X. Kitap
10.1Seni bileyim, ey beni bilen, seni bileyim, nasıl biliniyorsam öyle. Ey ruhumun gücü, ona gir ve onu kendine uydur ki lekesiz ve buruşuksuz olarak ona sahip olasın ve onu elinde tutasın. Benim umudum budur; bu yüzden konuşuyorum ve sağlıklı bir şeye sevindiğimde bu umutla seviniyorum. Bu hayatın öteki şeylerine ise ne kadar çok ağlanırsa o kadar az ağlamak gerekir; onlara ne kadar az ağlanırsa o kadar çok ağlamak gerekir. Çünkü işte, sen hakikati sevdin; zira onu yapan ışığa gelir. Ben de onu yüreğimde senin önünde itirafla, kalemimle de birçok tanığın önünde yapmak istiyorum.
Cognoscam te, cognitor meus, cognoscam, sicut et cognitus sum. uirtus animae meae, intra in eam et coapta tibi, ut habeas et possideas sine macula et ruga. haec est mea spes, ideo loquor et in ea spe gaudeo, quando sanum gaudeo. cetera uero uitae huius tanto minus flenda, quanto magis fletur, et tanto magis flenda, quanto minus fletur in eis. ecce enim ueritatem dilexisti, quoniam qui facit eam, uenit ad lucem. uolo eam facere in corde meo coram te in confessione, in stilo autem meo coram multis testibus.
10.2Gözlerinin önünde insan vicdanının uçurumu çıplak duran sen, Rabbim, ben sana itiraf etmek istemesem bile bende senden ne gizli kalabilirdi? Seni kendimden gizlemiş olurdum, kendimi senden değil. Şimdi ise iniltim kendimden hoşnut olmadığıma tanıklık ettiğine göre, sen hem hoşa gidiyorsun hem seviliyor hem de arzulanıyorsun; öyle ki kendimden utanayım, kendimi atıp seni seçeyim ve ne sana ne kendime, senin sayende olmadıkça, hoş geleyim. Öyleyse, Rabbim, ben ne isem sana açığım. Sana hangi yararla itiraf ettiğimi de söyledim. Bunu bedenin sözleri ve sesleriyle değil, ruhun sözleri ve düşüncenin haykırışıyla yapıyorum; o haykırışı senin kulağın tanır. Çünkü kötüyken sana itiraf etmek kendimden hoşnut olmamaktan başka bir şey değildir; takvalıyken ise sana itiraf etmek bunu kendime yormamaktan başka bir şey değildir; çünkü sen, Rabbim, adili kutsarsın, ama önce onu, günahkârken, adil kılarsın. Bu yüzden, Tanrım, itirafım senin önünde sana hem sessizce hem de sessiz olmadan yapılıyor: Gürültüyle susuyor, duyguyla haykırıyor. Çünkü insanlara doğru bir şey söylersem, onu önce sen benden duymuşsundur; sen de benden böyle bir şey duyarsan, onu önce sen bana söylemişsindir.
Et tibi quidem, domine, cuius oculis nuda est abyssus humanae conscientiae, quid occultum esset in me, etiamsi nollem confiteri tibi? te enim mihi absconderem, non me tibi. nunc autem quod gemitus meus testis est displicere me mihi, tu et places et amaris et desideraris, ut erubescam de me et abiciam me atque eligam te et nec tibi nec mihi placeam nisi de te. tibi ergo, domine, manifestus sum quicumque sim. et quo fructu tibi confitear, dixi. neque id ago uerbis carnis et uocibus, sed uerbis animae et clamore cogitationis, quem nouit auris tua. cum enim malus sum, nihil est aliud confiteri tibi quam displicere mihi; cum uero pius, nihil est aliud confiteri tibi quam hoc non tribuere mihi, quoniam tu, domine, benedicis iustum, sed prius eum iustificas inpium. confessio itaque mea, deus meus, in conspectu tuo tibi tacite fit et non tacite. tacet enim strepitu, clamat affectu. neque enim dico recti aliquid hominibus, quod non a me tu prius audieris, aut etiam tu aliquid tale audis a me, quod non mihi tu prius dixeris.
10.3Öyleyse insanlarla ne işim var ki itiraflarımı dinlesinler, sanki bütün hastalıklarımı onlar iyileştirecekmiş gibi? Başkasının hayatını öğrenmeye meraklı, kendininkini düzeltmeye üşengeç bir soy! Kendilerinin kim olduğunu senden duymak istemeyenler neden benim kim olduğumu benden duymak istiyorlar? Hem benden kendim hakkında duyduklarında doğru söyleyip söylemediğimi nereden bilecekler, madem ki insanın içinde olup biteni, insanın içindeki ruhundan başka, insanlardan hiç kimse bilmez? Ama kendileri hakkında senden duyarlarsa "Rab yalan söylüyor" diyemezler. Çünkü kendi hakkında senden duymak, kendini bilmekten başka nedir? Kendini bilip de "Bu yanlış" diyen biri, kendisi yalan söylemiyorsa, kim olabilir? Ama sevgi her şeye inandığına göre —hiç değilse birbirine bağlayıp bir kıldığı kimseler arasında—, ben de, Rabbim, insanlar duysun diye sana böyle itiraf ediyorum. Doğru itiraf edip etmediğimi onlara ispat edemem; ama sevginin kulaklarını bana açtığı kimseler bana inanırlar.
Quid mihi ergo est cum hominibus, ut audiant confessiones meas, quasi ipsi sanaturi sint omnes languores meos? curiosum genus ad cognoscendam uitam alienam, desidiosum ad corrigendam suam. quid a me quaerunt audire qui sim, qui nolunt a te audire qui sint? et unde sciunt, cum a me ipso de me ipso audiunt, an uerum dicam, quandoquidem nemo scit hominum, quid agatur in homine, nisi spiritus hominis, qui in ipso est? si autem a te audiant de se ipsis, non poterunt dicere: "mentitur dominus". quid est enim a te audire de se nisi cognoscere se? quis porro cognoscit et dicit: "falsum est", nisi ipse mentiatur? sed quia caritas omnia credit, inter eos utique, quos conexos sibimet unum facit, ego quoque, domine, etiam sic tibi confiteor, ut audiant homines, quibus demonstrare non possum, an uera confitear; sed credunt mihi, quorum mihi aures caritas aperit.
10.4Yine de, ey en içteki hekimim, bunu hangi yararla yaptığımı bana açıkla. Çünkü geçmiş kötülüklerimi beni sende mesut kılmak için bağışladın ve örttün, ruhumu imanla ve senin sırrınla değiştirdin; bu kötülüklerin itirafları okunup dinlendiğinde yüreği uyandırır, umutsuzluk içinde uyuyup "Yapamam" demesin, senin merhametinin sevgisinde ve lütfunun tatlılığında uyansın diye. O lütufla her zayıf güçlü olur, yeter ki onun sayesinde kendi zayıflığının farkına varsın. İyiler de artık kötülüklerden kurtulmuş olanların geçmiş kötülüklerini duymaktan zevk alırlar; kötülük oldukları için değil, olup artık olmadıkları için. Öyleyse, Rabbim —vicdanım kendi masumiyetinden çok senin merhametinin umuduyla güvende olarak her gün sana itiraf ediyor—, söyle, hangi yararla bu yazılarla senin önünde insanlara da kim olmuş olduğumu değil, şimdi kim olduğumu itiraf ediyorum? Öbür yararı gördüm ve andım. Ama itiraflarımı yazdığım şu anda hâlâ kim olduğumu birçok kişi bilmek istiyor: beni tanıyanlar da, benden ya da benim hakkımda bir şeyler duymuş ama beni tanımayanlar da. Oysa onların kulağı benim yüreğime, ne isem o olduğum yere uzanmaz. Öyleyse ben itiraf ederken, ne gözlerini ne kulaklarını ne de zihinlerini yöneltebilecekleri içimde ne olduğumu duymak istiyorlar; inanmak için istiyorlar, bilmek için mi? Çünkü onları iyi kılan sevgi, kendimi itiraf ederken yalan söylemediğimi onlara söyler; sevginin kendisi onlarda bana inanır.
Verum tamen tu, medice meus intime, quo fructu ista faciam, eliqua mihi. nam confessiones praeteritorum malorum meorum, quae remisisti et texisti, ut beares me in te, mutans animam meam fide et sacramento tuo, cum leguntur et audiuntur, excitant cor, ne dormiat in desperatione et dicat: "non possum", sed euigilet in amore misericordiae tuae et dulcedine gratiae tuae, qua potens est omnis infirmus, qui sibi per ipsam fit conscius infirmitatis suae. et delectat bonos audire praeterita mala eorum, qui iam carent eis, nec ideo delectat, quia mala sunt, sed quia fuerunt et non sunt. quo itaque fructu, domine meus, cui cotidie confitetur conscientia mea spe misericordiae tuae securior quam innocentia sua, quo fructu, quaeso, etiam hominibus coram te confiteor per has litteras adhuc, quis ego sim, non quis fuerim? nam illum fructum uidi et conmemoraui. sed quis adhuc sim ecce in ipso tempore confessionum mearum, et multi hoc nosse cupiunt, qui me nouerunt, et non me nouerunt, qui ex me uel de me aliquid audierunt, sed auris eorum non est ad cor meum, ubi ego sum quicumque sum. uolunt ergo audire confitente me, quid ipse intus sim, quo nec oculum nec aurem nec mentem possunt intendere; credituri tamen uolunt, numquid cognituri? dicit enim eis caritas, qua boni sunt, non mentiri me de me confitentem, et ipsa in eis credit mihi.
10.5Ama bunu hangi yararla istiyorlar? Senin armağanınla sana ne kadar yaklaştığımı duyunca benimle birlikte sevinmek, kendi ağırlığımla ne kadar geri kaldığımı duyunca benim için dua etmek mi istiyorlar? Kendimi böylelerine göstereceğim. Çünkü, Rabbim Tanrım, birçoklarının bizim için sana şükretmesi, birçoklarının bizim için sana yalvarması küçük bir yarar değildir. Kardeşçe bir gönül bende, sevilmesi gerektiğini öğrettiğin şeyi sevsin; üzülmesi gerektiğini öğrettiğin şeye bende üzülsün. Bunu kardeşçe gönül yapsın; yabancı bir gönül değil, ağızları boş sözler söyleyen, sağ elleri haksızlığın sağ eli olan yabancı oğulların gönlü değil; beni onayladığında benimle sevinen, onaylamadığında benim için üzülen o kardeşçe gönül; çünkü beni onaylasa da onaylamasa da beni sever. Kendimi böylelerine göstereceğim: İyiliklerimde ferahlasınlar, kötülüklerimde iç çeksinler. İyiliklerim senin düzenlemelerin ve armağanlarındır; kötülüklerim ise benim suçlarım ve senin yargılarındır. Birinde ferahlasınlar, ötekinde iç çeksinler; senin buhurdanların olan kardeş yüreklerden senin huzuruna ilahi de ağlayış da yükselsin. Sen de, Rabbim, kutsal tapınağının kokusundan hoşnut olarak adın uğruna büyük merhametine göre bana acı; başladığın işi asla yarıda bırakmadan benim eksik yanlarımı tamamla.
Sed quo fructu id uolunt? an congratulari mihi cupiunt, cum audierint, quantum ad te accedam munere tuo, et orare pro me, cum audierint, quantum retarder pondere meo? indicabo me talibus. non enim paruus est fructus, domine deus meus, ut a multis tibi gratiae agantur de nobis et a multis rogeris pro nobis. amet in me fraternus animus quod amandum doces, et doleat in me quod dolendum doces. animus ille hoc faciat fraternus, non extraneus, non filiorum alienorum, quorum os locutum est uanitatem, et dextera eorum dextera iniquitatis, sed fraternus ille, qui cum approbat me, gaudet de me, cum autem inprobat me, contristatur pro me, quia siue approbet siue improbet me, diligit me. indicabo me talibus: respirent in bonis meis, suspirent in malis meis. bona mea instituta tua sunt et dona tua, mala mea delicta mea sunt et indicia tua. respirent in illis et suspirent in his, et hymnus et fletus ascendant in conspectum tuum de fraternis cordibus, turibulis tuis. tu autem, domine, delectatus odore sancti templi tui, miserere mei secundum magnam misericordiam tuam propter nomen tuum et nequaquam deserens coepta tua consumma inperfecta mea.
10.6İtiraflarımın yararı budur: nasıl biri olmuş olduğumu değil, nasıl biri olduğumu itiraf etmek; bunu yalnız senin önünde, titreyişle karışık gizli bir coşkuyla ve umutla karışık gizli bir kederle değil, iman eden insanoğullarının kulaklarında da itiraf etmek: Onlar sevincimin ortakları, ölümlülüğümün paydaşları, vatandaş arkadaşlarım ve benimle birlikte gurbette yolculardır; önümden gidenler, ardımdan gelenler, yol arkadaşlarım. Bunlar senin kulların, kardeşlerimdir; onları senin oğulların ve benim efendilerim olarak istedin; seninle senden yaşamak istiyorsam onlara hizmet etmemi buyurdun. Senin Söz'ün bunu yalnız konuşarak buyursaydı, yaparak da önden gitmeseydi, benim için az olurdu. Ben de bunu eylemlerle ve sözlerle yapıyorum; senin kanatlarının altında yapıyorum, çok büyük bir tehlikeyle; ama senin kanatlarının altında ruhum sana boyun eğmiştir ve zayıflığımı sen bilirsin. Küçük bir çocuğum; ama babam hep yaşıyor ve koruyucum bana yeter; çünkü beni doğuran da beni koruyan da aynıdır. Benim bütün iyiliklerim sensin; sen, her şeye gücü yeten, ben seninle olmadan önce de benimlesin. Öyleyse hizmet etmemi buyurduğun böylelerine kim olmuş olduğumu değil, şimdi kim olduğumu ve hâlâ kim olduğumu göstereceğim; ama kendimi de yargılamıyorum. Böylece dinlenmek isterim.
Hic est fructus confessionum mearum, non qualis fuerim, sed qualis sim, ut hoc confitear non tantum coram te secreta exultatione cum tremore et secreto maerore cum spe, sed etiam in auribus credentium filiorum hominum, sociorum gaudii mei et consortium mortalitatis meae, ciuium meorum et mecum peregrinorum, praecedentium et consequentium et comitum uiae meae. hi sunt serui tui, fratres mei, quos filios tuos esse uoluisti dominos meos, quibus iussisti ut seruiam, si uolo tecum de te uiuere. et hoc mihi uerbum tuum parum erat si loquendo praeciperet, nisi et faciendo praeiret. et ego id ago factis et dictis, id ago sub alis tuis nimis cum ingenti periculo, nisi quia sub alis tuis tibi subdita est anima mea et infirmitas mea tibi nota est. paruulus sum, sed uiuit semper pater meus et idoneus est mihi tutor meus; idem ipse est enim, qui genuit me et tuetur me, et tu ipse es omnia bona mea, tu omnipotens, qui mecum es et priusquam tecum sim. indicabo ergo talibus, qualibus iubes ut seruiam, non quis fuerim, sed quis iam sim et quis adhuc sim; sed neque me ipsum diiudico. sic itaque audiar.
