III. Kitap › XXXI. Kötülerin Uyumu – LXII. Çıkış
3.31XXXI. Kötülerin Uyumu
1. Dostluk yalnız iyi şeylerde kurulmalıdır; kötülükte dostluk edenler birbirine dost değil düşman olurlar.
2. Kötülerin uyumu iyilerin uyumuna aykırıdır. İyilerin arasında barış olmasını istemek gerektiği gibi, kötülerin de birbiriyle anlaşmazlık içinde olmasını istemek gerekir. Kötülerin birliğinin iyilere aykırı olduğunu havari Pavlus gösterir: Ölümü için anlaştıklarını gördüğü kötüleri birbirine düşürmüştür. Kanun'da Kızıldeniz'in, yani kötü insanların uyumunun yarılması da bundandır: Seçilmişlerin saadete giden yolu engellenmesin diye. Deniz, yani haksızların birliği bölünmezse iyilerin yolu engellenir.
CAPUT XXXI. De malorum concordia. 1. Amicitia in rebus tantum bonis habenda est; nam qui ea in malo utuntur, non sibi amici, sed inimici existunt. 2. Concordiam malorum contrariam esse bonorum. Et sicut optandum est ut boni pacem habeant in invicem, sic optandum est ut mali invicem sint discordes. Unanimitatem quippe malorum bonorum esse contrariam, Paulus apostolus approbat, qui malos contra se dividit, quos in necem suam concordasse conspexit (Act. XXIII, 7). Inde et in Lege mare Rubrum, hoc est, concordia malorum hominum dividitur, ut electorum via tendens ad beatitudinem non impediatur. Impeditur autem iter bonorum, si mare, hoc est, unitas non dividatur iniquorum (Exod. xiv, 21).
3.32XXXII. Kardeşçe İkaz
1. Kusurların bulaşıcılığına hâlâ kul olan kişi başkalarının kusurlarını ikaz etmemelidir. Birini, kendisinde hâlâ kınadığı bir şey yüzünden azarlamak yakışıksızdır.
2. Kardeşinin zayıflığını gerçekten düzeltip iyileştirmek isteyen, kardeşinin yararına öyle davranmaya çalışsın ki ikaz etmek istediği kişiyi alçakgönüllü bir yürekle uyarsın; bunu da ortak bir tehlikeden doğan bir acımayla, kendisi de ayartıya düşebileceğini düşünerek yapsın.
3. Ruhanî kişiler başkasının günahından düzelmesini beklerken, küstahlar suç işleyenlerle alay eder, ellerinden geldiğince onları iyileşmez sayarlar. Yüreklerini acımaya eğmez, kibirle lanet eder, küfrederler.
4. Bazen dostlar arasında azarlamanın beslediği bir anlaşmazlık sonradan daha büyük bir sevgi doğurur. Dostta hoşa gitmeyen şeyler düzeltilir; uyarılan bunu önce biraz kızgınlıkla karşılar, ama ikaz edildikten sonra teşekkür eder. Buna karşılık çokları küçük bir incinme yüzünden sevginin gücünü koparır, kendilerini sevgiden sürekli çekerler.
5. Çokları kendilerine yapılan ikazı bir sevgi vazifesi sayar. Çokları ise sevgiden ikaz edilmeyi hakaret sayar. Böylece itaat ederek düzelebilecekleri şey yüzünden daha kötü olurlar.
6. Adiller aşırılıkları için azarlandıklarında bunu şifa bilerek karşılar. Yapmadıkları şeyleri yapmış olmakla kendilerini suçlayanların alçakgönüllülüğü ise gereksizdir. İyi işlerini kibirsizce söyleyen de hiç şüphesiz günah işlemiş olmaz.
7. Bazı eğrilerin bir mazereti vardır: Cinayetleri için azarlandıklarında, kınamadan kaçmak için adillerin sözlerini bir kenara atarlar. Kendilerini ilahî yargıya saklarlar; insanlarca geçici olarak yargılanmayı küçümsedikleri için orada daha sert cezalandırılacaklardır.
8. Haksızlara hakikat sıkıcı, adalet terbiyesi acıdır. Kendi zayıflıklarının hoşuna gidenden başkası onlara zevk vermez. Haksızlıkta verimli, hakikatte kısır, ışığı görmekte kör, karanlıkların yanılgısını görmekte keskin gözlüdürler.
9. Reddedilmişlerin yürekleri kötülüğe rıza göstermekte kaygan ve akışkan, iyiliğe rıza göstermekte taş gibi serttir.
10. Süleyman, ikaz edilen adilin düzelmesini de uyarılan akılsızın inadını da gösterir: "Adile öğret, almaya koşacaktır." Akılsız için de der ki: "Alaycıyı eğiten kendine hakaret eder."
11. Bazı insanlar o kadar eğridir ki kendileri kötülükten düzelmeyi ihmal ederken, düzelenlerin hayatını yalan iftirayla karalarlar. İyilerin itibarını zedelemek için yalan da olsa bir suçlama bulurlarsa bunu kendi cinayetlerinin tesellisi yaparlar. Süleyman'ın şu sözü bunun içindir: "Dinsiz iyiliği kötülüğe çevirir, seçilmişlere leke sürer." Vay kendi hayatını düzeltmeyi reddedip iyileri karalamaktan vazgeçmeyene!
12. Kötülerin çoğu kötülükte kendilerine benzeyenleri savunur, eğrileri iyilerin ikazına karşı himayelerine alırlar ki hoşa gitmeyen yönlerinden düzelmesinler. Böylece başkalarının suçlarını kendilerine eklerler; yalnız kendi kötülükleri için değil, günahlarını savundukları kişilerin cinayetleri için de cezalandırılırlar.
CAPUT XXXII. De correptione fraterna. 1. Non debet vitia aliena corripere, qui adhuc vitiorum contagionibus servit. Improbum est enim arguere quemquam in alio quod adhuc reprehendit in semetipso. 2. Qui veraciter fraternam vult corripere, ac sanare infirmitatem, talem se praestare fraternæ utilitati studeat, ut eum quem corripere cupit humili corde admoneat, et hoc faciens ex compassione quasi communis periculi, ne forte et ipse subjiciatur tentationi. 3. Sicut viri spirituales alieni peccati emendationem exspectant, ita protervi delinquentibus deridendo insultant, et, quantum in ipsis est, eos insanabiles putant; nec declinant cor ad compatiendi misericordiam, sed superbientes detestantur atque blasphemant. 4. Nonnunquam accidit ut inter amicos aliqua redargutionis enutrita discordia majorem postea charitatem parturiat, utpote dum corriguntur ea quæ displicere in amico videntur, et hoc quidem primum non sine quadam aemulatione admonitus suscipit, sed correptus postmodum gratias agit. At contra multi pro parva laesione vim charitatis rescindunt, et ab amore dilectionis sese perenniter retrahunt. 5. Plerique correptionem suam officium charitatis existimant. Plerique vero hoc ipsum, quod ex charitate corripiuntur, ad injuriæ contumeliam trahunt. Unde occurrit ut ex eo deteriores efficiantur, per quod emendari obediendo potuerunt. 6. Salubriter accipiunt justi, quoties de suis excessibus arguuntur. Superflua autem est humilitas eorum qui se gessisse accusant quae non admiserunt. Qui vero sine arrogantia bona facta sua pronuntiat, procul dubio nequaquam peccat. 7. Est quorumdam excusatio perversorum, qui, dum pro suis facinoribus arguuntur, verba justorum pro censura declinanda abjiciunt, servantes se divino judicio, quo puniendi sunt durius, dum temporaliter contemnunt judicari se ab hominibus. 8. Iniquis molesta est veritas, et amara disciplina justitiæ; nec delectantur, nisi placentia propriae imbecillitatis: injustitiae fecundi, et steriles veritati; cæci ad contuendam lucem, et oculati ad tenebrarum aspiciendum errorem. 9. Corda reproborum lubrica sunt ad male consentiendum, et fluxa; ad bene consentiendum, durissima. 10. Probat Salomon et justi emendationem correpti, et stulti obstinationem admoniti, dicens: Doce justum, et festinabit accipere. De stulto autem ait: Qui erudit derisorem, ipse sibi facit injuriam (Proverb. IX, 7, 9). 11. Nonnullos tantæ esse pravitatis homines, qui dum ipsi a malo corrigi negligunt, correctorum vitam falsa criminatione detrectant; et ad sui sceleris solatium usurpant, si vel falso compererint quod ad infamiam bonorum objiciant, sicut est illud ex Salomone: Bona in malum convertit impius, et in electis imponit maculam (Eccli. XI, 34). Væ autem illi qui et suam renuit vitam corrigere, et bonorum non desinit detrectare. 12. Plerique mali similes sibi in malum defendunt, et patrocinio suo pravos contra correptionem bonorum suscipiunt, ne, unde displicent emendentur: adjicientes in se aliena delicta, ut non tantum de suis malis, sed etiam de aliorum facinoribus puniantur, quorum peccata defendunt.
3.33XXXIII. Kilise Yöneticileri
1. Kilise adamı kendi tenini öldürerek dünyaya çarmıha gerilmeli; Tanrı'nın iradesiyle olursa, kilise düzeninin yönetimini istemeyerek ama alçakgönüllülükle üstlenmelidir.
2. Şeytan, hayatı ve anlayışı faydalı olup başkalarının başında bulunmak ve onlara yararlı olmak istemeyenleri türlü hilelerle tuzağa düşürür. Kendilerine ruhların yönetimi verildiğinde reddederler; ruh kazanmakla uğraşmaktansa boş bir hayat sürmeyi daha akıllıca sayarlar. Bunu, iyilik görünümüyle onları aldatan şeytanın deliliyle aldanarak yaparlar: Onları çobanlık vazifesinden uzaklaştırınca, onların sözleri ve örnekleriyle eğitilebilecek kişiler hiç ilerleyemez.
3. Azizler dünya işlerinin kaygılarını asla istemezler, ama gizli bir düzenle üzerlerine konulunca inlerler. Daha iyi bir niyetle bunlardan kaçsalar da, boyun eğen bir zihinle taşırlar. Elden gelse bunlardan kaçınmak için her şeyi yaparlar; ama Tanrı'nın gizli tasarısından korkarak kaçtıkları şeyi kabul eder, kaçındıkları bilinen şeyi yürütürler. Yüreklerine girip orada Tanrı'nın gizli iradesinin ne istediğini sorarlar. En yüksek buyruklara tabi olmaları gerektiğini bilerek yüreklerinin boynunu ilahî tasarının boyunduruğuna eğerler.
CAPUT XXXIII. De præpositis Ecclesiæ. 1. Vir ecclesiasticus et crucifigi mundo per mortificationem propriæ carnis debet, et dispensationem ecclesiastici ordinis, si ex Dei voluntate provenerit, nolens quidem, sed humilis gubernandam suscipiat. 2. Multis intercipit Satanas fraudibus eos qui vitæ et sensus utilitate præstantes, præesse et prodesse aliis nolunt; et dum eis regimen animarum imponitur, renuunt, consultius arbitrantes otiosam vitam agere, quam lucris animarum insistere. Quod tamen decepti agunt per argumentum diaboli fallentis eos per speciem boni, ut dum illos a pastorali officio retrahit, nequaquam proficiant, qui eorum verbis atque exemplis instrui poterant. 3. Sancti viri nequaquam occupationum sæcularium curas appetunt, sed occulto ordine sibi superimpositas gemunt. Et quamvis illas per meliorem intentionem fugiant, tamen per subditam mentem portant. Quas quidem summopere, si liceat, vitare festinant; sed timentes occultam dispensationem Dei, suscipiunt quod fugiunt, exercent quod vitare noscuntur. Intrant enim ad cor, et ibi consulunt quid velit occulta voluntas Dei; seseque subditos debere esse summis ordinationibus cognoscentes, humiliant cervicem cordis jugo divinæ dispensationis.
3.34XXXIV. Layık Olmayan Yöneticiler
1. Hâlâ kusurlara tabi olanlar kilisenin yönetimine yükseltilmemelidir. Davut'a görünür tapınağı yapmamasının buyrulması da bundandır, çünkü savaşların sıklığı yüzünden kan dökmüş bir adamdı. Bu figürle, kusurların bozukluğuna hâlâ teslim olanlar tapınak yapmamaları, yani Kilise'yi öğretmeye kalkmamaları konusunda ruhanî olarak uyarılırlar.
2. Tabi olanlara daha iyi hayatın yolunda önden gitmeyi bilmeyen, makamın önderliğini üstlenmemelidir. Çünkü hiç kimse yalnız maiyetindekilerin suçlarını düzeltsin de kendisi kusurlara kul olsun diye başa geçirilmez.
3. Rahiplik yönetimine talip olmaya çalışan, önce hayatının bu makama uyup uymadığını incelesin; uyuyorsa çağrıldığı yere alçakgönüllülükle yaklaşsın. Kişi suçla rahiplik doruğuna göz dikerse suçunun cezasını ikiye katlar. Eyvah bana, çözülmez düğümlerle bağlanmış sefile! Üstlendiğim kilise yönetimini tutarsam, suçumu bilerek korkuyla sarsılırım. Bırakırsam, üstlenilen sürüyü terk etmek daha kötü bir suç olmasın diye daha çok korkarım. Sefil, her yandan ürküyorum; bu kadar büyük bir tehlikede neyin peşinden gideceğimi bilmiyorum.
4. Her kişinin düşüşü, düşmeden önce ne kadar faziletliyse o kadar büyük suçtur. Önceki faziletlerin büyüklüğü sonraki suçların yığınını büyütür.
5. Rahiplerin çoğu sürünün yararından çok kendi çıkarları için başa geçmek ister. Yararlı olmak için değil, zengin olmak ve itibar görmek için başkan olmayı arzularlar. Yüce makamı çoban yönetimi için değil, yalnız itibar hırsı için üstlenirler. Makamın işini bir kenara atıp adının payesini isterler.
6. Kötü rahipler Tanrı'yı bilmezler, Tanrı da onları bilmez. Peygamber'in ağzıyla kendisi tanıklık eder: "Prens oldular, ama onları tanımadım." Ama Tanrı'nın bu bilmemesi reddetmesidir, çünkü Tanrı her şeyi bilir.
CAPUT XXXIV. De indignis præpositis. 1. Non sunt promovendi ad regimen Ecclesiæ, qui adhuc vitiis subjacent. Hinc est quod praeceptum est David non aedificare visibile templum, quia sanguinum vir belli frequentia esset. Qua figura illi spiritualiter admonentur, qui vitiorum adhuc corruptioni sunt dediti, ne templum ædificent, hoc est, Ecclesiam docere praesumant. 2. Non debet honoris ducatum suscipere, qui nescit subjectos tramite vitae melioris praeire. Neque enim quisquam ad hoc tantum præficitur, ut subditorum culpas corrigat, et ipse vitiis serviat. 3. Qui regimen sacerdotii contendit appetere, ante se discutiat si vita honori sit congrua; quod si non discrepat, humiliter ad id quod vocatur accedat. Reatum quippe culpae geminat, si quisque cum culpa ad sacerdotale culmen aspirat. Heu! me miserum inexplicabilibus nodis astrictum; si enim susceptum regimen ecclesiastici ordinis retentem, criminis conscius timore concutior; si deseram, ne deterior sit culpa susceptum gregem relinquere, amplius reformido: undique miser metuo, et in tanto rei discrimine quid sequar ignoro. 4. Uniuscujusque casus tanto majoris est criminis, quanto, priusquam caderet, majoris erat virtutis. Praecedentium namque magnitudo virtutum crescit ad cumulum sequentium delictorum. 5. Plerique sacerdotes suae magis utilitatis causa quam gregis praeesse desiderant, nec ut prosint praesules fieri cupiunt, sed magis ut divites fiant et honorentur. Suscipiunt enim sublimitatis culmen, non pro pastorali regimine, sed pro solius honoris ambitione, atque abjecto opere dignitatis, solam nominis appetunt dignitatem. 6. Dum mali sacerdotes, Deum ignorant, tamen ignorantur a Deo, ipso per Prophetam testante: Principes exstiterunt, sed non cognovi (Ose. VIII, 4), sed hoc nescire Dei reprobare est, nam Deus omnia novit.
3.35XXXV. Bilgisiz Yöneticiler
1. Haksızların ve günahkârların rahiplik hizmetine erişmesi nasıl yasaksa, bilgisiz ve deneyimsizler de böyle bir vazifeden uzak tutulur. Onlar örnekleriyle iyilerin hayatını bozar, bunlar beceriksizlikleriyle haksızları düzeltmeyi bilmez. Kendileri öğrenmedikleri şeyi nasıl öğretebilirler? Öğretmeyi bilmeyen öğretme makamını üstlenmekten vazgeçsin. Başkanların bilgisizliği, tabi olanların hayatıyla bağdaşmaz. Kör köre yol gösterirse ikisi de çukura düşer.
2. Rab bilgisiz rahipleri peygamber İşaya'nın ağzıyla şöyle kınar: "Çobanların kendileri anlayışı bilmediler." Yine: "Bekçiler hep kör", yani deneyimsiz piskoposlar, "hiçbiri bilmedi, dilsiz köpekler, havlayamazlar." Bu şu demektir: Kendilerine emanet edilen halkları öğretinin sözüyle kötülere direnerek savunamazlar.
CAPUT XXXV. De indoctis præpositis. 1. Sicut iniqui et peccatores ministerium sacerdotale assequi prohibentur, ita indocti et imperiti a tali officio retrahuntur. Illi enim exemplis suis vitam bonorum corrumpunt; isti sua ignavia iniquos corrigere nesciunt. Quid enim docere potuerunt, quod ipsi non didicerunt? Desinat locum docendi suscipere, qui nescit docere. Ignorantia quippe præsulum vitæ non congruit subjectorum. Cæcus enim si cæco ducatum præbeat, ambo in foveam cadunt. (Matth. XV, 14). 2. Sacerdotes indoctos per Isaiam prophetam ita Dominus improbat: Ipsi, inquit, pastores ignoraverunt intelligentiam. Et iterum: Speculatores cæci omnes, id est, imperiti episcopi, nescierunt, inquit, universi, canes muti, non valentes latrare (Isai. LVI, 10 seq.), hoc est, plebes commissas non valentes resistendo malis per verbum doctrinæ defendere.
3.36XXXVI. Yöneticilerin Öğretisi ve Örnekleri
1. Kilise öğretmeni hem öğretisiyle hem hayatıyla parlamalıdır. Hayatsız öğreti kibirli, öğretisiz hayat faydasız kılar.
2. Rahibin vaazı işlerle doğrulanmalıdır; sözle öğrettiğini örnekle eğitsin. Gerçek öğreti, ardından hayatın biçiminin geldiği öğretidir. Kişinin sözle öğütlediği iyiliği işle yerine getirmeyi ihmal etmesinden daha çirkin bir şey yoktur. Vaaz ancak etkili biçimde yerine getirildiğinde faydalı olarak söylenmiş olur.
3. Her öğretmen hem iyi eyleme hem iyi vaaza gayret etmelidir, çünkü biri olmadan öteki yetkin kılmaz. Ama önce iyi yapmayı öne alsın ki sonra iyi öğretebilsin.
