir: Önceden sormayanlar beni aradı, aramayanlar beni buldu. Adımı anmayan millete "İşte ben, işte ben" dedim; bütün gün ellerimi iman etmeyen halka açtım (Yeşaya 65:1–2). Milletler şimdi aradılar; önceden sormuyorlardı, çünkü peygamberler onlara gelmiyordu. Mesih onlara müjdelenince de buldular.
8. Yahudi halkı ne yaptı? Devamında söylenenden başkasını değil: Bütün gün ellerimi iman etmeyen halka açtım. Milletlere verilen aynı vaat için yine der ki: Beni arayan halkım için ovalar koyun ağılı, Akor vadisi sığırların yatağı olacak; sizi ise, Tanrı'yı bırakanlar, kılıca sayacağım, hepiniz kırımda düşeceksiniz (Yeşaya 65:10–12).
CAPUT VI. Plurimi ex Judaeorum populo non erant credituri. 1. Sed quia plurimi ex Judaeorum populo non essent credituri in Christum, Moyses legislator eamdem eorum incredulitatem ante praenuntiavit: Et erit vita tua pendens ante oculos tuos, et timebis die ac nocte, et nou credes vitae tuae (Deut. XXVIII, 66). Unde et Isaias: Domine, quis credidit auditui nostro? et brachium Domini cui revelatum est? Et vidimus eum, et non erat aspectus (Isai, LIII, 1). Quibus verbis incredulitatem Judaeorum designat, qui Christum videntes non receperunt, quem quia nec credere, nec cognoscere potuerunt. illico excidium habituri. 2. Sic Jeremias praedixit: Ascendite muros ejus, et dissipate, auferte propagines ejus, quia non sunt Domini. Praevaricatione praevaricata est in me domus Juda, ait Dominus, negaverunt me et dixerunt: Non est ipse (Jerem. v, 10). Hoc nunc usque Judaei pro Christo dicunt: Non est ipse, exspectantes alium, qui est Antichristus. Unde et Dominus: Ego, inquit, veni in nomine Patris mei, et non recepistis me, alius veniet in nomine suo, et recipietis eum (Joan. v, 43). 3. Item apud eumdem Jeremiam: Ecce sermo Domini factus est eis in opprobrium, et non suscipiunt illud (Jerem. vi, 10). Adhuc quidem quia, gentibus obedientibus Christo, Judaei eum non essent recepturi, in Psalmis ostenditur. Nam cum per prophetam diceret idem Christus: Constitues me in caput gentium, et, populus, quem non cognovi, servivit mihi, continuo subjunxit incredulitatem Judaicam, dicens: Filii mentiti alieni sunt mihi, filii alieni inveteraverunt, et claudicaverunt a semitis suis (Psal. XVII, 44). Qui sunt alieni, nisi Judaei? qui recte alieni nuncupantur, pro eo quod in perfidia permanentes, ab aeternae vitae praemiis abdicati sunt, quae nobis secundum fidem a Dei Filio promittuntur. 4. Haec quoque in Christo Judaeorum prava incredulitas etiam per Isaiam est annotata, dicente Domino illis: Audite audientes, et nolite intelligere; et videte visionem, et nolite cognoscere; excaeca cor populi hujus, et aures ejus aggrava, et oculos ejus claude, ne forte videant oculis suis, et auribus suis audiant, et corde suo intelligant, et convertantur, et sanem illos, (Isai. VI, 9). Et alio loco: Tota die expandi manus meas ad populum non credentem, et contradicentem, qui ambulant vias non bonas (Isai. LXV, 2). 5. Quibus Jeremias: Audi haec, popule stulte et sine corde, oculi sunt illis, et non vident, aures sunt illis, et non audiunt; aut me non timebitis, dicit Dominus, aut a facie mea non formidabilis? qui constitui terminum maris arenam, imperium aeternum, et non transgredietur illud, et turbabitur, et non poterit, et intumescent fluctus ejus, et non transgredietur illud; populo autem huic factum est cor inobediens et incredulum, (Jerem. v, 21). 6. Et alibi idem ipse: Quomodo dicitis: Sapientes nos sumus, et lex Domini nobiscum est (Jerem. VIII, 8)? Vere mendacium operatus est stylus mendax Scribarum, confusi sunt sapientes, et perterriti, et capti sunt. Verbum enim Domini projecerunt, et sapientia nulla est in eis. De quibus Isaias: Qui peccare, inquit, faciebant homines in verbo. et declinaverunt frustra a justo (Isai. XXIX, 21). Pro quo eos idem propheta ita increpat dicens: Audite me duro corde, qui longe estis a justitia, prope feci justitiam meam, non elongabitur, et salus mea non morabitur. Dabo in Sion salutem, et in Jerusalem gloriam meam. 7. Ipse autem propheta et credulitatem gentium et incredulitatem Judaeorum in Christo ita annuntiat: Quaesierunt me, qui antea non interrogabant, invenerunt me, qui non inquisierunt me; dixi: Ecce ego, ecce ego, ad gentem, quae non invocabat nomen meum, expandi manus meas tota die ad populum incredulum (Isai. LXV, 1, 2). Quaesierunt enim nunc gentes quae ante non interrogabant, quia ad eos prophetae non veniebant, et invenerunt, quando illis Christum nuntiaverunt. 8. Quid vero Judaea plebs, nisi quod sequitur? Expandi manus meas tota die ad populum incredulum. Et iterum de eadem repromissione gentium: Et erunt campestria in caulas gregum, et vallis Achor in cubile armentorum populo meo, qui requisierunt me, et vos, qui reliquistis Deum, numerabo vos gladio, et omnes in caede corruetis (Isai. LXV, 10 seq.).
2.6_29. Şu hâlde bu vaatler, Tanrı'yı arayan milletlerden başka hangi halka aittir? Yukarıda onlar için Önceden sormayanlar beni aradı demişti. Tanrı'yı bırakıp kırımda düşenler, Yahudi halkından başka kimdir? Onun için de Ellerimi iman etmeyen halka açtım demişti. Devamındaki söz de ona karşıdır: İşte kullarım yiyecek, sizse aç kalacaksınız (Yeşaya 65:13). Çünkü milletlerden çağrılan halk Tanrı'nın sözünün ekmeğiyle beslenirken, Yahudiye aç kalıp kurumaktadır.
- Cujus ergo populi sunt istae repromissiones, nisi gentium, qui requisierunt Deum? de quibus superius ait: Quaesierunt me, qui ante non interrogabant. Et qui sunt qui reliquerunt Deum, et corruerunt in caede, nisi Judaeorum populus? de quo jam ait: Expandi manus meas ad populum incredulum. Contra hunc sunt et quae sequuntur: Ecce servi mei comedent, et vos esurietis, quia, vescente pane verbi Dei vocato ex gentibus populo, Judaea arescit jejuna.
2.77. Yahudilerin İnanmazlığı Yüzünden Mesih'in Milletlere Geçeceği
1. Yahudilerin inanmazlığı yüzünden Mesih'in Yahudiyeyi bırakıp milletlere geçeceğini peygamber Yeremya önceden söylemişti: Sana karşı günah işledik, ey İsrail'in umudu, onun Kurtarıcısı! Neden bu ülkede bir yabancı gibi, geceyi geçirmek için konaklayan yolcu gibi olacaksın? Neden başıboş, kurtarılamaz bir adam gibi olacaksın? (Yeremya 14:7–9). Bu sözden ne anlaşılır? Peygamber ruhta, gelen Mesih'in Yahudiyeyi bırakacağını ve iman yoluyla milletlere gideceğini görüyordu. Bu yüzden Neden bu ülkede bir yabancı gibi, konaklayan yolcu gibi olacaksın? diyordu; yani yeryüzüne geldin, ama Yahudilerden çabucak ayrılacaksın.
2. Aynı peygamber başka bir yerde Rab'bin ağzından şöyle der: Çölde bana yolcu konağı kim verecek? Halkımı bırakıp onlardan ayrılacağım, çünkü hepsi zina eden, ihanetçi bir topluluktur; dillerini yalanın yayı gibi geriyorlar, hakikatin değil (Yeremya 9:2–3). Bu ses Mesih'in sesidir; o, milletlerin çölünde bir konak, yani Kilise'yi kurmuş, yolunu şaşıranlar orada dönsün diye Yahudi halkını bırakmıştır. Onlara Malaki aracılığıyla şöyle der: Artık sizde gönlüm yoktur, diyor Orduların Rabbi, elinizden armağan kabul etmeyeceğim; çünkü güneşin doğduğu yerden battığı yere kadar milletler arasında adım büyüktür (Malaki 1:10–11).
3. Tanrı önceden onlarla birlikteydi; ama günahları yüzünden atıldıktan sonra dünyanın Kurtarıcısı milletler halkına geçti. Bu halkın bütünü şimdi bütün dünyada sevinçle şöyle der: Rab onlar için büyük işler yaptı, Rab bizim için büyük işler yaptı, sevindik (Mezmur 126:2–3). Mesih önce İsrail halkına geldi; ama onların iman etmeyeceğini peygamber susarak geçmedi: Önce Siyon'a "İşte buradayım" diyecek, Kudüs'e müjdeci vereceğim. Baktım, bunlardan kimse yoktu ki danışılsın, sorulunca bir söz cevap versin (Yeşaya 41:27–28). Milletlere geçtiği için de şöyle devam eder: İşte kulum, ona destek olacağım; seçtiğim, canım ondan hoşnut oldu. Ruhumu onun üzerine koydum, milletlere yargı getirecek (Yeşaya 42:1).
CAPUT VII. Ob incredulitatem Judaeorum Christus ad gentes erat transiturus. 1. Et quia ob incredulitatem Judaeorum Christus Judaeam desereret, transiretque ad gentes, Jeremias propheta praedixerat, dicens: Tibi peccavimus, exspectatio Israel, Salvator ejus. Quare sicut colonus futurus es in terra, et quasi viator declinans ad manendum? quare futurus es quasi vir vagus et qui non potest salvari (Jerem. xiv, 8)? Quid enim in hac sententia intelligitur, nisi quia videbat propheta in spiritu quod veniens Christus relicturus esset Judaeam, et iret per fidem in gentibus? Idcirco dicebat: Quare sicut colonus futurus es in terra, et quasi viator declinans ad manendum? Hoc est, venisti in terram, cito recessurus a Judaeis. 2. Sicut et alibi ex persona Domini idem propheta dicit: Quis dabit mihi in solitudine diversorium viatorum? et derelinquam populum meum, et recedam ab eis, quia omnes adulteri sunt, coetus praevaricatorum, et extendunt linguam suam, quasi arcum mendacii, et non veritatis (Jerem. IX, 2). Vox enim ista Christi est, qui in solitudine gentium diversorium, id est, Ecclesiam constituit, in qua converterentur errantes, derelinquens populum Judaeorum. Quibus per Malachiam dicit: Non est ultra mihi voluntas in vobis, dicit Dominus exercituum, et munus non suscipiam de manu vestra; ab ortu enim solis usque ad occasum magnum est nomen meum in gentibus (Malach. I, 10). 3. Cum illis enim ante fuit Deus, sed postquam pro peccato suo abjecti sunt, Redemptor mundi in populo gentium transiit. Cujus universitas nunc per totum orbem terrarum exsultans dicit: Magnificavit Dominus facere cum illis, magnificavit Dominus facere nobiscum, facti sumus laetantes (Psal. CXXV, 5). Ad populum enim Israel prius venit Christus, sed quod non essent credituri, propheta non tacuit, dicens: Prius ad Sion dicet: Ecce adsum, et Jerusalem evangelistam dabo, et vidi, et non erat neque ex istis quisquam, qui iniret consilium, et interrogatus responderet verbum (Isai. XLI, 27). Sed quia ad gentes transiit, sequitur: Ecce servus meus, suscipiam eum; electus meus, complacuit sibi in illo anima mea, dedi spiritum meum super eum, judicium gentibus proferet (Isai. XLII, 1).
2.88. Yahudiler Atılınca Milletlerin İçeri Girdiği
1. İşte Yahudilerin Mesih'e karşı işledikleri cinayet yüzünden atılıp dağıtıldığı gösterildi. Onlar atılınca milletlerin iman yoluyla onların yerine geçeceğini de peygamberler susarak geçmemiştir. Yeşaya şöyle der: Gözleri olan kör halkı, kulakları olan sağır halkı dışarı çıkar. Bütün milletler bir araya geldi, oymaklar toplandı. Aranızda bunu kim bildirecek, ilk olanları bize kim duyuracak? (Yeşaya 43:8–9). İşte dünyevî vaatlere gözü ve kulağı olan İsrail dışarı çıkarılıyor, çeşit çeşit milletler bir araya toplanıyor; öyle ki onların çağrıldığı yere bunlar girsin, onlara vaat edilen miras bunların olsun.
2. Aynı milletlerin Yahudilerin yerine geçeceğini aynı peygamber başka bir yerde de doğrular: O gün Yahuda ülkesinde şu ezgi söylenecek: Gücümüzün şehri Siyon'dur; orada Kurtarıcı, sur ve siper kılınacak. Kapıları açın, hakikati koruyan adil millet girsin; eski yanılgı gitti. Barışı koruyacaksın, çünkü sana ümit bağladık. Yüksekte oturanları eğecek, yüce şehri alçaltacak, yere kadar alçaltacak, toza kadar indirecek; yoksulun ayağı, muhtaçların adımı onu çiğneyecek (Yeşaya 26:1–6). Bu kehanet, adil ve alçakgönüllü milletler halkının kibirli Yahudi halkının kaybettiği yere geçtiğini gösterir.
3. Aynı peygamber başka bir yerde Rab'be şükrederken benzer şeyler söyler: Ya Rab, Tanrım sensin, seni yücelteceğim, adına şükredeceğim; çünkü harikalar yaptın, eski düşüncelerin güvenilir, gerçektir. Şehri höyüğe, güçlü kenti yıkıntıya çevirdin, yabancıların evini şehir olmaktan çıkardın; o ebediyen yeniden yapılmayacak. Bunun için güçlü halk seni övecek, kudretli milletlerin şehri senden korkacak (Yeşaya 25:1–3).
4. Başka bir yerde de aynı Yahudileri azarlayarak şöyle der: Adınızı seçtiklerime lanet sözü olarak bırakacaksınız; Rab Tanrı sizi öldürecek, kullarını başka bir adla çağıracak. Yeryüzünde kutsanan, Rab tarafından kutsanacak; yeryüzünde ant içen, Tanrı üzerine ant içecek. Amin (Yeşaya 65:15–16). Yeryüzünde ant içen, Mesih'in aldığı tende ant içen demektir; bu tende ant içen, gerçekten Tanrı üzerine ant içmiştir.
CAPUT VIII. Quia, projectis Judaeis, gentes introierunt. 1. Ecce ostensum est Judaeos pro scelere, quo in Christo peccaverunt, abjectos, dispersosque fuisse. Sed quia, projectis illis, gentes in eorum sedibus per fidem erant successurae, non siluerunt et haec prophetae. Isaias enim sic dicit: Educ foras populum caecum, et oculos habentem, surdum, et aures ei sunt. Omnes gentes congregatae sunt simul, et collectae sunt tribus. Quis in vobis annuntiet istud? et quae prima sunt, audire nos faciet (Isai. XLIII, 8)? Ecce foras educitur Israel, habens oculos et aures, ad terrenas promissiones; et colligitur in unum diversitas gentium, ut, ubi illi vocati sunt, isti ingrediantur, et ad istos pertineat haereditas quae illiS fuerat repromissa. 2. Adhuc quia eaedem gentes in sedibus Judaeorum successurae erant, idem propheta alio loco approbat, dicens: In die illa cantabitur canticum istud in terra Juda. Urbs fortitudinis nostrae Sion, Salvator ponetur in ea, murus, et antemurale; aperite portas, et ingredietur gens justa, et custodiens veritatem, vetus error abiit. Servabis pacem, quia in te speravimus, incurvabit habitantes in excelso, civitatem sublimem humiliabit: humiliabit eam usque ad terram, detrahet eam usque ad pulverem, et conculcabit eam pes pauperis, gressus egenorum (Isai. XXVI, 1). Quo vaticinio ostenditur justum humilemque gentium populum successisse in locum quem superba plebs Judaeorum perdiderat. 3. Talia et alibi idem propheta sub gratiarum actione Domino dicit: Domine, Deus meus es tu, et exaltabo te; confitebor nomini tuo, quoniam fecisti mirabilia et cogitationes antiquas fideles. Amen. Quia posuisti civitatem in tumulum, urbem fortem in ruinam, domum alienorum, ut non sit civitas, et in sempiternum non aedificetur, super hoc laudabit te populus fortis, civitas gentium robustarum timebit te (Isai. xxv, 1). 4. Alio quoque in loco ad eosdem Judaeos sub exprobratione ita loquitur, dicens: Et dimittetur nomen vestrum in juramentum electis meis; vos autem interficiet Dominus Deus, et servos suos vocabit nomine alio, in quo qui benedictus est super terram benedicetur a Domino, amen, et qui jurat in terra, jurabit in Deo. Amen (Isai. LXV, 15). In terra qui jurat, id est, in carne a Christo accepta, in qua quicunque jurat, vere in Deo jurat.
2.99. Yahudilerin Mesih'e Karşı Günahları Yüzünden Yenilip Dağıtıldığı
1. Yahudilerin Mesih'e karşı işledikleri günah yüzünden yenilip dağıtıldığını Yeşaya önceden bildirmiştir: Onları kendisi kurtardı, taşıdı, çağın bütün günlerinde yükseltti; onlar ise onu öfkelendirdiler, Kutsal Ruh'u üzdüler; o da onlara düşman kesildi, onları savaşta yendi (Yeşaya 63:9–10). Peygamber Hoşea aracılığıyla da der ki: Vay onlara, çünkü benden ayrıldılar; yıkılacaklar, çünkü bana ihanet ettiler. Onları ben kurtardım, onlar ise bana karşı yalan söylediler, benden ayrıldılar. Onları ben eğittim, kollarını güçlendirdim, onlar ise bana karşı kötülük düşündüler, boyunduruksuz kalmak için geri döndüler. Hileli yay gibi oldular. Tanrım onları attı, çünkü onu dinlemediler; milletler arasında başıboş dolaşacaklar (Hoşea 7:13–16; 9:17).
