İçeriğe geç

Kavram

genius

Yunanca
δαίμων (daimōn); εὐφυΐα (euphyia)
Latince
genius, ingenium
Almanca
Genie
Fransızca
génie
İngilizce
genius
Türkçe
deha

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Olağanüstü zekâ ya da yetenek; böyle bir yeteneğe sahip kişi. Kant'ta: güzel sanatın imkân şartı, belirli bir kurala bağlanamayanı meydana getiren doğuştan yeti; özgünlük (Originalität), örneklik ve tabiat gibi işleyiş belirtileri taşır.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
Antik Roma — genius: kişinin ya da yerin koruyucu ruhu; ingenium: doğal yetenek —
18. yy Shaftesbury, Young, Gerard Özgün yaratıcı güç; kuralı aşan yaratıcı —
1790 Kant Sanata kuralı veren doğuştan yeti; güzel sanat dehanın sanatıdır Yargı Gücünün Eleştirisi § 46 (AA05.307)

Dönüşüm: Koruyucu ruhtan doğal yeteneğe, oradan Kant'ta tabiatın özne aracılığıyla sanata kural vermesine; romantiklerde ise kuralsız yaratıcı öznenin kültüne.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca δαίμων (daimōn); εὐφυΐα (euphyia) daimōn kişiye eşlik eden koruyucu ruh; euphyia "iyi yaratılış, doğal yetenek"
Latince genius / ingenium genius: gignere "doğurmak" kökünden, kişinin koruyucu ruhu; ingenium: doğuştan gelen yaratılış, zihin yeteneği. Kant tanımda ingenium'u anar
Almanca / Fransızca Genie / génie 18. yüzyılda Fransızcadan Almancaya girer; Sturm und Drang'ın "Geniezeit"i
İngilizce genius

Türkçe karşılığı

deha. Rakipler: "dâhilik" (kişiye, sıfata kayar), "yaratıcı yetenek" (açıklama, terim değil), "cin" (kökene sadık ama yanıltıcı). "Deha" hem yetiyi hem bu yetiye sahip kişiyi ("bir deha") karşılar; Kant da Genie'yi iki anlamda kullanır

Kant'ta deha, "sanata kuralı veren yetenek (doğuştan gelen yatkınlık)"tır: Tabiat, öznedeki deha aracılığıyla sanata kural verir. Deha öğretilemez, örnek niteliğinde (exemplarisch) ürünler verir ve yalnız güzel sanatta bulunur; ilimde büyük beyinler vardır ama deha yoktur.

Atıf ve kaynak notu

Kant dehayı güzel sanatla sınırlar ve beğeniyi ona üstün tutar: Deha ile beğeni çatışırsa feda edilmesi gereken dehadır.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: deha, Deha, Dehanın, dehayı, dehasıydı, dehanın

Metinlerde işaretlendiği yerler

12 yer · 12 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.