4. Faydalı her öğretmen kendisine tabi halka öyle davranmalı ve öğretiye öyle sarılmalıdır ki sözle ne kadar parlıyorsa liyakatle de o kadar parlasın. Havari'nin Timoteos'a tam yetkiyle öğretmesini buyurması, kibir kabarıklığına değil, iyi hayatın otoritesine teşviktir: İyi öğretip kötü yaşayarak vaaz özgürlüğünü kaybetmesin diye. Bunun için Rab de der ki: "Bu en küçük buyruklardan birini gevşetip böyle öğreten, göklerin krallığında en küçük olacaktır." Görüyorsun ki öğrettiğini yapmayan, öğretmenlik otoritesinden yoksundur.
5. Bir sikkede maden, resim ve ağırlık arandığı gibi, her kilise öğretmeninde de neyi izlediği, neyi öğrettiği, nasıl yaşadığı aranır. Madenin cinsi öğretiyi, resim Ataların benzerliğini, ağırlık alçakgönüllülüğü gösterir. Bu üçünden ayrılan maden değil, topraktır.
CAPUT XXXVI. De doctrina et exemplis præpositorum. 1. Tam doctrina quam vita clarere debet ecclesiasticus doctor. Nam doctrina sine vita arrogantem reddit, vita sine doctrina inutilem facit. 2. Sacerdotis prædicatio operibus confirmanda est, ita ut quod docet verbo, instruat exemplo. Vera est enim illa doctrina, quam vivendi sequitur forma. Nam nihil turpius est quam si bonum, quod quisque sermone prædicat, explere opere negligat. Tunc enim prædicatio utiliter profertur, quando efficaciter adimpletur. 3. Unusquisque doctor et bonæ actionis, et bonæ prædicationis habere debet studium, nam alterum sine altero non facit perfectum; sed præcedat justus bene agere, ut sequenter possit bene docere. 4. Omnis utilis doctor plebibus subjectis ita præstare debet, atque insistere doctrinæ, ut quanto claret verbo, tanto clarescat et merito. Nam quod Apostolus Timotheo præcipit cum omni imperio docere (II Tim. IV), non hortatur ad tumorem superbiæ, sed ad bonæ vitæ auctoritatem, videlicet, ne libertatem perderet prædicandi, si bene doceret et male viveret. Unde et Dominus: Qui solverit unum de mandatis istis minimis, et sic docuerit, minimus erit in regno cœlorum (Matth. v, 19). Vides quod auctoritate magisterii caret, qui quod docet non facit. 5. Sicut in numismate metallum, figura et pondus inquiritur, ita in omni doctore ecclesiastico, quid sequatur, quid doceat, quomodo vivat. Per qualitatem igitur metalli doctrina, per figuram similitudo patrum, per pondus humilitas designatur. Qui vero ab his tribus discrepaverit, non metallum, sed terra erit.
3.37XXXVII. İyi Öğretip Kötü Yaşayanlar
1. Bazen öğretmenin kusuru yüzünden doğru öğretinin kendisi de değerini yitirir. Öğrettiği gibi yaşamayan, vaaz ettiği hakikati küçümsenir kılar.
2. İyi söyleyip kötü yaşayan öğretmenlerin dili eğri bir yaydır. Eğri yaydan ok atar gibi, kendi eğri hayatlarını kendi dillerinin darbesiyle delerler.
3. İlahî şeyleri vaaz edip bu vaazın değerine uygun yaşamaya pek özen göstermeyenler, Tanrı'nın sözünü ağızlarında taşıyıp işlerinde taşımayanlar, birçok şeyi iyi öğretip hiçbir şey yapmayanlar, kâhin Balam'ı taklit ederler: O da işleriyle düşerken öğreti ışığını görecek gözleri açıktı.
4. İyi öğretip kötü yaşayan, tunç ya da zil gibi başkalarına ses verir, ama kendisi hissiz kalır.
5. İyi öğretip kötü yaşayanın iyi öğretmesi iyi yaşayanlara yarar; kötü yaşaması ise kendini öldürür. Rahip de böyledir: Rahibe yakışır şekilde davranırsa hizmeti hem kendisine hem başkalarına yarar; layık olmayan şekilde yaşarsa konuşmasıyla başkalarına yarar, eğri yaşayarak kendini öldürür. Böylece onda ölü olan kendisinindir; onda yaşayan yani hayatın kaynağı olan kutsal hizmet ise başkasınındır.
6. İyi öğretip kötü yaşayan, bir mum gibi, iyi şeyleri açıklarken başkalarına ışık verir görünür, ama kendini kötülüklerinde tüketir ve söndürür.
7. İyi öğretip kötü yaşayan, iyiyi kötüye bağlıyor, ışığı karanlığa karıştırıyor, hakikati yalanla değiştiriyor görünür.
CAPUT XXXVII. De his qui bene docent, et male vivunt. 1. Interdum doctoris vitio etiam ipsa verax doctrina vilescit; et qui non vivit, sicut docet, ipsam quam prædicat veritatem contemptibilem facit. 2. Arcus perversus est lingua magistrorum docentium bene et viventium male (Psal. LXXVII, 57) Et ideo quasi ex perverso arcu sagittam emittunt dum suam pravam vitam propriae linguæ ictu confodiunt. 3. Qui divina praedicant, et ex ejusdem prædicationis dignitate vivere minus curant, habentes verbum Dei in ore, et in opere non habentes, multa bene docentes, nihil autem operantes, imitantur Balaam ariolum, qui corruens opere, apertos habuit oculos ad contuendam lucem doctrinæ (Num. XXIV, 10). 4. Qui bene docet, et male vivit, tanquam æs, aut cymbalum sonum facit aliis, ipse tamen sibi manet insensualis. 5. Qui bene docet, et male vivit, quod docet bene, viventibus proficit; quod vero male vivit, seipsum occidit. Sicut sacerdos, qui si digne se agit, ut sacerdotem decet, ministerium ejus et ipsi et aliis utile est, indigne autem vivens, aliis quidem utilis est loquendo, se autem interficit prave vivendo; ac per hoc quod in illo mortuum est, proprium ejus est; quod vero vivit in eo, id est, sacrum ministerium, quod est vitæ, alienum est. 6. Qui bene docet, et male vivit, videtur, ut cereus, aliis, dum bona exponit, lucem præstare; se vero in malis suis consumere atque exstinguere. 7. Qui bene docet et male vivit, videtur bonum malo conjungere, lucem tenebris miscere, veritatem mendacio mutare.
3.38XXXVIII. Eğri Rahiplerin Örnekleri
1. Adaletin öğretildiği kişiler aracılığıyla çoğu zaman günah hastalığı sızar, ölüm halklara geçer; ya kötülük öğreterek ya eğri işler yaparak.
2. Eğri yaşayan rahiplerin ve ruhbanın çoğu, iyilikte örnek olmaları gerekirken başkalarına kötülükte kalıp olurlar. Kötü yaşayışlarının örneğiyle kimi mahvederlerse, onların hesabını hiç şüphesiz verecekler.
3. Tensel yöneticilerin örneğiyle tabi olanların hayatı çoğu zaman daha kötü olur. Halkın liyakatine göre, halkı daha kötü örnekle inşa etmeyip yıkan böyle rahipler ortaya çıkar. Piskoposlar bazen halkın liyakati yüzünden bozulur ki izleyenler daha kolay düşsün.
4. Baş hasta olunca bedenin öteki uzuvları da hastalanır. Bunun için yazılmıştır: "Her baş hasta, her yürek kederli; ayak tabanından tepeye kadar onda sağlık yok." Hasta baş, günah işleyen öğretmendir. Onun kötülüğü bedene ulaşır; o günah işleyip eğri öğretince salgın hastalık tabi halklara geçer.
5. Öğretiyle ya da örnekle iyilerin hayatını ve huylarını bozanlar, başkalarının mallarını ve çiftliklerini yağmalayanlardan daha kötüdür. Bunlar bizim dışımızda olan, ama bize ait şeyleri alırlar. Huyları bozanlar ise doğrudan bizi aldatırlar, çünkü insanların zenginliği huylarıdır. Huyların kaybı geçici malların kaybından çok farklıdır: Bunlar bizim dışımızdadır, huylar içimizde.
CAPUT XXXVIII. De exemplis pravorum sacerdotum. 1. Sæpe per quos justitia docetur, per ipsos peccati morbus irrepit, et mors ad plebes pertransit, scilicet, vel dum mala docent, vel dum prava faciunt. 2. Plerique sacerdotes, et clerici prave viventes, forma cæteris in malum existunt, qui in bonis exemplum esse debuerunt. Hi enim quoscunque exemplo malæ conversationis suæ perdunt, de illis rationem sine dubio reddituri sunt. 3. Ex carnalium præpositorum exemplo plerumque fit vita deterior subditorum, et plebis merito fiunt tales sacerdotes, qui exemplo deteriore populum destruant, non ædificent. Ex merito enim plebis nonnunquam episcopi depravantur, quatenus proclivius corruant qui sequuntur. 4. Capite languente, caetera corporis membra inficiuntur. Unde et scriptum est: Omne caput languidum, et omne cor mærens, a planta pedis usque ad verticem non est in eo sanitas (Isai. I, 5, 6). Caput enim languidum doctor est agens peccatum, cujus malum ad corpus pervenit, dum eo vel peccante, vel prave docente, pestifer languor ad plebes subjectas transfertur. 5. Deteriores sunt qui sive doctrina, sive exemplis, vitam moresque bonorum corrumpunt, his qui substantias aliorum prædiaque diripiunt. Hi enim ea quæ extra nos, sed tamen quæ nostra sunt auferunt; corruptores vero morum proprie nos ipsos decipiunt, quoniam divitiæ hominum mores eorum sunt. Multum ergo distant damna morum a damnis temporalium rerum, dum ista extra nos sunt, mores vero in nobis.
3.39XXXIX. Tensel Yöneticiler
1. İlahî tasarının öngörüsüyle çoğu zaman dünya ve dış işlerin peşinden giden yöneticiler atanır ki onlar kendilerini tamamen geçici işlere verirken, ruhanî kişiler seyir hayatını daha güvenli sürsünler. Çünkü piskoposluk kaygılarının yükü dinginlik içinde yaşamak isteyenlere ağır gelir. Tanrı çoğu zaman yönetimi üstlenmek için dünya kaygılarına düşkün kimseleri seçer ki bunlar dış işleri bıkmadan yürütürken, ruhanî kişiler iç işlere dünyevî işlerin engeli olmadan hizmet etsinler.
2. Daha az ruhanî, daha çok dünyevî işlerin peşinden gittikleri için piskoposları kınayanlar, onları atayan Tanrı'nın düzenini suçlarlar. İlahî çadırın düzeninden öğreniriz: Dünyanın saldırılarına ve bazı fırtınalara katlanmak için dünya kaygılarıyla uğraşan piskoposlar atanmıştır ki içeride yüce şeyleri özleyenler hiçbir dünya işinin engeli olmadan sevdikleri şeye daha özgürce yönelsinler.
3. Bu yüzden düzensiz yönetici halk tarafından yargılanmamalıdır; halklar eğri bir piskoposun yönetimini kendi liyakatleriyle hak ettiklerini bilsinler. Çünkü yöneticilerin hayatını Tanrı halkların liyakatine göre düzenler; günah işleyen Davut örneği, halkın liyakati yüzünden doğru yoldan çıkan hükümdarlar için bir karşılaştırmadır.
4. Yöneticilerinin suçlarını açığa vuranlar Nuh'un oğlu Ham'ın hükmüne çarptırılır; Ham da babasının utanç yerlerini örtmemiş, alaya alınmak üzere göstermişti. Babalarının aşırılıklarını bilip saygıyla örtenler Sam'ın ve Yafes'in liyakatine sahip olacaklardır; yeter ki babalarının işlerini sevmesinler, yalnız örtsünler, taklit etmesinler. Çünkü bazıları kendileri ruhanî işleri biraz düşünmüş olunca, yöneticilerini dünya işlerine daha düşkün gördüklerinde onları eğri bir şekilde yargılarlar.
5. Yöneticiler Tanrı tarafından yargılanmalı, kendi maiyetlerince asla yargılanmamalıdır. Rabbin örneği budur: Güvercin satanların ve sarrafların masalarını kendi kırbacıyla devirip tapınaktan kovdu. Mezmur yazarı da der ki: "Tanrı tanrıların toplantısında durur, tanrıların ortasında yargılar."
6. Ama yönetici imandan saparsa o zaman maiyeti tarafından azarlanmalıdır. Kötü huyları için ise halkın ona katlanması, onu sıkıştırmasından daha doğrudur.
CAPUT XXXIX. De præpositis carnalibus. 1. Providentia plerumque divini consilii ordinantur præpositi, 327 mundana et exteriora sectantes, ut dum temporalibus rebus se totos impendunt, spirituales tutiorem vitam contemplationis exerceant, quia duræ sunt quiete vivere volentium sarcinæ curarum episcopalium. Providet sæpe Deus curis deditos sæcularibus ad susceptionem regiminis, ut dum hi exteriora sine tædio procurant, spirituales rebus interioribus sine impedimento rerum terrenarum deserviant. 2. Dei ergo ordinem accusant, a quo instituuntur, qui episcopos condemnant, dum minus spiritualia, sed magis terrena sectantur. Ex divini enim tabernaculi dispositione ob injurias mundi ferendas, et turbines quosdam, institui episcopos sæcularibus curis insistentes, ut hi qui interius superna desiderant, nullo terreno obsistente negotio, liberius hoc quod amant intendant (Exod. XXVI). 3. Non est itaque judicandus a plebe rector inordinatus, dum magis noverint populi, sui fuisse meriti perversi regimen suscepisse pontificis. Nam pro meritis plebium disponitur a Deo vita rectorum, exemplo David peccantis (II Reg. XXIV) ad comparationem principum, qui ex merito plebis prævaricantur. 4. Sententia damnantur Cham filii Noe, qui suorum praepositorum culpas in publico produnt; sicut Cham, qui patris pudenda non operuit, sed deridenda monstravit (Gen. ix, 22). Habituri Sem meritum, et Japheth, qui reverenter operiunt quæ patres suos excessisse cognoscunt, si tamen patrum facta non diligant, sed tantum operiant, nec imitentur. Nam sunt qui praepositos suos perverse judicant, dum terrenis studiis eos plus viderint esse intentos, si vel parum jam ipsi de spiritualibus cogitaverunt. 5. Rectores ergo a Deo judicandi sunt, a suis autem subditis nequaquam judicandi sunt: exemplo Domini, qui per se vendentes columbas et nummulariorum mensas proprio evertit flagello, et projecit a templo (Matth. XXI, 12), vel etiam sicut dicit Psalmista: Deus stetit in synagoga deorum, in medio autem deos discernit (Psal. LXXXI, 1). 6. Quod si a fide exorbitaverit rector, tunc erit arguendus a subditis; pro moribus vero reprobis tolerandus magis distringendus a plebe est.
3.40XL. Öfkeli Öğretmenler
1. Öfkeli öğretmenler kudurganlıkla terbiyenin ölçüsünü zalimliğe çevirirler; maiyetlerini düzeltebilecekleri yerde yaralarlar.
2. Öfkeli yönetici suçları ölçüsüzce cezalandırır, çünkü işlerin kaygılarına dağılmış yüreği tek Tanrılığın sevgisine toplanmaz. Türlü şeylere dağılmış zihin sevginin zinciriyle bağlanmaz; kötü gevşemiş olarak her fırsatta kötü hareket eder.
CAPUT XL. De iracundis doctoribus. 1.Iracundi doctores per rabiem furoris disciplinæ modum ad immanitatem crudelitatis convertunt; et unde emendare subditos poterant, inde potius vulnerant. 2. Ideo sine mensura ulciscitur culpas præpositus iracundus, quia cor ejus dispersum in rerum curis non colligitur in amorem unius Deitatis. Mens enim soluta in diversis catena charitatis non astringitur, sed male laxata, male ad omnem occasionem movetur.
3.41XLI. Kibirli Öğretmenler
1. İyi öğretmen ve yönetici, hem alçakgönüllülük içinde terbiyeyi koruyan hem terbiye yüzünden kibre düşmeyendir.
2. Kibirli çobanlar halkları zorbaca ezerler, yönetmezler; maiyetlerinden Tanrı'nın değil kendi şanlarını isterler.
3. Çokları öğreti sözünde alçakgönüllü değil kibirlidir; vaaz ettikleri doğru şeyleri bile düzeltme gayretiyle değil, kibir kusuruyla bildirirler.
4. Çokları inşa etme kararıyla değil, kibir kabarıklığıyla öğretir. Faydalı olmak için bilge olmaz, bilge görünmek için öğretmeye çalışırlar.
5. Kibirli rahiplerin eğri bir taklidi vardır: Azizleri terbiye sertliğinde taklit eder, sevgi duygusunda izlemeyi ihmal ederler. Sertlikleriyle katı görünmek ister, alçakgönüllülük örneği olamazlar; yumuşak değil korkunç görünürler.
6. Kibirli öğretmenler düzeltmekten çok yaralamayı bilirler; Süleyman tanıklık eder: "Akılsızın ağzında kibir sopası vardır." Çünkü azarlayarak sertçe vururlar, alçakgönüllülükle acımayı bilmezler.
7. Başkasının günahının kusurlarını iyileştirmek üzere doğru biçimde üstlenen, bunu yürek sevgisiyle ve alçakgönüllü bir vicdanla yapandır. Suç işleyeni kibirli ya da nefret dolu bir ruhla ikaz eden düzeltmez, vurur. Küstah ya da kızgın ruhun söylediği her şey, azarlayanın öfkesidir, düzeltenin sevgisi değil.
CAPUT XLI. De superbis doctoribus. 1. Bonus doctor et rector est, qui et in humilitate servat disciplinam, et per disciplinam non incurrit in superbiam. 2. Elati autem pastores plebes tyrannice premunt, non regunt, quique non Dei, sed suam gloriam a subditis exigunt. 3. Multi sunt qui in verbo doctrinae non humiles, sed arrogantes existunt, quique et ipsa recta quae praedicant, non studio correctionis, sed vitio elationis annuntiant. 4. Multi sunt qui non ex consulto ædificandi, sed ex tumore superbiendi docent; nec ut prosint sapientes sunt, sed ut sapientes videantur docere student. 5. Est imitatio prava arrogantium sacerdotum, per quam imitantur sanctos rigore disciplinae, et sequi negligunt charitatis affectione: videri volunt rigidi severitate, et formam humilitatis praestare nequeunt, ut magis terribiles quam mites aspiciantur. 6. Superbi doctores vulnerare potius quam emendare norunt, 329 Salomone attestante: In ore stulti virga superbiæ (Proverb. xiv, 3), quia increpando rigide feriunt, et compati humiliter nesciunt. 7. Bene alieni peccati curanda vitia suscipit, qui hoc ex cordis dilectione et humili conscientia facit. Caeterum qui delinquentem superbo vel odioso animo corripit, non emendat, sed percutit. Quidquid enim protervus, vel indignatus animus protulerit, objurgantis furor est, non dilectio corrigentis.
3.42XLII. Yöneticilerin Alçakgönüllülüğü
1. Yönetime getirilen kişi, maiyetinin terbiyesi konusunda öyle davranmalıdır ki yalnız otoriteyle değil, alçakgönüllülükle de parlasın. Ama alçakgönüllülüğün fazileti onda, maiyetin hayatı kusurlara dağılmayacak şekilde olsun; gücün otoritesi de yürek kabarıklığıyla ölçüsüz bir sertlik doğmayacak şekilde olsun. Tanrı'nın rahiplerinde gerçek ayırt etme budur: Özgürlükle kibirlenmezler, alçakgönüllülükle de gevşemezler. Azizlerin hükümdarların kusurlarını bile büyük bir metanetle azarlaması bundandır; büyük bir alçakgönüllülüğe sahip oldukları hâlde, gerekli yerde adaleti çiğneyenleri özgürce kınarlardı.