2. Yeşaya da Mesih için Kesilmeye götürülen koyun gibi götürüldü (Yeşaya 53:7) diye vaaz ettikten sonra hemen şunu ekler: Halkımın suçu yüzünden onu vurdum; kötüleri onun gömülmesinin, zenginleri ölümünün karşılığı kılacağım (Yeşaya 53:8–9). Aynı Oğul, Yeremya aracılığıyla, kendi çilesi yüzünden Yahudilerin mahvolduğunu şöyle anlatır: Mirasım bana ormandaki aslan gibi oldu, bana karşı sesini yükseltti, bu yüzden ondan nefret ettim. Mirasım benim için alacalı bir kuş mu? Baştan başa boyalı bir kuş mu? Gelin, yerin bütün hayvanları, toplanın, yiyip bitirmeye koşun (Yeremya 12:8–9). Toplanın dedi; çünkü kırın hayvanları, yani milletlerin vahşi hükümdarları geldi ve Yahudi halkları yiyip bitirilmek üzere onlara teslim edildi.
3. Bu, Rab'be karşı seslerini yükselttikleri içindir. Bu yüzden şunu ekler: Benim yüzümden bütün ülke yıkılıp mahvoldu (Yeremya 12:11). Bu ses Mesih'in sesidir. İsrail oğulları önceden de birçok günah işlemişti, ama hiçbir zaman böyle uzun bir yıkıma ve tutsaklığa teslim edilmemişlerdi. Atalarının ölçüsünü doldurup peygamberleri öldürdükten sonra Mesih'i de öldürünce, günah üstüne günah yığarak uzun bir sürgüne teslim edildiler. Bu yüzden şöyle denir: Benim yüzümden bütün ülke yıkılıp mahvoldu.
4. Bunu anlamadıkları için yağmaya teslim edildiklerini de peygamber Yeşaya önceden bildirmiştir: Rab halkının üzerine öfkesinin hıncını ve şiddetli savaşı döktü; onu çepeçevre yaktı, ama anlamadı; tutuşturdu, ama akıl erdirmedi (Yeşaya 42:25). Peygamber Yeremya onların yok oluşuna kederlenerek şöyle ağlar: Oğullarım mahvoldu, çünkü düşman galip geldi (Ağıtlar 1:16). Yine: Eğittiğim, beslediğim kişileri düşmanım tüketti (Ağıtlar 2:22).
CAPUT IX. Judaei propter peccatum in Christum debellati atque dispersi sunt. 1. Quia propter peccatum quod in Christo praevaricati sunt Judaei debellati atque dispersi sunt, Isaias praenuntiavit, dicens: Ipse redemit eos, et portavit eos, et levavit eos cunctis diebus saeculi, ipsi autem ad iracundiam provocaverunt, et afflixerunt spiritum sancti ejus, et conversus est eis in inimicum, et ipse debellavit eos (Isai. LXIII, 9). Item per Osee prophetam: Vae, inquit, eis, quia recesserunt a me, vastabuntur, quia praevaricati sunt in me. Ego redemi eos, et ipsi locuti sunt contra me mendacia, et recesserunt a me, et ego erudivi eos, et confortavi brachia eorum. Et ipsi in me cogitaverunt malitiam, reversi sunt, ut essent absque jugo. Facti sunt quasi arcus dolosus, abjecit eos Deus meus, quia non audierunt eum, et erunt vagi in nationibus (Ose. VII, 13; ix, 16). 2. Et Isaias posteaquam praedicaverat de Christo dicens: Tanquam ovis ad occisionem ductus est (Isai. LIII, 7), subjecit statim: Propter scelus populi mei percussi eum; et dabo impios pro sepultura ejus, et divites pro morte ejus, et reliqua. Et per Jeremiam idem Filius pro sua passione Judaeorum sic infert fuisse perditionem; dicit enim: Facta est mihi haereditas mea, quasi leo in silva, dedit contra me vocem, ideo odivi eam. Nunquid avis discolor haereditas mea mihi? nunquid avis tincta per totum? Venite, congregamini, omnes bestiae terrae, properate ad devorandum (Jerem. XII, 8). Congregamini dixit; venerunt enim bestiae agri, hoc est, feroces principes gentium, et traditi sunt illis ad devorandum populi Judaeorum. 3. Propterea quod contra Dominum vocem dederunt, unde et subjungit: Propter me exterminata est exterminio omnis terra. Haec enim Christi vox est. Multa enim peccata prius fecerant filii Israel, sed nunquam sic traditi sunt tam longae perditioni et captivitati; quando autem compleverunt mensuram patrum suorum, et post prophetarum necem Christum interfecerunt, tunc, peccata peccatis cumulantes, traditi sunt in longam exterminationem. Idcirco nunc dicitur: Propter me exterminatione exterminata est omnis terra; 4. Quod quia non intelligunt, proinde se traditos direptioni, Isaias propheta hoc ante praenuntiavit, dicens: Effudit Dominus super populum suum indignationem furoris sui, et forte bellum; et combussit eum in circuitu; et non cognovit, et succendit cum, et non intellexit (Isai. XLII, 25). Quorum interitum moerens Jeremias propheta ita deplorat: Facti sunt, inquit, filii mei perditi, quoniam invaluit inimicus (Thren. I, 16). Et iterum: Quos educavi et nutrivi, inimicus meus consumpsit eos (Thren. II, 22).
2.1010. Kudüs'ün Yıkılışı
1. Yahudiler Mesih'i inkâr ettikleri için Kudüs'ün yıkıldığını Rab, Yeremya aracılığıyla şöyle vaaz eder: Duvarlarına çıkın, yıkın, dallarını kesin, çünkü Rab'bin değillerdir. Yahuda evi bana büsbütün ihanet etti, diyor Rab; beni inkâr edip "O değildir" dediler (Yeremya 5:10–12). Yeşaya da der ki: Kudüs yıkıldı, Yahuda düştü, çünkü dilleri ve düzenleri Rab'be karşıdır (Yeşaya 3:8).
2. Bu tanıklık, Kudüs şehrinin ve Yahudiye eyaletinin birlikte düştüğünü gösterir; onların cinayetinin sebebini de bildirir: Rab'be karşı küfredip şöyle demişlerdir: Götür, götür, çarmıha ger! Sezar'dan başka kralımız yoktur (Yuhanna 19:15). Peygamber Davut da aynı Mesih'in ağzından, onun çilesi yüzünden şehrin ve Yahudilerin başına gelecek felaketi önceden söylemiştir. İncil'in anlattığı gibi ona safra ve sirke verdikleri anı şöyle dile getirir: Yiyeceğime safra kattılar, susuzluğumda bana sirke içirdiler. Sofraları önlerinde tuzak, karşılık ve tökez olsun. Öfkeni üzerlerine dök, kızgınlığının hıncı onları yakalasın. Konutları ıssız kalsın, çadırlarında oturan olmasın (Mezmur 69:21–25).
3. Önceden söylenen bu söz sonradan bu Kudüs şehrinde gerçekleşti. Mesih'e acılık içirip Tanrı'nın Oğlu'nun öldürülmesi için haykırdıktan sonra Rab'bin öcü geldi: şehir savaşla yenildi, Yahudiler bozguna uğradı, binlercesi öldürüldü. Mesih'in çarmıha gerilmesi için haykırdıkları yere şimdi hiçbir Yahudinin yaklaşmasına izin verilmiyor.
4. Daniel'deki melek de Mesih'in öldürülmesini önceden söyledikten sonra hemen ardından gelen Kudüs'ün yıkılışını şöyle bildirir: Gelecek önderle birlikte bir halk şehri ve kutsal yeri yıkacak (Daniel 9:26); yani Vespasianus'la birlikte Roma ordusu. Peygamber Yeşaya bu yıkım için acıklı bir ağıt yazmıştır. O ağıtta Kudüs'e dövünülür, onun sürekli yıkımı peygamberce sözlerle bir bağ benzetmesi altında dile getirilir. Tanrı o bağa kule ve üzüm çukuru, yani tapınak ve sunak yerleştirmişti (Yeşaya 5:2).
5. Bu bağ bol meyve verdiği sürece Tanrı onun bekçisiydi. Onun için şöyle yazılıdır: İsrail'i koruyan uyuklamaz, uyumaz (Mezmur 121:4). Yaratıcı'sına diken verdikten sonra ise Tanrı onu bıraktı; orman domuzu hemen onu yıktı, yoldan geçen herkes onun üzümünü topladı (Mezmur 80:12–13). Rab şöyle der: Şimdi bağıma ne yapacağımı size göstereceğim: duvarını kaldıracağım (Yeşaya 5:5); yani meleklerin yardımını kaldıracağım. Mezmurlarda onlar için şöyle yazılıdır: Rab meleğini kendisinden korkanların çevresine gönderecek, onları kurtaracak (Mezmur 34:7). Düşmanlar onu yağmalayacak. Duvarlarını yıkacağım ki düşman milletlere açık olsun; bulutlara da üzerine yağmur yağdırmamalarını buyuracağım (Yeşaya 5:5–6).
6. Bu peygamberlik ilk tutsaklık için söylenmemiştir, çünkü o zaman şehir alındıktan sonra da Yeremya peygamberlik etmiş, Daniel, Hagay ve Zekeriya gelecek olanları söylemiştir. Bu söz son tutsaklık için önceden söylenmiştir; çünkü Rab'bin çilesinden sonra Yahudilerin faziletler yağmuru yağdıracak ne peygamberleri ne elçileri olmuştur. Aksine, Rab'bin Levililer'de günah işlediklerinde vaat ettiği şey başlarına gelmiştir: Göğünüzü tunç, yerinizi demir yapacağım (Levililer 26:19).
7. Tesniye'de de: Üstündeki gök tunç, altındaki yer demir olacak (Tesniye 28:23). Yine: Rab ülkene yağmur yerine toz verecek, seni yok edinceye kadar gökten üzerine kül inecek (Tesniye 28:24). Bunlar neden başlarına geldi? Çünkü Tanrı onların adaleti yerine getirmesini ve bunca armağanı verene sahip çıkmalarını bekledi. Onlar ise Mesih'e taç yaptıkları dikenleri ürettiler, Rab'be, yani Mesih'e karşı çarmıha gerilmesi için haykırdıkları feryadı kopardılar (Yeşaya 5:7).
CAPUT X. De ruina Jerusalem. 1. Quia propter quod negaverunt Christum Judaei, subversa est Jerusalem, per Jeremiam sic praedicat idem Dominus, dicens: Ascendite muros ejus, et dissipate, auferte propagines ejus, quia non sunt Domini, praevaricatione enim praevaricata est in me domus Juda, ait Dominus, negaverunt me et dixerunt: Non est ipse (Jerem. v, 10). Item Isaias: Ruit Jerusalem, et Judas concidit, quia lingua eorum et adinventiones eorum contra Dominum (Isai. III, 8). 2. Quo testimonio demonstratur urbem Jerusalem et provinciam Judaeae pariter concidisse, causamque ostendit sceleris eorum, quia contra Dominum blasphema verunt, dicentes: Tolle, tolle, crucifige. Nos non habemus regem, nisi Caesarem (Joan. XIX, 15). Siquidem et David propheta propter Christi passionem futuram urbis, ac Judaeorum calamitatem ex persona ejusdem Christi, ita praedixit: quando illi, sicut Evangelium loquitur, dederunt fel at. quae acetum: Dederunt, inquit, in escam meam fel, et in siti mea potaverunt me aceto. Fiat mensa eorum coram ipsis in laqueum, et in retributionem, et in scandalum. Effunde soper eos iram tuam, et indignatio irae tuae apprehendat eos. Fiat habitatio eorum deserta, et in tabernaculis eorum hin sit, qui inhabitet (Psal. LXVIII, 22). 3. Hoc enim postea expletum est, quod fuerat ante praedictum; factum est enim in hac ipsa urbe Jerulalem; nam postquam Christum amaritudine potaverunt, et postquam clamaverunt adversus Filium Dei, ut occideretur, successit delude vindicta a Domino, debellata est civitas, expugnati Judaei, multaque millia interfecta; nullusque illuc modo pertnittitur accedere Judaeorum, ubi Christum crucifigendutn acclamaverunt. 4. Item in Daniele angelus ille, postquam occisionem Christi praedixit, subsecutam protinus subversionein Jerusalem pronuntiavit, dicens: Et civitatem, et sanctuarium dissipabit populus cum duce venturo (Dan. IX, 26), id est, Romanus exercitus cum Vespasiano. Cujus vastationis Isaias propheta lamentabile carmen eomposuit, in quo eadem Jerusalem plangitur, et ruina illius perpetua sermone prophetico decantatur sub similitudine vineae, in qua plantaverat Deus turrem, et torcular, templum scilicet et altare (Isai. V, 2). 5. haec igitur vinea, quandiu uberrimos attulit fructus, habuit custodem Deum, de quo scribitur: Non dormitabit neque obdormiet, qui custodit Israel (Psal. CXX, 4); postquam vero spinas attulit Creatori suo, reliquit eam Deus, et statim vastavit eam aper de silva (Psal. LXXIX, 14), et vindemiaverunt eam omnes transeuntes viam, ita dicente Domino: Et nunc ostendam vobis quid facturus sum vineae meae; auferam maceriam ejus (Isai. v, 5), hoc est, tollam angelorum auxilium (de quibus in Psalmis scriptum est: Emittet angelum Dominus in circuitu timentium eum, et eripiet eos (Psal. XXXIII, 8)). Et diripietur ab adversariis, destruam muros ejus, ut inimicis gentibus pateat, et nubibus mandabo desuper, ne pluant super eam pluviam, (Isai. v, 6); 6. Quod non de priore captivitate prophetatum est; illo enim tempore post captam urbem et Jeremias prophetavit, et Daniel, et Aggaeus, et Zacharias futura dixerunt. Sed hoc de notissima captivitate praedictum est, quia post passionem Domini nec prophetas, nec apostolos habuerunt Judaei, qui imbres praeberent virtutum, sed e contrario illud eis accidit quod in Levitico peccantibus eis promisit Dominus: Ponam coelum vobis aereum, et terram ferream (Levit. XXVI, 19). 7. Et in Deuteronomio: Erit coelum super te aereum, et terra subter te ferrea (Deut. XXVIII, 23). Et rursum: Dabit Dominus pluviam terrae tuae, pulverem, et cinis de caelo descendet super te, donec tradat te deleat (Ibid., 24). Sed quare ista acciderunt illis? quia exspectavit Deus ut facerent justitiam, et largitorem tantorum munerum susciperent. Illi autem fecerunt spinas, quibus Christum coronaverunt, feceruntque clamorem, quo vociferati sunt contra Dominum, id est, contra Christum, ut crucifigeretur.
2.1111. Yahudilerin Küçümsenmesi ve Sinagogun Reddi
1. Rab o şehir için Yeşaya aracılığıyla şöyle der: Annenizi boşadığım boşanma belgesi nerede? Sizi hangi alacaklıma sattım? İşte kötülükleriniz yüzünden satıldınız, suçlarınız yüzünden annenizi boşadım (Yeşaya 50:1). Hoşea aracılığıyla da benzer şekilde: Annenizi yargılayın, yargılayın, çünkü o benim karım değil, ben de onun kocası değilim (Hoşea 2:2). Bu halkın reddi için Rab, Yeremya aracılığıyla da şöyle der: Evimi bıraktım, mirasımı terk ettim. Mirasım bana ormandaki aslan gibi oldu, bana karşı sesini yükseltti; bu yüzden ondan nefret ettim (Yeremya 12:7–8).
2. Yeşaya, Yahudilerin ebedî tutsaklığını şöyle anlatır: Ülkeniz ıssız, şehirleriniz ateşle yanmış; toprağınızı gözünüzün önünde yabancılar yiyip bitiriyor, düşman yıkımına uğramış gibi ıssızlaşacak (Yeşaya 1:7). Bu tutsaklık Babil döneminde kısmen gerçekleşmişse de daha tam olarak Roma tutsaklığında gerçekleşmiştir: Roma ordusu bütün Yahudiyeyi yıktı, Kudüs şehri devrilip yakıldı.
CAPUT XI. De spretis Judaeis et Synagogae reprobatione. 1. De qua civitate per Isaiam sic Dominus loquitur, dicens: Quis est hic liber repudii matris vestrae, quo dimisi eam? aut quis est creditor meus, cui vendidi vos? Ecce in iniquitatibus vestris venditi estis, et in sceleribus vestris dimisi matrem vestram (Isai. L, 1). Similiter et per Osee: Judicate matrem vestram, judicate, quoniam ipsa non est uxor mea, nec ego vir ejus (Ose. II, 2). De cujus populi reprobatione, et per Jeremiam sic loquitur Dominus dicens: Reliqui domum meam, dimisi haereditatem meam. Facta est mihi haereditas mea, quasi leo in silva, dedit super me vocem suam; propterea odivi eam (Jerem. XII, 7). 2. Isaias autem Judaeorum captivitatem aeternam sic exprimit, dicens: Terra vestra deserta, civitates vestrae succensae igni, regionem vestram in conspectu vestro alieni devorant, et desolabitur sicut in vastitate hostili (Isai. I, 7). Quae captivitas, et licet sub Babylonis tempore ex parte completa sit, plenius tamen sub Romana captivitate impleta est, quando universam Judaeam Romanus vastavit exercitus, atque urbs Jerusalem eversa atque succensa est.
2.1212. Kudüs'ün Sürekli Yıkımı
1. Yeşaya der ki: Düşman yıkımına uğramış gibi ıssızlaşacak, Siyon kızı bağdaki çardak gibi bırakılacak (Yeşaya 1:7–8). Gerçekten Kudüs, Hıristiyan hakikatinin sırları açığa çıkınca, üzüm bağbozumu bittiğinde bağ çardaklarının bırakıldığı gibi yıkılıp terk edilmiştir. Çardak kendisi için değil bağbozumu için kurulur; eski halk da kendi kurtuluşu için değil, Hıristiyan hakikati için var olmuştur.