10.7Çünkü beni yargılayan sensin, Rabbim. Gerçi insanın içindekini, insanın içindeki ruhundan başka, insanlardan hiç kimse bilmez; ama insanda, içindeki ruhun bile bilmediği bir şey vardır; sen ise, Rabbim, onu yarattığın için onun her şeyini bilirsin. Ben ise senin bakışın karşısında kendimi küçük görüp kendimi toz ve kül saysam da senin hakkında, kendim hakkında bilmediğim bir şey biliyorum. Kuşkusuz şimdi bir aynada, bilmece hâlinde görüyoruz, henüz yüz yüze değil; bu yüzden senden uzakta gurbette olduğum sürece kendime sana olduğumdan daha yakınım. Yine de senin hiçbir şekilde zarar göremeyeceğini biliyorum; bense hangi denenmelere karşı koyabileceğimi, hangilerine koyamayacağımı bilmiyorum. Umut şudur ki sen sözünde durursun: Gücümüzün üstünde denenmemize izin vermez, denenmeyle birlikte bir çıkış yolu da sağlarsın ki dayanabilelim. Öyleyse kendim hakkında bildiğimi itiraf edeyim, bilmediğimi de itiraf edeyim; çünkü kendim hakkında bildiğimi sen beni aydınlattığın için biliyorum, bilmediğimi de karanlığım senin yüzünün önünde öğle vakti gibi oluncaya kadar bilmeyeceğim.
Tu enim, domine, diiudicas me, quia etsi nemo scit hominum, quae sunt hominis, nisi spiritus hominis, qui in ipso est, tamen est aliquid hominis, quod nec ipse scit spiritus hominis, qui in ipso est, tu autem, domine, scis eius omnia, qui fecisti eum. ego uero quamuis prae tuo conspectu me despiciam et aestimem me terram et cinerem, tamen aliquid de te scio, quod de me nescio. et certe uidemus nunc per speculum in aenigmate, nondum facie ad faciem; et ideo, quamdiu peregrinor abs te, mihi sum praesentior quam tibi et tamen te noui nullo modo posse uiolari; ego uero quibus temptationibus resistere ualeam quibusue non ualeam, nescio. et spes est, quia fidelis es, qui nos non sinis temptari supra quam possumus ferre, sed facis cum temptatione etiam exitum, ut possimus sustinere. confitear ergo quid de me sciam, confitear et quid de me nesciam, quoniam et quod de me scio, te mihi lucente scio, et quod de me nescio, tamdiu nescio, donec fiant tenebrae meae sicut meridies in uultu tuo.
10.8Şüpheli değil, kesin bir bilinçle seni seviyorum, Rabbim. Yüreğimi sözünle deldin ve seni sevdim. Ama gök de yer de ve içlerindeki her şey de işte her yandan bana seni sevmemi söylüyor; mazeretleri kalmasın diye herkese bunu söylemekten de geri durmuyorlar. Ama sen daha derinden, merhamet edeceğine merhamet edecek, acıyacağına acıyacaksın; yoksa gök ve yer senin övgülerini sağırlara söyler. Peki seni sevdiğimde neyi seviyorum? Bir cismin güzelliğini değil, zamanın zarafetini değil, gözlere pek dost olan şu ışığın parıltısını değil, her türlü şarkının tatlı ezgilerini değil, çiçeklerin, merhemlerin ve baharatların hoş kokusunu değil, kudret helvasını ve balı değil, bedenin kucaklamalarına hoş gelen uzuvları değil: Tanrımı sevdiğimde bunları sevmiyorum. Yine de Tanrımı sevdiğimde bir ışık, bir ses, bir koku, bir yiyecek, bir kucaklama seviyorum: iç insanımın ışığını, sesini, kokusunu, yiyeceğini, kucaklamasını. Orada ruhuma mekânın içine alamadığı bir şey parlar; zamanın kapıp götüremediği bir şey çınlar; rüzgârın dağıtmadığı bir şey kokar; yemenin azaltmadığı bir şey tat verir; doymanın koparıp ayıramadığı bir şey kucaklar. Tanrımı sevdiğimde sevdiğim budur.
Non dubia, sed certa conscientia, domine, amo te. percussisti cor meum uerbo tuo, et amaui te. sed et caelum et terra et omnia, quae in eis sunt, ecce undique mihi dicunt, ut te amem, nec cessant dicere omnibus, ut sint inexcusabiles. altius autem tu misereberis, cui misertus eris, et misericordiam praestabis, cui misericors fueris: alioquin caelum et terra surdis locuntur laudes tuas. quid autem amo, cum te amo? non speciem corporis nec decus temporis, non candorem lucis ecce istum amicum oculis, non dulces melodias cantilenarum, non florum et ungentorum et aromatum suauiolentiam, non manna et mella, non membra acceptabilia carnis amplexibus: non haec amo, cum amo deum meum. et tamen amo quandam lucem et quandam uocem et quendam odorem et quendam cibum et quendam amplexum, cum amo deum meum, lucem, uocem, odorem, cibum, amplexum interioris hominis mei, ubi fulget animae meae, quod non capit locus, et ubi sonat, quod non rapit tempus, et ubi olet, quod non spargit flatus, et ubi sapit, quod non minuit edacitas, et ubi haeret, quod non diuellit satietas. hoc est quod amo, cum deum meum amo.
10.9Peki bu nedir? Yere sordum; "Ben değilim" dedi; üzerindeki her şey de aynısını itiraf etti. Denize, uçurumlara ve sürünen canlılara sordum; "Biz senin Tanrın değiliz; bizim üstümüzde ara" diye cevap verdiler. Esen havalara sordum; bütün hava, içinde yaşayanlarla birlikte, "Anaksimenes yanılıyor; ben Tanrı değilim" dedi. Göğe, güneşe, aya, yıldızlara sordum; "Aradığın Tanrı biz de değiliz" dediler. Bedenimin kapılarını çevreleyen bütün şeylere de şöyle dedim: "Bana Tanrım hakkında söyleyin; siz o değilsiniz, ama onun hakkında bana bir şey söyleyin." Hepsi yüksek sesle haykırdılar: "O bizi yarattı." Benim sorum onlara dikkatle bakmamdı, onların cevabı ise güzellikleriydi. Sonra kendime döndüm ve kendime "Sen kimsin?" dedim. "İnsan" diye cevap verdim. İşte bende bir beden ve bir ruh hazır duruyor; biri dışarıda, öteki içeride. Tanrımı bunların hangisinde aramalıydım? Onu, gözlerimin ışınlarını haberci olarak gönderebildiğim kadar, yerden göğe bedenle aramıştım bile. Ama içerideki daha iyidir. Çünkü bütün bedensel haberciler, göğün, yerin ve içlerindeki her şeyin "Biz Tanrı değiliz" ve "O bizi yarattı" diyen cevaplarını, başkanlık edip yargılayan bu iç yana bildiriyordu. İç insan bunları dış insanın hizmetiyle öğrendi; ben, iç insan, bunları öğrendim; ben, ben ruh, bedenimin hisleri aracılığıyla. Evrenin kütlesine Tanrım hakkında sordum ve bana cevap verdi: "Ben değilim, ama o beni yarattı."
Et quid est hoc? interrogaui terram, et dixit: "non sum"; et quaecumque in eadem sunt, idem confessa sunt. interrogaui mare et abyssos et reptilia animarum uiuarum, et responderunt: "non sumus deus tuus; quaere super nos". interrogaui auras flabiles, et inquit uniuersus aer cum incolis suis: "fallitur Anaximenes; non sum deus". interrogaui caelum, solem, lunam, stellas: "neque nos sumus deus, quem quaeris", inquiunt. et dixi omnibus, quae circumstant fores carnis meae: dicite mihi de deo meo, quod uos non estis, dicite mihi de illo aliquid. et exclamauerunt uoce magna: ipse fecit nos. interrogatio mea intentio mea et responsio eorum species eorum. et direxi me ad me et dixi mihi: "tu quis es?" et respondi: "homo". et ecce corpus et anima in me mihi praesto sunt, unum exterius et alterum interius. quid horum est, unde quaerere debui deum meum, quem iam quaesiueram per corpus a terra usque ad caelum, quousque potui mittere nuntios, radios oculorum meorum? sed melius quod interius. ei quippe renuntiabant omnes nuntii corporales praesidenti et iudicanti de responsionibus caeli et terrae et omnium, quae in eis sunt, dicentium: "non sumus deus" et: ipse fecit nos. homo interior cognouit haec per exterioris ministerium; ego interior cognoui haec, ego, ego animus per sensum corporis mei. interrogaui mundi molem de deo meo, et respondit mihi: non ego sum, sed ipse me fecit.
10.10Hisleri sağlam olan herkese bu güzellik görünmüyor mu? Öyleyse neden hepsine aynı şeyi söylemiyor? Küçük büyük hayvanlar onu görür, ama soramazlar. Çünkü onlarda haber getiren hislerin başına yargıç olarak akıl konmamıştır. İnsanlar ise sorabilir; böylece Tanrı'nın görünmeyen yanlarını yaratılmış şeyler aracılığıyla anlayarak görebilirler; ama sevgiyle bu şeylere boyun eğerler ve boyun eğmiş olarak yargıda bulunamazlar. Bu şeyler de ancak yargıda bulunarak soranlara cevap verir. Biri yalnızca görür, öteki görerek sorarsa seslerini, yani güzelliklerini değiştirmezler; ona bir türlü, buna başka türlü görünmezler; ikisine de aynı şekilde görünürler, ama birine dilsizdirler, ötekine konuşurlar. Daha doğrusu herkese konuşurlar, ama yalnızca dışarıdan aldıkları sesi içeride hakikatle karşılaştıranlar anlar. Çünkü hakikat bana diyor ki: "Senin Tanrın ne gök ne yer ne de herhangi bir cisimdir." Bunu onların tabiatı söylüyor. Görenler görüyor: Bu bir kütledir, parçası bütününden küçüktür. Sen artık daha iyisin, sana söylüyorum, ey ruh; çünkü bedeninin kütlesine hayat vererek onu canlı tutarsın, hiçbir cisim bir cisme bunu veremez. Tanrın ise senin için de hayatın hayatıdır.
Nonne omnibus, quibus integer sensus est, apparet haec species? cur non omnibus eadem loquitur? animalia pusilla et magna uident eam, sed interrogare nequeunt. non enim praeposita est in eis nuntiantibus sensibus iudex ratio. homines autem possunt interrogare, ut inuisibilia dei per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciant, sed amore subduntur eis et subditi iudicare non possunt. nec respondent ista interrogantibus nisi iudicantibus nec uocem suam mutant, id est speciem suam, si alius tantum uideat, alius autem uidens interroget, ut aliter illi appareat, aliter huic, sed eodem modo utrique apparens illi muta est, huic loquitur: inmo uero omnibus loquitur, sed illi intellegunt, qui eius uocem acceptam foris intus cum ueritate conferant. ueritas enim dicit mihi: "non est deus tuus caelum et terra neque omne corpus". hoc dicit eorum natura. uident: moles est, minor in parte quam in toto. iam tu melior es, tibi dico, anima, quoniam tu uegetas molem corporis tui praebens ei uitam, quod nullum corpus praestat corpori. deus autem tuus etiam tibi uitae uita est.
10.11Öyleyse Tanrımı sevdiğimde neyi seviyorum? Ruhumun başının üstündeki kimdir? Ruhumun kendisi aracılığıyla ona yükseleyim. Bedene tutunduğum ve onun yapısını hayatla doldurduğum gücümü aşacağım. Tanrımı bu güçle bulamam; yoksa aklı olmayan at ve katır da onu bulurdu, çünkü onların bedenleri de aynı güçle yaşar. Başka bir güç daha var: Bununla bedenime yalnızca hayat vermekle kalmam, onu hisseder de kılarım. Rab bedenimi bana yaparken göze duymamasını, kulağa görmemesini buyurmuş; birine onunla göreyim, ötekine onunla duyayım diye görev vermiş; öteki hislerin her birine de ayrı ayrı kendi yerlerini ve vazifelerini vermiştir. Bu farklı işleri onlar aracılığıyla ben, tek bir ruh olarak yapıyorum. Bu gücümü de aşacağım; çünkü bu da atta ve katırda var: Onlar da bedenleri aracılığıyla hissederler.
Quid ergo amo, cum deum amo? quis est ille super caput animae meae? per ipsam animam meam ascendam ad illum. transibo uim meam, qua haereo corpori et uitaliter compagem eius repleo. non ea ui reperio deum meum: nam reperiret et equus et mulus, quibus non est intellectus, et est eadem uis, qua uiuunt etiam eorum corpora. est alia uis, non solum qua uiuifico sed etiam qua sensifico carnem meam, quam mihi fabricauit dominus, iubens oculo, ut non audiat, et auri, ut non uideat, sed illi, per quem uideam, huic, per quam audiam, et propria singillatim ceteris sensibus sedibus et officiis suis: quae diuersa per eos ago unus ego animus. transibo et istam uim meam; nam et hanc habet equus et mulus: sentiunt etiam ipsi per corpus.
10.12Öyleyse tabiatımın bu gücünü de aşacağım; beni yaratana basamak basamak yükselerek hafızanın ovalarına ve geniş saraylarına geliyorum. Orada, hislerle algılanmış her türlü şeyden taşınmış sayısız görüntünün hazineleri vardır. Hislerin dokunduğu şeyleri büyüterek, küçülterek ya da herhangi bir şekilde değiştirerek düşündüğümüz her şey de orada saklıdır; ayrıca oraya emanet edilip konmuş ve unutmanın henüz yutup gömmediği başka ne varsa. Oradayken istediğim her şeyin ortaya getirilmesini isterim; bazıları hemen çıkıp gelir; bazıları daha uzun aranır ve sanki daha gizli bazı depolardan çıkarılır; bazıları da sürü hâlinde fırlar ve başka bir şey istenip aranırken ortaya atılıp sanki "Yoksa biz miyiz?" der. Ben onları yüreğimin eliyle hatırlamamın önünden kovarım; ta ki istediğim şey bulutlarından sıyrılıp gizli yerinden göz önüne çıkıncaya kadar. Bazıları kolayca ve karışmayan bir sırayla, istendikleri gibi gelir; öndekiler arkadakilere yer verir ve yer verirken saklanır, istediğimde yeniden çıkmak üzere. Bir şeyi ezberden anlattığımda bütün bunlar olur.
Transibo ergo et istam naturae meae, gradibus ascendens ad eum, qui fecit me, et uenio in campos et lata praetoria memoriae, ubi sunt thesauri innumerabilium imaginum de cuiuscemodi rebus sensis inuectarum. ibi reconditum est, quidquid etiam cogitamus, uel augendo uel minuendo uel utcumque uariando ea quae sensus attigerit, et si quid aliud conmendatum et repositum est, quod nondum absorbuit et sepeliuit obliuio. ibi quando sum, posco, ut proferatur quidquid uolo, et quaedam statim prodeunt, quaedam requiruntur diutius et tamquam de abstrusioribus quibusdam receptaculis eruuntur, quaedam cateruatim se proruunt et, dum aliud petitur et quaeritur, prosiliunt in medium quasi dicentia: "ne forte nos sumus"? et abigo ea manu cordis a facie recordationis meae, donec enubiletur quod uolo atque in conspectum prodeat ex abditis. alia faciliter atque inperturbata serie sicut poscuntur suggeruntur et cedunt praecedentia consequentibus et cedendo conduntur, iterum cum noluero processura. quod totum fit, cum aliquid narro memoriter.