2. Bazen maiyetimize karşı ruhça daha alçakgönüllü olmamız gerekir; çünkü onların işlerini biz yargılarız, bizimkileri Tanrı yargılar.
3. Piskopos kendisinin halkın kulu olduğunu, efendisi olmadığını bilsin; bunu yaratılışı değil, sevgi gerektirir.
CAPUT XLII. De humilitate præpositorum. 1. Qui praeficitur ad regimen, taliter erga disciplinam subditorum praestare se debet, ut non solum auctoritate, verum etiam humilitate clarescat. Sed tamen ita erit in eo virtus humilitatis, ne dissolvatur vita subditorum in vitiis; atque ita auctoritas aderit potestatis, ne per tumorem cordis severitas existat immoderationis. Haec est enim in Dei sacerdotibus vera discretio, qua nec per libertatem superbi, nec per humilitatem remissi sunt. Hinc est quod sancti cum multa constantia redarguerunt etiam principum vitia, in quibus cum summa esset humilitas, loco tamen necessario libere transgressores justitiae increpabant. 2. Aliquando etiam subditis nos oportet animo esse humiliores, quoniam facta subditorum judicantur a nobis, nostra vero Deus judicat. 3. Agnoscat episcopus servum se esse plebis, non dominum; verum hoc charitas, non conditio exigit.
3.43XLIII. Öğretide Ayırt Etme
1. Herkese tek ve aynı öğreti uygulanmamalı, öğretmenlerin öğüdü huyların niteliğine göre değişmelidir. Kimilerini sert azarlama, kimilerini tatlı öğüt düzeltir.
2. Usta hekimler bedenin çeşitli hastalıklarına farklı ilaçlarla hizmet eder, tıbbı yaraların çeşidine göre değiştirirler. Kilise öğretmeni de her birine uygun öğreti ilacını uygular; yaşa, cinsiyete ve mesleğe göre her birine gerekeni bildirir.
3. Kapalı olan şeyler herkese açılmamalıdır. Çokları bunları kavrayamaz; ayırt etmeden gösterilirse hemen ya kötülerler ya ihmal ederler.
4. Basiretin ilk fazileti, öğretilmesi gereken kişiyi tartmaktır. Huyları kaba ya da tensel olanlara yüce ve zor şeyler değil, düz ve ortak şeyler vaaz edilmelidir ki öğretinin büyüklüğü onları eğiteceğine ezmesin. Bunun için havari Pavlus der ki: "Sizinle ruhanî kişilerle konuşur gibi değil, tensel kişilerle, Mesih'te bebeklerle konuşur gibi konuşabildim; size katı yemek değil, süt içirdim." Tensel ruhlara ne semavî şeylerden çok yüce konular ne dünyevî konular vaaz edilmeli; ilk adımlarının ve huylarının gerektirdiği kadar ölçülü bir öğretim yapılmalıdır.
5. Karga yavrularını beyaz görünce onları hiç beslemez, babalarının rengiyle kararıncaya kadar yalnız bekler; sonra sık yiyecekle besler. Kilisenin gayretli öğretmeni de öğrettiği kişileri kendi benzerliğine göre tövbe itirafıyla kararmış, dünya parıltısını bırakmış, günahı hatırlamaktan doğan ağıtın giysisini giymiş görmedikçe, onlara ruhanî anlayışın derin sırlarını açmaz; çünkü onlar henüz dışarıdadır, yani tenseldir. Duyduklarını kavrayamadıkları için semavî buyruklara saygı duymadan önce onları küçümsemeye başlamasınlar diye.
6. Yönetimimize emanet edilenler suç işlediğinde onlara başka, bize emanet edilmeyenlere başka davranılmalıdır. Bunlar adil iseler saygı görmeli; suç işlerlerse yalnız sevgiden ötürü, yeri geldikçe ikaz edilmeli, ama yönetimimize emanet edilenler gibi sertlikle değil.
7. Önce halkın yaşlıları eğitilmelidir ki onlar aracılığıyla alttakiler daha kolay eğitilsin. Bunun için Havari der ki: "Bunları başkalarını da eğitmeye elverişli olan sadık insanlara emanet et."
8. İyi öğretmenin ustalığı, şifa verici biçimde azarlayıp düzeltmek istediği kişileri övgüyle başlatmaktır. Havari Korintlilere böyle yapar: Övgüyle başlar, azarlamayla sınar. Ama Korintliler arasında hem övgüye hem azara layık olanlar vardı. İkisini de herkese, ikisi de herkese uyar gibi söyleyen ise ayırt etmeden konuşmuş olur.
CAPUT XLIII. De doctrinæ discretione. 1. Non omnibus una eademque doctrina est adhibenda, sed pro qualitate morum diversa exhortatio erit doctorum. Nam quosdam increpatio dura, quosdam vero exhortatio corrigit blanda. 2. Sicut periti medici ad varios corporis morbos diverso medicamine serviunt, ita ut juxta vulnerum varietates medicina diversa sit, sic et doctor Ecclesiæ singulis quibusque congruum doctrinae remedium adhibebit, et quid cuique oporteat, pro ætate, pro sexu ac professione annuntiabit. 3. Non omnibus ea quae clausa sunt aperienda sunt. Multi sunt enim qui capere non possunt, quibus si indiscrete manifestentur, statim aut detrahunt, aut negligunt. 4. Prima quippe prudentiae virtus est, eam quam docere oporteat aestimare personam. Rudibus moribus seu carnalibus, plana atque communia, non summa atque ardua prædicanda sunt, ne immensitate doctrinae opprimantur potius quam erudiantur. Unde et Paulus apostolus ait: Non potui vobis loqui quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus, tanquam parvulis in Christo lac vobis potum dedi, non escam (I Cor. III, 1, 2). Carnalibus quippe animis, nec alta nimis de cælestibus, nec terrena convenit praedicare, sed mediocriter, ut initia eorum moresque desiderant, edocere. 5. Corvus, dum suos pullos viderit albi coloris, nullis eos cibis alit, sed tantumdem attendit, donec paterno colore nigrescant, et sic illos frequenti cibo reficit; ita et Ecclesiae doctor strenuus, nisi eos quos docet viderit ad suam similitudinem pœnitentiæ confessione nigrescere, et, nitore saeculari deposito, lamentationis habitum de peccati recordatione induere, utpote adhuc exterioribus, hoc est, carnalibus, non aperit intelligentiae spiritualis profundiora mysteria, ne dum audita non capiunt, prius incipiant contemnere quam venerari mandata coelestia. 6. Aliter est agendum erga eos qui nostro committuntur regimini, si offendunt, atque aliter cum his qui nobis commissi non sunt; qui si justi sunt, venerandi sunt; si vero delinquunt, pro sola charitate, ut locus est, corripiendi sunt, non tamen cum severitate, sicut hi qui nobis regendi commissi sunt. 7. Prius docendi sunt seniores plebis, ut per eos infra positi facilius doceantur. Unde et Apostolus: Hæc, inquit, commenda hominibus fidelibus, qui idonei sunt et alios docere (II Tim. II, 2). 8. Ingenium boni doctoris est incipere a laudibus eorum, quos salubriter objurgatos corrigere cupit, sicut apostolus ad Corinthios facit, quos a laudibus inchoat, et increpationibus probat. Sed erant apud Corinthios, qui et laude et increpatione digni essent. Ille vero indiscrete loquitur, qui sic utraque omnibus loquitur, ut omnibus utraque convenire videantur.
3.44XLIV. Öğretmenlerin Sessizliği
1. Vaaz öğretisi halkın kötü liyakati yüzünden alınır. Dinleyenin iyi liyakatine göre öğretmene söz verilir.
2. Öğreti sözünü kime vereceği, kimden alacağı Tanrı'nın kudretindedir. Bu ya konuşanın ya dinleyenin liyakati için olur: Bazen halkın suçu yüzünden öğretmenin sözü alınır, bazen faydalı liyakatler için verilir. İyi iyiyi, kötü kötüyü, iyi kötüyü, kötü iyiyi öğretir; bu da halkların liyakatine göre olur.
3. Süleyman'ın şu hükmüne göre her zaman öğretiye uygun değildir: "Susmanın vakti var, konuşmanın vakti var." Seçilmişler bazen korkudan değil, ayırt etme ile, kötülerin düzelmez haksızlığı yüzünden öğretmeyi bırakmalıdır.
4. Kilise öğretmenleri sevgi sıcaklığıyla yansalar da bazen öğretmekten susarlar, çünkü dinleyen yoktur. Peygamber tanıklık eder: "Güney şehirleri kapatıldı, açan yok."
5. Öğretme vazifesini almış kişi, hemen düzeltemeyeceğini düşündüğü yakınının işleri üzerine bazen bir süre sussun. Ama düzeltebileceği hâlde görmezden gelirse, başkasının yanılgısına rıza göstermiş olur.
6. Aziz öğretmenlerin çoğu, kötünün inadı yüzünden haksızları düzeltemedikleri için onlara karşı susmaya karar verirler. Ama kendilerini süren ruhun ateşine dayanamayarak yine haksızları azarlamaya atılırlar.
CAPUT XLIV. De silentio doctorum. 1. Pro malo merito plebis aufertur doctrina praedicationis. Pro bono merito audientis tribuitur sermo doctori. 2. In potestate divina consistit cui velit Deus doctrinae verbum dare vel cui auferre: et hoc aut pro dicentis aut pro audientis fit merito, ut modo pro culpa plebis auferatur sermo doctoris, modo vero pro utilibus meritis tribuatur. Nam et bonus docet bonum, et malus malum, et bonus malum, et malus bonum, quod tamen fit juxta meritum populorum. 3. Non omnia tempora congruunt doctrinae secundum Salomonis sententiam, dicentis: Tempus tacendi, et tempus loquendi (Eccle. III, 7). Non quidem per timorem, sed per discretionem, propter malorum incorrectibilem iniquitatem nonnunquam electos oportet a doctrina cessare. 4. Interdum doctores Ecclesiæ calore charitatis ardentes conticescunt a docendo, quia non est qui audiat, testante propheta: Civitates Austri clausæ sunt, et non est qui aperiat (Jerem. XIII, 19). 5. Qui docendi accepit officium, interdum ad tempus facta proximi taceat, quae statim corrigere nequaquam existimat. Nam si corrigere potest et dissimulat, verum est quod consensum erroris alieni habeat. 6. Plerique sancti doctores pro mali pertinacia, quia iniquos emendare nequeunt, his tacere disponunt; sed calorem spiritus, quo aguntur, ferre non sustinentes, iterum in increpationem prosiliunt iniquorum.
3.45XLV. Halka Rahiplik Himayesi Gösterilmesi
1. Öğretme görevi verilenler hakikate karşı çıkanlara direnmek istemezlerse büyük tehlikeye girerler. Peygamber Kilise öğretmenine adaletin en yükseğine ulaşmayı şöyle öğretir: "Ey Siyon'u müjdeleyen, yüksek dağın üstünde göster!" Yani liyakatiyle de makamıyla olduğu kadar öne çıksın. Sonra, korkuyla öğretmekten alıkonulmaması gerektiği için şunu duysun: "Sesini kuvvetle yükselt, korkma." Rab Yeremya'ya da şöyle der: "Belini kuşan, kalk, onlarla konuş; yüzlerinden korkma, çünkü seni onların yüzünden korkutmayacağım." Korkmamanın da Tanrı'nın armağanı olduğu buradan anlaşılır.
2. Güçlünün kişiliğine göre davranıp hakikati söylemekten ürken, ağır bir suç hükmüyle cezalandırılır. Çünkü birçok rahip gücün korkusuyla hakikati gizler; bir şeyin korkusuyla ya da gücün yıldırmasıyla iyi işten, adaleti vaaz etmekten vazgeçer. Ama ne yazık ki korkularının sebebi ya dünya işlerinin sevgisine dolanmaları ya da bir cinayet işi yüzünden utanmalarıdır.
3. Kiliselerin birçok başkanı, dostluğu kaybetmekten ve düşmanlıkların sıkıntısına düşmekten korkarak günahkârları azarlamaz, yoksulları ezenleri ikaz etmeye çekinirler. Kendilerine emanet edilen halklar konusunda sustukları için vermeleri gereken ağır hesaptan da ürkmezler.
4. Yoksullar güçlüler tarafından ezildiğinde, iyi rahipler onları kurtarmak için himaye yardımı getirirler. Kimsenin düşmanlık sıkıntısından çekinmez, yoksulları ezenleri açıkça azarlar, kınar, aforoz ederler. Zarar verebilecek olsalar bile tuzaklarından fazla korkmazlar; çünkü iyi çoban koyunları için canını verir.
5. Uyanık çoban koyunları yırtıcılardan nasıl korursa, Tanrı'nın rahibi de Mesih'in sürüsü üzerinde dikkatli olmalıdır ki düşman yağmalamasın, zalim saldırmasın, herhangi bir güçlünün açgözlülüğü yoksulların hayatını rahatsız etmesin. Kötü çobanlar ise koyunlara özen göstermez; İncil'de ücretliler için okunduğu gibi, kurdun geldiğini görüp kaçarlar. Güçlüler karşısında susup kötülere direnmekten korkunca kaçmış olurlar. Bunlara karşı susarlarsa onların haksızlığı yüzünden hüküm giyerler.
CAPUT XLV. De præbenda sacerdotali protectione in plebe. 1. Quibus docendi forma commissa est, multum subeunt periculi si contradicentibus veritati resistere noluerint; dum propheta doctorem Ecclesiae instruat ad summum usque justitiæ pervenire, cum dicit: Super montem excelsum ostende, qui evangelizas Sion (Isai. XL, 9); scilicet, ut ita praeemineat merito, sicut et gradu. Sequenter, ne forte debeat a docendo timore restringi, audiat: Exalta in fortitudine vocem tuam, et noli timere. Unde et Jeremiæ ita Dominus ait: Accinge lumbos tuos, et surge; loquere ad eos; ne formides a facie eorum, nec enim timere te faciam vultum eorum (Jerem. I, 17); unde apparet quia et non timere Dei donum est. 2. Qui personam potentis accipit, et veritatem loqui pavescit, gravi multatur culpae sententia. Multi enim sacerdotes metu potestatis veritatem occultant, et a bono opere, vel a justitiæ praedicatione, rei alicujus formidine aut potestate terrente avertuntur. Sed heu, proh dolor! inde metuunt, quia vel amore rerum saecularium implicantur, vel quia aliquo facinoris opere confunduntur. 3. Multi praesules Ecclesiarum, timentes ne amicitiam perdant, 333 et molestiam odiorum incurrant, peccantes non arguunt, et corripere pauperum oppressores verentur; nec pertimescunt de severitate reddendae rationis, pro eo quod conticescunt de plebibus sibi commissis. 4. Quando a potentibus pauperes opprimuntur, ad eripiendos eos boni sacerdotes protectionis auxilium ferunt; nec verentur cujusquam inimicitiarum molestias, sed oppressores pauperum palam arguunt, increpant, excommunicant; minusque metuunt eorum nocendi insidias, etiamsi nocere valeant, bonus enim pastor animam suam ponit pro ovibus (Joan. x, 11). 5. Sicut pervigil pastor contra bestias oves custodire solet, ita et Dei sacerdos super gregem Christi sollicitus esse debet, ne inimicus vastet, ne persecutor infestet, ne potentioris cujusque cupiditas vitam pauperum inquietet. Pravi autem pastores non habent curam de ovibus, sed, sicut legitur in Evangelio de mercenariis, vident lupum venientem, et fugiunt. Tunc enim fugiunt, quando potentibus tacent, et malis resistere metuunt; de quibus si tacuerint pro eorum iniquitate condemnabuntur.
3.46XLVI. Suç İşleyenlere Karşı Rahiplerin Terbiyesi
1. Rahipler halkların haksızlığı yüzünden hüküm giyerler: Bilmeyenleri eğitmezlerse, günah işleyenleri azarlamazlarsa. Rab peygamber aracılığıyla tanıklık eder: "Seni İsrail evine bekçi yaptım. Dinsiz kendini yolundan korusun diye konuşmazsan, o haksızlığı içinde ölecek, ama kanını senin elinden isteyeceğim." Rahip Eli oğullarının haksızlığı yüzünden böyle hüküm giymiştir; suç işlediklerinde onları uyarmıştı, ama gerektiği gibi azarlamamıştı.
2. Rahipler halkların günahlarını araştırmalı, her birini keskin bir dikkatle sınamalıdır. Rab Yeremya'ya söylediği sözde buna tanıklık eder: "Seni güçlü halkımın arasında sınayıcı yaptım, yollarını sınamayı bilesin diye."
3. Rahipler, tabi olanların işlerini düzeltme gayretiyle incelemelidir ki onları düzelterek kazanabilsinler. Günahkârın azarlanması gerektiği gibi, adilin de incitilmemesi gerekir.
4. Rahipler mahvolanlara özen göstermelidir ki azarlamalarıyla ya günahlarından düzelsinler ya da düzelmez iseler Kilise'den ayrılsınlar.
5. Günah işleyenleri yalnız günahları için azarlamamakla kalmayıp yaltakça aldatanlar şiddetle kınanır. Peygamber der ki: "Bu halkı mesut sayanlar ayartıcı olacak, mesut sayılanlar da uçuruma düşecek."
6. Günahkârı kabul etmeyip hor gören, küçümseyen, başkasının suçuna kendi suçu gibi inlemeyenler de şiddetle kınanır. Rab İşaya aracılığıyla böylelerini tehdit eder: "'Benden uzak dur, yaklaşma, çünkü murdarsın' diyenler öfkemde duman, bütün gün yanan ateş olacaktır." Havari'nin herkese her şey olması da bundandır; yanılgıyı taklit ederek değil, acıma merhametiyle. Yani başkalarının kusurlarına, kendisi de böyle bir yanılgıya dolanmış gibi ağlıyordu.
7. İyi çobanlar halkın suçlarına ağlamalı, kendilerini tamamen ağıta vermelidir. Peygamber Yeremya'yı taklit etsinler: "Başım su, gözlerim gözyaşı pınarı olsaydı da halkımın öldürülenlerine gece gündüz ağlasaydım!" Rahip halkın günahlarına kendi suçlarıymış gibi ağlamalıdır; ama acıma duygusuyla, işlenmiş bir fiille değil.
8. Sürünün bazı başkanları kimilerini günahları yüzünden komünyondan çıkarırlar ki tövbe etsinler; ama nasıl yaşamaları gerektiği konusunda daha iyiye teşvik etmek için onları ziyaret etmezler. Tanrı'nın sözü bunları yerinde kınayıp tehdit eder: "Halkımı güden çobanlar, sürümü dağıttınız, kovdunuz ve onları ziyaret etmediniz. İşte ben de gayretlerinizin kötülüğünü size ödeteceğim."
9. İyi rahiplerin gayreti halkın küçük işlerini bile büyük dikkatle araştırır. Maiyetlerinin en küçük günahlarında çok keskin davranarak hem kendilerini hem tabi olanları büyük kötülüklere karşı tedbirli ve dikkatli kılarlar.