2. Aynı peygamber der ki: Halkımın toprağında diken ve çalı bitti (Yeşaya 32:13). Sevinçli şehrin bütün neşeli evlerinde ne kadar daha fazlası! Çünkü ev bırakıldı, şehrin kalabalığı terk edildi; mağaraların üzerine ebediyen karanlık ve el yordamı çöktü (Yeşaya 32:14).
3. Aynı Yeşaya, dünyevî Kudüs'ün sürekli yıkımını ve milletlerin çağrılmasını şöyle bildirir: Rab, Tanrım sensin, seni yücelteceğim, adına şükredeceğim; çünkü harikalar yaptın, eski düşüncelerin güvenilirdir. Amin. Şehri höyüğe, güçlü kenti yıkıntıya çevirdin, yabancıların evini şehir olmaktan çıkardın; o ebediyen yeniden yapılmayacak. Bunun için güçlü halk seni övecek, kudretli milletlerin şehri senden korkacak. Çünkü yoksula güç, darlığındaki muhtaca güç oldun; kasırgaya karşı ümit, sıcağa karşı gölge oldun. Çünkü güçlülerin soluğu duvarı döven kasırga gibidir; susuzluktaki sıcak gibi yabancıların gürültüsünü bastıracaksın, bulut altındaki yakıcı sıcak gibi güçlülerin dallarını soldurursun. Orduların Rabbi bu dağda bütün halklara yağlı, ilikli yemekler ve süzülmüş şaraplarla bir ziyafet verecek (Yeşaya 25:1–6).
4. Hezekiel de der ki: Yaşayanlar ülkesinde şan verdiğimde, diyor Rab (Hezekiel 26:20). Bu sözle milletlerden oluşacak Kilise'nin parıltısını gösterdikten sonra, kehanetin sözünü dünyevî Kudüs'e çevirip şöyle der: Seni yok edeceğim, var olmayacaksın; aranacaksın, ama ebediyen bulunmayacaksın (Hezekiel 26:21). Rab, bu şehrin sürekli yıkımı için Yeremya'ya da şöyle der: Seninle gidenlerin gözü önünde testiyi kıracaksın ve onlara diyeceksin ki: Orduların Rabbi şöyle diyor: Bu halkı ve bu şehri, bir daha onarılamayacak olan çömlekçi kabı kırılır gibi kıracağım (Yeremya 19:10–11).
5. Sefanya da o şehrin ebedî ıssızlığını şöyle bildirir: Güven içinde oturan şanlı şehir budur. İçinden "Ben varım, benden başkası yoktur" diyordu. Nasıl oldu da çöle, hayvanların yatağına döndü? Oradan geçen herkes ıslık çalacak, elini sallayacak. Vay kışkırtıcı ve kurtarılmış şehre! Güvercin sesi dinlemedi, terbiyeyi kabul etmedi (Sefanya 2:15; 3:1–2).
6. Son olarak Daniel, Kudüs'ün yıkımının dünyanın sonuna kadar süreceğini şöyle gösterir: Yetmiş iki haftadan sonra Mesih öldürülecek ve onu inkâr edecek halk artık onun halkı olmayacak. Gelecek önderle birlikte bir halk şehri ve kutsal yeri yıkacak; sonu viranlık olacak, savaşın sonundan sonra ıssızlık kararlaştırılmıştır. Kurban ve kutsal yer sona erecek, tapınakta ıssızlığın iğrençliği olacak, ıssızlık sona ve bitişe kadar sürecek (Daniel 9:26–27).
CAPUT XII. De perpetua ruina Jerusalem. 1. Isaias ait: Desolabitur, sicut in vastitate hostili et derelinquetur filia Sion, sicut umbraculum in vinea (Isai. I, 7). Ita enim eversa est Jerusalem, et destituta, manifestatis sacramentis Christianae veritatis, quemadmodum deserunt tabernacula vinearum, expletis vindemiis. Nam sicut tabernaculum non sui causa, sed vindemiae fit, ita et vetus populus, non suae causa salutis, sed Christianae exstitit veritatis. 2. Item ipse: Super humum, inquit, populi mei spinae, et vepres ascenderunt (Isai. XXXII, 13). Quanto magis super omnes domos gaudii, civitatis exsultationis? Domus enim, inquit, dimissa est, multitudo urbis relicta est, tenebrae et palpatio factae sunt super speluncas usque in aeternum. 3. Item idem Isaias perpetuam ruinam terrenae Jerusalem, et vocationem gentium ita pronuntiat, dicens: Dominus Deus meus es tu, et exaltabo te, confitebor nomini tuo, quoniam fecisti mirabilia, cogitationes antiquas fideles. Amen. Quia posuisti civitatem in tumulum, urbem fortem in ruinam, domum alienorum, ut non sit civitas, et in sempiternum non aedificetur. Super hoc laudabit le populus fortis, civitas gentium robustarum timebit te, quia factus es fortitudo pauperi, fortitudo egeno in tribulatione sua. Spes a turbine, umbraculum ab aestu. Spiritus enim robustorum, quasi turbo impellens parietem; sicut aestus in siti, tumultum alienorum humiliabis; et quasi calore sub nube torrente, propagines fortium marcescere facies. Et faciet Dominus exercituum omnibus populis in monte hoc convivium pinguium medullatorum, vindemiae defaecatae (Isai. xxv, 1). 4. Et Ezechiel: Porro cum dedero, inquit Dominus, gloriam in terra viventium (Ezech. xxvi, 20, 21). Hoc verbo demonstrans futuram Ecclesiae ex gentibus claritatem, ad terrenam Jerusalem vertit sententiam oraculi, dicens: In nihilum redigam te, et non eris, et quaesita non invenieris ultra in sempiternum. De hujus quoque urbis ruina perpetua sic etiam dicit Dominus ad Jeremiam: Et conteres lagunculam in oculis eorum, qui ibunt tecum, et dices ad eos: Haec dicit Dominus exercituum: Sic conteram populum istum, et civitatem istam, sicut conteritur vas figuli, quod non poterit ultra restaurari (Jerem. xix, 10). 5. Sophonias autem aeternam desertionem ipsius civitatis sic praedicat: Haec est, inquit, civitas gloriosa, habitans in confidentia; quae dicebat in corde suo; Ego sum, et extra me non est alia amplius; quomodo facta est in desertum cubile bestiae? omnis qui transit per eam sibilabit, et movebit manum suam. Vae provocatrix et redempta civitas, columba non audivit vocem, et non suscepit disciplinam (Soph. II, 15; III, 1). 6. Ad ultimum quoque Daniel Jerusalem destructionem ita significat usque ad consummationem mundi perseverare: Post hebdomadas, inquit, septuaginta duas occidetur Christus, et non erit ejus populus, qui eum negaturus est, et civitatem et sanctuarium dissipabit populus cum duce venturo, et finis ejus vastitas, et post finem belli statuta desolatio, et deficiet hostia, et sanctuarium, et in templo erit abominatio desolationis, et usque ad consummationem et finem perseverabit desolatio (Dan. ix, 26).
2.1313. Yahudilerin Onarılmaz Issızlığı
1. Yahudilerin ümit ettikleri gibi bir daha asla onarılmayacağını Yeremya söyler: Güney şehirleri kapatıldı, bütün Yahudiye tam bir sürgünle götürüldü (Yeremya 13:19); yani geri dönüşü olmayan bir tutsaklıkla. Yine der ki: Halkım beni unuttu, boş yere sunular sunuyorlar; yollarında, İsrail'in patikalarında tökezliyorlar, işlenmemiş yolda yürüyorlar. Böylece ülkeleri viraneye ve ebedî alay konusuna dönecek. Oradan geçen herkes şaşakalacak, başını sallayacak. Onları yakıcı rüzgâr gibi dağıtacağım (Yeremya 18:15–17).
2. Aynı peygamber, tene bağlı İsrail'in bu ebedî ıssızlığını başka bir yerde de ilan eder: Onlara reddedilmiş gümüş deyin, çünkü Rab onları attı (Yeremya 6:30). Biraz sonra: Halkımı bırakıp onlardan ayrılacağım (Yeremya 9:2). Başka bir yerde: Sizi ve size ve atalarınıza verdiğim şehri bırakacağım; sizi hiç unutulmayacak ebedî bir utanca, sürekli bir rezilliğe vereceğim (Yeremya 23:39–40).
3. Peygamber Amos da bunları en dolu biçimde bildirir ve Tanrı'nın İsrail'den öyle yüz çevirdiğini söyler ki onlara bir daha asla merhamet etmeyecek, onlar ebedî ıssızlıkta ayrılmaz biçimde kalacaklardır. Şöyle der: Üzerinize yükselttiğim bu ağıt sözünü dinleyin. İsrail'in evi düştü, bir daha kalkmayacak. İsrail bakiresi kendi toprağına atıldı, onu kaldıran yok (Amos 5:1–2). İşte o halk bir daha kalkmayacak biçimde düşmüştür. Hakikat gelince aynı halkın tene bağlı törenlerini de bu düşüşle ortadan kaldırır, öyle ki bir daha diriltilemesinler: Kendi toprağına atıldı, onu kaldıran yok.
4. Bu söz doğru olarak Yahudilerin dünyevî ümidi hakkında anlaşılır. Aynı peygamberde şöyle devam eder: Halkım İsrail'in sonu geldi; artık ona uğramayacağım. O gün tapınağın menteşeleri gıcırdayacak, diyor Rab Tanrı. Birçokları ölecek, her yere sessizlik salınacak (Amos 8:2–3). Bu peygamberlik metninde, dediğim gibi, Rab'bin İsrail'den ümit ettikleri gibi bir daha merhamet etmeyecek biçimde yüz çevirdiği üç kez bulunur. Birincisinde şöyle der: Düştü, İsrail bakiresi bir daha kalkmayacak. İkincisinde: İşte halkım İsrail'in ortasına mala koyacağım, artık onu sıvamayacağım (Amos 7:8). Üçüncüsünde de: Halkım İsrail'in sonu geldi, artık ona uğramayacağım.
5. Bütün bunlar o halkın tene bağlı krallığına ya da kulluk âdetlerine aittir; çünkü bunlar artık onarılamaz olacaktır. O peygamberlerin sözlerinde bulunan onarılma vaatleri ise Yahudilerden Tanrı'ya iman edecek bölüme yapılmıştır. Çünkü ne bütün Yahudiler kurtarılacak ne de hepsi selamete erecektir; suçlular ve günahkârlar ezilip tükendikten sonra imanla seçilmiş olanlar kurtulacaktır. Halktan ve şehirden söz ettik; şimdi peygamberlerin Yeni Ahit için ne söylediklerini anlatalım.
CAPUT XIII. De irreparabili desolatione Judaeorum. 1. Quia Judaei juxta spem suam nunquam reparabuntur, Jeremias dicit: Civitates Austri clausae sunt, translata est omnis Judaea transmigratione perfecta (Jerem. XIII, 19); id est, irrevocabili captivitate. Item ipse: Quia oblitus est mei populus meus, frustra libantes, et impingentes in viis suis, et in semitis Israel, ut ambularent per eas in itinere non trito; ut fieret terra eorum in desolationem et in sibilum sempiternum. Omnis qui praeterierit per eam obstupescet, et movebit caput suum, sicut ventus urens dispergam eos (Jerem. XVIII, 15). 2. Hanc etiam sempiternam carnalis Israel desolationem idem propheta alibi proclamat, dicens: Argentum reprobum vocate eos, quia Dominus projecit illos (Jerem. VI, 30). Et post paululum: Et derelinquam populum meum, et recedam ab eis (Jerem. ix, 2). Et alio loco: Et derelinquam vos, et civitatem vestram, quam dedi vobis et patribus vestris. Et dabo vos in opprobrium sempiternum et in ignominiam aeternam, quae nunquam oblivione delebitur (Jerem. XXIII, 39). 3. Amos quoque propheta de his plenissime praedicat, atque ita aversatum Deum dicit ab Israel, ne illis unquam misereatur, sed inseparabiliter in aeterna desolatione permaneant. Sic enim ait: Audite verbum hoc, quod ego levo super vos planctum. Domus Israel cecidit, non adjiciet ut resurgat. Virgo Israel projecta est in terram suam, non est, qui suscitet eam (Amos. v, 1). Ecce ubi sic cecidit plebs illa, ut non resurgat. Siquidem et caeremonias carnales ejusdem plebis sic cadendo evacuat veniente veritate, ne aliquando queant resuscitari, cum dicit: Projecta est in terram suam, non est qui suscitet eam. 4. Quod veraciter de ipsa terrena accipitur Judaeorum spe; sequiturque in eodem propheta: Venit finis super populum meum Israel, non adjiciam ultra ut pertranseam per eum, et stridebunt cardines templi in die illa, dicit Dominus Deus. Multi morientur, in omni loco projicietur silentium (Amos VIII, 2). In cujus prophetico textu tertio repetit sic se aversatum fuisse ab Israel Dominum, ne illis, ut praedixi, juxta spem ipsorum unquam misereatur. In prioribus enim dicit: Cecidit, non adjiciet ut resurgat virgo Israel. In secundo dixit: Ecce ego ponam trullam in medio populi Israel, non adjiciam ultra superinducere eum. Tertio quoque dicit: Venit finis super populum meum Israel, non adjiciam ultra ut pertranseam per eum (Amos. VII, 8). 5. Quae omnia pertinent ad carnale ipsius populi regnum, vel observantiam, quia ultra irreparabilia erunt. Nam illae repromissiones reparationis, quas eorum prophetarum sermo complectitur, illi parti promittuntur quae ex Judaeis in Deum creditura est; nam neque omnes Judaei redimendi sunt, neque omnes salvi erunt. Sed sceleratis, et peccatoribus contritis atque consumptis, hi qui fide electi fuerint salvabuntur. Diximus de populo et de urbe: dicamus quid prophetae tenuerunt de Novo Testamento.
2.1414. Eski Ahit Geçersiz Kılınınca Yeni Ahit'in Geleceği
1. Tensel olan Eski Ahit geçersiz kılınınca Tanrı'nın Yeni Ahit'i vereceğini Rab, peygamber Yeşaya aracılığıyla çok açık bildirir: Öncekileri hatırlamayın, eskilere bakmayın. İşte yeni şeyler yapıyorum, şimdi doğacaklar; elbette onları bileceksiniz. Çölde yol, geçilmez yerde ırmaklar yapacağım. Kırın hayvanları, ejderhalar ve deve kuşları beni yüceltecek, çünkü çölde yol, geçilmez yerde ırmaklar verdim (Yeşaya 43:18–20).
2. Bu kehanetlerle Eski Ahit'in Kanun'unun unutulmasını buyurur ve Yeni'den söz eder: Öncekileri hatırlamayın, işte yeni şeyler yapıyorum. Yeni şeylerin ne olduğunu göstermek için de şunu ekler: Çölde yol, geçilmez yerde ırmaklar yapacağım. Bununla öğretisini milletlere verdiğini anlatır; orada kırın hayvanları, yani iman edip onu övenler ve kendisi için edindiği halk dediği dünya krallıkları onu yüceltir. Ardından İsrail'e karşı şunları ekler: Beni çağırmadın, ey Yakup, benim için emek vermedin, ey İsrail (Yeşaya 43:22).
3. Rab, Yeni Ahit'in bu vaadini aynı peygamber aracılığıyla şöyle bildirir: İlk olanlar gerçekleşti; yenileri de ben bildiriyorum, doğmadan önce size duyuracağım (Yeşaya 42:9). Bu sözlerle hem Eski Ahit'in geldiğini açıklar hem de Hıristiyan çağında gerçekleşen Yeni'yi bildirir. Eskiler yenilerden öncedir, ama değerde değil sırada önce gelirler. Bu yüzden zamanca sonra gelen ahitler, öncekiler geçersiz kılındığı için onlardan büyük sayılır.
4. Rab, peygamber Yeremya aracılığıyla da önceki ahdi geçersiz kılarak Yeni Ahit'i vereceğini şöyle vaat eder: İşte günler geliyor, diyor Rab, İsrail evi ve Yahuda evi ile yeni bir antlaşma yapacağım; atalarınızı Mısır'dan çıkarmak için ellerinden tuttuğum gün onlarla yaptığım ahit gibi değil. O ahdi onlar bozdular, ben de onlara egemen oldum, diyor Rab. İsrail evi ile yapacağım ahit şudur, diyor Rab: Kanun'umu içlerine koyacağım, gönüllerine yazacağım (Yeremya 31:31–33).
5. Peygamberlerin kehanetlerinde Yeni Ahit burada anılmıştır. Eski Ahit'ten farklı olabileceği için şunu ekler: Atalarına verdiğim Ahit gibi değil. Çünkü ikisinin buyrukları arasında şaşılacak bir fark vardır. Eskisinde, geleceğin gölgesi olan sırlar dışında, vaatler geçicidir: Sebt, sünnet, kurbanların çok çeşitli töreni, yiyecek kuralları, günlerin törenleri. Bunların hepsi tensel eskiliğe uygundur. Yeni Ahit'te ise gönlün iyiliği vaat edilir, ebedî hayatın saadeti taahhüt edilir; hem de dışarıda taş levhalarda değil, içeride gönül levhalarında.
6. Bu yüzden şöyle devam eder: O günlerden sonra İsrail evine kuracağım Ahit şudur, diyor Rab: Kanun'umu gönüllerine koyacağım, zihinlerine yazacağım (Yeremya 31:33). Bununla Kanun'un gönüllerimizde ruhça, iç insana göre iş görmesi, tensel amelin eskiliğinin değişmesi gerektiğini anlatır. Sünnet içeridedir: tenin kesilmesiyle değil gönlün arınmasıyla. Sebt içeridedir: kölelerin işlerinden uzak durmakla değil günahlardan uzak durmakla.