10.13Orada her şey, her biri kendi kapısından içeri alınmış olarak, ayrı ayrı ve türlerine göre korunur: ışık, bütün renkler ve cisimlerin şekilleri gözlerden; her türlü ses kulaklardan; bütün kokular burun deliklerinden; bütün tatlar ağızdan; bütün bedenin hissinden ise sert olan, yumuşak olan, sıcak ya da soğuk, düz ya da pürüzlü, ağır ya da hafif olan, ister bedenin dışında ister içinde olsun. Hafızanın büyük kuytusu ve onun bilmem hangi gizli ve anlatılamaz kıvrımları, gerektiğinde hatırlanıp yeniden ele alınmak üzere bunların hepsini kabul eder. Bunların hepsi kendi kapısından hafızaya girer ve orada saklanır. Ama şeylerin kendileri girmez; hislerle algılanan şeylerin görüntüleri, onları hatırlayan düşünceye orada hazır durur. Bu görüntülerin hangi hislerle kapılıp içeri saklandığı belli olduğu hâlde, nasıl yapıldıklarını kim söyleyebilir? Çünkü karanlıkta ve sessizlikte bulunurken de istersem hafızamda renkleri ortaya getiririm, beyazı siyahtan ve istediğim başka renkleri birbirinden ayırırım. Gözlerle içilmiş olanı seyrederken sesler araya girip onu bozmaz; oysa onlar da oradadırlar ve sanki ayrı bir yere konmuş gibi gizlenirler. Onları da istersem çağırırım ve hemen hazır olurlar; dilim kıpırdamadan, gırtlağım susarken istediğim kadar şarkı söylerim. Yine orada olan renk görüntüleri, kulaklardan akmış başka bir hazine ele alınırken araya girmez, onu kesmez. Öteki hislerle içeri taşınıp yığılmış öteki şeyleri de böylece canım istediği gibi hatırlarım: Hiçbir şey koklamadan zambakların kokusunu menekşelerinkinden ayırırım; o anda hiçbir şey tatmadan ve dokunmadan, yalnızca hatırlayarak balı pekmeze, düzü pürüzlüye tercih ederim.
Vbi sunt omnia distincte generatimque seruata, quae suo quaeque aditu ingesta sunt, sicut lux atque omnes colores formaeque corporum per oculos, per aures autem omnia genera sonorum omnesque odores per aditum narium, omnes sapores per oris aditum, a sensu autem totius corporis, quid durum, quid molle, quid calidum frigidumue, lene aut asperum, graue seu leue siue extrinsecus siue intrinsecus corpori. haec omnia recipit recolenda, cum opus est, et retractanda grandis memoriae recessus et nescio qui secreti atque ineffabiles sinus eius: quae omnia suis quaeque foribus intrant ad eam et reponuntur in ea. nec ipsa tamen intrant, sed rerum sensarum imagines illic praesto sunt cogitationi reminiscentis eas. quae quomodo fabricatae sint quis dicit, cum appareat, quibus sensibus raptae sint interiusque reconditae? nam et in tenebris atque in silentio dum habito, in memoria mea profero, si uolo, colores, et discerno inter album et nigrum et inter quos alios uolo, nec incurrunt soni atque perturbant quod per oculos haustum considero, cum et ipsi ibi sint et quasi seorsum repositi lateant. nam et ipsos posco, si placet, atque adsunt illico, et quiescente lingua ac silente gutture canto quantum uolo, imaginesque illae colorum, quae nihilo minus ibi sunt, non se interponunt neque interrumpunt, cum thesaurus alius retractatur, qui influxit ab auribus. ita cetera, quae per sensus ceteros ingesta atque congesta sunt, recordor prout libet et auram liliorum discerno a uiolis nihil olfaciens et mel defrito, lene aspero, nihil tum gustando neque contractando, sed reminiscendo antepono.
10.14Bunları içeride, hafızamın büyük salonunda yapıyorum. Çünkü orada gök, yer ve deniz, onlarda hissedebildiğim her şeyle birlikte —unuttuklarım dışında— bana hazırdır. Orada kendimle de karşılaşırım ve kendimi hatırlarım: neyi, ne zaman, nerede yaptığımı ve yaparken nasıl bir duygu içinde olduğumu. Orada ister kendim tecrübe etmiş ister başkalarına inanmış olayım, hatırladığım her şey vardır. Aynı bolluktan, ya tecrübe ettiğim ya da tecrübe ettiklerime dayanarak inandığım şeylerin benzerliklerini durmadan geçmiştekilere eklerim; bunlardan gelecekteki eylemleri, olayları ve umutları da kurarım ve bütün bunları yine şimdiki zamandaymış gibi düşünürüm. Bu kadar çok ve büyük şeyin görüntüleriyle dolu ruhumun o büyük kucağında kendi kendime "Şunu ve bunu yapacağım" derim, şu ya da bu da ardından gelir. "Ah, keşke şu ya da bu olsa!" "Tanrı şunu ya da bunu esirgesin!" Bunları kendi kendime söylerim ve söylediğimde, söylediğim her şeyin görüntüleri aynı hafıza hazinesinden hazır gelir; eksik olsalardı bunlardan hiçbirini asla söyleyemezdim.
Intus haec ago, in aula ingenti memoriae meae. ibi enim mihi caelum et terra et mare praesto sunt cum omnibus, quae in eis sentire potui, praeter illa, quae oblitus sum. ibi mihi et ipse occurro meque recolo, quid, quando et ubi egerim quoque modo, cum agerem, affectus fuerim. ibi sunt omnia, quae siue experta a me siue credita memini. ex eadem copia etiam similitudines rerum uel expertarum uel ex eis, quas expertus sum, creditarum alias atque alias et ipse contexo praeteritis atque ex his etiam futuras actiones et euenta et spes, et haec omnia rursus quasi praesentia meditor. "faciam hoc et illud" dico apud me in ipso ingenti sinu animi mei pleno tot et tantarum rerum imaginibus, et hoc aut illud sequitur. "o si esset hoc aut illud!" "auertat deus hoc aut illud": dico apud me ista et, cum dico, praesto sunt imagines omnium quae dico ex eodem thesauro memoriae, nec omnino aliquid eorum dicerem, si defuissent.
10.15Hafızanın bu gücü büyüktür, Tanrım, pek büyüktür: geniş ve sınırsız bir iç oda. Onun dibine kim ulaştı? Bu güç benim ruhumun gücüdür ve benim tabiatıma aittir; yine de ben kendim, olduğum şeyin bütününü kavrayamıyorum. Demek ki ruh kendini içine almak için dardır. Öyleyse ruhun kendisinden içine almadığı şey nerededir? Onun dışında mı, içinde değil mi? O hâlde nasıl olur da onu kavrayamaz? Bu konuda içimde büyük bir hayret doğuyor, şaşkınlık beni sarıyor. İnsanlar dağların yüksekliklerine, denizin dev dalgalarına, ırmakların geniş akışlarına, Okyanus'un çevresine ve yıldızların dönüşlerine hayran olmaya gidiyorlar da kendilerini bir yana bırakıyorlar; şuna hayret etmiyorlar: Bütün bunları söylerken onları gözlerimle görmüyordum; yine de gördüğüm dağları, dalgaları, ırmakları, yıldızları ve sözüne inandığım Okyanus'u içeride, hafızamda, dışarıda görür gibi o kadar büyük boyutlarda görmeseydim bunları söyleyemezdim. Oysa onları gözlerimle gördüğümde, görerek içime yutmadım; onların kendileri bende değil, görüntüleri bende; hangisinin bedenin hangi hissiyle bana basıldığını da biliyorum.
Magna ista uis est memoriae, magna nimis, deus, penetrale amplum et infinitum. quis ad fundum eius peruenit? et uis est haec animi mei atque ad meam naturam pertinet, nec ego ipse capio totum, quod sum. ergo animus ad habendum se ipsum angustus est, ut ubi sit quod sui non capit. numquid extra ipsum ac non in ipso? quomodo ergo non capit? multa mihi super hoc oboritur admiratio, stupor adprehendit me. et eunt homines mirari alta montium et ingentes fluctus maris et latissimos lapsus fluminum et Oceani ambitum et gyros siderum et relinquunt se ipsos nec mirantur, quod haec omnia cum dicerem, non ea uidebam oculis, nec tamen dicerem, nisi montes et fluctus et flumina et sidera, quae uidi, et Oceanum, quem credidi, intus in memoria mea uiderem spatiis tam ingentibus, quasi foris uiderem. nec ea tamen uidendo absorbui, quando uidi oculis, nec ipsa sunt apud me, sed imagines eorum, et noui, quid ex quo sensu corporis inpressum sit mihi.
10.16Ama hafızamın bu ölçüsüz genişliği yalnız bunları taşımaz. Özgür sanatlardan öğrenilip henüz unutulmamış her şey de buradadır; sanki daha içeride bir yere, yer olmayan bir yere konmuş gibi. Bunların görüntülerini değil, kendilerini taşırım. Çünkü edebiyat nedir, tartışma ustalığı nedir, kaç türlü soru vardır —bunlardan ne biliyorsam— hafızamda öyle bulunur ki görüntüsünü tutup şeyin kendisini dışarıda bırakmış değilim. O şey çınlayıp geçmiş de değildir. Kulaklar yoluyla iz bırakarak basılan bir ses gibi değildir: Ses o iz sayesinde, artık çınlamadığı hâlde çınlıyormuş gibi hatırlanır. Geçip rüzgârlara karışarak kaybolurken koku duyusunu etkileyen ve oradan hafızaya, hatırlayarak yeniden aradığımız kendi görüntüsünü aktaran bir koku gibi de değildir; midede artık tat vermeyen ama hafızada sanki tat veren bir yiyecek gibi de; bedenle dokunarak hissedilen ve bizden ayrıyken de hafızanın zihinde canlandırdığı bir şey gibi de değildir. Çünkü bu şeylerin kendileri hafızaya alınmaz; yalnız görüntüleri şaşırtıcı bir hızla kapılır, şaşırtıcı odacıklara konur ve hatırlanırken şaşırtıcı bir şekilde ortaya getirilir.
Sed non ea sola gestat immensa ista capacitas memoriae meae. hic sunt et illa omnia, quae de doctrinis liberalibus percepta nondum exciderunt, quasi remota interiore loco, non loco; nec eorum imagines, sed res ipsas gero. nam quid sit litteratura, quid peritia disputandi, quot genera quaestionum, quidquid horum scio, sic est in memoria mea, ut non retenta imagine rem foris reliquerim aut sonuerit aut praeterierit, sicut uox inpressa per aures uestigio, quo recoleretur, quasi sonaret, cum iam non sonaret, aut sicut odor dum transit et uanescit in uentos, olfactum afficit, unde traicit in memoriam imaginem sui, quam reminiscendo repetamus, aut sicut cibus, qui certe in uentre iam non sapit et tamen in memoria quasi sapit, aut sicut aliquid, quod corpore tangendo sentitur, quod etiam separatum a nobis imaginatur memoria. istae quippe res non intromittuntur ad eam, sed eorum solae imagines mira celeritate capiuntur et miris tamquam cellis reponuntur et mirabiliter recordando proferuntur.
10.17Ama üç türlü soru olduğunu —var mıdır, nedir, nasıldır— duyduğumda, bu kelimeleri oluşturan seslerin görüntülerini tutarım ve o seslerin havada gürültüyle geçip gittiğini, artık var olmadıklarını bilirim. Oysa o seslerle anlatılan şeylerin kendilerine bedenin hiçbir hissiyle dokunmadım, onları ruhumdan başka hiçbir yerde görmedim; hafızama da görüntülerini değil kendilerini sakladım. Bana nereden girdiklerini, yapabilirlerse kendileri söylesinler. Çünkü bedenimin bütün kapılarını dolaşıyorum, ama hangisinden girdiklerini bulamıyorum. Gözler diyor ki: "Renkliyseler, onları biz haber verdik." Kulaklar diyor ki: "Çınladılarsa bizdendir." Burun diyor ki: "Koktularsa bizden geçtiler." Tat duyusu da diyor ki: "Tat değilse bana hiçbir şey sorma." Dokunma duyusu diyor ki: "Cisim değilse ona dokunmadım; dokunmadıysam haber vermedim." Öyleyse bunlar hafızama nereden ve hangi yoldan girdi? Bilmiyorum. Çünkü onları öğrendiğimde başkasının yüreğine inanmadım; kendi yüreğimde tanıdım, doğru olduklarını onayladım ve onları, istediğimde ortaya getirmek üzere saklar gibi yüreğime emanet ettim. Demek ki onları öğrenmeden önce de oradaydılar, ama hafızada değildiler. Öyleyse söylendiklerinde onları nerede ve neden tanıyıp "Öyle, doğru" dedim? Ancak şu yüzden: Onlar zaten hafızadaydılar, ama öyle uzakta ve sanki daha gizli kovuklara itilmiş hâldeydiler ki biri hatırlatıp onları çıkarmasaydı belki düşünemezdim.
At uero, cum audio tria genera esse quaestionum, an sit, quid sit, quale sit, sonorum quidem, quibus haec uerba confecta sunt, imagines teneo et eos per auras cum strepitu transisse ac iam non esse scio. res uero ipsas, quae illis significantur sonis, neque ullo sensu corporis attigi neque uspiam uidi praeter animum meum et in memoria recondidi non imagines earum, sed ipsas: quae unde ad me intrauerint dicant, si possunt. nam percurro ianuas omnes carnis meae nec inuenio, qua earum ingressae sint. quippe oculi dicunt: "si coloratae sunt, nos eas nuntiauimus"; aures dicunt: "si sonuerunt, a nobis sunt"; nares dicunt: "si oluerunt, per nos transierunt"; dicit etiam sensus gustandi: "si sapor non est, nihil me interroges"; tactus dicit: "si corpulentum non est, non contrectaui, si non contrectaui, non indicaui": unde et qua haec intrauerunt in memoriam meam? nescio quomodo; nam cum ea didici, non credidi alieno cordi, sed in meo recognoui et uera esse approbaui et conmendaui ei tamquam reponens, unde proferrem, cum uellem. ibi ergo erant et antequam ea didicissem, sed in memoria non erant. ubi ergo aut quare, cum dicerentur, agnoui et dixi: "ita est, uerum est", nisi quia iam erant in memoria, sed tam remota et retrusa quasi in cauis abditioribus, ut nisi admonente aliquo eruerentur, ea fortasse cogitare non possem?