10. Hekimler var olan hastalıkları tedavi eder, gelecek hastalıkları ise sızmasınlar diye tıbbı bir önbilgiyle öne sürerek önlerler. İyi öğretmenler de kötü yapılmış şeyleri öyle keserler ki işlenebilecek şeyleri de öğretinin yardımıyla önlesinler.
11. Tatlı sözle uyarılıp düzelmeyen daha sert azarlanmalıdır. Yumuşakça iyileştirilemeyen yerler acıyla kesilmelidir.
12. Günahı için gizlice uyarılıp düzelmeyi ihmal eden, açıkça azarlanmalıdır ki gizlice iyileşmeyi bilmeyen yara açıkça düzelsin.
13. Açık günahlar gizli ikazla temizlenmez. Açıkça zarar verenler açıkça azarlanmalıdır ki açık azarla iyileşirken, onları taklit ederek suç işleyenler de düzelsin.
14. Biri ikaz edilince çokları düzelir. Birinin serbestliği yüzünden çokları tehlikeye girmektense, çoğunun kurtuluşu için birinin hüküm giymesi gerekir.
15. Suç işleyene karşı söz, ikaz edilenin kurtuluşunun gerektirdiği şekilde söylenmelidir. Azar sözüne ilacın biraz şifasını serpmek gerekse bile, yürekte yumuşaklığı korumak gerekir.
16. Öğretmenler bazen maiyetlerini azarlarla sertçe vururlar, ama ikaz ettikleri kişilere sevgilerinden ayrılmazlar.
17. Kilisenin kınaması kibirlilere çoğu zaman kibir gibi görünür. İyilerin saygıyla yaptığı şeyi eğriler acımasızca yapılmış sanır, çünkü iyilerin doğru ruhla yaptığını doğru gözle ayırt etmezler.
CAPUT XLVI De disciplina sacerdotum in his qui delinquunt. 1. Sacerdotes pro populorum iniquitate damnantur, si eos aut ignorantes non erudiant, aut peccantes non arguant, testante Domino per prophetam: Speculatorem dedi te domui Israel. Si non fueris locutus, ut se custodiat impius a via sua, ille in iniquitate sua morietur; sanguinem autem ejus de manu tua requiram (Ezech. III, 17). Sic enim Heli sacerdos pro filiorum iniquitate damnatus est; et licet eos delinquentes admonuit, sed tamen non ut oportebat redarguit (I Reg. II). 2. Sacerdotes exquirere debent peccata populorum, et sagaci sollicitudine unumquemque probare juxta testimonium Domini ad Jeremiam loquentis: Probatorem, inquit, dedi te in populo meo robusto, ut scias probare vias eorum (Jerem. VI, 27). 3. Sacerdotes studio corrigendi facta perscrutari debent subjectorum, ut emendatos lucrifacere possint. Sicut autem peccatorem convenit argui, ita justum non exulcerari. 4. Sacerdotes curam debent habere de his qui pereunt, ut eorum redargutione aut corrigantur a peccatis, aut, si incorrigibiles existunt, ab Ecclesia separentur. 5. Atrociter arguuntur qui, decipiendo peccantes, non solum non arguunt pro peccato, sed etiam adulanter decipiunt, dicente propheta: Et erunt, qui beatificant populum istum, seducentes, et qui beatificantur, præcipitati (Isai. IX, 16). 6. Atrociter iterum arguuntur qui peccantem non recipiunt, sed despiciunt et spernunt, nec alterius delictum tanquam proprium ingemiscunt. De talibus per Isaiam Dominus comminans dicit: Qui dicunt: Recede a me, non appropinques mihi, quia immundus es: isti fumus erunt in furore meo, ignis ardens tota die (Isai. LXV, 5 ). Inde est quod et Apostolus omnibus omnia factus est (I Cor. IX, 22), non imitatione erroris, sed compassionis miseratione; scilicet, ut ita vitia aliena fleret, quemadmodum si tali et ipse implicaretur errore. 7. Boni pastores populi debent delicta deflere et totos se planctibus tradere, imitantes Jeremiam prophetam dicentem: Quis dabit capiti meo aquam, et oculis meis fontem lacrymarum, et plorabo die ac nocte interfectos populi mei (Jerem. ix, 1)? Tanquam propria igitur delicta plebis peccata sacerdos flere debet, sed affectu compatiendi, non actione commissi. 8. Nonnulli praesules gregis quosdam pro peccato a communione ejiciunt, ut pœniteant, sed quali sorte vivere debeant, ad melius exhortando non visitant. Quibus congrue sermo divinus increpans comminatur: « Pastores, qui pascitis populum meum, vos dispersistis gregem meum, ejecistis, et non visitastis eos: ecce ego visitabo super vos malitiam studiorum vestrorum » (Jerem. XXIII, 2). 9. Bonorum studia sacerdotum multa diligentia etiam parva plebis facta perquirunt, ut dum in minimis subditorum peccatis se acerrimos præstant, de majoribus malis cautos sibi, subjectosque, ac sollicitos faciant. 10. Sicut medici morbos imminentes curandos suscipiunt, futuros vero, ne irrepant, medicinæ objecto quadam praescientia antecedunt, ita et doctores boni, sic ea quae male acta sunt resecant, ut ea quae admitti possunt, ne perpetrentur, doctrina succurrente præveniant. 11. Qui blando sermone castigatus non corrigitur, acrius necesse est ut arguatur. Cum dolore enim abscindenda sunt quae leniter sanari non possunt. 12. Qui admonitus secrete de peccato, corrigi negligit, publice arguendus est, ut vulnus, quod occulte sanari nescit, manifeste debeat emendari. 13. Manifesta peccata non sunt occulta correptione purganda. Palam enim sunt arguendi qui palam nocent, ut dum aperta objurgatione sanantur, hi qui eos imitando deliquerunt corrigantur. 14. Dum unus corripitur, plurimi emendantur. Necesse est enim ut pro multorum salvatione unus condemnetur, quam per unius licentiam multi periclitentur. 15. Ita erga delinquentem sermo est proferendus, sicut ejus qui corripitur expostulat salus. Quod si opus est aliquam salutem medicamenti verbo increpationis aspergere, lenitatem tamen corde opus est retinere. 16. Doctores nonnunquam durius feriunt increpationibus subditos; qui tamen a charitate eorum quos corripiunt non recedunt. 17. Sæpe Ecclesiæ censura arrogantibus videtur esse superbia; et quod a bonis pie fit, crudeliter fieri putatur a pravis, quia non discernunt recto oculo, quod a bonis recto fit animo.
3.46_218. Her piskopos çok dikkat etmelidir: Emanet edilenlere karşı, Mesih'in kendisini ne kadar sert yargılamasından korkuyorsa o kadar tedbirli davransın. Yazıldığı gibi: "Hangi ölçüyle ölçerseniz size de onunla ölçülecek."
19. Hepimiz her gün suç işliyor, birçok yanılgıya kayıyoruz.
20. Kendi suçlarımızda yumuşak olan bizler, başkasının günahında sert olmamalıyız. Çokları başkalarının kusurlarını görür, kendilerininkine bakmaz. En büyük suçlarla bağlı oldukları hâlde kardeşlerinin küçük günahlarını bağışlamazlar.
21. Riyakârlar kendi gözlerindeki kirişi fark etmez, kardeşlerinin gözüne takılmış çöpe bakarlar.
22. Başkalarının kusurlarını kendimizinkilerden daha kolay kınarız. Başkalarında eğri bulduğumuz şeylerin bizde zararlı olduğunu pek hissetmeyiz; başkasında kınadığımız şeyi kendimiz yapmaktan utanmayız.
23. Her insanın kusurlarına faziletlerinden daha kolay bakarız. Birinin yaptığı iyiliği değil, kötülüğü araştırırız.
- Notandum est vehementer ab omni pontifice ut tanto cautius erga commissos agat, quanto durius a Christo se judicari formidat; nam sicut scriptum est: In qua mensura mensi fueritis, remetietur vobis (Matth. VII, 2). 19. Quotidie namque omnes delinquimus, et in multis erroribus labimur. 20. Qui enim nostris delictis clementes sumus, in alieno peccato rigorem tenere nequaquam debemus. Multi aliorum vitia cernunt, sua non aspiciunt. Et cum ipsi maximis criminibus obnoxii teneantur, minora peccata fratribus non dimittunt. 21. Hypocritæ trabem in oculo suo consistentem non sentiunt, et haerentem festucam in lumine fratris intendunt. 22. Facilius reprehendimus vitia aliena quam nostra. Nam sæpe quae perversa in aliis judicamus, in nobis nocibilia esse minus sentimus; et quod in altero reprehendimus, agere ipsi non erubescimus. 23. Facilius vitia uniuscujusque quam virtutes intendimus; nec quid boni quisque gesserit agnoscere, sed quid mali egerit, perscrutamur.
3.47XLVII. Maiyette Olanlar
1. İlk insanın günahı yüzünden insan soyuna Tanrı tarafından kölelik cezası verilmiştir; Tanrı özgürlüğün uygun olmadığını gördüğü kişilere daha merhametli olarak köleliği verir. İnsan kökenindeki günah vaftiz lütfuyla bütün müminlere bağışlanmış olsa da, adil Tanrı insanların hayatını ayırmış, kimilerini köle kimilerini efendi yapmıştır ki kölelerin kötülük yapma serbestliği efendilerin gücüyle sınırlansın. Herkes korkusuz olsaydı kim birini kötülükten alıkoyardı? Bunun için milletlerde hükümdarlar ve krallar seçilmiştir: Korkutarak halkları kötülükten alıkoysunlar, doğru yaşamaları için kanunlara tabi kılsınlar.
2. Akıl açısından bakılırsa, Tanrı katında kişi ayrımı yoktur. O, dünyanın soysuz ve değersiz sayılan şeylerini, var olan şeyleri yıkmak için var olmayanları seçmiştir; hiçbir ten, yani tensel güç, O'nun önünde övünmesin diye. Tek Rab efendilere de kölelere de eşit tasarım gösterir.
3. Tabi kölelik, kibirli özgürlükten iyidir. Tanrı'ya özgürce hizmet eden, utanç verici efendilerin elinde olan birçok kişi bulunur; bunlar bedenle onlara tabi olsalar da zihinle onlardan üstündürler.
CAPUT XLVII. De subditis. 1. Propter peccatum primi hominis humano generi poena divinitus illata est servitutis, ita ut quibus aspicit non congruere libertatem, his misericordius irroget servitutem. Et licet peccatum humanæ originis per baptismi gratiam cunctis fidelibus dimissum sit, tamen æquus Deus ideo discrevit hominibus vitam, alios servos constituens, alios dominos, ut licentia male agendi servorum potestate dominantium restringatur. Nam si omnes sine metu fuissent, quis esset qui a malis quempiam prohiberet? Inde et in gentibus principes, regesque electi sunt, ut terrore suo populos a malo coercerent, atque ad recte vivendum legibus subderent. 2. Quantum attinet ad rationem, non est personarum acceptio apud Deum (Coloss. III, 25), qui mundi elegit ignobilia et contemptibilia, et quæ non sunt ut ea quæ sunt destrueret, ne glorietur omnis caro, 337 hoc est, carnalis potentia coram illo. Unus enim Dominus aequaliter et dominis fert consultum, et servis. 3. Melior est subjecta servitus quam elata libertas. Multi enim inveniuntur Deo libere servientes subdominis constituti flagitiosis, qui, etsi subjecti sunt illis corpore, prælati tamen sunt mente.
3.48XLVIII. Başa Geçenler
1. Adil kişi ya bütün dünyevî güçten soyunur ya da bir güç kuşanmışsa onun altında eğilip kibirle şişmez, onu kendine tabi kılarak daha alçakgönüllü olduğunu gösterir. Bu, Havari'nin örneğiyle kanıtlanır: Kendisine verilen gücü, yakışan şey için bile kullanmamış, kullanabileceği hâlde caiz olanı reddetmiş, başında olduğu kişilerin ortasında kendini bir bebek gibi göstermiştir.
2. Dünya makamlarını ve başarılarını elde etmek için durmadan ter döken, hem burada hem gelecekte dinginlikten yoksun kalır. İyi işlerden ne kadar uzaksa, günah yükleriyle o kadar ağırlaşır.
3. Kişi dünya makamının payesiyle ne kadar yükselirse, kaygı yükleriyle o kadar ağırlaşır. Mertebe bakımından önüne geçirildiği şeylere zihin ve düşünceyle o kadar tabi olur. Atalardan birinin dediği gibi: "Yükselen her şey makamlarına sevinmekten çok kederlere uğrar."
4. Kişi dünyanın büyük kaygılarıyla ne kadar uğraşırsa kusurlar onu o kadar kolay ezer. Dingin ruh bile günahtan güçlükle kaçınabiliyorsa, dünya meşgalesiyle bağlanmış ruh ne kadar az kaçınır?
5. Gücün her nişanı hemen faydalı değildir; ancak iyi kullanılırsa gerçekten faydalıdır. İyi kullanılması da, dünya makamıyla önüne geçirildiği kişilere yararlı olmasıyladır. Tanrı'nın verdiği, kötülüğü korkuyla önlemek için olan güç iyidir, kötülüğü küstahça işlemek için değil. Güç sayesinde günah işleme özgürlüğüne sahip olmaktan daha kötü bir şey yoktur; kötülük yapma imkânından daha talihsiz bir şey de yoktur.
6. Dünyada geçici olarak iyi hüküm süren, sonsuza kadar sonsuz hüküm sürer; bu dünyanın şanından ebedî şana geçer. Krallığı eğri yürütenler ise parlak giysilerin ve değerli taşların parıltısından sonra çıplak ve sefil olarak işkence görmek üzere cehenneme inerler.
7. Krallar (reges) adını doğru davranmaktan (recte agere) alır. Bu yüzden kral adı doğru davranarak tutulur, günah işleyerek kaybedilir. Kutsal sözlerde azizlerin de kral diye anıldığını görürüz; çünkü doğru davranırlar, kendi duygularını iyi yönetirler, kendilerine direnen hareketleri akla uygun bir ayırt etmeyle düzene sokarlar. Hem kendilerini hem maiyetlerini iyi yöneterek ölçüye sokmayı bilenlere haklı olarak kral denir.
8. Kimileri yönetim adını zalimliğe çevirir. Gücün doruğuna varınca hemen dinden dönmeye kayar, yürek kabarıklığıyla öyle yükselirler ki bütün maiyetlerini kendilerine kıyasla küçümser, başında bulundukları kişileri tanımazlar. Ecclesiastes'te onlara yerinde söylenir: "Seni önder yaptılar, büyüklenme, onlardan biri gibi ol."
9. Dünyanın kralları kendilerini başkalarından yüce görseler de ölümlü olduklarını bilsinler. Dünyada kendilerini yükselten krallık şanına değil, yanlarında cehenneme götürecekleri işe baksınlar. Bu çağın şanından yoksun kalacaklarına göre, sondan sonra sonsuza kadar sahip olacakları şeyleri yapsınlar.
10. Havari "Tanrı'dan olmayan güç yoktur" dediği hâlde Rab peygamber aracılığıyla bazı güçler için nasıl "Onlar hüküm sürdü, ama benden değil" diyor? Sanki "Benim lütfumla değil, tam tersine büyük öfkemle" demek ister. Aynı peygamber aracılığıyla daha sonra şunu ekler: "Sana öfkemle kral vereceğim." Buradan açıkça anlaşılır ki iyi ve kötü gücü Tanrı düzenler: iyi olanı lütfuyla, kötü olanı öfkesiyle.
11. Krallar iyi olduklarında Tanrı'nın armağanıdır, kötü olduklarında halkın cinayetinin sonucudur. Yöneticilerin hayatı halkların liyakatine göre düzenlenir. Eyüp tanıklık eder: "Halkın günahları yüzünden riyakârı hükümdar yapar." Tanrı öfkelenince halklar günahlarıyla hak ettikleri yöneticiyi alırlar. Bazen halkların kötülüğü yüzünden krallar bile değişir; önce iyi görünenler krallığı alınca haksız olurlar.
CAPUT XLVIII. De prælatis. 1. Vir justus aut omni potestate sæculari exuitur, aut si aliqua cingitur, non sub illa curvatur, ut superbus tumeat, sed eam sibi subjicit, ut humilior innotescat. Probatur autem hoc apostolico exemplo, qui data sibi potestate, etiam nec ad hoc usus est quod decebat, sed, dum posset uti, licita abnuit, seseque ut parvulum in medio eorum quibus praeerat ostendit (I Thess. II, 6, 7). 2. Qui in appetendis honoribus saeculi aut prosperitatibus mundi instanti desudat labore, et hic et in futuro vacuus invenitur a requie; tantoque sarcinis peccatorum gravatur, quanto a bonis operibus existit alienus. 3. Quanto quisque amplius saecularia honoris dignitate sublimatur, tanto gravius curarum ponderibus aggravatur; eisque magis mente et cogitatione subjicitur, quibus sublimitatis gradu præponitur. Nam, ut quidam Patrum ait: Omne quod supereminet plus mæroribus afficitur quam honoribus gaudet. 4. Quanto quisque curis mundi majoribus occupatur, tanto facilius vitiis premitur. Si enim vix valet peccata animus devitare quietus, quanto minus occupatione sæculari devinctus? 5. Non statim utile est omne potestatis insigne, sed tunc vere est utile, si bene geratur. Tunc autem bene geritur, quando subjectis prodest, quibus terreno honore præfertur. Potestas bona est, quae a Deo donante est, ut malum timore coerceat, non ut temere malum committat. Nihil autem pejus quam per potestatem peccandi libertatem habere; nihilque infelicius male agendi facultate. 6. Qui intra saeculum bene temporaliter imperat, sine fine in perpetuum regnat; et de gloria saeculi hujus ad æternam transmeat gloriam. Qui vero prave regnum exercent, post vestem fulgentem et lumina lapillorum, nudi et miseri ad inferna torquendi descendunt. 7. Reges a recte agendo vocati sunt, ideoque recte faciendo regis nomen tenetur, peccando amittitur. Nam et viros sanctos proinde reges vocari in sacris eloquiis invenimus, eo quod recte agant, sensusque proprios bene regant, et motus resistentes sibi rationabili discretione componant. Recte enim illi reges vocantur, qui tam semetipsos, quam subjectos, bene regendo modificare noverunt. 8. Quidam ipsum nomen regiminis ad immanitatem transvertunt crudelitatis; dumque ad culmen potestatis venerint, in apostasiam confestim labuntur, tantoque se tumore cordis extollunt, ut cunctos subditos in sui comparatione despiciant, eosque quibus praeesse contigit non agnoscant. Quibus congrue per Ecclesiastem dicitur: Ducem te constituerunt, noli extolli, sed esto illis quasi unus ex ipsis (Eccli. XXXII, 1). 9. Dum mundi reges sublimiores se cæteris sentiunt, mortales tamen se esse agnoscant; nec regni gloriam qua in saeculo sublimantur aspiciant, sed opus quod secum ad inferos deportent intendant. Si ergo carebunt hujus temporis gloria, illa agant quae post finem sine fine possideant. 10. Dum Apostolus dicat: Non est potestas nisi a Deo (Rom. XIII, 1), quomodo Dominus per prophetam de quibusdam potestatibus dicit: Ipsi regnaverunt, sed non ex me (Ose. VIII, 4)? Quasi diceret, non me propitio, sed etiam summe irato. Unde et inferius per eumdem prophetam addidit: Dabo, inquit, tibi regem in furore meo (Ose. XIII, 11). Quo manifestius elucet bonam malamque potestatem a Deo ordinari; sed bonam propitio, malam irato. 11. Reges quando boni sunt, muneris est Dei, quando vero mali, sceleris est populi. Secundum enim meritum plebium disponitur vita rectorum, testante Job: Qui regnare facit hypocritam propter peccata populi (Job xxxiv, 30). Irascente enim Deo, talem rectorem populi suscipiunt, qualem pro peccato merentur. Nonnunquam pro malitia plebium etiam reges mutantur, et qui ante videbantur esse boni, accepto regno fiunt iniqui.