7. Rab bu Kanun'un milletlere de çok açık bildirileceğini Yeşaya aracılığıyla şöyle tanıklar: Kanun benden çıkacak, yargım milletlerin ışığında duracak (Yeşaya 51:4). Bu, Yeni Ahit'in Yahudilere ve milletlere ortak olduğunu gösterir. Peygamber Hoşea da buna tanıktır: O gün, diyor Rab, bana "Kocam" diyecek, artık "Baalim" demeyecek. Baalların adlarını ağzından çıkaracağım, artık adları anılmayacak. O gün onlar için kırın hayvanları, göğün kuşları, yerin sürüngenleriyle antlaşma yapacağım; yayı, kılıcı ve savaşı yeryüzünden kaldıracağım, onları güven içinde yatıracağım. Seni ebediyen kendime nişanlayacağım; seni adalet, yargı, merhamet ve şefkatle kendime nişanlayacağım; seni imanla kendime nişanlayacağım ve benim Rab olduğumu bileceksin (Hoşea 2:16–20).
CAPUT XIV. Quod, Veteri Testamento evacuato, Novum futurum erat. 1. Sed quia, evacuato carnali eodem Veteri Testamento, novum Testamentum daturus esset Deus, clarissime per Isaiam prophetam Dominus annuntiat, dicens: Ne memineritis, inquit, priorum, et antiqua ne intueamini. Ecce ego facio nova, et nunc orientur. Utique cognoscetis ea: ponam in deserto viam, et in invio flumina. Glorificabit me bestia agri, dracones, et struthiones, quia dedi in deserto viam, flumina in invio (Isai. XLIII, 18, 22). 2. Talibus enim vaticiniis legem Veteris Testamenti commendat oblivisci, et novi facit mentionem, dicendo: Ne memineritis priorum, ecce facio nova; et ut demonstraret quae essent nova, tum adjecit: Ponam in deserto viam, et in invio flumina. Quo significaret in gentibus suam dedisse doctrinam, ubi glorificat eum bestia agri, dum ipsum credentes collaudant, et regna mundi, quem populum sibi acquisitum dicit. Caeterum contralsrael quae sequuntur adjungit: Non me invocasti, Jacob, nec laborasti in me, Israel. 3. De cujus quidem Novi Testamenti promissione sequenter idem Dominus per eumdem prophetam ita annuntiat: Quae prima fuerunt, ecce evenerunt; nova quoque ego annuntio, antequam orientur, audita vobis faciam (Isai. XLII, 9). Quibus verbis et Vetus Testamentum venisse declarat, et novum annuntiat, quod Christiana aetate completum est. Prima enim sunt, vetera novorum, sed ordine, non dignitate; unde et pacta quae tempore posteriora sunt, evacuatis anterioribus. majora priorum habentur. 4. Per Jeremiam quoque prophetam, Testamentum Novum se daturum, evacuato priore, sic Dominus pollicetur: Ecce dies venient, dicit Dominus, et feriam domui Israel, et domui Juda foedus novum, non secundum pactum, quod pepigi cum patribus vestris, in die qua apprehendi manum eorum, ut educerem eos de terra Aegypti, pactum quod irritum fecerunt, et ego dominatus sum eorum, dicit Dominus. Sed hoc est pactum quod feriam cum domo Israel, dicit Dominus, dabo legem meam in visceribus eorum, et in corde eorum scribam eam. 5. In quo loco vaticiniis prophetarum Testamenti Novi est facta commemoratio, quod quia discrepare potuit a Veteri Testamento, inde adjungit: Non secundum Testamentum, quod dedi patribus eorum. Est enim in utroque mirabilis differentia praeceptorum. In illo, exceptis sacramentis, quae umbrae erant futurorum, caetera promissa temporalia sunt, Sabbatum scilicet, et circumcisio, et multiplex sacrificiorum ritus, ciborumque observantia, ac dierum caeremoniae: quae omnia carnali congruunt vetustati. At contra Testamento Novo cordis bonum promittitur; vitae aeternae felicitas pollicetur. Et non quidem foris in lapideis diptychis, sed intrinsecus in tabulis cordis. 6. Unde et ita subjungit: Quia hoc est Testamentum quod ordinabo domui Israel. Post dies illos, dicit Dominus, dabo legem meam in cordibus eorum, et in mente eorum scribam eam (Jerem. XXXI, 33). Quo significaret eam spiritualiterin cordibus nostris operari debere secundum interiorem hominem, vetustate carnalis operationis mutata. Intus enim circumcisio, non praecisione carnis, sed cordis purgatione. Intus Sabbatum, non per abstinentiam servilium operum, sed per abstinentiam peccatorum. 7. Quam legem etiam gentibus clarissime revelari, per Isaiam sic Dominus protestatur, dicens: Lex a me exiet, et judicium meum in lucem gentium requiescet (Isai. LI, 4); per quod ostenditur commune esse foedus Testamenti Novi Judaeis et gentibus, Osee etiam propheta testante: In die illa, ait Dominus, vocabit me vir meus, non vocabit me ultra Baalim, et referam nomina Baalim de ore ejus, et non recordabitur ultra nominis eorum. Et percutiam eis faedus in die illa cum bestiis agri, et cum volucribus coeli, et cum reptili terrae, et arcum, et gladium, et bellum conteram de terra, et dormire eos faciam fiducialiter, et sponsabo te mihi in sempiternum, et sponsabo te mihi in justitia, et judicio, et misericordia, et miseratione, et sponsabo te mihi in fide, et scies quia ego Dominus (Ose. II, 16).
2.1515. Sebtin Sona Ermesi
1. Yahudiler, Sebtin ne olduğunu bilselerdi onu tensel olarak tutmakta haklı olurlardı. Sebtin adını kullanırlar, ama ne anlama geldiğini bilmezler. Kanun'u tensel olarak tutmaktan zevk alırlar, oysa onun tümü ruhça anlaşılmalıdır. Rab peygamber aracılığıyla şöyle der: Ağzımı meseller için açacağım, çağın başından beri olan sözleri söyleyeceğim (Mezmur 78:2). Kanun ve peygamberler meseller ve bilmecelerden oluştuğuna göre, Sebtin tutulması da ancak ruhça kabul edilmelidir.
2. Çünkü onun tensel tatili Rab ve atalar tarafından bozulmuştur. Sebt tatilini tutmamak suçsa, Tanrı neden Sebtte iş görür? Tekvin'de şöyle yazılıdır: Tanrı yaptığı işi yedinci gün tamamladı (Tekvin 2:2). Şu hâlde Sebt daha başlangıçta bozulmuştur, çünkü Tanrı o gün iş görmüş, orada her şeyi tamamlamış ve her şeyi o gün bitirdiği için o günü kutsamıştır. Yine Sebt tatilini tutmamak suçsa, Musa'nın öğrencisi ve halefi Nun oğlu Yeşu neden Rab'bin buyruğuyla, içinde Sebt de bulunan yedi gün boyunca aralıksız orduyu ve silahları dolaştırdı, sandık çevrede gezdirilip borular çalınırken Eriha'nın duvarlarını yıktı? (Yeşu 6:15).
3. Makabiler için ne diyeyim? Onlar için şöyle yazılıdır: Yahudiler Sebt günü yabancılardan öç almak istemiyorlardı (1 Makabiler 2:40–41). Sonra karar alıp Sebt günü savaştılar ve düşmanları yendiler. Bu tanıklıklardan öğreniyoruz ki bu maddî Sebt gününü tutmak imana ait değildir; imana ait olan başka bir ruhanî Sebttir. Çünkü bu tensel Sebt arınmak için değil, sınanmak için verilmiştir. Rab Kanun'da der ki: Kanun'uma göre yürüyüp yürümeyeceklerini sınamak için. Altı gün man toplayacaksınız, yedinci gün toplamayacaksınız (Çıkış 16:4, 26).
4. Onları sınamak için demesi, Sebtin aklanmak için değil sınanmak için buyrulduğunu gösterir. Tanrı'nın peygamber Hezekiel aracılığıyla Onlara iyi olmayan buyruklar verdim (Hezekiel 20:25) demesi de bundandır; çünkü tensel halka tensel olarak yapması için bazı şeylere izin verilmiştir, ama İncil gelince bunlar sona ermiştir. Peygamber aracılığıyla da der ki: Bütün sevincini ve Sebtlerini sona erdireceğim (Hoşea 2:11). Aynı Rab başka bir yerde bunlardan nefret ettiğini söyler: Yeni ay kutlamalarınızdan ve Sebtlerinizden canım nefret etti (Yeşaya 1:13–14).
5. Şu hâlde Sebtler ebedîyse, Tanrı neden sona erdirilmesini buyurdu? İyiyse, neden onlardan nefret etti? İsrailoğullarının armağan olarak aldığı Sebt, zihnin dinlenmesini, bu hayatta hiçbir dünyevî arzunun isteğiyle yorulmamasını anlatıyordu. Çünkü Sebt "dinlenme" diye çevrilir. Yahudilerin bu tembel bayramı ise sefahat, sarhoşluk ve tıkınmayla geçer; hepsi şehvete ve geçici hayatın zevkine dalmış, karınlarına ve Venüs'e kulluk etmektedirler.
6. Soru sorulur: Sebt tutulmayacaksa, Tanrı'nın buyruklarında neden şöyle denmiştir: Sebt gününü kutsal tutmayı hatırla. Altı gün çalışacak, bütün işini yapacaksın; yedinci gün ise Tanrın Rab'bin Sebtidir, o gün hiçbir iş yapmayacaksın (Çıkış 20:8–10). Altı günün işinde altı bin yılın işleri gösterilir. Çünkü bin yıl Tanrı katında bir güne denktir; peygamber buna tanıktır: Bin yıl senin gözünde bir gün gibidir (Mezmur 90:4). Bu günlerin Sebti, yedinci bin yılın zamanı, gelecek krallığın ve çağın dinlenmesidir; orada artık hiçbir iş olmayacak, yalnız kutsalların dinlenmesi olacaktır.
7. Tanrı bu geçici Sebtlerden nefret eder, çünkü şöyle der: Yeni ay kutlamalarınızdan ve Sebtlerinizden canım nefret etti. Sizin demesi yerindedir, çünkü bunlar Tanrı'nın buyurduğu değil, tensel halkın kendine seçtiği şeylerdir. Onlar için şöyle demiştir: Sebtlerimi kirlettiniz (Hezekiel 22:8). Buradan anlaşılır ki geçici Sebt insanîdir; ilahî Sebt ise Yeşaya aracılığıyla söylenen o ebedî Sebttir: Aydan aya, günden güne, Sebtten Sebte bütün insanlar Kudüs'te tapınmaya gelecek, diyor Rab (Yeşaya 66:23).
CAPUT XV. De cessatione Sabbati. 1. Merito Sabbatum carnaliter Judaei custodirent, si quid sit Sabbatum nossent. Nomen quidem Sabbati usurpant, sed quid ipsum valeat ignorant. Legem carnaliter custodire delectantur, dum tota spiritualiter intelligatur, dicente Domino per prophetam: Aperiam in parabolis os meum, loquar propositiones ab initio saeculi (Psal. LXXVII, 2). Ergo si lex et prophetae in parabolis et in aenigmatibus constat, non est accipienda Sabbati observatio, nisi spiritualiter. 2. Nam carnalia ejus otia a Domino et a Patribus dissoluta sunt. Nam si crimen est Sabbati otium non observare, cur Deus operatur in Sabbato? Sic enim scriptum est in Genesi: Complevitque Deus die septimo opus suum, quod fecerat (Gen. II, 2); ergo in principio Sabbatum dissolutum est, dum Deus operatur in ipso, explens cuncta in eo, et benedicens ipsi diei, quia universa in illo complevit. Item si crimen est Sabbati otia non observare, cur Jesus Nave, discipulus ac successor Moysi, praecipiente Domino, septem diebus continuis, inter quos utique et Sabbatum erat, exercitum, et arma produxit, atque circumeunte area, tubisque clangentibus, Jericho murus subvertit (Josue VI, 15)? 3. Quid item de Machaba: is eloquar? de quibus scriptum est: Et nolebant Judaei in die Sabbati vindicare se de alienigenis (I Machab. II, 41). Postea consilio accepto, pugnaverunt die Sabbati, et triumphaverunt de hostibus. Quibus testimoniis edocemur non pertinere ad fidem istum Sabbati elementarium diem servare, sed alium spiritualem; nam hoc carnale Sabbatum non est datum propter purificationem, sed propter tentationem, dicente in lege Domino. Ut tentem eos, utrum ambulent in lege mea, an non. Sex diebus colligetis manna, septimo non colligetis (Exod. xvi, 4, 26). 4. Itaque dum dicit: Ut tentem eos, apparet Sabbatum non fuisse praeceptum propter justificationem. sed propter tentationem. Hinc est, quod loquitur Deus per Ezechielem prophetam, dicens: Dedi eis praecepta non bona(Ezech. xx, 25); utique quia quaedam carnali populo carnaliter agenda permissa sunt, quae tamen adveniente Evangelio cessaverunt, sicut et per prophetam dicit: Cessare faciam omne gaudium ejus, et Sabbata ejus (Ose. II, 11), quae quidem alias idem Dominus odisse se dicit: Neomenias, inquit, et Sabbata vestra odivit anima mea (Isai. I, 13). 5. Ideoque si Sabbata aeterna sunt, cur ea Deus cessare mandavit? si bona sunt, cur odivit? Sabbatum enim quod Israelitae acceperunt in munere significabat requiem mentis, ut nullo in hac vita terrenorum desideriorum appetitu fatigetur. Nam Sabbatum requies interpretatur. Ista autem Judaeorum otiosa festivitas consumitur in luxuriis, et ebrietatibus, et comessationibus, deditis omnibus in libidine, et in fructum temporalis vitae, ventri venerique servientibus. 6. Sed quaeritur: Si non est, inquiunt, custodiendum sabbatum, quare dictum sit in mandatis Dei: Memento ut diem Sabbati sanctifices, et sex dies operaberis, et facies omnia opera tua, septimo autem die Sabbatum Domini Dei tui est, non facies in eo omne opus (Exod. xx, 8)? In opere enim sex dierum sex millium annorum opera demonstrantur. Mille enim anni apud Deum uni diei comparantur, sicut testatur propheta: Quoniam mille anni ante oculos tuos tanquam dies una (Psal. LXXXIX, 4). Horum dierum Sabbatum septimi millesimi anni tempus, ac requies futuri regni ac saeculi est, ubi jam nulla erit operatio rerum, sed requies sola sanctorum. 7. Nam ista temporalia Sabbata odit Deus, dum dicit: Neomenias et Sabbata vestra odivit anima mea. Et bene dixit vestra, quia non sunt illa quae Deus praecepit, sed quae sibi populus carnalis elegit. Nam de illis dixit: Sabbata mea profanastis (Ezech. x XII, 8). Unde dignoscitur Sabbatum temporale humanum esse, Sabbatum autem divinum illud aeternum esse, de quo per Isaiam dicitur: Et erit, inquit, mensis ex mense, et dies ex die, et Sabbatum ex Sabbato, et veniet omnis caro adorare in Jerusalem, dicit Dominus (Isai. LXVI, 23).
2.15_28. İkinci olarak, Yeremya'nın neden şöyle dediği sorulur: Canlarınızı koruyun, Sebt günü yük taşımayın, Kudüs kapılarından içeri sokmayın, Sebt günü evlerinizden yük çıkarmayın (Yeremya 17:21–22). Şimdi bu peygamberliğin sırrını dinle: Kıyamet gününün günahıyla birlikte yakaladığı kişi Sebtte yük taşır; Mesih'e iman edip günahtan vazgeçmeyen kişi Sebtte yük taşır. Çünkü ruhların dinlenmesi odur; kendisi de der ki: Benden öğrenin, çünkü yumuşak huylu ve gönlü alçak biriyim; canlarınız için dinlenme bulacaksınız (Matta 11:29).
9. Üçüncü olarak, Sebt günü odun toplayan adamın neden Tanrı'nın buyruğuyla halk tarafından böyle acımasızca öldürüldüğü sorulur (Sayılar 15:32–36). İnanmayanlar bunu kolayca öne sürerler. Öyleyse bilsinler ki bütün bunlar onların başına simge olarak gelmiş, bizim ikazımız için yazılmıştır. Çünkü odun toplarken Sebt gününü çiğnemeye cesaret eden o eski, tensel adam (bunun için cezalandırılmıştır), kıyamet günü tensel işiyle yakalanacak kişinin suretini gösteriyordu; yani ebedî ateşe yem olmaya elverişli odun, ot ve saman toplamış olanı. Bunları kendi yıkımı için toplayan kişi son gün yargılandığında bütün melekler tarafından kovulacak ve hemen son ölümle cezalandırılacaktır. Şu hâlde Kanun uyarınca o Yahudilerin başına gelen her şey dehşetle anlaşılmalıdır.
- Secundo etiam quaeritur quare dixerit Jeremias: Custodite animas vestras, et nolite portare pondera in die Sabbati nec inferatis per portas Jerusalem, et nolite ejicere onera de domibus vestris in die Sabbati (Jerem. XVII, 21)? Ergo audi ejus prophetiae mysterium: pondera portat in Sabbato, quem dies judicii invenerit cum suo delicto; pondera portat in Sabbato, qui, credens in Christo, non desinit a peccato. Ipse est enim requies animarum, sicut et idem ait: Discite a me, quia mitis sum, et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris (Matth. xi, 29). 9. Adhuc tertio quaeritur quare homo ille qui ligna colligebat in die Sabbati tam atrociter jussu Dei fuerit a populo trucidatus? Quod facile ab infidelibus praeponitur. Intelligant ergo quia haec omnia in typo acciderunt illis; scripta sunt enim ad correptionem nostram. Ille enim pristinus carnalisque, qui diem Sabbati violare ausus est, dum ligna colligeret (propter quod est et punitus) formam insinuabat ejus qui in die judicii cum carnali opere fuerit inventus, id est, contraxisse ligna, fenum, vel stipulas ad escam ignis aeterni convenientes. Haec enim colligens in suam perniciem, dum fuerit in die ultimo judicatus, pellendus est ab omnibus angelis, et statim morte novissima puniendus. Sic ergo omnia, quaecunque illis Judaeis per legem acciderunt, formidabiliter intelligenda sunt.