10.18Bu yüzden şunu buluyoruz: Görüntülerini hisler yoluyla almadığımız, görüntüsüz olarak, oldukları gibi, kendilerini içeride gördüğümüz bu şeyleri öğrenmek, hafızanın dağınık ve düzensiz olarak içerdiği şeyleri düşünerek sanki toplamaktan ve dikkat ederek onları, önceden dağınık ve ihmal edilmiş olarak gizlendikleri hafızanın içinde, sanki el altına konmuş gibi yerleştirmekten başka bir şey değildir; öyle ki artık alışkın bir dikkate kolayca kendilerini sunsunlar. Hafızam bu türden ne çok şey taşıyor! Bunlar artık bulunmuş ve dediğim gibi sanki el altına konmuştur; onları öğrendiğimiz ve bildiğimiz söylenir. Bunları kısa zaman aralıklarıyla hatırlamayı bırakırsam yeniden öyle batar ve sanki daha uzak iç odalara kayarlar ki yeniden, sanki yeniymiş gibi, aynı yerden —çünkü başka bir yurtları yoktur— düşünülerek çıkarılmaları ve bilinebilmeleri için yeniden bir araya getirilmeleri, yani bir tür dağınıklıktan toplanmaları gerekir. "Düşünmek" (cogitare) sözü buradan gelir. Çünkü cogo (toplamak) ile cogito arasındaki ilişki, ago ile agito, facio ile factito arasındaki gibidir. Yine de ruh bu kelimeyi kendine özgü kılmıştır; öyle ki başka bir yerde değil, ruhta toplanan, yani bir araya getirilen şeye artık asıl anlamıyla "düşünülen" denir.
Quocirca inuenimus nihil esse aliud discere ista, quorum non per sensus haurimus imagines, sed sine imaginibus, sicuti sunt, per se ipsa intus cernimus, nisi ea, quae passim atque indisposite memoria continebat, cogitando quasi colligere atque animaduertendo curare, ut tamquam ad manum posita in ipsa memoria, ubi sparsa prius et neglecta latitabant, iam familiari intentioni facile occurrant. et quam multa huius modi gestat memoria mea, quae iam inuenta sunt et, sicut dixi, quasi ad manum posita, quae didicisse et nosse dicimur. quae si modestis temporum interuallis recolere desiuero, ita rursus demerguntur et quasi in remotiora penetralia dilabuntur, ut denuo uelut noua excogitanda sint indidem iterum — neque enim est alia regio eorum — et cogenda rursus, ut sciri possint, id est uelut ex quadam dispersione colligenda, unde dictum est cogitare. nam cogo et cogito sic est, ut ago et agito, facio et factito. uerum tamen sibi animus hoc uerbum proprie uindicauit, ut non quod alibi, sed quod in animo colligitur, id est cogitur, cogitari proprie iam dicatur.
10.19Hafıza ayrıca sayıların ve boyutların sayısız oranlarını ve kanunlarını da içerir; bunların hiçbirini bedenin hissi basmamıştır, çünkü bunlar ne renklidir ne çınlar ne kokar ne tadılmış ne de dokunulmuştur. Bunlar üzerine konuşulurken onları anlatan kelimelerin seslerini duydum; ama sesler başkadır, bunlar başka. Çünkü sesler Yunancada bir türlü, Latincede başka türlü çınlar; bunlar ise ne Yunanca ne Latincedir ne de başka bir dildendir. Ustaların çizdiği, hatta örümcek ağı kadar ince çizgileri gördüm; ama bu çizgiler başkadır; bedenin gözünün bana haber verdiği çizgilerin görüntüleri değildir. Onları, herhangi bir cismi hiç düşünmeden içeride tanıyan herkes bilir. Saydığımız sayıları da bedenin bütün hisleriyle hissettim; ama onlarla saydığımız sayılar başkadır; bunlar onların görüntüleri değildir ve bu yüzden gerçekten vardırlar. Bunları söylememe onları görmeyen gülsün; ben de bana gülene acıyayım.
Item continet memoria numerorum dimensionumque rationes et leges innumerabiles, quarum nullam corporis sensus inpressit, quia nec ipsae coloratae sunt aut sonant aut olent aut gustatae aut contrectatae sunt. audiui sonos uerborum, quibus significantur, cum de his disseritur, sed illi alii, istae autem aliae sunt. nam illi aliter graece, aliter latine sonant, istae uero nec graecae nec latinae sunt nec aliud eloquiorum genus. uidi lineas fabrorum uel etiam tenuissimas, sicut filum araneae; sed illae aliae sunt, non sunt imagines earum, quas mihi nuntiauit carnis oculus: nouit eas quisquis sine ulla cogitatione qualiscumque corporis intus agnouit eas. sensi etiam numeros omnibus corporis sensibus, quos numeramus; sed illi alii sunt, quibus numeramus, nec imagines istorum sunt et ideo ualde sunt. rideat me ista dicentem, qui non eos uidet, et ego doleam ridentem me.
10.20Bütün bunları hafızamda tutarım; onları nasıl öğrendiğimi de hafızamda tutarım. Bunlara karşı pek yanlış biçimde ileri sürülen birçok şeyi de duydum ve hafızamda tutarım; bunlar yanlış olsalar da onları hatırladığım yanlış değildir. O doğrularla bunlara itiraz eden yanlışlar arasında ayrım yaptığımı da hatırlarım; bunları şimdi ayırdığımı bir türlü görüyorum, onları sık sık düşünürken sık sık ayırdığımı ise başka türlü hatırlıyorum. Demek ki bunları çoğu kez anladığımı da hatırlıyorum; şimdi ayırdığım ve anladığım şeyi de hafızaya saklıyorum ki sonra şimdi anlamış olduğumu hatırlayayım. Hatırladığımı da hatırlıyorum; tıpkı sonra, bunları şimdi hatırlayabildiğimi hatırlarsam, bunu elbette hafızanın gücüyle hatırlayacağım gibi.
Haec omnia memoria teneo et quomodo ea didicerim memoria teneo. multa etiam, quae aduersus haec falsissime disputantur, audiui et memoria teneo; quae tamenetsi falsa sunt, tamen ea meminisse me non est falsum; et discreuisse me inter illa uera et haec falsa, quae contradicuntur, et hoc memini aliterque nunc uideo cernere me ista, aliter autem memini saepe me discreuisse, cum ea saepe cogitarem. ergo et intellexisse me saepius ista memini, et quod nunc discerno et intellego, recondo in memoria, ut postea me nunc intellexisse meminerim. et meminisse me memini, sicut postea, quod haec reminisci nunc potui, si recordabor, utique per uim memoriae recordabor.
10.21Aynı hafıza ruhumun duygularını da içerir; ama ruhun kendisi onları yaşarken onlara nasıl sahipse öyle değil, hafızanın gücünün yapısına uygun, çok farklı bir şekilde. Çünkü sevinmiş olduğumu sevinmeden anarım, geçmiş kederimi kederlenmeden hatırlarım, bir zamanlar korktuğumu korkmadan hatırlarım, eski bir arzuyu arzu duymadan anarım. Bazen tersine, geçmiş kederimi sevinçle, sevincimi kederle anarım. Beden söz konusu olduğunda buna şaşmamalı; çünkü ruh bir şeydir, beden başka. Bu yüzden geçmiş bir beden acısını sevinerek hatırlamam o kadar şaşırtıcı değildir. Burada ise hafızanın kendisi de ruhtur. Nitekim birine bir şeyi akılda tutmasını söylerken "Bak, bunu aklında (animo) tut" deriz; unuttuğumuzda da "Aklımda (in animo) değildi" ve "Aklımdan çıktı" deriz; böylece hafızanın kendisine ruh (animus) demiş oluruz. Durum böyle olduğuna göre şu nasıl oluyor: Geçmiş kederimi sevinçle hatırladığımda ruhta sevinç, hafızada keder var; ruh içinde sevinç olduğu için sevinçli, hafıza ise içinde keder olduğu hâlde kederli değil? Yoksa hafıza ruha ait değil mi? Bunu kim söyleyebilir? Demek ki hafıza sanki ruhun midesidir; sevinç ve keder de sanki tatlı ve acı yiyeceklerdir: Hafızaya emanet edildiklerinde sanki mideye aktarılmış gibi orada saklanabilirler, ama tat veremezler. Bunları onlara benzer saymak gülünçtür; yine de hiç benzemez de değillerdir.
Affectiones quoque animi mei eadem memoria continet non eo modo, quo eas habet ipse animus, cum patitur eas, sed alio multum diuerso, sicut sese habet uis memoriae. nam et laetatum me fuisse reminiscor non laetus et tristitiam meam praeteritam recordor non tristis et me aliquando timuisse recolo sine timore et pristinae cupiditatis sine cupiditate sum memor. aliquando et e contrario tristitiam meam transactam laetus reminiscor et tristis laetitiam. quod mirandum non est de corpore: aliud enim animus, aliud corpus. itaque si praeteritum dolorem corporis gaudens memini, non ita mirum est. hic uero cum animus sit etiam ipsa memoria — nam et cum mandamus aliquid, ut memoriter habeatur, dicimus: "uide, ut illud in animo habeas", et cum obliuiscimur, dicimus: "non fuit in animo" et "elapsum est animo", ipsam memoriam uocantes animum — cum ergo ita sit, quid est hoc, quod cum tristitiam meam praeteritam laetus memini, animus habet laetitiam et memoria tristitiam laetusque est animus ex eo, quod inest ei laetitia, memoria uero ex eo, quod inest ei tristitia, tristis non est? num forte non pertinet ad animum? quis hoc dixerit? nimirum ergo memoria quasi uenter est animi, laetitia uero atque tristitia quasi cibus dulcis et amarus: cum memoriae conmendantur, quasi traiecta in uentrem recondi illic possunt, sapere non possunt. ridiculum est haec illis similia putare, nec tamen sunt omni modo dissimilia.
10.22Ama işte, ruhun dört hâli olduğunu —arzu, sevinç, korku, keder— söylediğimde ve bunlar hakkında, her birini kendi cinsinin türlerine bölerek ve tarif ederek tartışabileceğim her şeyi söylediğimde, söyleyeceğimi orada bulur ve oradan ortaya getiririm; yine de onları hatırlayıp anarken bu hâllerin hiçbiriyle sarsılmam. Ben onları hatırlayıp yeniden ele almadan önce de oradaydılar; bu yüzden hatırlama yoluyla oradan çıkarılabildiler. Belki de yiyecek geviş getirilerek mideden nasıl çıkarılırsa bunlar da hatırlanarak hafızadan öyle çıkarılır. Öyleyse tartışan, yani hatırlayan kişi neden düşüncenin ağzında sevincin tatlılığını ya da kederin acılığını hissetmez? Yoksa benzetme her yönden benzemediği için bu noktada mı farklıdır? Çünkü kederi ya da korkuyu her andığımızda kederlenmek ya da korkmak zorunda kalsaydık, kim bunlar hakkında isteyerek konuşurdu? Yine de hafızamızda yalnız bedenin hislerinin bastığı görüntülere göre adların seslerini değil, şeylerin kendilerinin kavramlarını da bulmasaydık bunlar hakkında konuşamazdık. Bu kavramları bedenin hiçbir kapısından almadık; onları ya ruhun kendisi, kendi hâllerini yaşayarak hissedip hafızaya emanet etti ya da hafıza, kendisine emanet edilmemiş olsalar da onları kendiliğinden tuttu. Ama bunun görüntüler yoluyla mı olduğunu, yoksa öyle olmadığını kim kolayca söyleyebilir?
Sed ecce de memoria profero, cum dico quattuor esse perturbationes animi, cupiditatem, laetitiam, metum, tristitiam, et quidquid de his disputare potuero diuidendo singula per species sui cuiusque generis et definiendo, ibi inuenio quid dicam atque inde profero, nec tamen ulla earum perturbatione perturbor, cum eas reminiscendo conmemoro; et antequam recolerentur a me et retractarentur, ibi erant; propterea inde per recordationem potuere depromi. forte ergo sicut de uentre cibus ruminando, sic ista de memoria recordando proferuntur. cur igitur in ore cogitationis non sentitur a disputante, hoc est a reminiscente, laetitiae dulcedo uel amaritudo maestitiae? an in hoc dissimile est, quod non undique simile est? quis enim talia uolens loqueretur, si quotiens tristitiam metumue nominamus, totiens maerere uel timere cogeremur? et tamen non ea loqueremur, nisi in memoria nostra non tantum sonos nominum secundum imagines inpressas a sensibus corporis sed etiam rerum ipsarum notiones inueniremus, quas nulla ianua carnis accepimus, sed eas ipse animus per experientiam passionum suarum sentiens memoriae conmendauit aut ipsa sibi haec etiam non conmendata retinuit. Sed utrum per imagines an non, quis facile dixerit?
10.23Çünkü taşın adını anarım, güneşin adını anarım; o sırada şeylerin kendileri hislerimin önünde değildir; ama görüntüleri elbette hafızamda hazırdır. Beden acısının adını anarım; hiçbir yerim ağrımadığı sürece acı bende yoktur; yine de görüntüsü hafızamda olmasaydı ne dediğimi bilmezdim, tartışırken onu hazdan ayıramazdım. Beden sağlığının adını anarım; bedence sağlıklıyken şeyin kendisi bende vardır; yine de onun görüntüsü de hafızamda olmasaydı bu adın sesinin neyi anlattığını hiçbir şekilde hatırlamazdım. Hastalar da sağlık adı anılınca ne söylendiğini anlamazlardı, eğer şeyin kendisi bedenlerinde yokken aynı görüntü hafızanın gücüyle tutulmasaydı. Saydığımız sayıların adını anarım: İşte hafızamda onların görüntüleri değil, kendileri vardır. Güneşin görüntüsünün adını anarım; bu da hafızamda vardır; çünkü onun görüntüsünün görüntüsünü değil, görüntünün kendisini hatırlarım; hatırlarken o bana hazırdır. Hafızanın adını anarım ve andığım şeyi tanırım. Peki onu nerede tanırım, hafızanın kendisinde değilse? Hafıza da kendine kendi görüntüsüyle mi hazırdır, yoksa kendisiyle değil mi?
nomino quippe lapidem, nomino solem, cum res ipsae non adsunt sensibus meis; in memoria sane mea praesto sunt imagines earum. nomino dolorem corporis, nec mihi adest, dum nihil dolet; nisi tamen adesset imago eius in memoria mea, nescirem quid dicerem, nec eum in disputando a uoluptate discernerem. nomino salutem corporis, cum saluus sum corpore; adest mihi res ipsa; uerum tamen nisi et imago eius esset in memoria mea, nullo modo recordarer, quid huius nominis significaret sonus, nec aegrotantes agnoscerent salute nominata, quid esset dictum, nisi eadem imago ui memoriae teneretur, quamuis ipsa res abesset a corpore. nomino numeros, quibus numeramus: en assunt in memoria mea non imagines eorum, sed ipsi. nomino imaginem solis, et haec adest in memoria mea; neque enim imaginem imaginis eius, sed ipsam recolo: ipsa mihi reminiscenti praesto est. nomino memoriam et agnosco quod nomino. et ubi agnosco nisi in ipsa memoria? num et ipsa per imaginem suam sibi adest ac non per se ipsam?
