Kavram
princeps
- Yunanca
- ἄρχων (arkhōn); βασιλεύς (basileus)
- Latince
- princeps; principatus "hükümdarlık"
- Almanca
- Fürst, Herrscher
- Fransızca
- prince
- İngilizce
- prince, ruler
- Türkçe
- hükümdar
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Kelime Roma'da "ilk olan, önde gelen" demektir (princeps senatus). Cicero De re publica'da devletin ideal yöneticisini böyle adlandırır; imparatorlukla unvan olur. Isidorus'ta (Sententiae III 47–51) günah sonrası düzenin bir kurumudur: Kölelik gibi hükümdarlık da insanın kötülüğüne karşı konmuştur; korkuyla halkları kötülükten alıkoyar ve kanunlara tabi kılar (III 47, 1). Adı doğru davranıştan gelen rex ile birlikte düşünülür: doğru davranmayan kral adını kaybeder (III 48, 7). İyi hükümdar Tanrı'nın armağanı, kötüsü halkın günahının sonucudur (III 48, 11). Hükümdar kendi kanunlarına bağlıdır (III 51, 1–2); Kilise'nin öğretiyle yapamadığını gücün terbiye korkusuyla yaptırır (III 51, 4) ve Kilise için Tanrı'ya hesap verir (III 51, 6).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 1. yy | Cicero | devletin önde gelen adamı, ideal yönetici | Cicero, De re publica |
| 413–426 | Augustinus | hükümdar olmak hükmetme şehvetine açıktır; iyi hükümdarlar lütuftur | Augustinus, De civitate Dei V 24 |
| 7. yy başı | Isidorus | günah sonrası düzenin kurumu; kanuna bağlı, Kilise'nin terbiyesini koruyan hükümdar | Isidorus, Sententiae III 47–51 |
| 1532 | Machiavelli | gücü ahlâktan bağımsız elde tutan yönetici | Il Principe |
Dönüşüm: Önde gelen vatandaştan unvana, oradan Tanrı'nın halkı terbiye için verdiği görevliye; Machiavelli'de bu ahlâkî çerçeve dağılır.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἄρχων, βασιλεύς | yönetici, kral |
| Latince | princeps | primus + capere: "ilk yeri alan"; Cicero'da önde gelen devlet adamı, Augustus'tan sonra imparator |
| Almanca / Fransızca | Fürst, Herrscher / prince | |
| İngilizce | prince, ruler |
Türkçe karşılığı
hükümdar. "Prens" bugün veliaht anlamına kaydığı için yanıltır; "önder" askerî ve dinî başkanı da kapsar, siyasî gücü vermez. Peygamber alıntılarında (Principes exstiterunt, Hoşea 8:4) metnin havasına göre "prens" bırakıldı. Isidorus rex "kral" ile yan yana kullandığı için "kral" ayrı tutuldu.
"Hükümdar" egemen güç sahibini çağrıştırır. Isidorus'ta ise hükümdar kanunlarına bağlıdır, Tanrı'ya hesap verir ve halkın liyakatine göre verilir; kelimenin mutlakıyet çağrışımı metinle düzeltilerek okunmalıdır.
Atıf ve kaynak notu
"Kral adını doğru davranmaktan alır" ve "krallar kanunlarına bağlıdır" fikirleri ortaçağ siyaset düşüncesinde Isidorus'a atfedilerek yayılmıştır; etimoloji eskidir (Horatius, Epistulae I 1), Isidorus Etymologiae IX 3'te de verir.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: hükümdarlar
Metinlerde işaretlendiği yerler
1 yer · 1 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.