2.1616. Sünnetin Sona Ermesi
1. Halkın sürekli tutsaklığından, şehrin ebedî yıkımından sonra şimdi sana Yahudilerin tensel âdetlerinin ve törenlerinin geçersiz kılındığını anlatacağım. Önce sünnetin sebebini öğren. Bütün milletlere kutsama vaat edilen Mesih, tene göre İbrahim'in soyundan gelecekti ve İbrahim'den Mesih'e kadar uzun çağlar geçecekti. Tanrı, İbrahim'in soyunun öteki milletlere karışmasını ve yavaş yavaş belirsizleşmesini önceden görerek Yahudi halkını sünnet işaretiyle damgaladı; öyle ki Mısırlılar ve Asurlular, Babilliler ya da Keldaniler arasında yaşarken bu işaretle onlardan ve öteki milletlerden ayırt edilsinler.
2. Nitekim kırk yıl boyunca çölde kimse sünnet edilmedi, çünkü başka bir millete karışmadan yalnız yaşıyorlardı. İsrail halkı Şeria'nın yatağını geçip vaat edilmiş ülkeye ulaşınca, sünnet işareti milletlerle karışmanın doğuracağı yanılgıya karşı bir önlem oldu. Bu işaretin, İbrahim'in soyundan vaat edilen Mesih doğuncaya kadar makul olarak tutulduğuna inanıyoruz. O artık ten sünnetiyle değil, kusurları keserek bütün milletlerin gönüllerini temizleyecekti.
3. Musa, bunun ten sünneti değil gönül sünneti olacağını İsrail oğullarına şöyle önceden bildiriyordu: Son günlerde Rab senin gönlünü ve soyunun gönlünü sünnet edecek (Tesniye 30:6). Bu yüzden Yeremya da artık yakın olan o zamanı önceden görerek Yahudileri Yeni Ahit'e ve bedenin değil gönlün sünnetine şöyle çağırır: Rab Yahuda erkeğine ve Kudüs'e şöyle diyor: Kendinizi yenileyin, yenileyin, dikenler üzerine ekmeyin. Rabbiniz için sünnet olun, gönüllerinizin sünnet derisini kesin, ey Yahuda erkekleri ve Kudüs'te oturanlar; yoksa hiddetim ateş gibi çıkar, tutuşur ve söndüren olmaz (Yeremya 4:3–4).
4. Bu sözlerle Kudüs'e, dikenlere ve çalılara benzetilen sünnetin ve Kanun'un eskiliğinden Yeni Ahit'in lütfuna geçmesi, İncil'e imanla tenin değil gönlün sünnetini tutması öğütlenir. Nitekim elçi Petrus'un şöyle dediğini okuruz: İmanla gönüllerini arındırdı (Elçilerin İşleri 15:9). Rab, bunun artık tenin eski işaretleri ve bedene verilen zararla değil, ruhanî yıkanmanın yeni lütfuyla elde edileceğini Yeşaya aracılığıyla bildirir: Öncekileri hatırlamayın, eskilere bakmayın. İşte yeni şeyler yapıyorum, şimdi doğacaklar, onları bileceksiniz. O yeni şeylerin ne olduğunu göstermek için de şunu ekler: Çölde yol, susuz yerde ırmaklar yapacağım, seçilmiş soyumu, edindiğim halkımı sulamak için (Yeşaya 43:18–21).
5. Bu, gelecek vaftiz arınmasından başka neyi gösteriyordu? O arınmada artık kimse tenin eski sünnetiyle işaretlenmez, yalnız kutsal suyun lütfuyla imanla yıkanır. Yahudilerin bu gönül sünnetini kabul etmediğini Yeremya önceden söylemiştir: Bütün milletler sünnetsizdir, bütün İsrail evi ise gönülden sünnetsizdir (Yeremya 9:26).
6. İkinci önder Yeşu'nun halkı sünnet ettiğini okuruz (Yeşu 5:2). Bu, Mısır'da uygulanan sünnetin çölde durduğunu ve sonradan iman edenlerin Kurtarıcı Rab tarafından gönül sünnetiyle temizleneceğini anlatmak içindir. İkinci sünnetin taş bıçaklarla yapılması da yerindedir, çünkü kaya Mesih'tir; iman edenler onun aracılığıyla ruhanî sünnetle kusurların bütün ayartılarından arınırlar.
CAPUT XVI. De circumcisionis consummatione. 1. Jam tibi post populi perpetuam captivitatem, post urbis aeternam ruinam, carnales Judaeorum observantias et celebrationes evacuatas enuntiabo. Accipe ergo primum causam circumcisionis. Quia enim ex semine Abrahae secundum carnem futurus erat Christus, in quo cunctarum gentium fuerat benedictio repromissa, et ab Abraham usque ad Christum multa erant saecula post futura, praevidens Deus ne genus Abraham reliquis gentibus misceretur, et paulatim propago ejus fieret incerta, populum Judaicurn circumcisionis signo notavit, ut viventes inter Aegyptios atque Assyrios, inter Babylonios, sive Chaldaeos, hoc signaculo ab iis, vel a caeteris gentibus nationibusque distinguerentur. 2. Denique per quadraginta annos in eremo nullus est circumcisus, soli quippe sine gentis alterius commistione vivebant. At ubi Jordanis alveum populus Israeliticus transmeavit, atque in terram repromissionis pervenit, signum circumcisionis futuro ei commistione gentium providit errori, quam rationabiliter custoditam esse credimus, quousque nasceretur Christus, qui ex semine Abrahae fuerat repromissus, qui non jam per circumcisionem carnis, sed per amputationem vitiorum mundaret corda omnium gentium. 3. Quod non carnis circumcisionem, sed cordis, Moyses filiis Israel ita futuram praenuntiabat dicens: In novissimis diebus circumcidet Dominus cor tuum, et cor seminis tui (Deut. XXX, 6). Unde et Jeremias praevidens jam illud proximum tempus, Judaeos ad Novum Testamentum et ad circumcisionem cordis, non corporis, ita provocat, dicens: i Haec dicit Dominus viro Juda, et Jerusalem: Novate vobis novate, et nolite serere super spinas; circumcidimini Domino vestro, et auferte praeputia cordium vestrorum, viri Juda, et habitatores Jerusalem, ne forte egrediatur ut ignis indignatio mea, et succendatur, et non sit qui exstinguat (Jerem. IV, 5). 4. Quibus verbis admonetur Jerusalem a vetustate circumcisionis et legis, quae spinis comparatur, et vepribus, ad gratiam Novi transire Testamenti, et per fidem Evangelii cordis circumcisionem tenere, non carne, juxta quod legimus, Petro apostolo dicente: Fide purificans corda eorum (Act. XV, 9). Quam similiter fidem, jam non per prisca signacula carnis, et injuriam corporis, sed per novam gratiam lavacri i spiritualis adipiscendam, Dominus per Isaiam annuntiat, dicens: Ne memineritis priorum, et antiqua ne intueamini. Ecce nova facio, qua nunc orientur, et cognoscetis ea; et ut ostenderet quae essent ipsa nova, subjecit: faciam in deserto viam, et flumina in loco inaquoso, adaquare genus meum electum, et plebem meam, quam acquisivi (Isai. XLIII, 18). 5. Quid ergo hoc indicabat, nisi baptismalis purificationem futuram? in qua non jam vetusta circumcisione carnis quisque signatur, sed sola gratia sacrae undae per fidem abluitur. Verum quia hanc cordis circumcisionem Hebraei non recipiunt, Jeremias praedixit dicens: Omnes gentes habent praeputium, omnis autem domus Israel incircumcisus est corde (Jerem. IX, 26). 6. Nam quod et a Jesu duce secundo legitur populus circumcisus, ut significaret in eremo cessasse circumcisionem, quae in Aegypto exercebatur, et a Domino Salvatore cordis circumcisione postmodum credentes esse mundandos. Et bene cultris lapideis secunda circumcisio fit, quia petra Christus est, per quem spirituali circumcisione credentes purgantur ab omnibus illecebris vitiorum.
2.1717. Kurbanlar
1. Eski kurbanın reddi, onların kurbanlarının atılıp iğrençliğe dönüşmesi hakkında Rab, Yeşaya aracılığıyla şöyle der: Kurbanlarınızın çokluğu bana ne? diyor Rab. Koçların yakılan sunularına, besili hayvanların yağına doydum; buzağıların, kuzuların ve tekelerin kanını istemedim. Huzuruma geldiğinizde, kutsal avlularımı çiğnemeniz için bunları elinizden kim istedi? Artık boş yere kurban getirmeyin; tütsü benim için iğrençliktir. Yeni ayı, Sebtleri, öteki bayramlarınızı çekemem, toplantılarınız haksızlıktır. Ay başlarınızdan ve törenlerinizden canım nefret etti; bana yük oldular, taşımaktan yoruldum. Ellerinizi açtığınızda gözlerimi sizden çevireceğim, duanızı çoğalttığınızda dinlemeyeceğim. Çünkü elleriniz kanla doludur (Yeşaya 1:11–15).
2. Aynı peygamber Yahudilerin kurbanları için der ki: Leşleri sokakların ortasında gübre gibi oldu (Yeşaya 5:25). Bu leşler, Eski Kanun'un kurbanlarından başka nedir? Artık kaldırıldıkları için atılmış gübre sayılırlar. Bu yüzden aynı peygamber başka bir yerde onların kurbanları için şöyle der: Öküz kesen, adam öldüren gibidir; koyun kurban eden, köpeğin başını ezen gibidir; sunu sunan, domuz kanı sunan gibidir; günlük anan, puta övgü söyleyen gibidir (Yeşaya 66:3).
3. Yeremya da Rab'bin reddettiği Yahudi kurbanları ve yakılan sunuları için der ki: Saba'dan günlüğü, uzak ülkeden hoş kokulu kamışı bana niçin getiriyorsunuz? Yakılan sunularınız kabul edilmedi, kurbanlarınız beni hoşnut etmedi. Bu yüzden Rab şöyle diyor: İşte bu halkın önüne tökezleme taşları koyacağım; babalar ve oğullar birlikte, komşu ve yakın onlarda tökezleyip yok olacaklar (Yeremya 6:20–21). Bak: onların kurbanları kendileri için tensel olarak değil, yalnız gönlün ve imanın itaati için övülmüştür; iman etmeyenler bu itaati kaybetmiştir.
4. Bu yüzden aynı peygamber şöyle der: Yakılan sunularınızı kurbanlarınıza katın, eti yiyin. Çünkü atalarınızı Mısır'dan çıkardığım gün onlara yakılan sunular ve kurbanlar hakkında söz söylemedim, buyruk vermedim. Onlara şu sözü buyurdum: Sesimi dinleyin, ben sizin Tanrınız olacağım, siz de benim halkım olacaksınız; size buyurduğum her yolda yürüyün ki iyilik bulasınız. Ama dinlemediler, kulak vermediler; kendi hazlarının ve kötü gönüllerinin sapkınlığının ardından gittiler (Yeremya 7:21–24). Bu sözde şu anlaşılmalıdır: Onlara yakılan sunular hakkında, sanki onları kendileri için seviyormuşum gibi buyruk vermedim; onların imanının itaatini sınamak için verdim.
5. Yine aynı peygamber der ki: Çok sayıda kanunlarımı yazacağım, yabancı sayıldılar. Kurban getirecekler, et kesip yiyecekler, Rab onları kabul etmeyecek (Hoşea 8:12–13). Sonra kurbanlarından tiksinerek şöyle der: Rab'be şarap sunmayacaklar, kurbanları onu hoşnut etmeyecek; yas tutanların ekmeği gibi olacak, onu yiyenlerin hepsi kirlenecek, Rab'bin evine girmeyecekler (Hoşea 9:4).
6. Yoel de der ki: Tanrınız'ın evinden kurban ve şarap sunusu kesildi (Yoel 1:13). Malaki de: Sizde gönlüm yoktur, diyor Rab, elinizden armağan kabul etmeyeceğim. Çünkü güneşin doğduğu yerden battığı yere kadar milletler arasında adım büyüktür; her yerde adıma kurban ve temiz sunu sunuluyor, çünkü milletler arasında adım büyüktür, diyor Rab (Malaki 1:10–11). Bu tanıklıktan açıkça anlaşılır ki Yahudilerin kurbanları kirli ve reddedilmiştir, Rab'be yalnız milletlerin sunusu makbuldür.
CAPUT XVII. De sacrificiis. 1. Jam vero de sacrificii veteris reprobatione, quod victimae eorum abjectae sint, et in abominationem transierint, per Isaiam sic Dominus dicit: Quo mihi multitudinem victimarum vestrarum? dicit Dominus. Plenus sum holocaustis arietum, et adipe pinguium, et sanguinem vitulorum, et agnorum, et hircorum nolui. Cum veneritis ante conspectum meum, quis quaesivit haec de manibus vestris, ut ambularetis in atriis sanctis meis? Ne afferatis ultra sacrificium frustra; incensum abominatio est mihi. Neomeniam, et Sabbata, et festivitates vestras alias non feram, iniqui sunt coetus vestri. Kalendas vestras et solemnitates vestras odivit anima mea; facta sunt mihi molesta, laboravi sustinens, et cum extenderitis manus vestras, avertam oculos meos a vobis, et cum multiplicaveritis orationem, non exaudiam. Manus enim vestrae sanguine plenae sunt (Isai. I, 11), 2. Item ipse de Judaeorum sacrificiis: Facta sunt morticinia eorum quasi stercora in medio platearum (Isai. v, 25). Quae sunt haec morticinia, nisi veteris legis sacrificia, quae, quoniam jam remota sunt, velut ahjecta stercora reputantur? Unde et idem propheta: ilias de ipsis eorum sacrificiis sic dicit: Qui immolat bovem, quasi qui interficiat virum; qui mactat pecus, quasi qui excerebret canem; qui offert oblationem, quasi qui sanguinem suillum offerat; qui recordatur thuris, quasi qui benedicat idolo (Isai. LXVI, 3). 3. Item Jeremias de repulsis a Domino victimis et holocaustis Judaeorum: Ut quid mihi thus de Saba offertis, et calamum suaveolentem de terra longinqua? holocaustomata vestra non sunt accepta, et victimae vestrae non placuerunt mihi. Propterea haec dicit Dominus: Ecce ego dabo in populum istum ruinas, et ruent in eis patres, et filii simul, vicinus et proximus, et peribunt (Jerem. VI, 20). Vide quia eorum sacrificia non propter se carnaliter commendantur. sed propter solam cordis et fidei obedientiam, quam increduli amiserunt. 4. Unde adhuc idem propheta sic dicit:. Holocaustomata vestra addite victimis vestris, comedite carnes, quia non sum locutus patribus vestris, et non praecepi eis in die qua eduxi eos de terra Aegypti, de verbo holocaustomatum, et victimarum. Sed hoc verbum praecepi eis, dicens: Audite vocem meam, et ero vobis Deus, et vos eritis mihi populus, et ambulate in omnia, quae mandavi vobis, et bene sit vobis. Et non audierunt, nec inclinaverunt aurem suam, sed abierunt in voluptatibus, et pravitate cordis sui mali. In qua sententia subaudiendum est: Non praecepi eis de verbo holocaustomatum, quasi illa per seipsa diligerem, sed ut eorum fidei obedientiam approbarem (Jerem. VII, 21). 5. Item ipse qui supra: Scribam, inquit, multiplices leges meas, quae velut alienae computatae sunt. Hostias afferent, immolabunt carnes, et comedent, et Dominus non suscipiet eas. Et post haec detestans eorum sacrificia: Non libabunt, inquit, Domino vinum, nec placebunt ei sacrificia eorum, quasi panis lugentium; omnes, qui comedent eum contaminabuntur, non intrabunt in domum Domini (Ose. IX, 4). 6. Et Joel: Interiit de domo Dei vestri sacrificium et libatio (Joel. I, 13). Item Malachias: Non est mihi voluntas in vobis, ait Dominus, et munus non suscipiam de manu vestra. Ab ortu enim solis usque ad occasum magnum est nomen meum in gentibus, et in omni loco sacrificatur, et offertur nomini meo oblatio munda, quia magnum nomen meum in gentibus, ait Dominus. (Malach. i, 13) Quo testimonio patet sacrificia Judaeorum immunda esse, et reprobata, et solam oblationem gentium Domino esse acceptam.
2.1818. Yiyecekler
1. Krallar Kitabı'nda şöyle denir: Rab'bin sözü İlyas'a geldi: Kalk, Sayda'ya bağlı Sarefat'a git, orada kal; oradaki dul kadına seni beslemesini buyurdum. Kalkıp Sayda'ya bağlı Sarefat'a gitti; şehrin kapısına gelince dul kadın karşısına çıktı, ondan yiyecek alıp yedi (1 Krallar 17:8–10). O zaman İlyas, Tanrı'nın buyruğuyla kadının kaplarını doldurdu, o yabancı kadının yanında konuk kalıp putperest yiyeceklerle yaşadı. Kanun ruhça verilmemiş olsaydı buna izin olmazdı.
2. Kanun'da bazı yiyecekler temiz değil sayılarak yasaklanırken şüphesiz insanların huyları anlatılır. Çünkü Tanrı, ebedî hayata önceden seçilmiş kutsallarında, o temiz olmayan hayvanların insan huylarında benzetildiği hiçbir şeyi kabul etmez. Dünyanın ilk başlangıçlarında Tanrı'nın yarattığı her şey, onun sesinin otoritesiyle yalnız iyi değil çok iyi diye onaylanmıştır (Tekvin 1:31). Bu yüzden temiz olmayan hayvanların türünde gösterilen her şey, daha doğru olarak insanların huylarına aktarılır.