10.24Peki unutmanın adını andığımda ve yine andığım şeyi tanıdığımda, onu hatırlamasaydım nereden tanırdım? Adın sesini değil, onun anlattığı şeyi söylüyorum; onu unutmuş olsaydım, o sesin ne anlama geldiğini elbette tanıyamazdım. Hafızayı hatırladığımda, hafızanın kendisi kendine kendisiyle hazırdır; unutmayı hatırladığımda ise hem hafıza hazırdır hem unutma: hafıza, onunla hatırladığım; unutma, hatırladığım şey. Ama unutma hafızanın yoksunluğundan başka nedir? Öyleyse o hazırken hatırlayamadığıma göre, onu hatırlayayım diye nasıl hazır olur? Eğer hatırladığımızı hafızada tutuyorsak ve unutmayı hatırlamasaydık bu adı duyduğumuzda onun anlattığı şeyi hiçbir şekilde tanıyamayacaksak, unutma hafızada tutuluyor demektir. Demek ki, hazır olduğunda unutmamıza yol açan şey, unutmayalım diye hazırdır. Yoksa bundan şu mu anlaşılır: Onu hatırladığımızda unutma hafızada kendisiyle değil görüntüsüyle bulunur; çünkü unutma kendisiyle hazır olsaydı hatırlamamızı değil, unutmamızı sağlardı? Peki bunu sonunda kim araştırıp bulacak? Bunun nasıl olduğunu kim kavrayacak?
Quid, cum obliuionem nomino atque itidem agnosco quod nomino, unde agnosco rem, nisi meminissem? non eundem sonum nominis dico, sed rem, quam significat; quam si oblitus essem, quid ille ualeret sonus, agnoscere utique non ualerem. cum memoriam memini, per se ipsam sibi praesto est ipsa memoria; cum uero memini obliuionem, et memoria praesto est et obliuio, memoria, ex qua meminerim, obliuio, quam meminerim. sed quid est obliuio nisi priuatio memoriae? quomodo ergo adest, ut eam meminerim, quando cum adest meminisse non possum? at si quod meminimus memoria retinemus, obliuionem autem nisi meminissemus, nequaquam possimus audito isto nomine rem, quae illo significatur, agnoscere, memoria retinetur obliuio. adest ergo, ne obliuiscamur, quae cum adest, obliuiscimur. an ex hoc intellegitur non se per ipsam inesse memoriae, cum eam meminimus, sed per imaginem suam, quia, si per se ipsam praesto esset obliuio, non ut meminissemus, sed ut obliuisceremur, efficeret? et hoc quis tandem indagabit? quis conprehendet, quomodo sit?
10.25Ben, Rabbim, burada gerçekten zahmet çekiyorum, kendi içimde zahmet çekiyorum: Kendime güçlüğün ve aşırı terin tarlası oldum. Çünkü şimdi göğün bölgelerini araştırmıyor, yıldızlar arasındaki uzaklıkları ölçmüyor, yerin dengesini aramıyoruz: Hatırlayan benim, ben, ruh. Ben olmayan her şeyin benden uzak olmasına o kadar şaşmamalı; ama bana kendimden daha yakın ne vardır? Oysa işte hafızamın gücünü ben kavrayamıyorum; hâlbuki onsuz kendimi bile adlandıramam. Unutmayı hatırladığımdan eminken ne diyeceğim? Hatırladığım şeyin hafızamda olmadığını mı diyeceğim? Yoksa unutmanın unutmayayım diye hafızamda bulunduğunu mu? İkisi de pek saçmadır. Ya üçüncüsü? Unutmayı hatırladığımda hafızamın unutmanın kendisini değil, görüntüsünü tuttuğunu nasıl söyleyeyim? Bunu da nasıl söyleyeyim, madem ki herhangi bir şeyin görüntüsü hafızaya basılırken o görüntünün basılabileceği şeyin kendisinin önce hazır olması zorunludur? Kartaca'yı böyle hatırlarım, bulunduğum bütün yerleri böyle, gördüğüm insanların yüzlerini ve öteki hislerin haber verdiklerini böyle, bedenin sağlığını ya da acısını da böyle: Bunlar hazırken hafıza onlardan görüntüler aldı; şeylerin kendileri yokken onları hatırladığımda bu görüntüleri hazır olarak seyredip ruhumda yeniden ele alabildim. Öyleyse unutma hafızada kendisiyle değil de görüntüsüyle tutuluyorsa, görüntüsü alınabilmek için kendisi elbette hazır bulunmuş olmalı. Ama hazırken görüntüsünü hafızaya nasıl yazıyordu, madem ki unutma, işaretlenmiş bulduğu şeyi bile hazır bulunuşuyla siler? Yine de hangi şekilde olursa olsun —bu şekil kavranamaz ve açıklanamaz olsa da— hatırladığımız şeyi gömüp örten unutmanın kendisini hatırladığımdan eminim.
Ego certe, domine, laboro hic et laboro in me ipso: factus sum mihi terra difficultatis et sudoris nimii. neque enim nunc scrutamur plagas caeli aut siderum interualla demetimur uel terrae libramenta quaerimus: ego sum, qui memini, ego animus. non ita mirum, si a me longe est quidquid ego non sum: quid autem propinquius me ipso mihi? et ecce memoriae meae uis non conprehenditur a me, cum ipsum me non dicam praeter illam. quid enim dicturus sum, quando mihi certum est meminisse me obliuionem? an dicturus sum non esse in memoria mea quod memini? an dicturus sum ad hoc inesse obliuionem in memoria mea, ut non obliuiscar? utrumque absurdissimum est. quid illud tertium? quo pacto dicam imaginem obliuionis teneri memoria mea, non ipsam obliuionem, cum eam memini? quo pacto et hoc dicam, quandoquidem cum inprimitur rei cuiusque imago in memoria, prius necesse est, ut adsit res ipsa, unde illa imago possit inprimi? sic enim Carthaginis memini, sic omnium locorum, quibus interfui, sic facies hominum, quas uidi, et ceterorum sensuum nuntiata, sic ipsius corporis salutem siue dolorem: cum praesto essent ista, cepit ab eis imagines memoria, quas intuerer praesentes et retractarem animo, cum illa et absentia reminiscerer. si ergo per imaginem suam, non per se ipsam in memoria tenetur obliuio, ipsa utique aderat, ut eius imago caperetur. cum autem adesset, quomodo imaginem suam in memoria conscribebat, quando id etiam, quod iam notatum inuenit, praesentia sua delet obliuio? et tamen quocumque modo, licet sit modus iste inconprehensibilis et inexplicabilis, ipsam obliuionem meminisse me certus sum, qua id quod meminerimus obruitur.
10.26Hafızanın gücü büyüktür, Tanrım, korkutucu bir şey; derin ve sınırsız bir çokluk. Ve bu ruhtur, bu benim kendimim. Öyleyse ben neyim, Tanrım? Nasıl bir tabiatım? Çeşitli, çok biçimli ve pek ölçüsüz bir hayat. İşte hafızamın ovalarında, mağaralarında ve sayısız kovuklarında koşuyorum. Bunlar sayısız türden şeylerle sayısızca doludur: Cisimler görüntüleriyle, sanatlar kendi hazır bulunuşlarıyla, ruhun duyguları ise bilmem hangi kavramlar ya da işaretlerle oradadır; ruh bu duyguları yaşamazken de hafıza onları tutar, çünkü hafızada olan her şey ruhtadır. Bütün bunların arasında koşuyor, oradan oraya uçuyorum; elimden geldiğince derinlere de iniyorum, ama hiçbir yerde son yok: Hafızanın gücü bu kadar büyük, ölümlü olarak yaşayan insanda hayatın gücü bu kadar büyük! Öyleyse ne yapayım, ey benim gerçek hayatım, Tanrım? Hafıza denen bu gücümü de aşacağım; sana, ey tatlı ışık, uzanmak için onu aşacağım. Bana ne diyorsun? Ruhum aracılığıyla yukarıdan üzerimde kalan sana yükselirken, hafıza denen bu gücümü de aşacağım; sana dokunulabilecek yerden sana dokunmak, sana sarılınabilecek yerden sana sarılmak isteyerek. Çünkü hafıza hayvanlarda ve kuşlarda da vardır; yoksa inlerini, yuvalarını ve alıştıkları başka pek çok şeyi yeniden bulamazlardı; hafıza olmadan hiçbir şeye alışamazlardı da. Öyleyse beni dört ayaklılardan ayıran ve göğün kuşlarından daha bilge kılana ulaşmak için hafızayı da aşacağım. Hafızayı da aşacağım; ama seni nerede bulacağım, ey gerçekten iyi olan ve güvenli tatlılık, seni nerede bulacağım? Seni hafızamın dışında bulursam seni hatırlamıyorum demektir. Peki seni hatırlamıyorsam seni nasıl bulacağım?
Magna uis est memoriae, nescio quid horrendum, deus meus, profunda et infinita multiplicitas; et hoc animus est, et hoc ego ipse sum. quid ergo sum, deus meus? quae natura sum? uaria, multimoda uita et inmensa uehementer. ecce in memoriae meae campis et antris et cauernis innumerabilibus atque innumerabiliter plenis innumerabilium rerum generibus siue per imagines, sicut omnium corporum, siue per praesentiam, sicut artium, siue per nescio quas notiones uel notationes, sicut affectionum animi — quas et cum animus non patitur, memoria tenet, cum in animo sit quidquid est in memoria — per haec omnia discurro et uolito hac illac, penetro etiam quantum possum, et finis nusquam: tanta uis est memoriae, tanta uitae uis est in homine uiuente mortaliter! quid igitur agam, tu uera mea uita, deus meus? transibo et hanc uim meam, quae memoria uocatur, transibo eam, ut pertendam ad te, dulce lumen. quid dicis mihi? ego ascendens per animum meum ad te, qui desuper mihi manes, transibo et istam uim meam, quae memoria uocatur, uolens te attingere, unde attingi potes, et inhaerere tibi, unde inhaereri tibi potest. habent enim memoriam et pecora et aues, alioquin non cubilia, non nidos suos repeterent, non alia multa, quibus assuescunt; neque enim et assuescere ualerent ullis rebus nisi per memoriam. transibo ergo et memoriam, ut attingam eum, qui separauit me a quadrupedibus et uolatilibus caeli sapientiorem me fecit. transibo et memoriam, ut ubi te inueniam, uere bone et secura suauitas, ut ubi te inueniam? si praeter memoriam meam te inuenio, inmemor tui sum. et quomodo iam inueniam te, si memor non sum tui?
10.27Kadın bir gümüş parasını kaybetmiş ve onu kandille aramıştı; onu hatırlamasaydı bulamazdı. Çünkü bulunduğunda, hatırlamasaydı onun aynı para olup olmadığını nereden bilecekti? Kaybettiğim pek çok şeyi arayıp bulduğumu hatırlıyorum. Bunu şuradan biliyorum: Onlardan birini ararken bana "Yoksa bu mu?", "Yoksa şu mu?" denince, aradığım şey önüme getirilinceye kadar "Değil" deyip duruyordum. Onu hatırlamasaydım, ne olursa olsun, önüme getirilse de bulamazdım, çünkü tanımazdım. Kaybettiğimiz bir şeyi arayıp bulduğumuzda hep böyle olur. Yine de bir şey, örneğin görünür herhangi bir cisim, hafızadan değil de gözlerden kaybolmuşsa, görüntüsü tutulur ve yeniden görülünceye kadar aranır. Bulununca da içerideki görüntüden tanınır. Kaybolanı tanımazsak onu bulduğumuzu söylemeyiz; hatırlamazsak da tanıyamayız. Ama bu, gözler için kaybolmuştu, hafızada ise tutuluyordu.
Perdiderat enim mulier drachmam et quaesiuit eam cum lucerna et, nisi memor eius esset, non inueniret eam. cum enim esset inuenta, unde sciret, utrum ipsa esset, si memor eius non esset? multa memini me perdita quaesisse atque inuenisse. inde istuc scio, quia, cum quaererem aliquid eorum et diceretur mihi: "num forte hoc est?" "num forte illud"? tamdiu dicebam: "non est", donec id offerretur quod quaerebam. cuius nisi memor essem, quidquid illud esset, etiamsi mihi offerretur, non inuenirem, quia non agnoscerem. et semper ita fit, cum aliquid perditum quaerimus et inuenimus. uerum tamen si forte aliquid ab oculis perit, non a memoria, ueluti corpus quodlibet uisibile, tenetur imago eius et quaeritur, donec reddatur aspectui. quod cum inuentum fuerit, ex imagine, quae intus est, recognoscitur. nec inuenisse nos dicimus quod perierat, si non agnoscimus, nec agnoscere possumus, si non meminimus: sed hoc perierat quidem oculis, memoria tenebatur.
10.28Peki hafızanın kendisi bir şey kaybettiğinde, unutup hatırlamak için aradığımızda olduğu gibi, onu nerede ararız, hafızanın kendisinde değilse? Orada bir şeyin yerine başka bir şey önümüze gelirse, aradığımız şey karşımıza çıkıncaya kadar onu reddederiz. Karşımıza çıkınca "İşte bu" deriz; tanımasaydık bunu demezdik, hatırlamasaydık da tanımazdık. Oysa kuşkusuz unutmuştuk. Yoksa tamamen düşmemiş miydi de tutulan kısımdan öbür kısım mı aranıyordu? Çünkü hafıza, birlikte evirip çevirmeye alışık olduğu şeyleri birlikte evirip çeviremediğini hissediyor, sanki alışkanlığı budanmış gibi topallayarak eksik olanın geri verilmesini istiyordu. Tanıdığımız bir insanı gözlerimizle görüp ya da düşünüp adını unutmuş olarak aradığımızda olduğu gibi: Akla gelen başka hiçbir ad ona bağlanmaz, çünkü onunla birlikte düşünülmeye alışılmamıştır; bu yüzden reddedilir, ta ki alışılmış bilginin eksiksiz biçimde yerine oturacağı ad gelinceye kadar. Peki bu ad nereden gelir, hafızanın kendisinden değilse? Çünkü başkası hatırlattığında tanıdığımızda da oradan gelir. Onu yeni bir şeymiş gibi inanarak kabul etmeyiz; hatırlayarak, söylenenin o olduğunu onaylarız. Ama ruhtan tamamen silinmişse, hatırlatılsak bile hatırlamayız. Çünkü unuttuğumuzu hatırladığımız şeyi henüz tamamen unutmuş değilizdir. Demek ki tamamen unuttuğumuz bir şeyi kaybolmuş olarak arayamayız bile.
Quid? cum ipsa memoria perdit aliquid, sicut fit, cum obliuiscimur et quaerimus, ut recordemur, ubi tandem quaerimus nisi in ipsa memoria? et ibi si aliud pro alio forte offeratur, respuimus, donec illud occurrat quod quaerimus. et cum occurrit, dicimus: "hoc est"; quod non diceremus, nisi agnosceremus, nec agnosceremus, nisi meminissemus. certe enim obliti fueramus. an non totum exciderat, sed ex parte, quae tenebatur, pars alia quaerebatur, quia sentiebat se memoria non simul uoluere, quod simul solebat, et quasi detruncata consuetudine claudicans reddi quod deerat flagitabat? tamquam si homo notus siue conspiciatur oculis siue cogitetur et nomen eius obliti requiramus, quidquid aliud occurrerit non conectitur, quia non cum illo cogitari consueuit ideoque respuitur, donec illud adsit, ubi simul adsuefacta notitia non inaequaliter adquiescat. et unde adest nisi ex ipsa memoria? nam et cum ab alio conmoniti recognoscimus, inde adest. non enim quasi nouum credimus, sed recordantes adprobamus hoc esse, quod dictum est. si autem penitus aboleatur ex animo, nec admoniti reminiscimur. neque enim omni modo adhuc obliti sumus quod uel oblitos nos esse meminimus. hoc ergo nec amissum quaerere poterimus, quod omnino obliti fuerimus.