3.49XLIX. Hükümdarların Adaleti
1. Krallığın gücünü doğru kullanan herkese öyle davranmalıdır ki makamın yüksekliğiyle ne kadar parlarsa zihnini o kadar alçaltsın. Kendine Davut'un alçakgönüllülük örneğini koysun: O liyakatleriyle şişmemiş, alçakgönüllülükle kendini indirip "Beni seçen Tanrı'nın önünde değersiz yürüyeceğim, daha da değersiz görüneceğim" demiştir.
2. Krallığın gücünü doğru kullanan adaletin biçimini sözlerden çok işlerle kurar. Hiçbir başarıyla yükselmez, hiçbir sıkıntıyla sarsılmaz. Kendi gücüne dayanmaz, yüreği Rab'den ayrılmaz. Krallığın doruğunda alçakgönüllü bir ruhla oturur. Haksızlık ondan zevk almaz, açgözlülük onu tutuşturmaz. Kimseyi aldatmadan yoksulu zengin eder. Adil gücüyle halklardan zorla alabileceğini çoğu zaman merhametli yumuşaklıkla bağışlar.
3. Tanrı hükümdarlara başkanlığı halkları yönetmek için vermiş, doğma ve ölme yazgısını paylaştıkları kişilerin başına geçmelerini istemiştir. Hükümdarlık halklara zarar vermemeli, yarar sağlamalıdır; egemenlik kurarak ezmemeli, eğilerek gözetmelidir. Böylece gücün nişanı gerçekten faydalı olur, Tanrı'nın armağanını Mesih'in uzuvlarını korumak için kullanırlar. Mesih'in uzuvları mümin halklardır; aldıkları güçle onları en iyi şekilde yönettiklerinde, Tanrı'ya, armağanı verene, güzel bir karşılık vermiş olurlar.
4. İyi kral suçtan adalete, adaletten suça geçtiğinden daha kolay döner. Bil ki burada düşüş, orada niyet vardır. Niyetinde hakikatten hiç ayrılmamak olmalıdır. Eğer bir düşüşle sendelerse hemen ayağa kalksın.
CAPUT XLIX. De justitia principum. 1. Qui recte utitur regni potestate, ita se praestare omnibus debet, ut quanto magis honoris celsitudine claret, tanto semetipsum mente humiliet, proponens sibi exemplum humilitatis David, qui de suis meritis non tumuit, sed humiliter sese dejiciens, dixit: Vilis incedam, et vilior apparebo ante Deum, qui elegit me (II Reg. VI, 22). 2. Qui recte utitur regni potestate formam justitiæ factis magis quam verbis instituit. Iste nulla prosperitate erigitur, nulla adversitate turbatur; non innititur propriis viribus, nec a Domino recedit cor ejus; regni fastigio humili praesidet animo; non eum delectat iniquitas, non inflammat cupiditas; sine defraudatione alicujus ex paupere divitem facit; et quod justa potestate a populis extorquere poterat, saepe misericordi clementia donat. 3. Dedit Deus principibus præsulatum pro regimine populorum, illis eos præesse voluit, cum quibus una est eis nascendi moriendique conditio. Prodesse ergo debet populis principatus, non nocere; nec dominando premere, sed condescendendo consulere, ut vere sit utile hoc potestatis insigne, et dono Dei pro tutione utantur membrorum Christi. Membra quippe Christi fideles sunt populi, quos dum ea potestate, quam accipiunt, optime regunt, bonam utique vicissitudinem Deo largitori restituunt. 4. Bonus rex facilius ad justitiam a delicto regreditur quam de justitia ad delictum transfertur, ut noveris hic esse casum, illic propositum. In proposito ejus esse debet nunquam egredi a veritate. Quod si casu titubare contigerit, mox resurgere.
3.50L. Hükümdarların Sabrı
1. Adil hükümdar çoğu zaman kötülerin yanılgılarını görmezden gelmeyi bilir; haksızlıklarına rıza gösterdiğinden değil, kusurlarını düzeltebileceği ya da cezalandırabileceği uygun zamanı beklediğinden.
2. Birçokları hükümdarlara karşı komplo suçuyla yakalanır. Ama Tanrı hükümdarların yumuşaklığını sınamak isteyince onlara kötü düşünme izni verir, bunları terk etmez. Onların kötülüğünden bunlara iyilik eder: Onların işlediği suçları bunlar şaşılacak bir sabırla bağışlarlar.
3. Kötülüğe kötülükle karşılık vermek adaletin karşılığıdır. Ama adalete yumuşaklık ekleyen, suçlulara kötülükle karşılık vermez, kendisine suç işleyenlere kötülük yerine iyilik verir.
4. Hükümdar kusurlara dolandıysa daha iyiye dönmesi güçtür. Günah işleyen halklar yargıçtan korkar, kanunlarla kötülüklerinden alıkonulurlar. Krallar ise yalnız Tanrı korkusu ve cehennem korkusu onları alıkoymazsa uçuruma serbestçe atılır, serbestliğin yarlarından her türlü cinayete kayarlar.
5. Kişi ne kadar yüksek bir yerde bulunursa o kadar büyük tehlikededir. Parlak makamla ne kadar yüksekteyse, suç işlerse o kadar büyük günahkârdır. "Güçlüler güçlü işkence görecektir." Kime daha çok emanet edilirse ondan daha çok, cezaların faiziyle birlikte istenir.
6. Krallar maiyetlerinin hayatını örnekleriyle kolayca kurar ya da yıkar. Bu yüzden hükümdarın suç işlememesi gerekir ki günahının cezasız serbestliği günah işlemeye örnek olmasın. Kusurlara yıkılan kral hemen yanılgının yolunu gösterir. Yeroboam için okunduğu gibi: "Günah işledi ve İsrail'e günah işletti." Maiyetin onun örneğiyle yaptığı her şey ona yazılır.
7. İyi hükümdarların Tanrı'yı hoşnut eden işlerini kimileri izlediği gibi, çokları eğri örneklerini de kolayca izler. Haksız hükümdarların yanında çokları, emirlerine itaat ederken, istediklerinden çok zorunluluktan kötü olurlar. Bazıları ise kralları kötülükte izlemeye hazır oldukları kadar, iyilikte taklit etmeye ağırdır.
8. Kötü kralların günah işlediği yerde iyiler çoğu zaman aklanır; çünkü öncekilerin açgözlülüğünü ve kötülüğünü düzeltirler. Onların yağmaladığını bunlar elde tutarlarsa, günahlarına gerçekten ortak olurlar.
9. Kişi kimin günahını izlerse onun cezasını da izlemek zorundadır. Yanılgısına ve kusuruna eşit olduğu kişinin cezasına da eşit olacaktır.
CAPUT L. De patientia principum. 1. Plerumque princeps justus etiam malorum errores dissimulare novit, non quod iniquitati eorum consentiat, sed quod aptum tempus correctionis exspectet, quando eorum vitia vel emendare valeat, vel punire. 2. Multi adversus principes conjurationis crimine deteguntur, sed probare volens Deus clementiam principum, illos male cogitare permittit, istos non deserit. De illorum malo bene istis facit, dum culpas quas illi faciunt isti mira patientia indulgent. 3. Reddere malum pro malo vicissitudo justitiæ est: sed qui clementiam addit justitiæ, non malum pro malo culpatis reddit, sed bonum pro malo offensis impertit. 4. Difficile est principem regredi ad melius, si vitiis fuerit implicatus. Populi enim peccantes judicem metuunt, et a malo suo legibus coercentur. Reges autem, nisi solo Dei timore metuque gehennæ coerceantur, libere in præceps proruunt, et per abruptum licentiæ in omne facinus vitiorum labuntur. 5. Quanto quisque in superiori constitutus est loco, tanto in majori versatur periculo; et quanto splendoris honore excelsior quisque est, tanto, si delinquat, peccator major est. Potentes enim potenter tormenta patientur (Sap. VI, 7). Cui enim plus committitur, plus ab eo exigitur, etiam cum usura poenarum. 6. Reges vitam subditorum facile exemplis suis vel ædificant, vel subvertunt, ideoque principem non oportet delinquere, ne formam peccandi faciat peccati ejus impunita licentia. Nam rex qui ruit in vitiis cito viam ostendit erroris, sicut legitur de Jeroboam, qui peccavit et peccare fecit Israel (Eccli. XLVII, 29). Illi namque ascribitur, quidquid exemplo ejus a subditis perpetratur. 7. Sicut nonnulli bonorum principum Deo placita facta sequuntur, 343 ita facile multi prava eorum exempla sectantur. Plerique autem apud iniquos principes necessitate magis quam voto mali existunt, dum imperiis eorum obediunt. Nonnulli autem sicut prompti sunt sequi reges in malum, sic pigri sunt imitari illos in bonum. 8. Saepe unde mali reges peccant, inde boni justificantur, dum praecedentium cupiditatem et malitiam corrigunt. Nam re vera peccatis eorum communicant, si, quod illi diripuerunt, isti retentant. 9. Cujus peccatum quisque sequitur, necesse est ut ejus poenam sequatur. Neque enim impar erit supplicio, cujus errori quisque par est, ac vitio.
3.51LI. Hükümdarların Kanunlara Bağlı Oluşu
1. Hükümdarın kendi kanunlarına uyması adildir. Kendi hukukunun herkesçe korunması gerektiğini ancak kendisi ona saygı gösterdiğinde söyleyebilir.
2. Hükümdarlar kendi kanunlarıyla bağlıdır, maiyetleri için koydukları hukuku kendilerinde geçersiz kılamazlar. Halklara yasakladıklarını kendilerine caiz görmezlerse seslerinin otoritesi adil olur.
3. Dünya güçleri din terbiyesine tabidir. Krallığın doruğuna sahip olsalar da iman bağıyla bağlıdırlar: Hem kanunlarıyla Mesih'e imanı vaaz etmeli hem imanın vaazını iyi huylarıyla korumalıdırlar.
4. Dünyanın hükümdarları bazen Kilise içinde elde ettikleri gücün doruklarını tutarlar ki bu güçle kilise terbiyesini korusunlar. Rahibin öğretinin sözüyle başaramadığını, gücün terbiye korkusuyla buyurması gerekmeseydi, Kilise içinde güçlere ihtiyaç olmazdı.
5. Çoğu zaman yeryüzü krallığı sayesinde göklerin krallığı ilerler. Kilise içinde olup iman ve Kilise terbiyesine karşı davrananlar hükümdarların sertliğiyle ezilir. Kilisenin alçakgönüllülüğünün uygulayamadığı terbiyeyi hükümdar gücü kibirlilerin boynuna koyar, gücün kuvvetiyle saygıya layık kılar.
6. Dünyanın hükümdarları, korumak üzere Mesih'ten aldıkları Kilise için Tanrı'ya hesap vereceklerini bilsinler. Mümin hükümdarlar eliyle Kilisenin barışı ve terbiyesi artsın ya da çözülsün, Kilisesini onların gücüne emanet eden onlardan hesap soracaktır.
CAPUT LI. Quod principes legibus teneantur. 1. Justum est principem legibus obtemperare suis. Tunc enim jura sua ab omnibus custodienda existimet, quando et ipse illis reverentiam praebet. 2. Principes legibus teneri suis, neque in se posse damnare jura quae in subjectis constituunt. Justa est enim vocis eorum auctoritas, si, quod populis prohibent, sibi licere non patiantur. 3. Sub religionis disciplina saeculi potestates subjectæ sunt; et quamvis culmine regni sunt praediti, vinculo tamen fidei tenentur astricti, ut et fidem Christi suis legibus prædicent, et ipsam fidei prædicationem moribus bonis conservent. 4. Principes saeculi nonnunquam intra Ecclesiam potestatis adeptae culmina tenent, ut per eamdem potestatem disciplinam ecclesiasticam muniant. Cæterum intra Ecclesiam potestates necessariae non essent, nisi ut, quod non prævalet sacerdos efficere per doctrinae sermonem, potestas hoc imperet per disciplinae terrorem. 5. Saepe per regnum terrenum coeleste regnum proficit, ut qui intra Ecclesiam positi contra fidem et disciplinam Ecclesiae agunt, rigore principum conterantur; ipsamque disciplinam, quam Ecclesiae humilitas exercere non praevalet, cervicibus superborum potestas principalis imponat; et ut venerationem mereatur, virtute potestatis impertiat. 6. Cognoscant principes sæculi Deo debere se rationem reddere propter Ecclesiam, quam a Christo tuendam suscipiunt. Nam sive augeatur pax et disciplina Ecclesiae per fideles principes, sive solvatur, ille ab eis rationem exiget, qui eorum potestati suam Ecclesiam credidit.
3.52LII. Yargıçlar
1. Tanrı'nın iradesine karşı mümin halkların başına eğri yargıçlar getirmek hükümdarların suçudur. Hükümdarlar kötü olduğunda suç halkın olduğu gibi, yargıçlar haksız olduğunda günah hükümdarındır.
2. İyi yargıç vatandaşlara zarar vermeyi bilmediği gibi herkese yararlı olmalıdır. Kimine adaletin kınamasını, kimine iyiliği verir. Davaları kişi ayrımı gözetmeden ele alan, adaleti açgözlülük alevleriyle zayıflatmayan, kendine istediğini başkasından almaya çalışmayan kişidir.
3. İyi yargıçlar adaleti yalnız ebedî kurtuluşu elde etmek için üstlenir, armağan alarak dağıtmazlar. Adil yargıdan geçici kazanç beklemeyerek ebedî ödülle zenginleşirler.
4. Doğru yargılayan herkes elinde terazi taşır, iki kefesinde adaleti ve merhameti tutar. Adaletle günahın hükmünü verir, merhametle günahkârın cezasını yumuşatır. Böylece adil bir tartıyla kimi şeyleri hakkaniyetle düzeltir, kimilerini acımayla bağışlar.
5. Tanrı'nın yargılarını gözünün önünde tutan, her işte korkup titreyerek adalet yolundan sapıp düşmekten çekinir; aklanmadığı şey yüzünden hüküm giymekten korkar.
6. Akılsızların ve kötülerin hiçbiri yargıç olmamalıdır. Akılsız beceriksizliğinden adaleti bilmez; kötü de açgözlülüğüyle öğrendiği hakikati bozar.
7. Yoksullar eğri yargıçlardan en kanlı düşmanlardan daha ağır yara alır. Hiçbir yağmacı yabancılarda, haksız bir yargıcın kendi halkı arasında olduğu kadar açgözlü değildir.
8. Haydutlar ulaşılmaz boğazlarda, sığınaklarda gizlenip tuzak kurarlar; bunlar ise açgözlülükle açıkça yağmacılık yaparlar.
9. Düşmanlar yalnız yabancıların kanına göz diker. Yargıçlar ise vatandaşların en acımasız cellatları gibi, baskılarıyla tabi olanların hayatını söndürürler. Yıkanlar çoktur, halkları kanunların ölçüsüyle yönetenler azdır.
10. Çoğu zaman yargıçlar iyidir, ama yağmacı görevlileri vardır. Birinin dediği gibi, bunların figürü Skylla gibi resmedilip tarif edilir: Kendisi insan görünümündedir, ama köpek başlarıyla kuşatılmıştır. Bazı yetkililerin insanlığı da haksız arkadaşlarının zalimliğiyle bozulur.
11. Eğri yargıçlar çoğu zaman açgözlülük yüzünden davaları ya erteler ya saptırırlar. Dava edenlerin keselerini boşaltmadıkça tarafların başlamış işlerini bitirmezler. Yargılarken sebebe değil armağana bakarlar; dava edenlerin davasını incelemekte ihmalkâr, zarar görmelerinde dikkatlidirler.
12. Peygamberin sözüne göre eğri yargıçlar, "akşam kurtları gibi sabaha bir şey bırakmazlar"; yani yalnız şimdiki hayatın çıkarlarını düşünürler, geleceği değil. Bu hayat akşam, gelecek hayat sabah sayılır. "Kurtlar gibi" demesi yerindedir, çünkü kurtlar gibi her şeyi yağmalar, yoksullara güçlükle bir parça bırakırlar.
13. Geveze ve kibirli yargıçlar bilge görünmek için davaları incelemez, karara bağlarlar. Böylece yargının düzenini bozarlar, çünkü kendi vazifeleriyle yetinmeyip başkalarınınkini üstlenirler.
14. Kimileri yargılamaya başlayınca öfkelenir, yargı hükmünü deliliğe çevirirler. Peygamber aracılığıyla onlar için yerinde söylenmiştir: "Yargıyı öfkeye çevirenler." Öfkeyle yargılayan, yargıyı kudurganlığa çevirir, tanımadan hüküm verir.
15. Yargıçtaki öfke hakikati araştırmaya erişemez, çünkü öfkeyle bulanmış zihni adaleti aramaktan uzaklaşır.
16. Öfkeli yargıç yargının incelemesini tam göremez, çünkü öfkenin karanlığı yüzünden görmez. Öfkeyi kovarak inceleyen ise zihin berraklığıyla hakikati görmeye daha kolay yükselir, hiçbir sarsıntı olmadan hakkaniyet anlayışına ulaşır.