CAPUT XVIII. De escis. 1. In Regum libro sic dicit: Factus est sermo Domini ad Eliam, dicens: Surge, et vade in Sarepta Sidoniorum, et manebis ibi. Praecepi enim ibi mulieri viduae ut pascat te. Et surrexit, et abiit in Sarepta Sidoniorum; cumque venisset ad portam civitatis, apparuit ei mulier vidua, et accepit ab ea escam, et manducavit (III Reg. XVII, 8). Tunc Elias jussu Dei vasa ejus replevit, et apud ipsam alienigenam hospitatus escis gentilibus vixit, quod fieri non liceret, nisi lex spiritualiter data fuisset. 2. Dum enim quaedam in lege, quasi non munda, in cibo damnamur, mores hominum procul dubio significantur, quia non admittit Deus in sanctis suis, qui ad aeternam vitam praedestinantur, quidquid per illa immunda animalia in moribus hominum comparatur. Omnia enim quaecunque a Deo in ipsis primordiis mundi creata sunt, suae vocis auctoritate non tantum bona, sed etiam valde bona probantur. Ideoque quaecunque in genere significantur animalium immundorum, rectius derivantur in moribus hominum.
2.1919. Hıristiyan İmanının Sırları
1. Buraya kadar Yahudi ayinlerini ve törenlerini ilahî tanıklıklarla çürüttük. Şimdi imanımızın sırlarını özetleyelim; önce Kanun Ahdi'nin yalnız Yahudiler için değil bütün milletler için de verildiğini gösterelim. Peygamber Davut buna tanıklık eder: Gelecek nesil Rab'be anlatılacak, gökler Rab'bin yarattığı, doğacak halka onun adaletini bildirecek (Mezmur 22:30–31). Yine: Gelecek bütün nesle kolunu, gücünü ve adaletini bildirinceye kadar, ey Tanrı (Mezmur 71:18).
2. Yeşaya da der ki: Kanun Siyon'dan, Rab'bin sözü Kudüs'ten çıkacak; milletleri yargılayacak, uzaklara kadar birçok halkı azarlayacak (Yeşaya 2:3–4). Davut da Mezmurlarda der ki: O zaman milletler arasında diyecekler: Rab onlar için büyük işler yaptı; Rab bizim için büyük işler yaptı, sevindik (Mezmur 126:2–3). Bu tanıklıklar, Kanun Ahdi'nin önce Yahudilere, sonra milletlere verildiğini gösterir. Onlara verilmesinin sebebi, onda Mesih'i tanıyabilecek olmalarıdır; zihinleri kör olmuş Yahudiler ise onu asla anlamazlar.
CAPUT XIX. De sacramentis fidei Christianae. 1. Hactenus ritus Judaicos et celebrationes divinis testimoniis confutavimus; dehinc sacramenta nostrae fidei perstringamus, manifestantes primum quia non solum propter Jud. eos Testamentum legis datum est, sed etiam propter omnes gentes. Haec enim propheta David testatur, dicens:. nuntiabitur Domino generatio ventura, et annuntiabunt caeli justitias ejus populo qui nascetur, quem fecit Dominus (Psal. XXI, 31). Et iterum ipse: Donec annuntiem brachium tuum generationi omni quae ventura est, potentiam tuam, et justitiam tuam Deus (Psal. LXX,). 2. Et Isaias: De Sion egredietur lex, et verbum Domini de Jerusalem; et judicabit gentes, et arguet populos multos usque in longinquum (Isai. II, 3). David etiam in Psalmis: Tunc dicent inter gentes: Magnificavit Dominus facere cum illis; magnificavit Dominus facere nobiscum, facti sumus laetantes (Psal. CXXV, 2). Quibus testimoniis manifestatur, prius Judaeis Testamentum legis esse concessum, postea vero gentibus; quod propterea collatum est illis, quia in eo cognoscere poterant Christum, quem Judaei mente caecati nequaquam intelligunt.
2.2020. Kutsal Yazı Yalnız Tarihî Olarak Değil Gizemli Olarak da Anlaşılmalıdır
1. Kanun'un yazısının yalnız tarihî olarak değil gizemli anlamıyla, yani ruhça da anlaşılması gerektiğini Rab Mezmurlarda öğretir: Ey halkım, Kanun'uma kulak verin, ağzımın sözlerine kulağınızı eğin; ağzımı meseller için açacağım, başlangıçtan beri olan sözleri söyleyeceğim (Mezmur 78:1–2). Peygamber başka bir mezmurda da bunu doğrular: Kulağımı benzetmeye eğeceğim, bilmecelerimi lirle açacağım (Mezmur 49:4).
2. Kanun'un her şeyi benzetme ve bilmece içinde anlaşılır. Bilmece, kapalı bir benzetmedir; insanı gönlünü bilemeye ve içteki anlama sığınmaya sevk eder. Bilgelik de Süleyman aracılığıyla şöyle der: Kanun'u gönlüne iki kat ve üç kat yaz (Süleyman'ın Özdeyişleri 22:20). Kanun iki kat anlaşılır: önce tarihe göre, sonra sırların anlayışına göre. Üç kat yazılır: yalnız tarihî ve gizemli olarak değil, ahlâkça da, herkesin ne yapması gerektiği öğretilir.
3. Bu yüzden Nuh'un yaptığı geminin iki ve üç katlı olması buyrulur (Tekvin 6:16); çünkü Kilise içinde Kanun'un bütün konusu hem tarihe yer verir hem gizemli anlam taşır hem de ahlâk terbiyesini içerir. Kanun meseller ve bilmeceler hâlinde yazılmıştır, sözleri de benzetmeler ve kapalı sözlerdir. Yahudilere her şeyin örtülü ve kapalı olması bundandır; iman etmedikçe onları anlamaya ulaşamazlar.
CAPUT XX. Scriptura non solum historialiter, sed etiam mystice intelligenda est. 1. Quod legis scriptura non solum historialiter, sed etiam mystico sensu, id est, spiritualiter sentienda est, docet Dominus in Psalmis: Attendite, populi mei, legem meam; inclinate aurem vestram in verba oris mei, aperiam in parabolis os meum, loquar propositiones ab initio (Psal. LXXVII, 1). Quod etiam propheta in alio psalmo confirmat, dicens: Inclinabo ad similitudinem aurem meam, aperiam in psalterio aenigmata mea (Psal. XLVIII, 5). 2. In similitudine enim, et aenigmate sentiuntur omnia legis; aenigma enim est obscura similitudo, per quam monetur homo ut cor suum acuat, et ad interiora intelligenda confugiat. Sic quoque Sapientia per Salomonem dicit: Scribe legem dupliciter, et tripliciter in corde tuo. Dupliciter enim sentitur lex, ut prius secundum historiam, deinde secundum sacramentorum intelligentiam sentiatur. Tripliciter autem scribitur, dum non solum historialiter, vel mystice, sed etiam moraliter, quid in unumquodque gerere debeat edocetur. 3. Unde et area, quae construebatur a Noe, bicamerata et tricamerata fieri jubetur quod intra Ecclesiam omnis legis materia, et historia locum habeat, et mysticum sensum recipiat, et informationem morum contineat. In parabolis enim et aenigmatibus scripta est lex, et ipsae parabolae et propositiones. Hinc est quod Judxis obtecta et clausa sunt omnia; qui nisi crediderint, ad eorum intelligentiam pervenire non possunt.
2.2121. Yahudilerin Kanun Ahdi'ni Anlamadığı
1. Kutsal Yazıların bütün bu sırları onlar için mühürlüdür, okuduklarını bilmezler. Her şeyi okurlar ama anlamazlar. Rab onlar için peygambere şöyle demiştir: Bu halka de ki: Duyarak duyacaksınız, anlamayacaksınız; bakarak göreceksiniz, bilmeyeceksiniz; çünkü bu halkın gönlü yağ bağlamıştır (Yeşaya 6:9–10). Yine: Rab Yahuda'dan ve Kudüs'ten güçlüyü ve yiğidi, yargıcı ve peygamberi, ustalardan bilgeyi, gizemli sözde basiretli olanı alacak (Yeşaya 3:1–3).
2. Tanrı bütün bunları onlardan almış, gönüllerinin katılığına göre bütün sırları mühürlemiştir ki anlamasınlar. Aynı Yeşaya onlar için tanıklık eder: Görüm size mühürlü kitabın sözleri gibi olacak; onu okuma bilene verip "Bunu oku" derlerse, "Okuyamam, çünkü mühürlüdür" diye cevap verecek (Yeşaya 29:11). Peki milletler için ne ekler? O gün sağırlar bu kitabın sözlerini duyacak, körlerin gözleri karanlıktan ve kapkaranlıktan görecek (Yeşaya 29:18). Çünkü Kanun'un gizemleri açığa çıkmıştır.
3. Yahudilere ise kapalıdır. Daniel de der ki: Sözler sonun zamanına kadar kapalı ve mühürlüdür; ta ki birçokları öğrensin, görüm tamamlansın, bütün bunları anlasınlar (Daniel 12:9–10). Musa levhalarla dağdan inerken yüzünün peçeyle örtülmesi de Yahudi halkının körlüğünün karanlığı yüzünden Kanun'u tanıyamayacağını anlatıyordu. Çünkü Musa okunurken onların gönlünün üzerinde peçe vardır (Çıkış 34:33; 2 Korintliler 3:15).
CAPUT XXI. Quia Testamentum legis Judcei non intelligunt. 1. Signata enim habent ista omnia sacramenta Scripturarum, et ignorant quod legunt: legunt quippe omnia, et non intelligunt, sicut de eis cecinit Dominus ad prophetam: Die, inquit, populo huic, auditione audietis, et non intelligetis; et cernentes videbitis, et non scietis; incrassatum est enim cor populi hujus (Isai. VI, 9). Et iterum: Auferet Dominus a Juda, et a Jerusalem validum, et fortem, judicem, et prophetam, et sapientem de architectis, et prudentem eloquii mystici (Isai. III, 1). 2. Haec quippe cuncta abstulit ab eis Deus, et signavit illis omnia sacramenta juxta duritiam cordis eorum, ne forte intelligant, eodem lsaia testante de ipsis: Et erit, i inquit, vobis visio, sicut verba libri signati, quem cum dederint scienti litteras, dicent: Lege istud, et respondebit: Non possum, signatum est enim (Isai. xxix, 11). Sed quid adjecit de gentibus? In illa, inquit, die audient surdi verba libri hujus, et de tenebris et caligine oculi caecorum videbunt (Ibid., 18). Patefacta sunt enim legis mysteria. 3. Judaeis vero clausa sunt, sicut et Daniel dicit: Clausi sunt, signatique sermones usque ad tempus consummationis, quousque addiscant multi, et impleatur visio, et cognoscant omnia haec (Dan. XII, 9). Num quod et Moysi facies velamine tegebatur, dum descenderet de monte cum tabulis, id significabat, quia prae caecitatis caligine Judaicus populus legem ipsam non posset agnoscere, dum enim legitur Moyses, velamen est positum super cor eorum.
2.2222. Yahudilerin Mesih'e İman Etmedikçe Kutsal Yazıları Anlamayacağı
1. Önce Mesih'e iman etmedikçe Kanun'u ve peygamberleri anlayamazlar. Yeşaya der ki: İman etmezseniz anlamayacaksınız (Yeşaya 7:9). Rab de peygamber aracılığıyla der ki: Adil olan benim imanımla yaşayacak (Habakkuk 2:4). Bu yüzden İbrahim milletlerin babası oldu, çünkü Tanrı'ya iman etti ve bu ona adalet sayıldı (Tekvin 15:6). Bunlar ise Kanun'a ve peygamberlere sahip olsalar da onlara bağışlama yoktur. Yeremya buna tanıktır: Rab bana dedi ki: Musa ve Samuel önümde dursa bile canım bu halka yönelmez; onları önümden at, çıksınlar (Yeremya 15:1).
2. Musa'dan Kanun, Samuel'den peygamberler anlaşılır. Yahudilerin bunlara sahip olmalarına rağmen yanılgılarının dinsizliği yüzünden atılmışlardır. Çünkü Mesih'e iman olmadan işleri ve adaletleri onlara hiçbir yarar sağlamaz. Rab, peygamber aracılığıyla buna tanıklık eder: Beni unuttuğun için işte adaletini bildireceğim, işlerin sana yarar sağlamayacak (Yeşaya 57:12).
CAPUT XXII. Quod Judaei, nisi credant in Christum, non intelligent Scripturas. 1. Neque enim possunt legem et prophetas intelligere, nisi ante in Christum crediderint, loquente Isaia: Si non credideritis, non intelligetis; justus enim ex fide mea vivet, ait Dominus per prophetam (Habac. II, 4). Unde et Abraham pater gentium factus est, quia credidit Deo, et reputatum est ei ad justitiam (Gen. XV, 6), Isti autem quamvis legem et prophetas teneant, tamen non est indulgendum eis, Jeremia testante: Et dixit Dominus ad me: Si steterit Moyses, et Samuel coram me, non est anima mea ad populum istum; ejice illos a facie mea, et egrediantur (Jerem. xv, i). 2. Per Moysen quippe lex, per Samuelem prophetae intelliguntur. Quos quamvis Judaei habeant, propter erroris tamen impietatem projecti sunt. Opera enim eorum et justitia sine fide Christi nihil eis prodest, testante Domino per Jeremiam: Quia mei oblitus es, ecce ego annuntiabo justitiam tuam, et opera tua non proderunt tibi (Isai. LVII, 11).
2.2323. Tanrı'nın İki Ahit Verdiği
1. Her Şeye Gücü Yeten Tanrı'nın Yeni ve Eski olmak üzere iki Ahit verdiğini Süleyman, Ezgiler Ezgisi'nde gösterir: Kapılarımızda yeni ve eski bütün meyveler var, kardeşim, onları senin için sakladım (Ezgiler 7:13). Rab de İncil'de onlar için der ki: Göklerin krallığı, hazinesinden yeni ve eski şeyler çıkaran ev sahibine benzer (Matta 13:52). Kutsal Yazı'nın başka bir yerinde Tanrı şöyle vaat eder: Size erken ve geç yağmuru vereceğim, yani Eski ve Yeni Ahit'i, ve sizi iki yağmurla sulayacağım (Tesniye 11:14). Yağmur, Ahitlerin öğretisi olarak anlaşılır. Bu yüzden şöyle denir: Sözüm yağmur gibi beklensin, ve: Yeryüzüne yağmur dökecek (Tesniye 32:2).
CAPUT XXIII. Quod duo Testamenta a Deo sunt tradita. 1. Sed quoniam duo Testamenta, Novum x scilicet, et Vetus ab omnipotente Deo sunt tradita, Salomon in Canticis canticorum declarat: In januis nostris omnia poma nova et vetera, frater meus, servavi tibi (Cant. VII, 13). De quibus et Dominus in Evangelio dixit: Simile est regnum caelorum patrifamilias, qui profert de thesauro suo nova et vetera (Matth. XIII, 52). Et alio Scripturae loco ita repromittit Deus: Dabo, inquit, vobis pluviam temporaneam, et serotinam, Vetus scilicet Testamentum, et Novum, et utroque imbre vos irrigabo (Deut. XI, 14). Imber enim doctrina accipitur Testamentorum, unde est illud: Exspectetur, sicut pluvia, sermo meus. et effundet super terram imbrem.
2.2424. Günahların Bağışlanmasının Vaftizle Olacağı
1. Günahlardan arınmanın, vaftizin öncül örneği olan sünnetle değil, vaftizle olacağını Kutsal Yazıların sözleri açıkça bildirir. Yeşaya, vaftizin gelecekteki sırrını iman edecek olanlara şöyle önceden haber verir: Kurtarıcı'nın pınarlarından sevinçle su çekeceksiniz (Yeşaya 12:3). Peygamber bu sözlerle Kurtarıcı'nın kendisini de gösterir: arınma sularının O'nun pınarlarından, yani İsa'nın pınarlarından çekileceğini duyurur. Çünkü İbranicede Kurtarıcı bu adla söylenir.
2. Bu yüzden kendisi de şöyle haykırıyordu: Susayan varsa bana gelsin ve içsin (Yuhanna 7:37). Aynı Yeşaya, Yahudileri ve milletleri vaftizin bu sırrına şöyle çağırır: Ey susayanlar, hepiniz sulara gelin (Yeşaya 55:1). Bu suları ve bu pınarı Kutsal Ruh, Yoel aracılığıyla da önceden haber veriyordu: Dağlar tatlılık damlatacak, tepelerden süt akacak, Yahuda'nın bütün derelerinden sular geçecek; Rab'bin evinden bir pınar çıkacak ve yeryüzünü sulayacak (Yoel 3:18). Yeryüzü burada bütün milletlerin tamamı demektir.
3. Bu pınar için Zekeriya da şöyle der: O gün Davut'un evine ve Kudüs'te oturanlara, günahlarını ve âdet kirini yıkamaları için açık bir pınar olacak (Zekeriya 13:1). Söyle lütfen, bu açık pınar, hepimizin içinde yeniden doğduğumuz pınardan başka nedir? Günahlarımız onunla temizlenir, âdet gören kadının kirini andıran kir, yani ruhun kirliliği, o kurtarıcı yıkanmayla yıkanıp gider. Aynı peygamber başka bir yerde bu sular için şöyle tanıklık eder: O gün Kudüs'ten diri sular çıkacak, yarısı doğu denizine, yarısı son denize gidecek. O gün Rab bir olacak, adı da bir olacak, bütün yeryüzü çöle kadar dönüp gelecek (Zekeriya 14:8-10).
4. Peki bu diri sular, insanı Kutsal Ruh'un akıtılmasıyla dirilten vaftizden başka nedir? Peki neden Kudüs'ten çıkacakları bildiriliyor? Çünkü Rab aynı halkın içindeyken öğrencilerine şöyle demişti: Gidin, bütün milletlere öğretin; onları Baba, Oğul ve Kutsal Ruh adına vaftiz edin (Matta 28:19). Bu suların yarısı doğu denizine, yani sünnet halkına gider; yarısı son denize, yani imanda en sona kalan milletler halkına gider. Böylece Rab'be iman eden bütün susamışlara, Yahudilere de milletlere de verilir.