10.29Öyleyse seni nasıl arıyorum, Rabbim? Çünkü seni, Tanrımı aradığımda mutlu hayatı arıyorum. Ruhum yaşasın diye seni arayayım. Çünkü bedenim ruhumla yaşar, ruhum da seninle yaşar. Peki mutlu hayatı nasıl arıyorum? Çünkü "Yeter, işte orada" deyinceye kadar o bende değildir. Burada onu nasıl aradığımı söylemem gerekiyor: Onu unutmuşum da unuttuğumu hâlâ biliyormuşum gibi hatırlama yoluyla mı, yoksa bilinmeyen bir şeyi öğrenme isteğiyle mi —ister onu hiç bilmemiş olayım ister unuttuğumu bile hatırlamayacak kadar unutmuş olayım—? Mutlu hayat, herkesin istediği ve onu istemeyen hiç kimsenin bulunmadığı şey değil midir? Onu böyle istediklerine göre nerede tanıdılar? Onu sevmek için nerede gördüler? Kuşkusuz ona bilmem nasıl sahibiz. Ona sahip olmanın bir başka tarzı da vardır: Biri ona sahip olduğunda mesuttur; umutla mesut olanlar da vardır. Bunlar ona, gerçekten mesut olanlardan daha aşağı bir tarzda sahiptir; ama ne gerçekte ne de umutla mesut olanlardan daha iyidirler. Yine de bunlar bile ona bir şekilde sahip olmasalar mesut olmayı böyle istemezlerdi; bunu istedikleri ise pek kesindir. Onu bilmem nasıl tanıdılar ve bu yüzden ona bilmem nasıl bir bilgiyle sahipler. Bu bilginin hafızada olup olmadığını öğrenmeye çabalıyorum; çünkü oradaysa, bir zamanlar mesuttuk demektir. Hepimiz tek tek mi, yoksa ilk günah işleyen o insanda mı —ki onda hepimiz öldük ve ondan hepimiz sefaletle doğduk— mesuttuk, bunu şimdi araştırmıyorum; mutlu hayatın hafızada olup olmadığını araştırıyorum. Çünkü onu tanımasaydık sevmezdik. Bu adı duyduk ve hepimiz o şeyi istediğimizi söylüyoruz; çünkü yalnız sesten zevk almıyoruz. Nitekim bir Yunan bunu Latince duyduğunda zevk almaz, çünkü ne söylendiğini bilmez; biz ise zevk alırız; o da bunu Yunanca duyarsa zevk alır; çünkü şeyin kendisi ne Yunanca ne Latincedir; ona ulaşmaya Yunanlar da Latinler de öteki dilleri konuşan insanlar da can atar. Demek ki herkes onu tanıyor; tek bir sesle mesut olmak isteyip istemedikleri sorulabilseydi, hiç tereddüt etmeden istediklerini söylerlerdi. Bu adın ait olduğu şeyin kendisi hafızalarında tutulmasaydı bu olmazdı.
Quomodo ergo te quaero, domine? cum enim te, deum meum, quaero, uitam beatam quaero. quaeram te, ut uiuat anima mea. uiuit enim corpus meum de anima mea et uiuit anima mea de te. quomodo ergo quaero uitam beatam? quia non est mihi, donec dicam: "sat, est illic". ubi oportet ut dicam, quomodo eam quaero, utrum per recordationem, tamquam eam oblitus sim oblitumque me esse adhuc teneam, an per appetitum discendi incognitam, siue quam numquam scierim siue quam sic oblitus fuerim, ut me nec oblitum esse meminerim. nonne ipsa est beata uita, quam omnes uolunt et omnino qui nolit nemo est? ubi nouerunt eam, quod sic uolunt eam? ubi uiderunt, ut amarent eam? nimirum habemus eam nescio quomodo. et est alius quidam modus, quo quisque cum habet eam, tunc beatus est, et sunt, qui spe beati sunt. inferiore modo isti habent eam quam illi, qui iam re ipsa beati sunt, sed tamen meliores quam illi, qui nec re nec spe beati sunt. qui tamen etiam ipsi nisi aliquo modo haberent eam, non ita uellent beati esse: quod eos uelle certissimum est. nescio quomodo nouerunt eam ideoque habent eam in nescio qua notitia, de qua satago, utrum in memoria sit, quia, si ibi est, iam beati fuimus aliquando, utrum singillatim omnes, an in illo homine, qui primus peccauit, in quo et omnes mortui sumus et de quo omnes cum miseria nati sumus, non quaero nunc, sed quaero, utrum in memoria sit beata uita. neque enim amaremus eam, nisi nossemus. audiuimus nomen hoc et omnes rem, omnes nos adpetere fatemur; non enim solo sono delectamur. nam hoc cum latine audit Graecus, non delectatur, quia ignorat, quid dictum sit; nos autem delectamur, sicut etiam ille, si graece hoc audierit, quoniam res ipsa nec graeca nec latina est, cui adipiscendae Graeci Latinique inhiant ceterarumque linguarum homines. nota est igitur omnibus, qui una uoce si interrogari possent, utrum beati esse uellent, sine ulla dubitatione uelle responderent. quod non fieret, nisi res ipsa, cuius hoc nomen est, eorum memoria teneretur.
10.30Kartaca'yı görmüş biri olarak onu hatırladığım gibi mi? Hayır; çünkü mutlu hayat gözle görülmez, çünkü cisim değildir. Sayıları hatırladığımız gibi mi? Hayır; çünkü sayıları bilen kimse onlara ulaşmayı artık aramaz; mutlu hayatı ise biliyoruz, bu yüzden seviyoruz ve yine de mesut olmak için ona ulaşmak istiyoruz. Belagati hatırladığımız gibi mi? Hayır. Gerçi bu adı duyunca henüz belagatli olmayanlar da şeyin kendisini hatırlarlar ve birçoğu belagatli olmak ister —bu da onun bilgilerinde olduğunu gösterir—; ama başkalarının belagatli olduğunu bedenin hisleriyle fark etmişler, bundan zevk almışlar ve öyle olmak istiyorlar —gerçi içeriden bir bilgi olmasaydı zevk almazlar, zevk almasalar da öyle olmak istemezlerdi—; mutlu hayatı ise başkalarında bedenin hiçbir hissiyle tecrübe etmeyiz. Sevinci hatırladığımız gibi mi? Belki öyle. Çünkü sevincimi kederliyken de hatırlarım, tıpkı mutlu hayatı sefilken hatırladığım gibi. Sevincimi hiçbir zaman bedenin hissiyle ne gördüm ne duydum ne kokladım ne tattım ne de ona dokundum; sevindiğimde onu ruhumda tecrübe ettim; bilgisi de hafızama yapıştı; öyle ki onu, sevindiğimi hatırladığım şeylerin farklılığına göre bazen tiksintiyle, bazen özlemle hatırlayabilirim. Çünkü çirkin şeylerden de bir tür sevince boğulmuştum; şimdi onu hatırlarken ondan nefret ediyor, onu lanetliyorum. Bazen de iyi ve ahlâken güzel şeylerden sevince boğulmuştum; onu özlemle hatırlıyorum; o şeyler belki artık yanımda olmadığı için eski sevinci kederle anıyorum.
Numquid ita, ut memini Carthaginem qui uidi? non; uita enim beata non uidetur oculis, quia non est corpus. numquid sicut meminimus numeros? non; hos enim qui habet in notitia, non adhuc quaerit adipisci, uitam uero beatam habemus in notitia ideoque amamus et tamen adhuc adipisci eam uolumus, ut beati simus. numquid sicut meminimus eloquentiam? non: quamuis et hoc nomine audito recordentur ipsam rem qui etiam nondum sunt eloquentes multique esse cupiant — unde apparet eam esse in eorum notitia — tamen per corporis sensus alios eloquentes animaduerterunt et delectati sunt et hoc esse desiderant — quamquam nisi ex interiore notitia non delectarentur neque hoc esse uellent, nisi delectarentur - beatam uero uitam nullo sensu corporis in aliis experimur. numquid sicut meminimus gaudium? fortasse ita. nam gaudium meum etiam tristis memini sicut uitam beatam miser, neque umquam corporis sensu gaudium meum uel uidi uel audiui uel odoratus sum uel gustaui uel tetigi, sed expertus sum in animo meo, quando laetatus sum, et adhaesit eius notitia memoriae meae, ut id reminisci ualeam aliquando cum aspernatione, aliquando cum desiderio pro earum rerum diuersitate, de quibus me gauisum esse memini. nam et de turpibus gaudio quodam perfusus sum, quod nunc recordans detestor atque exsecror, aliquando de bonis et honestis, quod desiderans recolo, tametsi forte non assunt, et ideo tristis gaudium pristinum recolo.
10.31Öyleyse mutlu hayatımı nerede ve ne zaman tecrübe ettim de onu hatırlıyor, seviyor ve özlüyorum? Bunu yalnız ben ya da birkaç kişiyle birlikte istemiyorum; hepimiz istisnasız mesut olmak istiyoruz. Bunu kesin bir bilgiyle bilmeseydik bu kadar kesin bir iradeyle istemezdik. Ama bu nasıl oluyor? İki kişiye askere gitmek isteyip istemedikleri sorulsa, biri isterim, öteki istemem diye cevap verebilir; ama mesut olmak isteyip istemedikleri sorulsa, ikisi de hemen, tereddütsüz bunu dilediklerini söyler; biri askere gitmeyi, öteki gitmemeyi mesut olmaktan başka bir şey için istemez. Yoksa biri bundan, öteki ondan sevindiği için mi? Sevinmek isteyip istemedikleri sorulsa nasıl hemfikir olacaklarsa, herkes mesut olmak istediğinde de öyle hemfikirdir ve sevincin kendisine mutlu hayat derler. Biri buradan, öteki oradan ona ulaşsa da hepsinin ulaşmaya çabaladığı tek bir şey vardır: sevinmek. Bu, hiç kimsenin tecrübe etmediğini söyleyemeyeceği bir şey olduğu için mutlu hayatın adı duyulunca hafızada bulunup tanınır.
Vbi ergo et quando expertus sum uitam meam beatam, ut recorder eam et amem et desiderem? nec ego tantum aut cum paucis, sed beati prorsus omnes esse uolumus. quod nisi certa notitia nossemus, non tam certa uoluntate uellemus. sed quid est hoc? quid? si quaeratur a duobus, utrum militare uelint, fieri possit, ut alter eorum uelle se, alter nolle respondeat: si autem ab eis quaeratur, utrum esse beati uelint, uterque se statim sine dubitatione dicat optare, nec ob aliud ille uelit militare, non ob aliud iste nolit, nisi ut beati sint. num forte quoniam alius hinc, alius inde gaudet? ita se omnes beatos esse uelle consonant, quemadmodum consonarent, si hoc interrogarentur, se uelle gaudere atque ipsum gaudium uitam beatam uocant. quod etsi alius hinc, alius illinc assequitur, unum est tamen, quo peruenire omnes nituntur, ut gaudeant. quae quoniam res est, quam se expertum non esse nemo potest dicere, propterea reperta in memoria recognoscitur, quando beatae uitae nomen auditur.
10.32Uzak olsun, Rabbim, sana itiraf eden kulunun yüreğinden uzak olsun, hangi sevinçle sevinirsem sevineyim kendimi mesut sanmak! Çünkü günahkârlara değil, sana karşılıksız kulluk edenlere verilen bir sevinç vardır; onların sevinci sensin. Mutlu hayat budur: senden, sana, senin için sevinmek; mutlu hayat budur, başkası değil. Başka bir mutlu hayat olduğunu sananlar başka bir sevincin peşinden giderler, hem de gerçek olmayan bir sevincin. Yine de iradeleri sevincin bir görüntüsünden yüz çevirmez.
Absit, domine, absit a corde serui tui, qui confitetur tibi, absit, ut quocumque gaudio gaudeam beatum me putem. est enim gaudium, quod non datur inpiis, sed eis, qui te gratis colunt, quorum gaudium tu ipse es. et ipsa est beata uita, gaudere de te, ad te, propter te: ipsa est et non est altera. qui autem aliam putant esse, aliud sectantur gaudium neque ipsum uerum. ab aliqua tamen imagine gaudii uoluntas eorum non auertitur.
10.33Öyleyse herkesin mesut olmak istediği kesin değildir; çünkü tek mutlu hayat olan senden sevinmek istemeyenler elbette mutlu hayatı istemiyorlar. Yoksa herkes bunu istiyor da, beden ruha karşı, ruh da bedene karşı arzu duyduğu için istediklerini yapamıyor, güçlerinin yettiğine düşüp onunla mı yetiniyorlar; çünkü güçlerinin yetmediği şeyi, güçleri yetecek kadar istemiyorlar mı? Çünkü herkese soruyorum: Hakikatten mi yoksa yalandan mı sevinmeyi tercih ederler? Mesut olmak istediklerini söylemekte nasıl tereddüt etmezlerse hakikatten sevinmeyi tercih ettiklerini söylemekte de öyle tereddüt etmezler. Çünkü mutlu hayat hakikatten sevinmektir. Bu da, hakikat olan senden sevinmektir, Tanrım, aydınlığım, yüzümün kurtuluşu, Tanrım. Herkes bu mutlu hayatı istiyor; tek mutlu hayat olan bu hayatı herkes istiyor; hakikatten sevinmeyi herkes istiyor. Aldatmak isteyen çok kişi tanıdım, ama aldatılmak isteyen hiç kimseyi tanımadım. Öyleyse bu mutlu hayatı, hakikati de tanıdıkları yerden başka nerede tanıdılar? Çünkü aldatılmak istemedikleri için hakikati de severler; hakikatten sevinmekten başka bir şey olmayan mutlu hayatı sevdiklerinde elbette hakikati de severler; hafızalarında onun bir bilgisi olmasaydı onu sevmezlerdi. Öyleyse neden ondan sevinmiyorlar? Neden mesut değiller? Çünkü belli belirsiz hatırladıkları şeyin onları mesut kılacağından daha çok onları sefil kılan başka şeylerle daha güçlü biçimde meşguller. Çünkü insanlarda henüz biraz ışık var; yürüsünler, yürüsünler ki karanlık onları yakalamasın.
Non ergo certum est, quod omnes esse beati uolunt, quoniam qui non de te gaudere uolunt, quae sola uita beata est, non utique uitam beatam uolunt. an omnes hoc uolunt, sed quoniam caro concupiscit aduersus spiritum et spiritus aduersus carnem, ut non faciant quod uolunt, cadunt in id quod ualent eoque contenti sunt, quia illud, quod non ualent, non tantum uolunt, quantum sat est, ut ualeant? nam quaero ab omnibus, utrum malint de ueritate quam de falsitate gaudere: tam non dubitant dicere de ueritate se malle, quam non dubitant dicere beatos esse se uelle. beata quippe uita est gaudium de ueritate. hoc est enim gaudium de te, qui ueritas es, deus, inluminatio mea, salus faciei meae, deus meus. hanc uitam beatam omnes uolunt, hanc uitam, quae sola beata est, omnes uolunt, gaudium de ueritate omnes uolunt. multos expertus sum, qui uellent fallere, qui autem falli, neminem. ubi ergo nouerunt hanc uitam beatam, nisi ubi nouerunt etiam ueritatem? amant enim et ipsam, quia falli nolunt, et cum amant beatam uitam, quod non est aliud quam de ueritate gaudium, utique amant etiam ueritatem nec amarent, nisi esset aliqua notitia eius in memoria eorum. cur ergo non de illa gaudent? cur non beati sunt? quia fortius occupantur in aliis, quae potius eos faciunt miseros quam illud beatos, quod tenuiter meminerunt. adhuc enim modicum lumen est in hominibus; ambulent, ambulent, ne tenebrae conprehendant.