CAPUT LII. De Judicibus. 1. Ad delictum pertinet principum, qui pravos judices contra voluntatem Dei populis fidelibus præferunt. Nam sicut populi delictum est quando principes mali sunt, sic principis est peccatum quando judices iniqui existunt. 2. Bonus judex sicut nocere civibus nescit, ita prodesse omnibus debet. Aliis enim præstat censuram justitiæ, aliis bonitatem. Judicia sine personarum acceptione suscipit, qui non infirmat justitiam avaritiæ flamma, nec studet auferre alteri quod cupiat sibi. 3. Boni judices justitiam ad solam obtinendam salutem æternam suscipiunt, nec eam muneribus acceptis distribuunt, ut dum de justo judicio temporalis lucra non appetunt, praemio aeterno ditentur. 4. Omnis qui recte judicat stateram in manu gestat, et in utroque penso justitiam et misericordiam portat. Sed per justitiam reddit peccati sententiam, per misericordiam peccantis temperat pœnam, ut justo libramine quaedam per aequitatem corrigat, quædam vero per miserationem indulgeat. 5. Qui Dei judicia oculis suis proponit, semper timens, tremensque in omni negotio reformidat, ne, de justitiæ tramite devians, cadat; et unde non justificatur, inde potius condemnetur. 6. Neminem stultorum vel improborum oportet judicem esse. Nam stultus per ignaviam ignorat justitiam; improbus per cupiditatem corrumpit ipsam quam didicit veritatem. 7. Gravius lacerantur pauperes a pravis judicibus quam a cruentissimis hostibus. Nullus enim prædo tam cupidus in alienis quam judex iniquus in suis. 8. Latrones inaccessis faucibus ac latebrosis latentes, insidias ponunt, isti palam rapacitatis avaritia saeviunt. 9. Hostes in alienorum tantum sanguinem intendunt; judices, quasi crudelissimi carnifices civium, oppressione sua subjectorum vitam exstinguunt. Qui enim destruant multi sunt, rari sunt autem qui populos legum moderamine regant. 10. Plerumque et boni judices sunt, sed ministros rapaces habent. Horum figura, ut ait quidam, tanquam Scylla pingitur atque describitur: ipsa quidem humana specie, sed capitibus caninis accincta et circumdata. Non aliter quibusdam potestatibus accidit ut ipsorum humanitatem immanitas iniquorum sociorum perturbet. 11. Sæpe judices pravi cupiditatis causa aut differunt, aut pervertunt judicia; nec finiunt cœpta partium negotia, quousque marsupia eorum qui causantur, exhauriant. Quando enim judicant, non causam, sed dona considerant; et sicut negligentes sunt in discussione causantium, sic eorum damno solliciti sunt. 12. Judices pravi, juxta prophetæ verbum, quasi lupi vespere, non relinquunt in mane (Soph. III, 3); hoc est, de præsentis vitae tantum commodis cogitant, non de futuris. Vita enim ista vesperum, futura vero mane accipitur. Et bene ait, quasi lupi, quia luporum more cuncta diripiunt, et vix pauca pauperibus derelinquunt. 13. Verbosi judices, et elati, ut sapientes videantur, non discutiunt causas, sed asserunt; sicque conturbant judicii ordinem, dum, non suo contenti officio, aliena præsumunt. 14. Quidam, dum judicare incipiunt, irascuntur, ipsamque judicii sententiam in insaniam vertunt. De quibus recte per prophetam dicitur: Qui convertunt in furorem judicium. Qui enim iratus judicat, in furorem judicium mutat, et ante profert sententiam, quam agnoscat. 15. Furor in judice investigationem veri non valet attingere, 347 quia mens ejus turbata furore ab scrutatione alienatur justitiæ. 16. Iracundus judex judicii examen plene contueri non valet, quia caligine furoris non videt. Qui autem repulso furore discutit, facilius ad contuendam veritatem mentis serenitate consurgit, et sine ulla perturbatione ad æquitatis intelligentiam pervenit.
3.53LIII. Kişi Ayrımı Gözetmek
1. Yargıda kişiye değil davaya bakılmalıdır. Yazılmıştır: "Yargıda kişi gözetmeyeceksin." Yine: "Yargıda yoksula acımayacaksın." Akrabalık ya da dostluk kayırmasıyla ya da düşmanlık nefretiyle yargıyı saptıranlar, hiç şüphesiz hakikat ve adalet olan Mesih'e karşı günah işlemiş olurlar.
2. Haksız yargıçlar hükmün hakikatinde yanılır, çünkü kişinin niteliğine bakarlar. Haksızları kötüce savunurken çoğu zaman adilleri incitirler. Doğru yönetmeye çalışan ise ne tarafı okşamayı bilir ne adaletten alıkoymayı öğrenmiştir.
CAPUT LIII. De acceptione personarum. 1. Non est persona in judicio consideranda, sed causa; scriptum est enim: Non accipias personam in judicio (Levit. XIX, 15; Deut. I, 17; Prover. XXIV, 23; Eccle. XLII, 1). Et iterum: Non misereberis pauperis in judicio. Qui enim consanguinitatis vel amicitiæ favore, sive inimicitiarum odio, judicium pervertunt, sine dubio in Christum, qui est veritas et justitia, peccare noscuntur. 2. Iniqui judices errant in veritate sententiae, dum intendunt in qualitatem personae, et exulcerant sæpe justos, dum improbe defendunt iniquos; qui autem recte præsidere studet, nec partem palpare novit, nec cohibere a justitia didicit.
3.54LIV. Armağanlar
1. Doğru yargılayıp bunun karşılığında ödül bekleyen Tanrı'ya hile yapar; çünkü karşılıksız vermesi gereken adaleti para alarak satar.
2. Geçici kazanç için adil yargılayanlar iyi şeyleri kötü kullanırlar. Bunları hakikate adaleti savunma değil, ödül sevgisi çeker. Para ümidi kesilirse hemen adaleti savunmaktan vazgeçerler.
3. Armağan almak hakikate ihanettir. Adil kişi için şöyle denir: "Ellerini her armağandan silkeleyen, yüksek yerlerde oturacaktır."
4. Zengin armağanlarla yargıcı çabucak bozar. Yoksul ise sunacak bir şeyi olmadığı için yalnız dinlenilmemekle kalmaz, hakikate karşı ezilir de.
5. Adalet altınla çabucak çiğnenir. Suçlu parayla satın alabileceğini düşündüğü hiçbir suçtan korkmaz. Yargıcın zihnini yargının hakkaniyetinden çok kazanç sevgisi tutar.
6. Armağan almanın, insanî boşluğun adalete karşı savaştığı üç yolu vardır: dostlukların kayırması, övgünün yaltaklığı ve bedensel armağanın alınması. Ruh, cismanî bir şeyin armağanıyla, lütuf ve övgü kayırmasından daha kolay sapar.
7. İnsan yargısı dört şekilde saptırılır: korku, açgözlülük, nefret ve sevgiyle. Korkuyla: Birinin gücünden korkarak hakikati söylemekten ürkeriz. Açgözlülükle: Bir armağanın ödülüyle bozuluruz. Nefretle: Birine karşı düşmanlık etmeye çalışırız. Sevgiyle: Dosta ya da akrabaya iyilik etmeye uğraşırız. Bu dört sebeple çoğu zaman hakkaniyet çiğnenir, masumiyet zarar görür.
CAPUT LIV. De muneribus. 1. Qui recte judicat, et praemium inde remunerationis exspectat, fraudem in Deum perpetrat, quia justitiam, quam gratis impertiri debuit, acceptione pecuniæ vendit. 2. Bonis male utuntur qui juste pro temporali lucro judicant. Tales quippe ad veritatem non justitiae defensio, sed amor praemii provocat. Quibus si spes nummi subtrahitur, confestim a justitiæ defensione recedunt. 3. Acceptio munerum prævaricatio veritatis est. Unde et pro justo dicitur: Qui excutit manus suas ab omni munere, iste in excelsis habitat (Isai. XXXIII, 15,16). 4. Dives muneribus cito corrumpit judicem. Pauper autem, dum non habet quod offerat, non solum audiri contemnitur, sed etiam contra veritatem opprimitur. 5. Cito violatur auro justitia, nullamque reus pertimescit culpam, quam redimere nummis existimat. Plus enim obtinet mentem censoris amor lucri quam aequitas judicii. 6. Tres sunt munerum acceptiones, quibus contra justitiam humana vanitas militat, id est favor amicitiarum, adulatio laudis et corporalis acceptio muneris. Facilius autem pervertitur animus rei corporeae munere quam gratiæ laudisque favore. 7. Quatuor modis pervertitur humanum judicium, timore, cupiditate, odio et amore. Timore, dum metu potestatis alicujus veritatem loqui pavescimus. Cupiditate, dum praemio muneris alicujus corrumpimur. Odio, dum contra quemlibet adversari molimur. Amore, dum amico vel propinquis præstare contendimus. His enim quatuor causis saepe aequitas violatur, saepe innocentia læditur.
3.55LV. Tanıklar
1. Yalan karşılıksız söylenirken bile böyleyse, para için istenince ne olur? Para ortaya çıkınca yalancılardan oluşan kalabalık eksik olmaz.
2. Yalancı tanık üç kişiye karşı suçludur: önce yalan yeminle hor gördüğü Tanrı'ya, ikinci olarak yalanla aldattığı yargıca, son olarak yalan tanıklıkla zarar verdiği masuma.
3. Yalanı söyleyenle hakikati gizleyenin suçu hemen hemen aynıdır: Biri zarar vermek ister, öteki yarar sağlamak istemez. Ama zarar veren tanık, yarar sağlamak istemeyenden daha kötüdür. Biri kötü niyetli, öteki faydasızdır.
4. Yalancı tanıklar bir araya gelince yalan geç bulunur. Ayrılırlarsa yargıcın incelemesiyle çabucak ortaya çıkarlar. Eğrilerin birliğinde büyük kuvvet olduğu gibi ayrılmalarında daha büyük zayıflık vardır.
5. Hilenin yalanı çabucak yakalanır, çünkü yalancıların tanıklığı birbirini tutmaz.
6. Haksız tanık yalanıyla bedene ve mallara zarar verse de ruha hiç zarar veremez. Masuma karşı yalan tanıklık eden ya da bunu söyleyenlere inanan Tanrı katında hüküm giymiştir. Yalnız başkası hakkında yalan söyleyen değil, suçlamalara hemen kulak veren de suçludur.
7. Gücün korkusuyla hakikati gizleyen, aynı hakikatin öfkesini gökten üzerine çeker, çünkü insandan ilahî hiddetten çok korkar. Tanıklığıyla masumu kendisine yöneltilen cinayetten arındıran mesuttur; ihanetiyle haksızı bile öldürten dinsizdir. Bir Hıristiyanın ölüme müstahak kişiyi ele vermesi, talihsizlerin kanını dökmek için tanıklık sesini vermesi yakışmaz. Adil insanın sözü yalnız kurtuluşa hizmet etmelidir; çünkü öfke, hiddet ve sıkıntı kötü melekler aracılığıyla gönderilir.
CAPUT LV. De testibus. 1. Si mendacium gratis dicitur, quanto magis si venale quæritur? Neque enim deerit multiplex conventus falsorum, si tantum præsentia sit nummorum. 2. Testis falsidicus tribus est personis obnoxius. Primum Deo, quem perjurando contemnit; secundo judici, quem mentiendo fallit; postremo innocenti quem falso testimonio laedit. 3. Unum pene crimen habent, et qui falsitatem promit, et qui supprimit veritatem, quia ille obesse vult, et iste prodesse non vult. Pejor est testis qui lædit quam qui praestare non vult. Nam ille malignus est, iste inutilis. 4. Testibus falsis conjunctis tarde mendacii falsitas reperitur. Quod si separati fuerint, examine judicantis cito manifestantur. Nam sicut in unitate pravorum grandis est fortitudo, ita in separatione major infirmitas. 5. Fraudulentiæ cito reprehenditur mendacium, falsidicorum enim testimonium sibi non convenit. 6. Iniquus testis, quamvis sua falsitate corpori rebusque impediat, animo tamen nihil damni conferet. Erit autem ille apud Deum condemnatus, qui adversus innocentem falsum testimonium vel dicit, vel dicentibus credit. Nam non solum ille reus est, qui falsum de alio profert, sed et is qui cito aurem criminibus præbet. 7. Qui metu potestatis veritatem occultat, ejusdem veritatis iracundiam sibi cœlitus provocat, quia plus pertimescit hominem quam divinam trepidat indignationem. Beatus cujus testimonio innocens ab scelere objecto purgatur; impius, cujus proditione etiam iniquus perimitur. Neque enim decet Christianum morti obnoxium prodere, et ad effundendum sanguinem infelicium vocem testificationis praebere. Sermo enim justi hominis tantum ad ministerium debet esse salutis; ira enim indignationis et tribulationis, et immissiones per angelos malos.
3.56LVI. Dava Vekilleri
1. Mahkeme işlerinin peşinden gidenler, yakın sevgisi için dünya işini bırakmalı ya da hiç olmazsa yakın sevgisini koruyarak dünya işini sürdürmelidir. Ama kavgacılar arasında sevginin kalması çok nadir olduğundan, sevgi kalsın diye davayı arkaya atmak gerekir.
2. Eskiler mahkeme belagatine "köpek belagati" derlerdi. Çünkü dava vekilleri davaların çekişmesinde, yaptıkları işi bırakarak köpekler gibi birbirini parçalar, davaların kavgalarını kişisel hakaretlere çevirirler.
CAPUT LVI. De causidicis. 1. Negotiorum forensium sectatores propter proximi dilectionem sæculare negotium deserere debent, aut certe, manente proximi charitate, negotium sequantur terrenum. Sed quia perrarum est ut inter jurgantes charitas maneat, postponenda est rei causatio, ut perseveret dilectio. 2. Antiqui forensem eloquentiam caninam facundiam nuncupabant, 350 eo quod causidici in certaminibus causarum, omissis quae agunt, veluti canes alterutrum sese lacerant, jurgiaque causarum ad injurias suas commutant.
3.57LVII. Yoksulları Ezenler
1. Yoksulları ezenler, zarar vermek istedikleri kişilere üstün geldiklerinde daha ağır bir hükme layık olduklarını bilsinler. Burada sefillerin hayatına karşı ne kadar güçlü olurlarsa gelecekteki cezada o kadar şiddetle hüküm giyecekler.
2. Yargıçlar ve halkların başında olanlar şunu duysunlar: Halklara verdikleri geçici sıkıntılar için ebedî yangında yanacaklar. Rab peygamber İşaya aracılığıyla tanıklık eder: "Halkıma öfkelendim ve onları senin eline verdim; onlara merhamet etmedin, boyunduruğunu çok ağırlaştırdın. Toprağa in, otur, sus, karanlıklara gir. Bilmediğin bir kötülük başına gelecek, kefaretini ödeyemeyeceğin bir felaket üstüne çökecek, bilmediğin bir sefalet ansızın başına gelecek."
3. Kötülük yapanlar için, kötülük çekenlerden çok üzülmeliyiz. Onlar eğri işler yaparak kötülükte ilerler, bunlar çekerek kötülükten düzelir. Tanrı ise bazılarının kötü iradesiyle bazıları için birçok iyilik yapar.
4. Kötü insanların iradesi, Tanrı güç vermedikçe asla yerine gelemez. İnsanlar Tanrı'nın izniyle arzuladıkları kötülüğü yaptıklarında, izin veren yapmış sayılır. Peygamber aracılığıyla yazılan da budur: "Rabbin yapmadığı bir kötülük mü olur?" Haksızlar kendi iradeleriyle kötülüğü ararlar; Tanrı ise onu gerçekleştirme gücünü kendi iyi iradesiyle verir, çünkü bizim kötülüğümüzden birçok iyilik çıkarır.
5. Kimileri Tanrı'nın iradesine direnirken bilmeden Tanrı'nın tasarısını yerine getirir. Böylece bilirsin ki her şey Tanrı'ya öyle tabidir ki O'nun düzenine karşı çıkanlar bile O'nun iradesini yerine getirirler.
6. İyiler bu hayatta kötülerce yargılanır ki o hayatta kötüler iyilerce yargılansın; ya da iyiler için burada geçici sıkıntı, orada ebedî ödül olsun.
7. Kötüler gereklidir ki iyiler suç işledikçe onlar tarafından kırbaçlansınlar. Rabbin Asur'u öfkesinin sopası olarak bildirmesi bundandır. Bu her olduğunda Tanrı'nın öfkesinden gelir: Tanrı kırbaçlayarak düzeltmek istediklerine onlar eliyle saldırır. Ama O en adil iradeyle, onlar çoğu zaman acımasız bir niyetle yapar. Peygamber aracılığıyla aynı Asur için denir: "Kendisi böyle düşünmez, ama yüreği ezmeye hazırdır."
8. Müminlere zulmeden ve şiddet uygulayanların üstüne korkunç bir ilahî öfke gelecektir. Tanrı kendi kullarını teselli ederken düşmanlarını böyle yargılayacağını vaat eder: "Seni yargılayanları ben yargılayacağım; düşmanlarına kendi etlerini yedireceğim, şarapla sarhoş olur gibi kendi kanlarıyla sarhoş olacaklar."
9. Kötülerin haksızlığının da bir yararı vardır: Tanrı'nın seçilmişlerini ısırıklarıyla parçalarlar. Böylece dinsizlerin hayatı kendileri için yok olur; adillerin hayatı ise yok olmaz, ilerler. Çünkü kötüler onları sıkıntının idmanıyla bu hayattan nefret etmeye ve gelecek hayatı özlemeye eğitirler.
10. Bazen eğrilerin eğriliği adillerin yararına olur: Kötülükleriyle onları eğitir, geçici sıkıntıyla göklerin krallığını aramaya iterler. Bu, İsrail halkının örnekleriyle kanıtlanır: Musa aracılığıyla vaat edilen ülkeye çağrılması, Mısır'da çektiği kötülüklerden ayrılıp vaat edilen vatana koşması gerektiği zaman Mısır'da daha sert muameleye uğramıştı.
11. Haksızlar adilin kendi zulümleri karşısındaki metanetini görünce zihin utancıyla erirler. Sıkıntı gösterir, ama yenemezler ve sonunda eğriliklerinin deliliğinden utanırlar.
12. Akılsızlar iyilere karşı hep gayret gösterirler. Bolluk onlara parlayınca liyakatleriyle övünür, iyilerin ve adillerin sıkıntılarını kötülerler. Başlarına sıkıntı gelince de ruh küçüklüğüyle hemen küfre dönerler.
13. Bazı saf insanlar Tanrı'nın tasarısını bilmedikleri için kötülerin ilerlemesine sarsılır, peygamberle birlikte derler ki: "Dinsizlerin yolu neden başarılı olur, suç işleyip haksızlık yapanların hepsi neden rahattır?" Böyle diyenler eğri insanların geçici ve fâni mutluluğunu gördüklerine şaşmasınlar. Daha çok sonlarına baksınlar, bundan sonra onlara ne büyük ebedî cezaların hazırlandığını düşünsünler. Peygamber der ki: "Günlerini bolluk içinde geçirirler, ansızın cehenneme inerler."