5. Aynı peygamber aracılığıyla bu sular için ayrıca şunlar söylenir: Rab'bin evinden çıkacaklar, büyüyüp ırmak olacaklar, ıssız yere ya da Ölü Deniz'e doğru gidecekler; ulaştıkları her şey dirilecek ve şifa bulacak. Peygamber şöyle der: Rab'bin evinin kapısına döndüm, gördüm ki evin eşiğinin altından doğuya doğru su çıkıyor. Evin yüzü doğuya bakıyordu; sular ise tapınağın sağ yanından, sunağın güneyine doğru iniyordu. Dışarı giden yola, doğuya bakan dış kapıya döndüm; sular sağ yandan taşıyordu (Hezekiel 47:1-2). Bu sağ yan, Mesih'in böğrüdür.
6. Sonra şöyle devam eder: Beni suların içinden geçirdi ve bana dedi ki: Doğu bölgelerine çıkan ve çölün düzlüklerine inen bu sular — milletlere doğru demektir — denize girecek, çıkacak ve sular şifa bulacak. Selin ulaştığı her yerde, bakan her canlı yaşayacak; pek çok balık olacak. Balıklar yeniden doğmuş olanlardır. Peygamber şunu da ekler: O sular geldikten sonra şifa bulacaklar, selin ulaştığı her şey yaşayacak. Onların üzerinde balıkçılar duracak — yani havariler ve öğretmenler — ve balıkların türleri pek çok olacak.
7. Bunu, vaftiz suyuna gelen milletlerin çeşitliliğini anlatmak için söylemiştir. Bu yüzden şunu da ekler: Büyük denizin balıkları gibi pek çok olacaklar. Kıyılarında, iki yanında her meyve ağacı bulunacak; yaprağı dökülmeyecek, meyvesi eksilmeyecek, her ay ilk ürününü verecek. Çünkü bu sular kutsal yerden çıkıyor; meyveleri yiyecek, yaprakları ilaç olacak (Hezekiel 47:8-12).
8. Mika peygamber de aynı vaftiz sırrını denizden geçişin simgesi altında şöyle açar: Mısır'dan çıktığın günlerdeki gibi onlara harikalar göstereceğim. Milletler görecek ve güçlerinden utanacaklar, ellerini ağızlarına koyacaklar, kulakları duymaz olacak. Tanrımız Rab'bi özleyecekler ve senden korkacaklar. Senin gibi bir Tanrı var mı? Sen ki İsrail'in artakalanının kötülüğünü kaldırır, suçunu geçersin. Merhametli olduğu için dönecek, bize acıyacak, kötülüklerimizi indirip bütün günahlarımızı denizin derinliğine atacak (Mika 7:15-19).
CAPUT XXIV. Quod peccatorum remissio futura erat per baptismum. 1. Quod per baptismum erat purgatio peccatorum futura, non per circumcisionem, quae baptismi fuerat forma, Scripturarum voces idipsum aperte declarant. Isaias enim futurum baptismi mysterium sic praecinebat futuris credentibus, dicens: Haurietis aquam cum gaudio de fontibus Salvatoris (Isai. XII, 3). Quibus verbis etiam ipsum Salvatorem ostendit propheta, de cujus fontibus aquas purificationis praedicat hauriendas, id est, de fontibus Jesu. Hoc enim nomine Hebraeorum lingua Salvator exprimitur. 2. Unde et ipse clamabat: Si quis sitit, veniat ad me, et bibat (Joan. VII, 37). Ad quod baptismi sacramentum idem Isaias Judaeos et gentes ita provocat, dicens: Omnes sitientes venite ad aquas (Isai. LV, 1). Has aquas et hunc fontem et per Joelem praenuntiabat Spiritus sanctus, dicens: Distillabunt montes dulcedinem, et colles fluent lacte, et per omnes rivos Juda ibunt aquae, et fons de domo Domini egredietur, et irrigabit orbem terrarum (Joel. III, 18), id est, universitatem omnium gentium. 3. De hoc fonte et Zacharias, In die, inquit, illa erit fons patens domui David, et habitantibus Jerusalem in ablutionem peccatorum, et menstruatae (Zach. XIII, 1). Dic, quaeso, quis est iste fons patens, nisi in quo omnes renascimur, per quem peccatorum purificantur delicta, et sordes menstruatae, hoc est, immundae animae salutari lavacro abluuntur? De cujus aquis et alibi idem propheta testatur: « Et erit, » inquit, « in die illa, exibunt aquae vivae de Jerusalem, medium earum ad mare orientale, et medium earum ad mare novissimum. In die illa erit Dominus unus, et nomen ejus unum, et revertetur omnis terra usque ad desertum (Zach. xiv, 8).» 4. Quae sunt igitur istae aquae vivae, nisi baptisma, quod hominem sancti Spiritus infusione vivificat? Sed cur de Jerusalem exire annuntiantur, nisi quia Dominus in populo eodem consistens, ait discipulis: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19)? Sed earum pars media vadit ad mare orientale, id est, ad populum circumcisionis; et media ad mare novissimum, quod est ad populum gentium, fide postremum, ut omnibus sitientibus largiatur tam Judaeis, quam gentibus, qui in Domino credunt. 5. De iis aquis adhuc et per eumdem prophetam dicitur, quod egrediantur de domo Domini, et crescant in fluvium, et pergant ad solitudinem, sive ad mare Mortuum, et omnia ad quaecunque venerint, vivificentur atque sanentur. Sic enim idem propheta dicit: « Converti me ad portam domus Domini, et ecce aqua egrediebatur subter limen domus ad Orientem. Facies enim domus respiciebat ad Orientem, aquae autem descendebant in latus templi dextrum ad meridiem altaris. Et converti me ad viam foras portam exteriorem, quae respiciebat ad Orientem, et ecce aquae redundantes a latere dextro (Ezech. XLVII, 1 seq.), » id est, a Christi latere. 6. Deinde dicit: « Et traduxit me per aquas, et ait ad me: Aquae istae, quae egrediuntur ad orientales, et descendunt ad plana deserti, utique ad gentes, intrabunt mare, et exibunt, et sanabuntur aquae; et omnis anima vivens, quae respicit, quocunque venerit torrens, vivet; et erunt pisces multi satis, » id est, regenerati. Et adjecit: « Postquam venerint aquae illae, et sanabuntur, et vivent omnia, ad quaecunque venerit torrens. Et stabunt super illa piscatores, hoc est, apostoli, atque doctores, plurimas species erunt piscium ejus. » 7. Hoc dixit ad significandam varietatem gentium ad undam lavacri venientium; unde et adjecit: « Sicut pisces maris magni, multitudinis nimiae in ripis ejus, ex utraque parte omne lignum pomiferum, non deficiet folium ex eo, et non deficiet fructus ejus, per singulos menses afferre primitiva; quae aquae de sanctuario egredientur, et erunt fructus ejus in cibum, et folia ejus ad medicamina.» 8. Michaeas quoque propheta ejusdem baptismi sacramenta sub figura transitus maris ita revelat, dicens: « Secundum diem egressionis tuae de terra Aegypti ostendam eis mirabilia, videbunt gentes, et confundentur in fortitudine sua, manus suas ponent super os suum, aures suae surdae erunt. Dominum Deum nostrum desiderabunt, et timebunt te. Quis Deus similis tibi? qui aufers iniquitatem, et transfers peccatum reliquiarum Israel? Quia misericors est, convertetur, et miserebitur nostri, deponet iniquitates nostras, et projiciet in profundum maris omnia peccata nostra (Mich. VII, 15-19). »
2.24_29. Okur bu sözde vaftizin en kutsal sırrının apaçık gösterildiğini fark edecektir. Mısır'dan çıktığın günlerdeki gibi onlara harikalar göstereceğim, diyor. Sonra peşimize düşen düşmanların, yani geçmiş suçlarımızın, Mısırlıların denize atılması gibi vaftizde silinip yok edildiğini şöyle bildiriyor: Merhametli olduğu için dönecek, bize acıyacak. Suçlarımızı batıracak, bütün günahlarımızı denizin derinliğine atacak.
10. Bu tanıklıktan daha açık, daha aydınlık ne olabilir? İmanıyla gerçek İsrail olan herkes dünyadan el çektiğinde Mısır'dan çıkar; Kızıldeniz'e, yani Mesih'in kanıyla mühürlenmiş vaftize girer. O zaman peşindeki düşmanlar yok olur, çünkü yeniden doğanların ruhları dirilir dirilmez suçlar ölür. Harun'un da vaftizi önceden gösteren simge olarak suyla yıkandığını okuruz; babalarının kâhinliğine ortak olan oğulları da suyun kutsamasıyla arındırılır (Çıkış 30:18; Levililer 8:6). O arınma, daha o zaman, vaftizin suretini taşıyordu. Bugün kilise halkının tamamı, yani gerçek ve büyük Kâhin'in bedeni, bu yıkanmanın sırrıyla günahlarının bağışlanması için yıkanır, kirlerinden temizlenerek kutsanır ve Tanrı'ya kulluğa adanır.
11. Yeşaya peygamber başka şeylerin yanında, Yahudilerin suçlarının vaftizle yıkanmadıkça hiçbir şekilde bağışlanamayacağını gösterir. Kutsal Ruh onun ağzından şöyle der: Katlanmaktan yoruldum. Dualarınızı çoğaltsanız da dinlemeyeceğim, çünkü elleriniz kan dolu. Yıkanın, temizlenin (Yeşaya 1:14-16). Peygamberin saydığı bütün kurbanların, bütün yeni ay kutlamalarının, Sebtlerin ve bayramların yerine yalnız vaftizin arınmasını; günahın bütün lekelerine karşı da yalnız günahları yıkayan yeniden doğuş yıkanmasını buyurmuştur.
12. Yahudiler bunu reddettikleri için Rab'bin Hezekiel peygamberin ağzından kendilerini nasıl tehdit ettiğini dinlesinler: Rab'bin sözü bana geldi ve şöyle dedi: İnsanoğlu, Kudüs'e iğrençliklerini bildir ve de ki: Rab şöyle diyor: Kudüs, kökün ve soyun Kenan ülkesindendir; baban Amorlu, annen Hititlidir. Doğduğun gün göbeğin kesilmedi, kurtuluş için suyla yıkanmadın (Hezekiel 16:1-4). Burada Kudüs'ün ağır günahlar içinde olduğu, kurtuluş için suyla yıkanmadığından yok olacağı gösterilir; bu, vaftizin tam bir işaretidir. Mesih'e dönenlere ve vaftiz edilenlere ise Rab'bin sözü orada şöyle devam eder: Seninle antlaştım, diyor Rab, seni suyla yıkadım, kanını üzerinden temizledim ve seni yağla meshettim (Hezekiel 16:8-9). Antlaşma sözüyle Yeni Ahit'i, su ve yağla da vaftizi ve kutsal yağı kastediyor.
13. Kutsal Ruh aynı peygamberin ağzından bu vaftiz arınmasını onlara şöyle vaat eder: Sizi milletlerin arasından alacağım, bütün ülkelerden toplayacağım, kendi toprağınıza getireceğim. Üzerinize temiz su dökeceğim ve bütün kirlerinizden temizleneceksiniz. Yeni Ahit'i kabul etmeleri için de şöyle devam eder: Size yeni bir yürek vereceğim, içinize yeni bir ruh koyacağım. Etinizden taş yüreği çıkarıp size et bir yürek vereceğim. Ruhumu içinize koyacağım, buyruklarımda yürümenizi, hükümlerimi tutup uygulamanızı sağlayacağım (Hezekiel 36:24-27).
- In qua sententia lector animadvertet manifestissime revelari sacrosanctum mysterium baptismi. Secundum, inquit, diem egressionis tuae de Aegypto ostendam eis mirabilia, deinde hostes sequentes, id est, delicta nostra praeterita, sicut Aegyptios in mare projectos, ita in baptismo deleta atque exstincta, ita pronuntiat, dicens: Quoniam misericors est, convertetur, et miserebitur nostri. Demerget delicta nostra, et projiciet in profundum maris omnia peccata nostra. 10. Quid enim clarius hoc testimonio? quidve apertius? omnis enim per fidem verus Israel exit ab Aegypto, dum renuntiat saeculo; ingrediturque mare Rubrum, baptismum, scilicet, Christi cruore signatum. Tunc hostes insequentes intereunt, quia statim delicta moriuntur, ubi animae regeneratorum resurgunt. Legimus quoque Aaron in praefiguratione baptismi aquis ablutum, cujus filii sacerdotio paterno participes laticis etiam sanctificatione purificantur. (Exod. xxx, 18; Levit. VIII, 6). Jam tunc quidem purgatio illa baptismi formam gerebat, cujus nunc lavacri sacramento abluitur omnis populus Ecclesiae, quod est corpus veri et magni sacerdotis, in remissionem peccatorum, et, lotis sordibus, in sanctificationem divino cultui consecrantur. 11. Isaias namque propheta inter caetera ostendit nequaquam posse delicta Judaeorum dimitti, nisi abluti baptismo fuerint. Dicit enim per eumdem prophetam Spiritus sanctus: Laboravi sustinens, si multiplicaveritis orationes, non exaudiam; manus enim vestrae sanguine plenae sunt. Lavamini, mundi estote (Isa. I, 14-16). Pro omnibus quippe victimis, quas memoraverat idem propheta, pro cunctis neomeniis, et Sabbatis, atque solemnitatibus solam baptismi purificationem praecepit, pro cunctis quoque inquinamentis peccatorum solum regenerationis lavacrum, quo tantum peccata abluuntur. 12. Quod quia Judaei respuunt, audiant Dominum per prophetam Ezechiel sibi comminantem: « Et factus est, » inquit, « sermo Domini ad me, dicens: Fili hominis, notas fac Jerusalem abominationes suas, et dices: Haec dicit Dominus: Jerusalem, radix tua, et generatio tua de terra Chanaan; pater tuus Amorrhaeus, et mater tua Cethaea, et quando nata es in die ortus tui, non est praecisus umbilicus tuus, et aqua non es lota in salutem (Ezech. XVI, 1, 3). » Ubi ostenditur quod in peccatis gravibus sit Jerusalem, et inde peritura esset, quod non sit lota aqua in salutem, quod est plena significatio baptismi. Ad eos autem qui convertuntur ad Christum, et baptizantur, sic ibi sermo Domini sequitur: Et ingressus sum pactum tecum, ait Dominus, et lavi te aqua, et emundavi sanguinem tuum ex te, et unxi te oleo, significans per pactum Testamentum Novum, per aquam et oleum baptismum et chrisma. 13. Cujus baptismi purificationem sic Spiritus sanctus per eumdem prophetam illis futuram promittit, dicens: « Tollam quippe vos de gentibus, et congregabo vos de universis terris, et adducam vos in terram vestram, et effundam super vos aquam mundam, et mundabimini ab omnibus inquinamentis vestris. » Et, ut Novum Testamentum suscipiant, sic sequitur: « Et dabo vobis cor novum, et spiritum novum ponam in medio vestri, et auferam cor lapideum de carne vestra, et dabo vobis cor carneum, et spiritum meum ponam in medio vestri et faciam ut in praeceptis meis ambuletis, et judicia mea custodiatis, et operemini (Ezech. XXXVI, 24-27). »
2.2525. Milletlerin Kutsal Yağla Kutsanması Gerektiği
1. Bütün milletlerin kutsal yağla kutsanacağını Rab Musa'ya şöyle söyler: Kendine en iyi kokuları ve zeytinliklerden yağ al; bunlardan kutsal mesh yağı, karma bir merhem yap. Onunla tanıklık çadırını, Ahit Sandığı'nı, sofrayı kaplarıyla, kandillik ile takımlarını, buhur ve yakmalık sunularının sunaklarını ve onlara hizmette kullanılan her şeyi meshet. Hepsini kutsayacaksın, en kutsal şeyler olacak; onlara dokunan kutsanacak. Harun'u ve oğullarını meshet, onları bana kâhinlik etsinler diye kutsa. İsrailoğullarına da şöyle diyeceksin: Bu mesh yağı kuşaklarınız boyunca benim için kutsal olacak (Çıkış 30:23-31).
2. Bu ilk çadırın figürü kiliseye simge olarak yorumlanır. Eserlerin o bütünlüğüyle simgelenen kilisenin çeşit çeşit halkı, kutsallığın tanıklığı olarak meshedilir; öyle ki hepsi kutsal yağın sürülmesiyle kutsansın ve kutsanmış olarak Tanrı'nın yüceliğine hazırlansın.
CAPUT XXV. Quod Chrismate gentes sanctificari debeant. 1. Quia chrismate omnes gentes sanctificarentur, loquitur Dominus ad Moysen, dicens: « Sume tibi aromata prima, et oleum de olivetis, faciesque unctionis oleum sanctum, unguentum compositum, et unges ex eo tabernaculum testimonii, et arcam Testamenti, mensamque cum vasis suis, candelabrum, et utensilia ejus, altaria thymiamatis, et holocausti, et universa quae ad cultum eorum pertinent, sanctificabisque omnia, et erunt sancta sanctorum; qui tetigerit ea, sanctificabitur. Aaron, et filios ejus unges; sanctificabisque eos, ut sacerdotio fungantur mihi, filiis quoque Israel dices: Hoc oleum unctionis sanctum erit mihi in generationes vestras (Exod. xxx, 23). » 2. Figura enim hujus prioris tabernaculi ad typum Ecclesiae ducitur, cujus omnis diversitas populorum in testimonio sanctitatis perungitur, quae per illam universitatem operum figurabatur, ut sacri chrismalis unctione delibuti omnes sanctificentur, atque sanctificati in Dei gloriam praeparentur.
2.2626. İman Edenlerin Haç İşaretiyle Kurtulacağı
1. Müminlerin alınlarını kurtuluşun korunması için önceden işaretleyen haç figürü, Hezekiel peygamberde gösterilmiş olarak okunur: Keten giymiş, belinde yazıcı divitliği olan adamı çağırdı ve ona şöyle dedi: Şehrin ortasından, Kudüs'ün içinden geç; orada yapılan bütün iğrençlikler için inleyip acı çeken adamların alınlarına Tav işareti koy (Hezekiel 9:3-4). Sonra şunu ekledi: Şehri geçin ve vurun; gözünüz acımasın, merhamet etmeyin. Yaşlıyı, delikanlıyı, genç kızı, çocuğu ve kadınları öldürün, kırıp geçirin. Ama üzerinde Tav gördüğünüz hiç kimseyi öldürmeyin (Hezekiel 9:5-6).