10.34Peki mutlu hayat, ki hakikatten sevinmekten başka bir şey değildir, sevildiği hâlde neden hakikat nefret doğuruyor ve hakikati vaaz eden senin adamın onlara düşman oluyor? Şundan başka bir sebebi olabilir mi: Hakikat öyle sevilir ki başka bir şeyi seven herkes sevdiği şeyin hakikat olmasını ister; aldatılmak istemedikleri için de aldatılmış olduklarının ortaya konmasını istemezler. Böylece hakikat yerine sevdikleri şey yüzünden hakikatten nefret ederler. Onu parlarken severler, onları çürütürken ondan nefret ederler. Çünkü aldatılmak istemezler, ama aldatmak isterler; bu yüzden hakikat kendini gösterdiğinde onu severler, onları gösterdiğinde ondan nefret ederler. Hakikat de onlara karşılığını öyle verecektir: Onun tarafından açığa vurulmak istemeyenleri istemedikleri hâlde açığa vuracak, kendisi ise onlara açık olmayacaktır. Böyle, işte böyle; insan ruhu böyle: Böyle kör ve hasta, çirkin ve yakışıksız olarak gizlenmek ister, ama kendisinden bir şeyin gizlenmesini istemez. Karşılığında başına gelen şudur: Kendisi hakikatten gizlenemez, ama hakikat ondan gizlenir. Yine de böyleyken bile, sefilken bile, yanlış şeylerden çok doğru şeylerden sevinmeyi tercih eder. Öyleyse hiçbir sıkıntı araya girmeden, her şeyin kendisi sayesinde doğru olduğu tek hakikatin kendisinden sevindiğinde mesut olacaktır.
Cur autem ueritas parit odium et inimicus eis factus est homo tuus uerum praedicans, cum ametur beata uita, quae non est nisi gaudium de ueritate, nisi quia sic amatur ueritas, ut quicumque aliud amant, hoc quod amant uelint esse ueritatem, et quia falli nollent, nolunt conuinci, quod falsi sint? itaque propter eam rem oderunt ueritatem, quam pro ueritate amant. amant eam lucentem, oderunt eam redarguentem. quia enim falli nolunt et fallere uolunt, amant eam, cum se ipsa indicat, et oderunt eam, cum eos ipsos indicat. inde retribuet eis, ut, qui se ab ea manifestari nolunt, et eos nolentes manifestet et eis ipsa non sit manifesta. sic, sic, etiam sic animus humanus, etiam sic caecus et languidus, turpis atque indecens latere uult, se autem ut lateat aliquid non uult. contra illi redditur, ut ipse non lateat ueritatem, ipsum autem ueritas lateat. tamen etiam sic, dum miser est, ueris mauult gaudere quam falsis. beatus ergo erit, si nulla interpellante molestia de ipsa, per quam uera sunt omnia, sola ueritate gaudebit.
10.35İşte seni ararken hafızamda ne kadar dolaştım, Rabbim, ve seni onun dışında bulmadım. Çünkü seni öğrendiğimden beri hatırlamadığım hiçbir şeyi senin hakkında bulmuyorum. Seni öğrendiğimden beri seni unutmadım. Çünkü hakikati bulduğum yerde Tanrımı, hakikatin kendisini buldum ve onu öğrendiğimden beri unutmadım. Bu yüzden seni öğrendiğimden beri hafızamda kalıyorsun; seni hatırlayıp senden zevk aldığımda seni orada buluyorum. Bunlar benim kutsal zevklerimdir; yoksulluğuma bakıp merhametinle onları bana bağışladın.
Ecce quantum spatiatus sum in memoria mea quaerens te, domine, et non te inueni extra eam. neque enim aliquid de te inuenio, quod non meminissem ex quo didici te. nam ex quo didici te, non sum oblitus tui. ubi enim inueni ueritatem, ibi inueni deum meum, ipsam ueritatem, quam ex quo didici, non sum oblitus. itaque ex quo te didici, manes in memoria mea, et illic te inuenio, cum reminiscor tui et delector in te. hae sunt sanctae deliciae meae, quas donasti mihi misericordia tua respiciens paupertatem meam.
10.36Ama hafızamın neresinde kalıyorsun, Rabbim, orada nerede kalıyorsun? Kendine nasıl bir yatak yaptın? Kendine nasıl bir mabet kurdun? Hafızamı, onda kalma lütfuna eriştirdin; ama onun hangi kısmında kaldığını düşünüyorum. Seni hatırlarken hayvanlarda da bulunan kısımlarını aştım, çünkü seni orada, cisimsel şeylerin görüntüleri arasında bulamıyordum; ruhumun duygularını emanet ettiğim kısımlarına geldim, seni orada da bulamadım. Ruhumun kendisinin hafızamdaki yerine girdim —çünkü ruh kendini de hatırlar—, ama sen orada da değildin. Çünkü sen nasıl cisimsel bir görüntü değilsen, yaşayan birinin duygusu da değilsen —sevindiğimizde, üzüldüğümüzde, arzuladığımızda, korktuğumuzda, hatırladığımızda, unuttuğumuzda ve bu türden her ne varsa olan duygu—, ruhun kendisi de değilsin; çünkü sen ruhun Rabbi Tanrı'sın. Bütün bunlar değişir, sen ise her şeyin üstünde değişmeden kalırsın ve seni öğrendiğimden beri hafızamda oturmaya tenezzül ettin. Peki hafızanın hangi yerinde oturduğunu neden arıyorum, sanki orada yerler varmış gibi? Onda oturduğun kesin, çünkü seni öğrendiğimden beri seni hatırlıyorum ve seni hatırladığımda seni onda buluyorum.
Sed ubi manes in memoria mea, domine, ubi illic manes? quale cubile fabricasti tibi? quale sanctuarium aedificasti tibi? tu dedisti hanc dignationem memoriae meae, ut maneas in ea, sed in qua eius parte maneas, hoc considero. transcendi enim partes eius, quas habent et bestiae, cum te recordarer, quia non ibi te inueniebam inter imagines rerum corporalium, et ueni ad partes eius, ubi conmendaui affectiones animi mei, nec illic inueni te. et intraui ad ipsius animi mei sedem, quae illi est in memoria mea, quoniam sui quoque meminit animus, nec ibi tu eras, quia sicut non es imago corporalis nec affectio uiuentis, qualis est, cum laetamur, contristamur, cupimus, metuimus, meminimus, obliuiscimur et quidquid huius modi est, ita nec ipse animus es, quia dominus deus animi tu es, et conmutantur haec omnia, tu autem inconmutabilis manes super omnia et dignatus es habitare in memoria mea ex quo te didici. et quid quaero, quo loco eius habites, quasi uero loca ibi sint? habitas certe in ea, quoniam tui memini ex quo te didici, et in ea inuenio, cum recordor te.
10.37Öyleyse seni öğrenmek için nerede buldum? Çünkü seni öğrenmeden önce hafızamda değildin. Seni öğrenmek için seni nerede buldum, kendinde, benim üstümde değilse? Hiçbir yerde yer yok; uzaklaşıyoruz ve yaklaşıyoruz, ama hiçbir yerde yer yok. Ey hakikat, sana danışan herkese her yerde başkanlık ediyorsun; farklı şeyler danışan herkese aynı anda cevap veriyorsun. Sen açıkça cevap veriyorsun, ama herkes açıkça duymuyor. Herkes istediği konuda danışıyor, ama her zaman istediği cevabı duymuyor. En iyi kulun, senden kendi istediğini duymaktan çok, senden duyduğunu istemeye bakan kişidir.
Vbi ergo te inueni, ut discerem te? neque enim iam eras in memoria mea, priusquam te discerem. ubi ergo te inueni, ut discerem te, nisi in te supra me? et nusquam locus, et recedimus et accedimus, et nusquam locus. ueritas, ubique praesides omnibus consulentibus te simulque respondes omnibus diuersa consulentibus. liquide tu respondes, sed non liquide omnes audiunt. omnes unde uolunt consulunt, sed non semper quod uolunt audiunt. optimus minister tuus est, qui non magis intuetur hoc a te audire quod ipse uoluerit, sed potius hoc quod a te audierit.
10.38Seni geç sevdim, ey bu kadar eski ve bu kadar yeni güzellik, seni geç sevdim! İşte sen içerideydin, ben dışarıda; seni orada arıyordum ve senin yarattığın bu güzel şeylerin üzerine çirkin hâlimle atılıyordum. Sen benimleydin, ben seninle değildim. Sende olmasalar var olmayacak olan şeyler beni senden uzak tutuyordu. Çağırdın, haykırdın ve sağırlığımı deldin; parladın, ışıldadın ve körlüğümü kovdun; kokunu saldın, soluğumu içime çektim ve şimdi sana hasretle soluyorum; tattım ve acıkıyorum, susuyorum; bana dokundun ve senin barışına doğru alev alev yandım.
Sero te amaui, pulchritudo tam antiqua et tam noua, sero te amaui! et ecce intus eras et ego foris et ibi te quaerebam, et in ista formosa, quae fecisti, deformis inruebam. mecum eras, et tecum non eram. ea me tenebant longe a te, quae si in te non essent, non essent. uocasti et clamasti et rupisti surditatem meam, coruscasti, splenduisti et fugasti caecitatem meam, fragrasti, et duxi spiritum et anhelo tibi, gustaui et esurio et sitio, tetigisti me, et exarsi in pacem tuam.
10.39Bütün varlığımla sana sarıldığımda artık hiçbir yerde acı ve zahmet olmayacak; hayatım seninle dolu olarak bütünüyle canlı olacak. Şimdi ise, sen doldurduğun kimseyi yükselttiğin ve ben henüz seninle dolu olmadığım için kendime yüküm. Ağlanacak sevinçlerim sevinilecek kederlerimle çekişiyor ve zaferin hangi tarafta olduğunu bilmiyorum. Vay hâlime, Rabbim, bana acı! Kötü kederlerim iyi sevinçlerimle çekişiyor ve zaferin hangi tarafta olduğunu bilmiyorum. Vay hâlime! Rabbim, bana acı! Vay hâlime! İşte yaralarımı gizlemiyorum: Sen hekimsin, ben hastayım; sen merhamet sahibisin, ben sefilim. Yeryüzünde insan hayatı bir denenme değil midir? Kim sıkıntıları ve güçlükleri ister? Onlara katlanılmasını buyuruyorsun, sevilmesini değil. Kimse katlandığı şeyi sevmez, katlanmayı sevse de. Çünkü katlandığına sevinse de katlanacağı bir şey olmamasını tercih eder. Sıkıntılar içinde bolluğu özlerim, bolluk içinde sıkıntıdan korkarım. Bunlar arasında insan hayatının denenme olmadığı orta bir yer var mı? Vay dünyanın bolluklarına, bir kez ve bir kez daha: hem sıkıntı korkusundan hem de sevincin bozulmasından ötürü! Vay dünyanın sıkıntılarına, bir kez, bir kez daha ve üçüncü kez: hem bolluk özleminden hem sıkıntının kendisi çetin olduğundan hem de sabrı kırmasın diye! Yeryüzünde insan hayatı hiç ara vermeyen bir denenme değil midir?
Cum inhaesero tibi ex omni me, nusquam erit mihi dolor et labor, et uiua erit uita mea tota plena te. nunc autem quoniam quem tu imples, subleuas eum, quoniam tui plenus nondum sum, oneri mihi sum. contendunt laetitiae meae flendae cum laetandis maeroribus, et ex qua parte stet uictoria nescio. ei mihi, domine, miserere mei! contendunt maerores mei mali cum gaudiis bonis, et ex qua parte stet uictoria nescio. ei mihi! domine, miserere mei! ei mihi! ecce uulnera mea non abscondo: medicus es, aeger sum; misericors es, miser sum. numquid non temptatio est uita humana super terram? quis uelit molestias et difficultates? tolerari iubes ea, non amari. nemo quod tolerat amat, etsi tolerare amat. quamuis enim gaudeat se tolerare, mauult tamen non esse quod toleret. prospera in aduersis desidero, aduersa in prosperis timeo. quis inter haec medius locus, ubi non sit humana uita temtatio? uae prosperitatibus saeculi semel et iterum a timore aduersitatis et a corruptione laetitiae! uae aduersitatibus saeculi semel et iterum et tertio a desiderio prosperitatis, et quia ipsa aduersitas dura est, et ne frangat tolerantiam. numquid non temtatio est uita humana super terram sine ullo interstitio?
10.40Bütün umudum yalnızca senin büyük merhametindedir. Buyurduğunu ver ve istediğini buyur. Bize perhizkârlığı emrediyorsun. Biri de şöyle diyor: "Tanrı vermedikçe kimsenin perhizkâr olamayacağını bildiğimde —bu armağanın kimden geldiğini bilmek de bilgeliğin işiydi—." Çünkü perhizkârlık sayesinde toplanır ve dağılıp çokluğa aktığımız birliğe geri getiriliriz. Seninle birlikte, senin için sevmediği bir şeyi seven seni daha az sever. Ey hep yanan ve hiç sönmeyen aşk, ey sevgi, Tanrım, beni tutuştur! Perhizkârlığı buyuruyorsun: Buyurduğunu ver ve istediğini buyur.
Et tota spes mea non nisi in magna misericordia tua. da quod iubes et iube quod uis. imperas nobis continentiam. et cum scirem, ait quidam, quia nemo potest esse continens nisi deus det, et hoc ipsum erat sapientiae, scire cuius esset hoc donum. per continentiam quippe colligimur et redigimur in unum, a quo in multa defluximus. minus enim te amat qui tecum aliquid amat, quod non propter te amat. o amor, qui semper ardes et numquam extingueris, caritas, deus meus, accende me! continentiam iubes: da quod iubes et iube quod uis.