CAPUT LVII. De oppressoribus pauperum. 1. Pauperum oppressores tunc se sciant graviori dignos sententia, quando prævaluerint his quibus nocere voluerint. Nam tanto atrocius futuro supplicio condemnandi sunt, quanto hic fortius contra miserorum vitam invaluerint. 2. Audiant judices, et qui præsunt populis, quia pro temporalibus molestiis, quas plebibus ingerunt, aeterno incendio cremabuntur, testante Domino per Isaiam prophetam: « Iratus, inquit, sum super populum meum, et dedi eos in manu tua; non posuisti eis misericordiam, sed aggravasti jugum tuum valde. Descende in pulvere, sede, tace et intra in tenebras. Veniet super te malum, et nescies; et irruet super te calamitas quam non poteris expiare. Veniet super te repente miseria quam nescis » (Isai. XLVII, 5). 3. Magis mala facientibus quam mala patientibus dolere debemus. Illi enim prava faciendo in malum proficiunt; isti patiendo a malo corriguntur. Deus autem per malas voluntates aliorum in aliis multa operatur bona. 4. Malignantium hominum voluntas nequaquam potest impleri, nisi Deus dederit potestatem. Nam dum homines, Deo permittente, malum quod concupiscunt perficiunt, ipse dicitur facere qui permittit. Inde est quod scriptum est per prophetam: Si erit malum quod Dominus non fecit. Verumtamen quod iniqui mala ex voluntate quaerunt, idcirco Deus perficiendi dat potestatem per suam bonam voluntatem, quia de nostro malo ipse multa bona operatur. 5. Quidam, cum Dei voluntati resistunt, nescientes Dei consilium faciunt; quo noveris sic Deo subjecta esse omnia, ut et ipsi qui ejus dispositioni adversantur ejus impleant voluntatem. 6. Propterea in hac vita boni judicantur a malis, ut iterum in illa vita mali judicentur a bonis; sive ut etiam sit hic bonis temporalis afflictio, et illic æterna remuneratio. 7. Idcirco sunt necessarii mali, ut quoties boni offendunt, flagellentur ab illis. Hinc est quod Assur virgam furoris sui testatur Dominus (Isai. x, 5, 7); sed quoties ita fit, de Dei indignatione procedit, ut Deus per illos in eos sæviat quos flagellando emendare desiderat. Sed ille justissima voluntate, illi vero saepe crudeli intentione, sicut per Prophetam de eodem Assur dicitur: Ipse autem non sic arbitratur, sed ad conterendum paratum est cor ejus. 8. Atrocem super eos divinum furorem venturum, qui existunt persecutores et violenti fidelibus. Consolando enim per prophetam Deus suos, ita judicare promittit adversarios: Eos, inquit, qui judicaverunt te, ego judicabo; et cibabo hostes tuos carnibus suis, et quasi a musto, sanguine suo inebriabuntur. (Isai. XLIX, 25, 26). 9. Habet aliquem usum et malorum iniquitas, quod electos Dei suis morsibus laniant, ac per hoc vita impiorum sibi deperit; justorum autem non perit, sed proficit, dum eos mali per tribulationis exercitium ad praesentem odiendam vitam et futuram desiderandam erudiunt. 10. Interdum enim prodest perversorum pravitas utilitati justorum, dum eos malitia sua erudiunt et ad regna coelorum requirenda molestia temporali impellunt. Probatur hoc exemplis Israeliticæ plebis, quae tunc durius agebatur in Ægypto (Exod. III), quando oportebat eam per Moysen ad terram repromissionis vocari, et ex malis quæ in Ægypto patiebatur discedere, et ad promissam patriam festinare. 11. Iniqui, dum constantiam justi in persecutionibus suis aspiciunt, mentis confusione tabescunt. Et dum adversa ostentant, 352 nec vincunt, tandem de suae perversitatis insania confunduntur. 12. Stulti contra bonos studium semper assumunt, quibus dum prosperitas elucet, jactanter de suis meritis gloriantur, et bonorum atque justorum afflictionibus detrahunt; dumque eis adversa contigerint, mox ad blasphemiam pusillanimitate animi convertuntur. 13. Quidam simplicium nescientes dispensationem Dei, in malorum profectibus scandalizantur, dicentes, juxta prophetam: Quare via impiorum prosperatur, bene est omnibus qui prævaricantur et inique agunt (Jerem. XII, 1)? Qui ergo hoc dicunt, non mirentur quod pravorum hominum temporalem et caducam felicitatem aspiciunt; sed magis novissima eorum intendant, quanta illis post hæc æterna supplicia præparentur, dicente propheta: Ducunt in bonis dies suos, et subito ad inferna descendunt. (Job XXI, 13).
3.58LVIII. Adillerin Sıkıntısı
1. Adil, sıkıntılarda yıkılmak için değil sınanmak için bulunduğunu bilsin.
2. Azizler bolluktan sıkıntıdan daha çok korkarlar, çünkü bolluk Tanrı'nın kullarını yıkar, sıkıntı ise eğitir. Bu yüzden azizin metaneti sıkıntıyı kırılmayacak şekilde taşımalıdır.
3. Tanrı'nın gözleri adillerin üstünde en çok, yüce öngörü onların haksızlarca eziyet görmesine izin verdiğinde durur. Çünkü bu sıkıntıyla sınandıkları zaman, onlara ebedî sevinçler hazırlanır.
4. Bu hayatın bütün sıkıntıları geçip giden sulara benzetilir; çünkü bu hayatta başa gelen sıkıntı durmaz, çabucak geçer.
5. Gelecek hayatın ödüllerini dikkatle düşünen, şimdiki hayatın bütün kötülüklerini sükûnetle taşır. Çünkü onun tatlılığıyla bunun acılığını yumuşatır, onun ebediliğiyle bunun geçici kısalığını küçümser.
6. Bu hayatın kötülüklerine katlananlar için geçici türlü kötülüklerle yüklenmek yararlıdır; çünkü acı yükü altında, açgözlülüğün, sefahatin ve öteki kusurların kötülüklerini istemezler.
7. Dünyanın denemeleri kurtuluşa bolluktan daha çok yarar; bolluktan daha kötüye gidilir, denemenin acısıyla daha iyiye ilerlenir.
8. Herkes ruhunu denenmeye hazırlamalıdır. Beklenen denenme daha az ağır gelir, beklenmedik gelirse sert ezer.
9. Bütün sıkıntılara karşı önceden düşünmek bilgeye yakışır. Bilgenin önlemlerinin önüne geçemediği hiçbir felaket bulunmamalıdır.
CAPUT LVIII. De tribulatione justorum. 1. Justus in adversis probari se cognoscat, non dejici. 2. Viri sancti plus formidant prospera quam adversa, quia Dei servos prospera dejiciunt, adversa vero erudiunt. Ideoque sancti viri constantia ita portare debet adversa, ut frangi non queat. 3. Tunc magis sunt Dei oculi super justos, quando eos affligi ab iniquis providentia superna permittit. Nam tunc eis gaudia disponuntur aeterna, quando præsenti tribulatione probantur. 4. Omnes vitæ hujus tribulationes aquis comparantur prætereuntibus; propterea, quia si quid in hac vita tribulationis acciderit, non stat, sed celeriter transit. 5. Qui vitæ futurae praemia diligenter excogitat, mala omnia vitae praesentis æquanimiter portat, quoniam ex illius dulcedine hujus amaritudinem temperat, et ex æternitate illius brevitatem hujus despicit transitoriam. 6. Gravari diverso malo temporali pro utilitate eorum est, quod vitae istius mala perferunt, quia cum dolore gravantur, cupiditatis, et luxuriae, vitiorumque caeterorum mala non appetunt. 7. Plus prodesse saluti tentationes sæculi quam prosperitates (constat), nam ex prosperitate in deterius itur, ex tentationis dolore in melius proficitur. 8. Unusquisque ad tentationem animum praeparare debet (Eccli. II, 1). Minus enim dum speratur tentatio, gravat; dure autem premit, si non sperata advenerit. 9. Sapientis est contra omnia adversa ante meditari; nec inveniri casus debet, quem non consilia ejus præveniant.
3.59LIX. Dünya Âşıkları
1. Dünya âşıkları yalnız aşağı şeyleri yüce şeylerin yerine istedikleri için suçlu değildir; istedikleri şeylere ağır bir eziyetle eriştikleri için de sefildirler.
2. Dinsiz dünyanın rahatlarını yığarken, adilin sıkıntılara katlanırken çektiğinden daha ağır işkence görür. Dünyanın iyiliklerini seven, ister istemez korku ve acı cezasına yenik düşer. Geçici şeyleri gereğinden çok sevenlere bu şeyler, sahip olunduklarında doğurduğu sevgiden daha büyük bir acıyı kaybedildiklerinde verir. Büyük sevgiyle sahip olduklarımız ağır acıyla kaybedilir. Az sevgiyle sahip olduklarımızın yokluğu daha az acı verir.
3. Dünya kazançlarının peşinden gidenler, sevdikleri şeylerin ne kadar boş ve zararlı olduğunu bilsinler. Bunları bu dünyada bile ağır bir ezilmeyle kazanırlar, gelecekteki işkencede de bunlar için ceza öderler.
4. Dünya arzularının iradesinde kalanlar için peygamberin tanıklığıyla yerinde denir: "Efrayim, çevrilmemiş kül ekmeği gibi oldu." Yani dünya sevgisinin körlüğüyle öyle örtülürler ki hiç akılları başlarına gelip zihinlerinin sevgisini Tanrı'ya çeviremezler.
5. Dünya çokları için ölmüştür, ama onlar dünya için ölmemiştir. Dünyanın iyiliklerini severler, ama sevdiklerini hiç elde edemezler. İki yönden de boş kalırlar: Hem geleceği kaybederler hem şimdikini kazanamazlar.
6. Seçilmişlerin yoksulluğu, ebedî iyiliklerden uzakta gurbette olmaları ve bu sürgünde uzun süre kalmalarıdır. Reddedilmişlerin yoksulluğu ise zenginlikle dolup faziletlerden boş kalmaları ve yoksul olduklarını bilmemeleridir. Bu, Yuhanna'nın Vahiy'iyle kanıtlanır; bu dünyanın âşıklarına karşı şöyle der: "Zenginim, varlıklıyım, hiçbir şeye muhtaç değilim diyorsun; oysa sefil, acınacak, yoksul, kör ve çıplak olduğunu bilmiyorsun."
7. Geçici şanın peşinden gidenler dışarıdan gücün parıltısıyla parlak olsalar da, içeride kibrin şişkinliğiyle boşturlar; tıpkı dışı parlak, içi boş kamışlar gibi.
8. Bu yüzden reddedilmişler kamış gibi dışarıdan parlak, içeriden boştur. Seçilmişler ise ağaç kabukları gibi dışarıdan çirkin, içeriden sağlamdır.
9. Değerli giysilerle gezinenler, peygamberin onların bedensel süslerinden nasıl tiksindiğini ve özenli giyim süsünün ne sonuç verdiğini dinlesinler: güzel koku yerine pis koku, kuşak yerine ip ve diğerleri.
10. Ümidi servet olan zenginler peygamberi okusunlar, şu sözünü dinlesinler: "Vay servet sahiplerine!" Kişinin gücü ne kadar azsa günahtan o kadar özgürdür. Çünkü büyük miras büyük ayartıdır.
11. Bu dünyada insanlar kutsallık saygısından çok geçici güç için saygı görürler. İnsanların zengin olmasına hayran kalınır, insan olması ise hiç hesaba katılmaz.
12. Kimseye zarar vermeden kendi mallarını kullanan bazı adiller vardır. Malların kibrinin şişirmediği bazı alçakgönüllü zenginler de vardır; Eski Ahit'in birçok azizi böyleydi: Zenginlikle dolup taşıyor, ama alçakgönüllülükle güçlü kalıyorlardı. Buna karşılık mal bolluğu bazı kibirli zenginleri şişirir. Kusur servette değil, iradededir. Suç mallarda değil, kullananın kullanımındadır.
13. Yoksulların da kibri vardır; zenginlik onları yükseltmez, yalnız iradeleri kibirlidir. Servetten yoksun olsalar da zihinlerinin kabarıklığı yüzünden kibirli zenginlerden daha çok hüküm giyerler.
14. Zengin güvende olmak ister, yoksul olmak istemez. Ama malların, kaybolmamak için dürtüşüyle hep huzursuz ettiği zengin nasıl dingin olur? Bu yüzden açgözlülük huzursuz ve korkak bir zengin olmayı, az masrafla yetinen güvende bir yoksul olmaya tercih eder.
15. Kendilerine verilen zenginliğin kurtarıcı işlerde tadına varanlar iyi şeyleri iyi kullanır. Geçici kazanç için adil yargılayanlar ya da boş şan isteğiyle iyilik yapanlar iyi şeyleri kötü kullanır. Zararlı düşünceleri eğri işlerle gerçekleştirenler kötü şeyleri kötü kullanır. Tenin sefahatini evlilik onuruyla dizginleyenler kötü şeyleri iyi kullanır. Kötüyü iyi kullanmak iyiyse iyiyi iyi kullanmak daha iyidir. İyiyi kötü kullanmak kötüyse kötüyü kötü kullanmak en kötüdür.
CAPUT LIX. De amatoribus mundi. 1. Mundi amatores non solum ex eo rei sunt quod infima pro summis appetunt, verum etiam et miseri per hoc, quod gravi aerumna ad ipsa desiderata pertingunt. 2. Gravius torquetur impius mundi exaggerando commoda, quam justus tolerando adversa. Qui enim bona mundi diligit, velit, nolit, timoris et doloris pœnæ succumbit. Quique plusquam oportet res transitorias diligunt, majorem sibi ingerunt dolorem res ablatæ quam amorem parturiebant possessae. Cum gravi enim dolore amittuntur quæ cum magno amore habemus. Minus autem carendo dolemus quæ minus possidendo diligimus. 3. Sciant sæculi lucra sectantes quantum sint vana vel adversa quæ diligunt, quae etiam nec in hoc sæculo sine contritione gravi conquirunt, et pro quibus in futuro supplicio pœnas dabunt. 4. His qui in voluntate sæcularium desideriorum persistunt, bene per testimonium prophetæ dicitur: Factus est Ephraim panis subcinericius, qui non reversatur (Ose. VII, 8); id est, ita obruuntur caecitate sæcularis amoris, ut nunquam resipiscant ad Deum amorem retorquere mentis. 5. Multis mortuus est mundus, ipsi tamen vicissim mundo mortui non sunt. Bona enim sæculi diligunt, et tamen ipsa, quæ diligunt, minime consequuntur; in utroque vacui, quia et futura perdunt, et præsentia non acquirunt. 6. Egestas est electorum, quod peregrinantur a bonis sempiternis, et in hoc exsilio diutius remorantur. Egestas et reproborum, quod abundant divitiis, et virtutibus vacuantur, seque esse inopes nesciunt, Quod probatur per Apocalypsim Joannis, qui contra hujus mundi amatores sic ait: Dicis quod dives sum, et locuples, et nullius egeo; et nescis quia tu es miser, et miserabilis, et pauper, et cæcus, et nudus (Apoc. III, 17). 7. Gloriae temporalis sequaces, etsi nitidi sunt foris fulgore potentiæ, interius tamen vacui sunt elatione superbiæ; sicuti calami exterius quidem nitent, sed interius vacuantur. 8. Ob hoc reprobi exterius, ut calami, nitidi; interius vacui. Electi vero exterius, quasi arborum cortices, foedi; interius vero solidi. 9. Qui pretioso cultu incedunt, audiant prophetam, quemadmodum detestatur eorum corporalia ornamenta, et quos successus habeat cultus compositus et ornatus, hoc est, pro suavi odore fetorem, et pro zona funiculum (Isai. III, 24), et cætera. 10. Legant prophetam divites, quorum spes opulentia est, et audiant eum dicentem: Væ qui opulenti estis (Amos VI, 1)! Quanto enim quisque potentia minor est, tanto magis liber a peccato est. Nam patrimonium grande tentatio est. 11. Plus venerantur homines in hoc sæculo pro temporali potentia, quam pro reverentia sanctitatis. Suspiciunt enim quod magis sunt divites, et quod homines sunt, omnino despiciunt. 12. Sunt quidam justi, qui sine læsione cujusquam suis rebus utuntur. Item sunt quidam divites humiles, quos non inflat superbia rerum, veluti plerique fuerunt sancti Veteris Testamenti, qui et affluebant divitiis, et tamen humilitate pollebant. At contra quosdam superbos divites rerum copia facit elatos, quorum non sunt opes in vitio, sed voluntas. Nam crimen in rebus non est, sed in usu agentis. 13. Est et elatio pauperum, quos nec divitiæ elevant, et voluntas sola in eis superba est. His etsi opes desunt, propter mentis tamen tumorem plusquam superbi divites condemnantur. 14. Securus vult esse dives, pauper esse non vult. Sed quomodo erit dives quietus, quem suis stimulis res ipsae, ne careantur, semper faciunt inquietum? Et ideo eligit cupiditas inquietum esse, et timidum divitem, quam securum pauco sumptu contentum esse et pauperem. 15. Bonis bene utuntur qui divitiis sibi concessis in rebus salutaribus perfruuntur. Bonis male utuntur qui aut juste pro temporali lucro judicant, aut aliquid boni pro vanæ gloriae appetitu faciunt. Malis male utuntur qui noxias cogitationes operibus pravis perficiunt. Bene malis utuntur qui luxuriam carnis conjugali honestate perstringunt. Sed sicut malo bene uti bonum est, sic bono bene uti melius est. Et sicut bono male uti malum est, sic malo male uti pessimum est.
3.60LX. Merhamet Âşıkları
1. Tanrı'nın verdiği zenginliği kurtarıcı işlerde değil eğri kullanımlarda kullananlar Tanrı'ya ağır suç işlerler. Yoksullarla paylaşmayı bilmez, ezilenlere yardım etmeyi hor görürler. Suçlarını kefaretle silmeleri gereken şeyle suçlarını artırırlar.
2. Şimdiki malların mülkiyetinin iyi yanı yalnız sefillerin hayatını beslemesidir. Bunun dışında dünya kazancı ayartıdır. Kazançlar ne kadar büyükse gelecekte o kadar büyük ceza öderler: "Güçlüler güçlü işkence görecektir."
3. Dünyanın bütün şeylerini saklayarak kaybederiz, vererek saklarız. Saklanan miras yok olur, harcanan kalır. Mallarımızla uzun süre birlikte kalamayız: Ya biz ölerek onları bırakırız ya onlar yaşarken bizi bırakır.
4. Kullanımın farkına göre kimileri açgözlülükle kaptıkları dünya malları yüzünden mahvolur. Kimileri ise onların güzelliğinde Yaratıcı'nın en güzel öngörüsünü överek hayran kalmakla ya da merhamet işiyle onlarla semavî iyilikleri satın almakla kurtulur.
5. Merhamet (misericordia) adını başkasının sefaletine (miseria) acımaktan almıştır. Kötü yaşayarak kendine merhamet etmeyen başkasına merhamet edemez. Kendine kötü olan kime iyi olur?
6. Kişi günahta kalırsa hiçbir cinayet sadakayla kurtarılamaz. Sadakaların meyvesiyle bağışlanma, cinayet işi bırakıldığında verilir. Bütün günahların merhamet işleriyle temizlendiği doğrudur; ama merhamet gösteren artık günahtan sakınıyorsa. Merhamet, ardından günahlar gelecek şekilde önden giderse suça hiçbir bağışlama yoktur.
7. Merhamet gözetilerek değil şan için verilen şey sadaka değildir.
8. Herkes hangi niyetle verirse Tanrı katında da öyle kabul görür. İyilikten şimdiki övgüyü isteyen ümidini kaybeder, gelecekte ödülün şanını alamaz.
9. Yoksul böbürlenme için doyurulursa, merhamet işinin kendisi bile günaha döner.
10. Sadaka işleri günahları söndürür ve gelecek dünyanın krallığına öyle yarar ki semavî yargıç gelecek yargıda sağda duranlara şöyle diyecektir: "Acıktım, bana yiyecek verdiniz; susadım, bana içecek verdiniz; misafirdim, beni aldınız; çıplaktım, beni giydirdiniz." Onlara iyilik de vaat eder: "Gelin, Babamın kutsadıkları, size hazırlanan krallığı alın." Önceden hiçbir sadaka işi olmayanlara ise ebedî yargıcın sesi şöyle der: "Acıktım, bana yiyecek vermediniz; susadım, bana içecek vermediniz." Onlara haklı olarak denir: "Benden uzak durun, lanetliler, şeytan ve melekleri için hazırlanan ebedî ateşe gidin."
11. Burada merhamet göstermeyen orada dindarlığın meyvesini bulmaz. Yanan zenginin örneği budur: Burada en küçük şeyi vermemeye çalışan, cehennemde en küçük şeyi dilenmek zorunda kaldı. Bundan daha ince, daha sert bir karşılık olabilir miydi? Ekmek kırıntılarını vermeyen, yanarken bir damla su diledi. Zengin gözlerini geç açtı: Kapısının önünde yatarken görmeyi küçümsediği yoksul Lazar'ı dinlenirken gördüğünde.
12. Sadaka yalnız aça, susuza ve çıplağa cömertçe iyilik eden ya da muhtaca bir şey veren kişinin işi değildir. Düşmanını seven, yas tutana acıma ve teselli duygusu gösteren, bazı zorunluluklarda öğüt veren de hiç şüphesiz sadaka yapmış olur. Öğretinin iyiliği de sadakadır ve tensel merhametten üstündür.