2. Bu sözü doğru anlamalıyız. Tav harfi haçın biçimini gösterir; bu dünyanın sonundan kurtarılanlar onun mührüyle önceden işaretlenmiştir. Mısır'da o beyaz ve lekesiz kuzunun kanı da aynı şeyin simgesini önceden gösteriyordu. Bedenimizin kapı sövelerine o kanla mecazen işaret konur; öyle ki haklı olarak şöyle diyebilelim: Yüzünün ışığı üzerimize işaretlendi, ya Rab (Mezmur 4:7).
3. Bu işaret için Yeşaya, Rab'bin ağzından şöyle der: İşte bütün milletleri ve dilleri toplamaya geliyorum; gelecekler, yüceliğimi görecekler ve aralarına bir işaret koyacağım (Yeşaya 66:18-19). Bu işaret elbette haçın işaretidir. Başka bir yerde de der ki: Rab, ortadan kaldırılmayacak ebedî bir işaret olarak anılacak (Yeşaya 55:13). Aynı peygamber başka bir yerde Mesih için şunu anlatmak ister: Milletler arasında bir işaret kaldıracak (Yeşaya 5:26). Burada haç işareti kaldırıldığında milletlerin O'na gelip iman edeceğini gösterir.
4. Bu kutsal haçın yüceliği Mezmurlarda da şöyle önceden bildirilmiştir: Milletler arasında deyin ki: Rab ağaçtan hüküm sürdü (Mezmur 96:10). Rabbimiz İsa Mesih'in haçı için Rab, Hezekiel'in ağzından şöyle der: Kılıç bilendi ve kurbanları kesmek için parlatıldı. Bilendin, ey oğlumun asasını oynatan; ağacı kestin, onu elde tutulsun diye düzeltilmeye verdim (Hezekiel 21:9-11). Bu tanıklık hem Tanrı'nın Oğlu'nun çarmıha gerildiğini gösterir, hem de haç işaretinin herkesçe kabul edilmesi gerektiğini ilahî sesle önceden bildirir.
5. İki ağaçtan oluşan bu haçın biçimini aynı Hezekiel simgesel olarak şöyle önceden gösterir: Rab'bin sözü bana geldi ve şöyle dedi: Sen, insanoğlu, kendine bir ağaç al, üzerine Yahuda ve onun ortağı İsrailoğulları için yaz. Başka bir ağaç al, üzerine Efrayim'in ağacı Yusuf ve bütün İsrail evi ile ortakları için yaz. Onları birbirine ekle ki senin için tek ağaç olsun, elinde birleşsinler (Hezekiel 37:16-17).
6. Burada Yahuda'nın ve Kudüs'ün bir olmak üzere dönmesi ve iki ağaçla ifade edilen haç işaretini kabul etmesi gerektiği gösterilir. İlyas'ın beslenmek üzere gönderildiği yabancı dul kadının ölmeden önce toplamak istediği iki odun da bunlardır. Orada haç işareti yalnız ağaç adıyla değil, ağaçların sayısıyla da anlatılmıştır.
CAPUT XXVI. Quia per signum crucis credentes salvarentur. 1. Crucis autem figura, quae fidelium frontes ad tutelam salutis praesignat, per Ezechielem prophetam legitur demonstrata: « Et vocavit,» inquit, « virum qui indutus erat lineis, et atramentarium scriptoris habebat in lumbis suis, et dicit ad eum: Transi per mediam civitatem, in medio Jerusalem signa Thau in frontes virorum gementium, et dolentium super cunctis abominationibus quae fiunt in medio ejus ( Ezech. IX, 3). » Et post haec adjecit: « Transite per civitatem, et percutite; non parcat oculus vester, neque misereamini senem, adolescentulum, et virginem, parvulum, et mulieres interficite usque ad internecionem. Omnem autem super quem videritis Thau, ne occidatis (Ibid., 5).» 2. Intelligere ergo nos oportet hanc sententiam. Thau quippe littera speciem crucis demonstrat, cujus signaculo praenotati sunt quicunque ab exitu hujus saeculi liberantur; ejusdem typum praefigurabat in Aegypto sanguis ille agni candidi et immaculati, quo imaginarie signantur postes corporis nostri, ut merito loquamur dicentes: Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine (Psal. IV, 7). 3. De hoc signo dicit Isaias ex persona Domini: Ecce venio, ut congregem cum omnibus gentibus, et linguis, et venient, et videbunt gloriam meam, et ponam in eis signum (Isai. LXVI, 18), utique crucis. Et alibi: Et erit, inquit, Dominus nominatus in signum aeternum, quod non auferetur (Isai. LV, 13). Quod etiam et alibi idem propheta significare voluit de Christo, dicens: Et levabit signum in nationibus (Isai. v, 26). Ubi ostendit quod, elevato signo crucis, gentes ad eum venirent, atque crederent. 4. Cujus sacrae crucis gloria ita est et in Psalmis praedicta: Dicite in nationibus, Dominus regnavit a ligno. De qua cruce Domini Jesu Christi per Ezechielem ita Dominus loquitur: « Gladius exacutus est, et limatus, ut caedat victimas. Exacutus es, qui moves sceptrum Filii mei, succidisti lignum, et dedi eum ad levigandum, ut teneatur manu (Ezech. XXI, 9). » Quo testimonio et Filius Dei crucifixus ostenditur, et crucis eius signum suscipiendum ab omnibus voce divina praenuntiatur. 5. Cujus crucis figuram de duobus lignis compositam idem Ezechiel ita figuraliter praenotat, dicens: « Factus est sermo Domini ad me, dicens: Et tu, fili hominis, sume tibi lignum unum, et scribe super illud Judae, et filiorum Israel sociorum ejus, et tolle lignum alterum, et scribe super illud Joseph lignum Ephraim, et cunctae domus Israel, sociorumque ejus, et adjunge illa unum ad alterum tibi in lignum unum, et erunt in unionem in manu tua (Ezech. XXXVII, 16). » 6. Ubi ostenditur Judam et Jerusalem in unum converti debere, et crucis signum suscipere, quod per duo ligna significatum est. Haec sunt duo ligna quae illa vidua alienigena, ad quam mittitur pascendus Elias, volebat colligere, priusquam moreretur. Ubi non solum ligni nomine, sed etiam et numero lignorum signum crucis expressum est.
2.2727. Evharistiya Sırrının Nasıl Önceden Gösterildiği
1. Ekmek ve kâse sırrının yakmalık sunu olarak Tanrı'yı hoşnut edeceği Kutsal Yazıların tanıklıklarında gizli kalmaz. Bu kurbanın önceden gösterilişi daha önce Melkisedek'in kâhinliğinde dile gelmiştir. Yüce Tanrı'nın bu kâhini İbrahim'i kutsarken, gelecek sununun sırrı gereği Rab'be kurban olarak ekmek ve şarap sundu. Tanrı'nın Oğlu'nun simgesini ilk o göstermiştir. Mezmur yazarı Baba'nın ağzından O'na şöyle der: Seni sabah yıldızından önce doğurdum. Sen Melkisedek düzeni uyarınca ebediyen kâhinsin (Mezmur 110:3-4). Yani bu tür kurbanın ayini uyarınca kâhinsin; Mesih bu kurbanı acı çekişinde tamamlayarak yerine getirdi, havarilerine de kendisini anmak için yapılmasını buyurdu.
2. Öyleyse iman edenler artık kâhin Harun'un sunduğu türden Yahudi kurbanları değil, Şalem Kralı aynı Melkisedek'in sunduğu kurbanı, yani ekmek ve şarabı sunarlar. Bu, Rab'bin bedeninin ve kanının en gerçek sırrıdır. Rab bunun için der ki: Etimi yiyen ve kanımı içen bende kalır, ben de onda (Yuhanna 6:56). Bu kurbanın sırrı Süleyman'da da ekmek ve şarap sunusuyla şöyle gösterilir: Bilgelik kendine ev kurdu, yedi direğini yonttu, kurbanlarını kesti, şarabını kattı, sofrasını kurdu, kullarını göndererek şöyle dedi: Küçük olan bana gelsin. Akılsızlara şöyle der: Gelin, ekmeğimi yiyin, size kattığım şarabı için; akılsızlığı bırakın ki yaşayasınız, basiret yollarında yürüyün (Süleyman'ın Özdeyişleri 9:1-6).
3. Tanrı'nın bilgeliği olan Mesih, kendine ev olarak en kutsal kiliseyi kurmuştur. Kendi bedenini orada kurban etti, kanının şarabını ilahî sırrın kâsesinde orada kattı ve sofrayı, yani Rab'bin sunağını hazırladı. Kullarını, yani havarileri ve öğretmenleri akılsızlara, yani gerçek Tanrı'yı bilmeyen bütün milletlere gönderip onlara dedi ki: Gelin, ekmeğimi yiyin, yani kutsal bedenin yiyeceğini alın; size kattığım şarabı için, yani kutsal kanın kâsesini kabul edin.
4. Bu lütfu milletlerin aldığını, Yahudilerin ise hak etmediğini Yeşaya peygamber şöyle açıklar: Rab Tanrı şöyle diyor: İşte kullarım yiyecek, siz acıkacaksınız; işte kullarım içecek, siz susayacaksınız; işte kullarım sevinecek, siz utanacaksınız. İşte kullarım yürekleri coşkuyla sevinecek, siz yüreğinizin acısıyla haykıracak, ruhunuzun kırıklığıyla feryat edeceksiniz. Adınızı seçtiklerime lanet sözü olarak bırakacaksınız. Rab Tanrı seni öldürecek, kullarına, yani Hıristiyanlara, başka bir ad verecek; yeryüzünde kutsanan Tanrı'da kutsanacak. Amin (Yeşaya 65:13-16).
5. İsrail öldürülür, yerine milletlerden bir halk geçer. Onlardan Eski Ahit alınır, bize Yeni Ahit verilir. Onlar açlık ve susuzlukla kavrulurken bize kurtarıcı yiyeceğin lütfu ve Mesih'in kanının kâsesi bağışlanır. Yeni halka başka bir ad, Hıristiyan adı verilir; olup biten her şey lütfun yeniliğini yankılar.
CAPUT XXVII. Quomodo sacramentum Eucharistiae praefiguratum est. 1. Et quia panis et calicis sacramentum Deo placitum esset in holocausto, Scripturarum testimoniis non tacetur. Hujus enim sacrificii praefiguratio in sacerdotio Melchisedech antea fuit expressa. Iste enim sacerdos Dei excelsi, cum benediceret Abrahae, ob mysterium futuri holocausti panem et vinum in sacrificio Domino obtulit. Hoc enim ille primum in typo Filii Dei expressit: ad quem Psalmista ex persona Patris sic dicit: Ante luciferum genui te. Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX, 3). Hoc est juxta ritum hujusmodi sacrificii, quod et in passione sua perficiens Christus implevit, quodque etiam apostolis in commemorationem suam fieri jussit. 2. Non ergo jam victimas Judaicas, quales sacerdos Aaron obtulit, credentes offerunt; sed quales idem Melchisedech rex Salem immolavit, id est, panem et vinum, quod est corporis et sanguinis Domini verissimum sacramentum. De quo idem Dominus dicit: Qui manducaverit carnem meam, et biberit sanguinem meum, in me manet, et ego in eo (Joan. VI, 57). Cujus quidem sacrificii sacramentum et in Salomone per immolationem panis ac vini ita monstratur: « Sapientia aedificavit sibi domum, excidit columnas septem, immolavit victimas suas, miscuit vinum suum, proposuit mensam suam, misit servos suos, dicens: Si quis est parvulus, veniat ad me; et insipientibus loquitur: Venite, comedite panem meum, et bibite vinum quod miscui vobis; derelinquite insipientiam, et vivetis, et ambulate per vias prudentiae (Proverb. IX, 1). » 3. Dei ergo sapientia Christus constituit sibi domum sacrosanctam Ecclesiam, in qua mactavit sui corporis hostias, in qua miscuit vinum sui sanguinis in calice sacramenti divini, et praeparavit mensam, hoc est, altare Domini, mittens servos suos apostolos atque doctores ad insipientes, id est, ad omnes gentes verum Deum ignorantes, dicens eis: Venite, comedite panem meum, et bibite vinum quod miscui vobis; id est, sancti corporis escam sumite; et bibite vinum quod miscui vobis, id est, poculum sanguinis sacri percipite. 4. Cujus quidem gratiam quia gentes sumunt, et Judaei non meruerunt, declarat hoc propheta Isaias dicens: « Haec dicit Dominus Deus: Ecce servi mei comedent, et vos esurietis; ecce servi mei bibent, et vos sitietis; ecce servi mei laetabuntur, et vos confundemini. Ecce servi mei laetabuntur prae exsultatione cordis, et vos clamabitis prae dolore cordis, et prae contritione spiritus ululabitis, et diminuetis nomen vestrum in juramentum electis meis, et interficiet te Dominus Deus, et servos, » id est, christianos, « vocabit nomine alio, in quo qui benedictus est super terram benedicetur in Deo. Amen (Isai. LXV, 13). » 5. Interficitur enim Israel, succedit ex gentibus populus. Tollitur illis Vetus Testamentum, redditur nobis Novum; conceditur nobis salutaris cibi gratia, et poculum sanguinis Christi, illis fame et siti arentibus. Mutatur et novo populo nomen aliud, scilicet Christianum; et omnia quae sunt gesta novitatem gratiae resonant.
2.2828. Eserin Özeti
1. Ey bahtsız Yahudilerin acınacak deliliği! İşte Kurtarıcı'nın gelişini ne Eski Ahit'in otoritesine dayanarak anlıyorlar, ne de geldiğini kabul ediyorlar. Milletlerin dönüşünü okuyorlar da reddedilmelerinden hiç utanmıyorlar. Kutsal Yazının tanıklığıyla reddedildiğini bildikleri Sebt'i tutuyorlar. Yüreğin temizliğini yitirmiş olanlar, tenin sünnetine saygı gösteriyorlar.
2. Biz ise lütfun altında olanlar, geleceğin belirtileri olan bütün bu olayların ve kutlamaların artık tamamlandığını biliyoruz. Çünkü bu sırlarla peygamberce bildirilen her şeyi Mesih yerine getirmiştir; o, kanunu bozmaya değil tamamlamaya gelmiştir (Matta 5:17). Hakikat gelince gölge sona erdi. Bu yüzden artık tenimizden sünnet edilmiyoruz, çünkü sünnetin simgesinde vaat edilen vaftizin sırrıyla temizleniyoruz. Sebt'in tatilini boş sayıyoruz, çünkü ebedî dinginliğin açığa çıkmış ümidine sahibiz.
3. Eski kanunun kurbanlarını sunmuyoruz, çünkü bu kurbanların ya Mesih'in acı çekişini ya da tensel kusurların öldürülmesini anlattığını biliyoruz. Mayasız ekmek bayramını tutmuyoruz, çünkü eski hayatın kötülüğünden temizlenip imanın yeni lütfunda yürüyoruz. Yiyecek ayrımlarını gözetmiyoruz, çünkü temiz olmayan hayvanların çeşitliliğinin simgelediği her şeyi insanların ahlâkında ruhanî olarak ayırt ediyoruz.
4. Paskalyayı kuzu yiyerek kutlamıyoruz, çünkü Paskalyamız olan Mesih artık kurban edilmiştir (1. Korintliler 5:7). O kuzuyla simgelenen O'dur; koyun gibi boğazlanmaya götürüldü, kırkanın önündeki kuzu gibi ağzını açmadı. Yeni ay kutlamalarını tutmuyoruz, çünkü artık Mesih'te yeni yaratık vardır: eskiler geçti, işte yeni oldu. Çardak Bayramı'nı, yani çadırlar kutlamasını gözetmiyoruz, çünkü Tanrı'nın çadırı, içlerinde ebediyen oturduğu kutsallarıdır.
CAPUT XXVIII. Recapitulatio operis. 1. O infelicium Judaeorum deflenda dementia! Ecce Salvatoris adventum nec Testamenti Veteris auctoritate intelligunt, nec eum venisse accipiunt. Gentium conversionem legunt, et de sua reprobatione minime confunduntur. Sabbati observationem suscipiunt, quam reprobatam Scripturae testificatione cognoscunt. Circumcisionem carnis venerantur, qui cordis munditiam perdiderunt. 2. Nos autem, sub gratia positi, omnia haec facta et celebrationes, quae futurorum erant indicia, jam cognoscimus esse completa. Quidquid enim hujusmodi sacramenti prophetabatur jam Christus implevit, quia non venit solvere legem, sed adimplere (Matth. v, 17). Adveniente ergo veritate, umbra cessavit, ideoque jam carnaliter non circumcidimur, quia in circumcisionis typo promissi baptismatis sacramento mundamur. Sabbati otium supervacuum ducimus, quia revelatam spem quietis aeternae tenemus. 3. Sacrificia veteris legis non immolamus quia per eadem sacrificia aut Christi passionem, aut carnalium vitiorum mortificationem insinuatam cognoscimus. Azyma non observamus, quia, expurgata veteris vitae malitia, in nova fidei gratia ambulamus. Differentias ciborum non custodimus, quia cuncta illa spiritualiter discernimus in moribus hominum quae immundorum significabat diversitas animalium. 4. De agni esu pascha non celebramus, quia pascha nostrum jam immolatus est Christus, qui per illum agnum figurabatur, qui tanquam ovis ad occisionem ductus est, et quasi agnus coram tondente se, sic non aperuit os suum (I Cor. v, 7). Neomenias novae lunae non custodimus, quia jam in Christo nova creatura, vetera transierunt, et ecce facta sunt nova. Scenopegias, id est, solemnitates tabernaculorum non observamus, quia tabernaculum Dei sancti ejus sunt, in quibus habitat in aeternum.