Kavram
genius
- Yunanca
- δαίμων (daimōn); εὐφυΐα (euphyia)
- Latince
- genius, ingenium
- Almanca
- Genie
- Fransızca
- génie
- İngilizce
- genius
- Türkçe
- deha
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Olağanüstü zekâ ya da yetenek; böyle bir yeteneğe sahip kişi. Kant'ta: güzel sanatın imkân şartı, belirli bir kurala bağlanamayanı meydana getiren doğuştan yeti; özgünlük (Originalität), örneklik ve tabiat gibi işleyiş belirtileri taşır.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| Antik Roma | — | genius: kişinin ya da yerin koruyucu ruhu; ingenium: doğal yetenek | — |
| 18. yy | Shaftesbury, Young, Gerard | Özgün yaratıcı güç; kuralı aşan yaratıcı | — |
| 1790 | Kant | Sanata kuralı veren doğuştan yeti; güzel sanat dehanın sanatıdır | Yargı Gücünün Eleştirisi § 46 (AA05.307) |
Dönüşüm: Koruyucu ruhtan doğal yeteneğe, oradan Kant'ta tabiatın özne aracılığıyla sanata kural vermesine; romantiklerde ise kuralsız yaratıcı öznenin kültüne.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | δαίμων (daimōn); εὐφυΐα (euphyia) | daimōn kişiye eşlik eden koruyucu ruh; euphyia "iyi yaratılış, doğal yetenek" |
| Latince | genius / ingenium | genius: gignere "doğurmak" kökünden, kişinin koruyucu ruhu; ingenium: doğuştan gelen yaratılış, zihin yeteneği. Kant tanımda ingenium'u anar |
| Almanca / Fransızca | Genie / génie | 18. yüzyılda Fransızcadan Almancaya girer; Sturm und Drang'ın "Geniezeit"i |
| İngilizce | genius |
Türkçe karşılığı
deha. Rakipler: "dâhilik" (kişiye, sıfata kayar), "yaratıcı yetenek" (açıklama, terim değil), "cin" (kökene sadık ama yanıltıcı). "Deha" hem yetiyi hem bu yetiye sahip kişiyi ("bir deha") karşılar; Kant da Genie'yi iki anlamda kullanır
Kant'ta deha, "sanata kuralı veren yetenek (doğuştan gelen yatkınlık)"tır: Tabiat, öznedeki deha aracılığıyla sanata kural verir. Deha öğretilemez, örnek niteliğinde (exemplarisch) ürünler verir ve yalnız güzel sanatta bulunur; ilimde büyük beyinler vardır ama deha yoktur.
Atıf ve kaynak notu
Kant dehayı güzel sanatla sınırlar ve beğeniyi ona üstün tutar: Deha ile beğeni çatışırsa feda edilmesi gereken dehadır.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: deha, Deha, Dehanın, dehayı, dehasıydı, dehanın
Metinlerde işaretlendiği yerler
12 yer · 12 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Kant, Yargı Gücünün EleştirisiAA05.307
- Kant, Pragmatik Açıdan AntropolojiAA07.138
- Hegel, Felsefî Bilimler Ansiklopedisinin Ana Hatları36
- Hegel, Tarih Felsefesi Dersleri40
- Nietzsche, Tragedyanın DoğuşuGT-5.1
- Nietzsche, Şen İlimFW-353
- Nietzsche, İyinin ve Kötünün ÖtesindeJGB-26
- Nietzsche, Putların AlacakaranlığıGD-Streifzuege-44
- Nietzsche, DeccalAC-24
- Nietzsche, Ecce HomoEH-Klug-2
- Nietzsche, İnsanca, Pek İnsanca IMA-126
- Nietzsche, Tan KızıllığıM-14