13. Muhtaç olmadığı hâlde isteyen, muhtaçmış gibi yapsa bile, ona bütün yürekle acımalıdır. O belki sahte bir yoksulluk görünümü taşır, ama saf yürekle veren merhametin meyvesini kaybetmez.
14. Kişi ne kadar yoksul olursa olsun, muhtaca vermeyecek kadar yoksul olduğunu öne süremez; çünkü Kurtarıcı'nın buyruğuyla muhtaca bir bardak soğuk su bile vermemiz emredilmiştir. Başka bir şeyimiz yoksa onu iyilikle verirsek ödülü hiç kaybetmeyiz. Daha çoğunu yapabildiğimiz hâlde yoksulluk taklidi yaparak az verirsek, muhtacı değil, vicdanımızı gizleyemeyeceğimiz Tanrı'yı aldatmaya kalkarız.
15. İki sadaka vardır: Biri bedensel, muhtaca elinden geleni vermektir. Öteki ruhanî, sana zarar vereni bağışlamaktır. Birincisi sefillere, ikincisi kötülere uygulanır. Böylece hep verecek bir şeyin vardır: para değilse bile lütuf.
CAPUT LX. De amatoribus misericordiæ. 1. Graviter in Deum delinquunt qui, divitiis a Deo concessis, non in rebus salutaribus, sed in usibus pravis utuntur. Nesciunt enim impertire pauperibus, oppressis subvenire despiciunt; et inde magis augent delicta unde redimere debuerunt. 2. Hoc habet tantum bonum possessio præsentium rerum, si vitam reficiat miserorum; praeter hoc tentatio est mundi lucrum; tantoque majora supplicia in futurum dabunt, quanto et ipsa majora sunt: Potentes enim potenter tormenta patientur (Sap. VI, 7). 3. Terrena omnia servando amittimus, largiendo servamus. Patrimonium enim retentum perit, manet autem erogatum. Diu enim cum rebus nostris durare non possumus, quia aut nos illas moriendo deserimus, aut illæ nos viventes deserunt. 4. Pro diversitate usus alii de rebus mundanis pereunt, quas cupidius rapiunt; alii vero salvantur, dum in eorum pulchritudine conditoris pulcherrimam providentiam laudantes mirantur; vel dum per misericordiae opus eis cælestia bona mercantur. 5. Misericordia a compatiendo alienæ miseriæ vocabulum sortita est. Nullus autem in alio misericors esse potest, qui prave vivendo in se misericors non est. Qui enim sibi nequam est, cui bonus est? 6. Nulla scelera eleemosynis posse redimi, si in peccatis quis permanserit. Tunc fructu eleemosynarum indulgentia conceditur, quando a scelerum opere desinitur. Verum est quod peccata omnia misericordiæ operibus expurgantur, sed si jam caveat peccare, qui misericordiam impertitur. Cæterum nulla est delicti venia, 357 quando sic præcedit misericordia, ut eam sequantur peccata. 7. Non est eleemosyna, quae gloriae magis causa quam misericordiæ impertitur intuitu. 8. Quali enim intentione ab unoquoque largitur, taliter et apud Deum recipitur. Qui ergo de bono laudem præsentem appetit, spem perdit, et gloriam mercedis in futuro non recipit. 9. Dum enim causa jactantiæ pauper pascitur, etiam ipsum misericordiæ opus in peccatum convertitur. 10. In tantum eleemosynarum opera peccata exstinguunt, atque ad regnum saeculi futuri proficiunt, ut etiam judex cœlestis in futuro judicio veniens, in dextera consistentibus dicat: Esurivi, et dedistis mihi manducare; sitivi, et dedistis mihi bibere; hospes eram, et collegistis me; nudus, et operuistis me. Quibus etiam bene promittit, dicens: Venite, benedicti Patris mei, percipite paratum vobis regnum. His autem, quos nulla præcedentia eleemosynarum facta sequuntur, æterni judicis voce sic dicitur: Esurivi, et non dedistis mihi manducare; sitivi, et non dedistis mihi bibere. Quibus juste dicitur: Discedite a me, maledicti, in ignem æternum, qui præparatus est diabolo et angelis ejus (Matth. XXV, 34-41). 11. Qui hic misericordiam non impertit, illic pietatis fructum non invenit: exemplo ardentis divitis, qui in inferno ad tenuissima petenda compulsus est, qui hic tenuissima negare studuit. Quid retribui subtilius, quid districtius poterat? Guttam aquæ ardens petiit, qui micas panis negavit. Sero dives oculos aperuit, quando Lazarum pauperem requiescentem vidit, quem jacentem ante januas videre despexit (Luc. xvi, 24). 12. Non solum qui esurienti, et sitienti, et nudo, beneficium largitatis impendit, vel si quid aliud indigenti largitur, sed et qui inimicum diligit, et qui lugenti affectum compassionis et consolationis impendit, aut in quibusdam necessitatibus consilium adhibet, 358 eleemosynam procul dubio facit. Nam et doctrinæ bonum eleemosyna est, et misericordia carnali eminentior est. 13. Quicunque non egens poscit, etiam si indigentem se simulet, ex toto illi corde commisereri oportet. Et licet ille fortasse falsam indigentis speciem præferat, is tamen qui simpliciter impertit fructum misericordiæ non amittit. 14. Quamvis quisque sit egens, nullus tamen unde tribuat indigenti, excusationem inopiæ potest obtendere, quando ex præcepto Salvatoris etiam calicem aquæ frigidæ præcipiamur indigenti præbere (Matth. x, 42). Nam si aliud non habentes, idipsum benigne tribuamus, mercedem procul dubio non amittimus. Cæterum si amplius possumus, et egestatem simulando minus largimur, non egentem, sed Deum fallimus, cui conscientiam nostram abscondere non possumus. 15. Duæ sunt eleemosynae: una corporalis, egenti dare quidquid potueris; altera spiritualis, dimittere ei a quo læsus exstiteris. Harum prima adhibenda est miseris, secunda malis. Erit ergo quod semper impertias, etsi non pecuniam, saltem gratiam.
3.60_216. Sadaka homurdanarak verilmemelidir ki hüzün eşlik edince verilenin karşılığı yok olmasın. Zihin neşesiyle sunulduğunda iyi verilmiş olur. Bunun için Havari der ki: "Tanrı neşeyle vereni sever." Yoksulun bizim sunduğumuzu bıkkınlıkla almasından ya da tamamen göz ardı edilip kederli ve hüzünlü ayrılmasından korkmak gerekir.
17. Başkalarından yağmalanan şeylerle sadaka vermek merhamet vazifesi değil, cinayetin kazancıdır. Bunun için Süleyman der ki: "Yoksulların yağmasından kurban sunan, babasının gözü önünde oğlunu kurban edene benzer." Haksızca alan asla adilce dağıtmaz; birinden kötülükle kopardığını ötekine iyilikle veremez.
18. Yoksulların malını zenginlere vermek, muhtaçların harcamasıyla güçlülerin kayırmasını kazanmak, kurak topraktan suyu alıp gereği olmayan ırmakları sulamak büyük bir cinayettir.
19. Zenginlerin savurgan cömertliği bazen yarar için değil kibir için dökülür. Bunlar, dinleyenlerin yararına değil kendi şanlarının koturnunu yükseltmek için öğreten riyakârlara benzer.
20. Cömertliğin gereksiz savurganlığı kınanır. Ölçüyü koruyan kimseye cimri değildir, herkese cömerttir.
21. Dağıtıcı savurgan olmamalı, ayırt edici olmalıdır. Gerektiği kadar vermeli ki birinde ölçüyü koruyarak çoklarına yetsin.
- Non est eleemosyna cum murmuratione praebenda, ne, comitante tristitia, merces pereat dispensata. Tunc autem bene tribuitur, quando cum mentis hilaritate præbetur. Unde et Apostolus: Hilarem, inquit, datorem diligit Deus (II Cor. IX, 7). Metuendum est itaque ne pauper aut cum tædio nostra oblata suscipiat, aut ne omnino prætermissus mœrens tristisque recedat. 17. De rapinis alienis eleemosynam facere non est officium miserationis, sed emolumentum sceleris. Unde et Salomon: Qui offert, inquit, sacrificium de rapina pauperum, tanquam si quis victimet filium in conspectu patris sui (Eccli. XXXIV, 24). Qui enim injuste tollit, juste nunquam distribuit, nec bene alteri praebet quod ab alio male extorquet. 18. Magnum scelus est res pauperum praestare divitibus, et de sumptibus inopum acquirere favores potentum; arenti terrae aquam tollere, et flumina, quae non indigent, irrigare. 19. Nonnunquam largitas divitum prodiga, non ad utilitatem, sed ad elationem effunditur: comparata hypocritis, qui non ad ædificationem docent audientium sed ad suæ gloriæ exaggerandum cothurnum. 20. Reprehensibilis est superflua effusio largitatis. Nam qui modum servat avarus nulli est, sed omnibus largus est. 21. Dispensator non debet esse prodigus, sed discretus; largiri enim debet quantum oportet, ut, tenendo mensuram in uno, sufficiat plurimis.
3.61LXI. Hayatın Kısalığı
1. İyilik yapmak yalnız bu hayatta caizdir; orada artık iş değil, liyakatlerin karşılığı beklenir.
2. Bu hayat dinsizlere uzun ve hoştur, adillerin gözünde ise acı ve kısadır. Bu hayat kısa olsa da uzamış sanılır, çünkü zaman süresi ne kadar kısa olursa olsun, yaşayana az gelse de sevene hiç şüphesiz uzun gelir.
3. Şimdiki hayatın uzunluğunu süresinden değil sonundan düşünen, ne kadar kısa ve sefil olduğunu yeterince faydalı biçimde tartmış olur. Şimdiki hayat artışlarıyla eksilir, bu yüzden kısadır. Kendi artışıyla yok olur: Gelecekte artar görünen şey geçmişte eksilir. Şimdiki hayatın kısalığı var oluşundan da anlaşılır: kalıcı değildir, biter. Dokuma ipliklerle tükenir, insan hayatı da tek tek günlerle dolar.
4. Bu hayatta uzun yaşamanın artış mı yoksa daha doğrusu eksilme mi olduğu sorulur. Yılların ölçüsüyle ölümün eksiltmesine doğru giden şeye nasıl haklı olarak artış denebilir?
5. Uzun hayat isteyen, uğruna Hıristiyan olduğu hayata, yani ebedî hayata yönelsin. Bu hayata değil; ebedî hayat, yani tene bağlanan Söz olan Mesih, seni eğitmek için bu hayata inmiştir. Yaşayan hayat odur; bizim bu hayatımız ölümlüdür.
6. İnsan tenle dünyaya ölmelidir ki ruhla Mesih'e ölmesin. Kişi ancak dünyaya göre ölüp yalnız Tanrı'da yaşamaktan zevk alırsa gerçekten yaşıyor sayılır.
7. Adil bu hayatın uzunluğundan bıkkınlık duyar, çünkü özlediği vatana geç varır, şimdiki hayatın eziyetini geç bırakır.
CAPUT LXI. De brevitate vitæ. 1. Tantum enim in hac vita est licitum operari bonum; illic namque non jam operatio exspectatur, sed retributio meritorum. 2. Hæc vita impiis longa et grata est, in oculis autem justorum amara et brevis est. Et licet vita ista brevis sit, moras tamen sibi fieri creditur, quia, quantumlibet breve sit temporis spatium, tametsi viventi parum est, amanti procul dubio longum est. 3. Qui vitæ præsentis longitudinem non de suo spatio, sed de ejus fine considerat quam sit brevis et misera, satis utiliter pensat. Vita enim præsens, quia ipsis suis incrementis deficit, brevis est; suo enim augmento perit, dum id quod videtur in futuro proficere in præterito deficit. Item ex ipso esse brevis vita praesens ostenditur, ex eo quod non permanet, sed finitur. Tela enim consummatur filis, et vita hominis expletur diebus singulis. 4. Quod diu in hac vita vivitur, quaeritur utrum augmentum an rectius detrimentum dicatur. Sed quomodo possit recte dici augmentum, quod per dimensiones aetatum ad mortis tendit detrimentum? 5. Qui vitam longam quaeris, ad eam tende vitam, pro qua Christianus es, id est, aeternam; non ad istam, de qua ad erudiendum te descendit vita aeterna, id est, Christus Verbum carni conjunctum. Haec est enim vita vitalis, nostra ista vita mortalis est. 6. Mori oportet hominem in carne mundo, ne moriatur in anima Christo. Nam vere tunc vivere quisque creditur, si secundum saeculum moriens in solo Deo vivere delectetur. 7. De mora vitae istius taedium patitur justus, eo quod ad desideratam patriam tarde perveniat, et vitae praesentis ærumnam serius amittat.
3.62LXII. Çıkış
1. Azizler bu hayatın eziyetlerinden kurtulmayı, bedenden çabucak çıkmayı isteseler de Tanrı'nın düzeniyle çoğu zaman bu hayatta uzun kalırlar ki uzun katlanma sınavlarıyla sabırları daha da güçlensin.
2. Çokları hayattan nefret eder, ama ölmekten korkar. Sıkıntıda birçok kişinin başına gelen budur: Zıt bir duyguyla hem yaşamaktan bıkkınlık hem ölmekten korku duyarlar.
3. Herkes dikkatle yaşamalı, hayatının sonunu hep düşünmelidir ki ruh bunu seyrederek hep yükseğe çıksın ve bu dünyanın okşayışlarından sakınsın. Yazılmıştır: "Bütün yüklerinde sonunu hatırla, ebediyen günah işlemezsin."
4. Gelecek çıkışın zamanı bilinmezdir; kişi ölmeyi düşünmezken alınır. Bu yüzden herkes acele etsin ki haksızlıkları içinde kapılmasın, hayatı suçla birlikte bitmesin. Çünkü kışkırtıcı şeytan yaşarken kusurlara tutuşturduklarını, ölürken ansızın işkenceye çekmeye çalışır.
5. Zenginler bu aldatıcı hayatta güç şanından ya da mal bolluğundan sevinirken çoğu zaman bilmedikleri bir saatte ansızın kapılırlar. Derinlik onları yutar, Gehenna'nın ebedî yangınlarında işkence görmek üzere ayrılırlar. Peygamber aracılığıyla onlar için denir: "Günlerini bolluk içinde geçirirler, bir anda cehenneme inerler."
6. Haksız kişi yaşarken kendisini taklit edenleri günah zevkiyle suça çekmişse, ölürken işkence korkusuyla çoklarını suçtan geri çağırır. Mezmur yazarı buna tanıklık eder: "Adil dinsizlerin cezasını gördüğünde sevinecek, ellerini günahkârların kanında yıkayacak." Adiller ölen günahkârların kanında ellerini yıkar, çünkü onların cezası görülünce gören kişinin hayatı temizlenir. Birinin böyle acımasız sonunu gören, yalnız kendisi kaçmakla kalmaz, başkalarını da elinden geldiğince öğütle onu taklit etmekten alıkoyar.
7. Hayattan çıkışta seçilmişlerin ruhları ödüle mi işkenceye mi geçeceklerini bilmediklerinden büyük korkuya kapılırlar.
8. Bazı seçilmişler sonlarında hafif bazı günahlardan arınırlar. Bazıları ise sonlarında ebedî iyilikleri seyrederek sevinirler.
9. Kişi bu hayatta adil olsa da bu bedenden çıkarken cezaya layık olmaktan korkar. Çünkü hiçbir insan günahsız değildir. Boş sözlerin bile hesabı verileceğine göre, kimse Tanrı'nın yargısından emin olamaz.
10. Adillerin en iyi sonunu huzurlu bir çağrı gösterir. Bu bedenden sert bir sıkıntı olmadan alınmaları, kutsal meleklerle birlikte olacaklarını anlatır.
11. Eğri insanları ise ölürken dönek melekler karşılar; kusurlarda ikna edenler cezalarda işkenceciler olur.
12. Dindarlık ölen müminler için ağlamayı buyursa da, iman onlar için yas tutmayı yasaklar. Ölümde ağlanması gerekenler, sefil olarak bu hayattan cehennemin aldığı kişilerdir; semavî sarayın sevindirmek üzere içine aldığı kişiler değil.
CAPUT LXII. De exitu. 1. Quamvis sancti ab hujus vitae aerumnis liberari se cupiant, cito volentes exire de corpore, Dei tamen dispositione plerumque diu in hac vita versantur, ut per longa tolerantiæ experimenta solidius eorum patientia roboretur. 2. Multi odio vitam habent, et tamen mori timent; quod plerisque in angustia contingere solet, sicque contrario affectu et vivendi habent taedium, et moriendi metum. 3. Sollicite debet unusquisque vivere et semper terminum vitae suae considerare, ut de contemplatione illius animus se semper ad alta sustollat, et hujus saeculi blanditias caveat. Scriptum est enim: In omnibus oneribus tuis memorare novissima tua, et in æternum non peccabis (Eccli. VII, 40). 4. Venturi exitus ignorantia incerta est, et dum mori quis non existimat, tollitur. Unde unusquisque festinet ne in iniquitatibus suis rapiatur, simulque finiatur vita cum culpa. Nam incentor diabolus eos quos viventes accendit ad vitia, subito morientes pertrahere nititur ad tormenta. 5. Saepe divites in hac fallaci vita, dum de potentiæ gloria vel rerum abundantia gestiunt, repente hora qua nesciunt improviso exitu rapiuntur, atque absorbente profundo, cruciandi aeternis gehennæ incendiis deputantur. De quibus per Prophetam dicitur: Ducunt in bonis dies suos, et in puncto ad inferna descendunt (Job. XXI, 13). 6. Iniquus moriens, qui imitatione sui multos ad culpam traxerat delectatione peccati, multos a culpa revocat terrore tormenti. Quod etiam Psalmista testatur dicens: Lætabitur justus, cum viderit vindictam impiorum, manus suas lavabit in sanguine peccatorum (Psal. LVII, 11 ). In peccatorum enim morientium sanguine justi lavant manus, quia dum eorum poena conspicitur, conspicientis vita mundatur. Cujus enim talis crudelis exitus cernitur, non solum qui viderit, refugit, sed alios etiam ab imitatione illius, quanta valuerit exhortatione, compescit. 7. In exitu vitae animae electorum nimio terrentur metu, incerti, utrum ad praemium an ad supplicium transeant. 8. Quidam autem electi in fine suo purgantur a levibus quibusdam peccatis; quidam vero in ipso suo fine hilarescunt aeternorum contemplatione bonorum. 9. Quamvis enim quis in hac vita sit justus, tamen dum ex corpore isto egreditur, pertimescit ne dignus supplicio sit. Nullus enim homo absque peccato; nec aliquis potest de Dei esse securus judicio, cum etiam et de otiosis verbis reddenda sit ratio. 10. Finem justorum optimum vocatio tranquilla commendat, ut ex eo intelligantur sanctorum habere consortium angelorum, ex quo ab hoc corpore sine vexatione dura tolluntur. 11. Pravos autem homines apostatæ angeli excipiunt morientes, ut eis sint ipsi tortores in poenis, qui fuerunt suasores in vitiis. 12. Etsi pietas pro defunctis fidelibus flere jubeat, fides tamen pro eis lugere velat. Illi enim deplorandi sunt in morte, quos miseros infernus ex hac vita recipit, non quos coelestis aula lætificandos includit.