10.41Kuşkusuz bedenin arzusundan, gözlerin arzusundan ve dünya hırsından uzak durmamı buyuruyorsun. Cinsel birleşmeden uzak durmayı buyurdun; evlilik konusunda da izin verdiğinden daha iyi bir şey öğütledin. Bunu sen verdiğin için, senin ayinlerinin hizmetkârı olmadan önce bile gerçekleşti. Ama hakkında çok konuştuğum hafızamda, alışkanlığımın oraya yerleştirdiği bu tür şeylerin görüntüleri hâlâ yaşıyor. Uyanıkken bana güçsüz olarak geliyorlar, ama uykuda yalnızca zevke kadar değil, onaya ve fiile pek benzeyen bir şeye kadar varıyorlar. O görüntünün aldatıcılığı ruhumda ve bedenimde o kadar güçlüdür ki yanlış görüntüler uyuyan beni, gerçek şeylerin uyanık beni ikna edemediği şeye ikna eder. O zaman ben ben değil miyim, Rabbim Tanrım? Yine de buradan uykuya ya da oradan buraya geçtiğim anın içinde benimle benim aramda ne büyük fark var! Uyanıkken bu tür telkinlere direnen, şeylerin kendileri önüne konsa bile sarsılmadan kalan akıl o zaman nerededir? Gözlerle birlikte mi kapanır? Bedenin hisleriyle birlikte mi uyur? Peki o hâlde uykuda da çoğu zaman nasıl direniyoruz, niyetimizi hatırlayıp ona pek iffetle bağlı kalarak bu ayartmalara hiç onay vermiyoruz? Yine de fark o kadar büyüktür ki, başka türlü olduğunda uyanınca vicdanın huzuruna döneriz ve bu uzaklığın kendisi sayesinde onu bizim yapmadığımızı anlarız; ama yine de bizde bir şekilde yapılmış olmasına üzülürüz.
Iubes certe, ut contineam a concupiscentia carnis et concupiscentia oculorum et ambitione saeculi. iussisti a concubitu et de ipso coniugio melius aliquid, quam concessisti, monuisti. et quoniam dedisti, factum est et antequam dispensator sacramenti tui fierem. sed adhuc uiuunt in memoria mea, de qua multa locutus sum, talium rerum imagines, quas ibi consuetudo mea fixit, et occursantur mihi uigilanti quidem carentes uiribus, in somnis autem non solum usque ad delectationem sed etiam usque ad consensionem factumque simillimum. et tantum ualet imaginis illius inlusio in anima mea in carne mea, ut dormienti falsa uisa persuadeant quod uigilanti uera non possunt. numquid tunc ego non sum, domine deus meus? et tamen tantum interest inter me ipsum et me ipsum intra momentum, quo hinc ad soporem transeo uel huc inde transeo! ubi est tunc ratio, qua talibus suggestionibus resistit uigilans et, si res ipsae ingerantur, inconcussus manet? numquid clauditur cum oculis? numquid sopitur cum sensibus corporis? et unde saepe etiam in somnis resistimus nostrique propositi memores atque in eo castissime permanentes nullum talibus inlecebris adhibemus adsensum? et tamen tantum interest, ut, cum aliter accidit, euigilantes ad conscientiae requiem redeamus ipsaque distantia reperiamus nos non fecisse, quod tamen in nobis quoquo modo factum esse doleamus.
10.42Ey her şeye gücü yeten Tanrı, senin elin ruhumun bütün hastalıklarını iyileştirmeye ve lütfunla uykumun şehvetli kıpırtılarını da söndürmeye güç yetirmez mi? Rabbim, armağanlarını bende gitgide çoğaltacaksın; öyle ki ruhum, arzunun ökseotundan kurtulmuş olarak beni izleyip sana gelsin, kendine isyan etmesin; uykuda bile hayvanca görüntüler aracılığıyla bedenin akıntısına kadar varan bu bozulmuş rezillikleri işlemekle kalmasın, onlara onay bile vermesin. Çünkü uyuyan birinin iffetli duygusunda bile böyle bir şeyin, bir işaretle durdurulabilecek kadar küçük de olsa, hiç hoşa gitmemesi —yalnızca bu hayatta değil, bu yaşta da— her şeye gücü yeten için büyük bir iş değildir; sen dilediğimizden ve anladığımızdan çok daha fazlasını yapmaya güç yetirirsin. Yine de kötülüğümün bu türünde şimdi hâlâ ne durumda olduğumu iyi Rabbime söyledim: Bana bağışladığın şeye titreyerek seviniyor, henüz tamamlanmamış olduğum şeye yas tutuyorum; merhametlerini bende tamamlayacağını umuyorum, ölüm zaferle yutulduğunda içimin ve dışımın seninle birlikte sahip olacağı tam barışa kadar.
Numquid non potens est manus tua, deus omnipotens, sanare omnes languores animae meae atque gratia tua lasciuos motus etiam mei soporis extinguere? augebis, domine, magis magisque in me munera tua, ut anima mea sequatur me ad te concupiscentiae uisco expedita, ut non sit rebellis sibi atque ut in somnis etiam non solum non perpetret istas corruptelarum turpitudines per imagines animales usque ad carnis fluxum, sed ne consentiat quidem. nam ut nihil tale uel tantulum libeat, quantulum possit nutu cohiberi etiam in casto dormientis affectu non tantum in hac uita, sed etiam in hac aetate, non magnum est omnipotenti, qui uales facere supra quam petimus et intellegimus. nunc tamen quid adhuc sim in hoc genere mali mei, dixi bono domino meo exultans cum tremore in eo, quod donasti mihi, et lugens in eo, quod inconsummatus sum, sperans perfecturum te in me misericordias tuas usque ad pacem plenariam, quam tecum habebunt interiora et exteriora mea, cum absorpta fuerit mors in uictoriam.
10.43Günün bir başka derdi daha var; keşke kendine yetse! Çünkü bedenin her günkü yıkıntılarını yiyip içerek onarıyoruz; ta ki sen besinleri de mideyi de ortadan kaldırana, yoksunluğu harikulade bir doygunlukla öldürüp bu bozulabilir olana ebedî bir bozulmazlık giydirene kadar. Ama şimdi bu zorunluluk bana tatlı geliyor; bu tatlılığa tutsak düşmemek için ona karşı savaşıyorum. Oruçlarla her gün savaş veriyor, bedenimi çoğu kez köleliğe boyun eğdiriyorum; yine de acılarım hazla kovuluyor. Çünkü açlık ve susuzluk birer acıdır; besinlerin ilacı yardıma yetişmezse yakarlar ve ateş gibi öldürürler. Bu ilaç, yerin, suyun ve göğün zayıflığımıza hizmet ettiği armağanlarının tesellisi sayesinde elimizin altında olduğundan, musibete keyif deniyor.
Est alia malitia diei, quae utinam sufficiat ei. reficimus enim cotidianas ruinas corporis edendo et bibendo, ⟦priusquam⟧ escas et uentrem destruas, cum occideris indigentiam satietate mirifica et corruptibile hoc indueris incorruptione sempiterna. nunc autem suauis est mihi necessitas, et aduersus istam suauitatem pugno, ne capiar, et cotidianum bellum gero in ieiuniis, saepius in seruitutem redigens corpus meum, et dolores mei uoluptate pelluntur. nam fames et sitis quidam dolores sunt, urunt et sicut febris necant, nisi alimentorum medicina succurrat. quae quoniam praesto est ex consolatione munerum tuorum, in quibus nostrae infirmitati terra et aqua et caelum seruiunt, calamitas deliciae uocantur.
10.44Bana besinleri ilaç alır gibi almayı öğrettin. Ama yoksunluğun sıkıntısından doygunluğun dinginliğine geçerken, tam bu geçişte arzunun tuzağı bana pusu kuruyor. Çünkü geçişin kendisi hazdır ve zorunluluğun beni geçmeye zorladığı yere bundan başka bir yoldan geçilemez. Yemenin ve içmenin sebebi sağlık olduğu hâlde, tehlikeli bir zevk peşinden gelen bir hizmetçi gibi ona katılıyor ve çoğu zaman önüne geçmeye çalışıyor; öyle ki sağlık için yaptığımı söylediğim ya da yapmak istediğim şeyi onun uğruna yapayım. İkisinin ölçüsü de aynı değildir: Sağlığa yeten, zevke azdır. Çoğu kez de bedenin zorunlu bakımı mı hâlâ yardım istiyor, yoksa arzunun hazza düşkün aldatıcılığı mı hizmetini sunuyor, belirsiz kalır. Zavallı ruh bu belirsizliğe sevinir ve onda kendine bir mazeret savunması hazırlar: Sağlığı ölçülü korumaya neyin yettiği görünmüyor diye sevinir, hazzın işini sağlık bahanesiyle gölgeler. Bu ayartılara her gün direnmeye çalışıyorum, sağ elini yardıma çağırıyor, çalkantılarımı sana açıyorum; çünkü bu konuda kararım henüz yerine oturmuş değil.
Hoc me docuisti, ut quemadmodum medicamenta sic alimenta sumpturus accedam. sed dum ad quietem satietatis ex indigentiae molestia transeo, in ipso transitu mihi insidiatur laqueus concupiscentiae. ipse enim transitus uoluptas est, et non est alius, qua transeatur quo transire cogit necessitas. et cum salus sit causa edendi ac bibendi, adiungit se tamquam pedisequa periculosa iucunditas et plerumque praeire conatur, ut eius causa fiat, quod salutis causa me facere uel dico uel uolo. nec idem modus utriusque est: nam quod saluti satis est, delectationi parum est, et saepe incertum fit, utrum adhuc necessaria corporis cura subsidium petat an uoluptaria cupiditatis fallacia ministerium suppetat. ad hoc incertum hilarescit infelix anima et in eo praeparat excusationis patrocinium gaudens non adparere, quod satis sit moderationi ualetudinis, ut obtentu salutis obumbret negotium uoluptatis. his temptationibus cotidie conor resistere et inuoco dexteram tuam et ad te refero aestus meos, quia consilium mihi de hac re nondum stat.
10.45Tanrımın buyuran sesini işitiyorum: "Yüreğiniz oburluk ve sarhoşlukla ağırlaşmasın." Sarhoşluk benden uzaktır; acıyacaksın da bana yaklaşmayacak. Ama oburluk ara sıra kuluna sızdı; acıyacaksın da benden uzaklaşacak. Çünkü sen vermedikçe kimse perhizkâr olamaz. Dua ettiğimizde bize çok şey bahşediyorsun; dua etmeden önce aldığımız iyi her ne varsa senden aldık, bunu sonradan bilelim diye de senden aldık. Hiçbir zaman ayyaş olmadım, ama senin ayılttığın ayyaşlar tanıdım. Demek ki hiç öyle olmamış olanların öyle olmaması da senin işin, öyle olmuş olanların hep öyle kalmaması da senin işin; her ikisinin de bunun kimin işi olduğunu bilmesi de senin işin. Bir başka sesini de işittim: "Arzularının ardından gitme, hazzından uzak dur." Armağanın sayesinde çok sevdiğim şu sözü de işittim: "Yersek bolluğa ermeyiz, yemezsek de bir şeyimiz eksilmez"; yani ne o şey beni zengin eder ne bu şey sefil. Bir başkasını da işittim: "Hangi durumda olursam olayım, kendi kendime yetmeyi öğrendim; bolluk içinde yaşamayı da bilirim, yoksulluğa katlanmayı da. Beni güçlendirenin sayesinde her şeye gücüm yeter." İşte göksel ordugâhın bir askeri; bizim olduğumuz toz değil. Ama hatırla, Rabbim, biz tozuz; insanı tozdan yarattın; o kaybolmuştu ve bulundu. O da bunu kendi gücüyle yapamadı, çünkü o da aynı tozdu; ilhamının soluğuyla böyle konuştuğu için o kadar çok sevdiğim bu adam: "Beni güçlendirenin sayesinde her şeye gücüm yeter" diyor. Beni de güçlendir ki güç yetireyim; buyurduğunu ver ve dilediğini buyur. Bu adam aldığını itiraf ediyor ve övündüğü şeyle Rab'de övünüyor. Bir başkasının da almak için yalvardığını işittim: "Karnın arzularını benden uzaklaştır" diyor. Buradan anlaşılıyor ki, ey kutsal Tanrı, buyurduğun şey yapıldığında onu veren sensin.
Audio uocem iubentis dei mei: non grauentur corda uestra in crapula et ebrietate. ebrietas longe est a me: misereberis, ne adpropinquet mihi. crapula autem nonnumquam subrepsit seruo tuo: misereberis, ut longe fiat a me. nemo enim potest esse continens, nisi tu des. multa nobis orantibus tribuis, et quidquid boni antequam oraremus accepimus, a te accepimus; et ut hoc postea cognosceremus, a te accepimus. ebriosus numquam fui, sed ebriosos a te factos sobrios ego noui. ergo a te factum est, ut hoc non essent qui numquam fuerunt, a quo factum est, ut hoc non semper essent qui fuerunt, a quo etiam factum est, ut scirent utrique, a quo factum est. audiui aliam uocem tuam: post concupiscentias tuas non eas et a uoluptate tua uetare. audiui et illam ex munere tuo, quam multum amaui: neque si manducauerimus, abundabimus, neque si non manducauerimus, deerit nobis; hoc est dicere: nec illa res me copiosum faciet nec illa aerumnosum. audiui et alteram: ego enim didici, in quibus sum, sufficiens esse et abundare noui et penuriam pati noui. omnia possum in eo, qui me confortat. ecce ⟦miles⟧ castrorum caelestium, non puluis, quod sumus. sed memento, domine, quoniam puluis sumus, et de puluere fecisti hominem, et perierat et inuentus est. nec ille in se potuit, quia idem puluis fuit, quem talia dicentem adflatu tuae inspirationis adamaui: omnia possum, inquit, in eo, qui me confortat. conforta me, ut possim, da quod iubes et iube quod uis. iste se accepisse confitetur et quod gloriatur in domino gloriatur. audiui alium rogantem, ut accipiat: aufer, inquit, a me concupiscentias uentris. unde adparet, sancte deus, te dare, cum fit quod imperas fieri.
10.46Bana öğrettin, iyi Baba: Temizler için her şey temizdir, ama başkasını tökezleterek yiyen insan için kötüdür; yarattığın her şey iyidir ve şükranla alındığında hiçbir şey atılmaz; yiyecek bizi Tanrı'ya beğendirmez; kimse bizi yiyecek ya da içecek yüzünden yargılamasın; yiyen yemeyeni hor görmesin, yemeyen de yiyeni yargılamasın. Bunları öğrendim; sana şükür, sana övgüler olsun, Tanrım, öğretmenim, kulaklarımın kapısını çalan, yüreğimi aydınlatan: Beni her ayartıdan kurtar. Ben yemeğin murdarlığından değil, arzunun murdarlığından korkuyorum. Biliyorum ki Nuh'a yiyecek olarak işe yarayan her türlü eti yemeye izin verildi; İlyas etle beslendi; olağanüstü bir perhize sahip olan Yahya, yiyecek olarak verilen hayvanlarla, yani çekirgelerle kirlenmedi. Biliyorum ki Esav mercimek arzusuyla aldandı, Davut su isteği yüzünden kendini kınadı, Kralımız da etle değil ekmekle denendi. Bu yüzden çöldeki halk da et istediği için değil, yiyecek isteğiyle Rab'be karşı söylendiği için azarlanmayı hak etti.
Docuisti me, pater bone: omnia munda mundis, sed malum esse homini qui per offensionem manducat; et omnem creaturam tuam bonam esse nihilque ⟦abiciendum⟧, quod cum gratiarum actione percipitur; et quia esca nos non conmendat deo, et ut nemo nos iudicet in cibo aut potu; et ut qui manducat non manducantem non spernat, et qui non manducat, manducantem non iudicet. didici haec, gratias tibi, laudes tibi, deo meo, magistro meo, pulsatori aurium mearum, inlustratori cordis mei: eripe me ab omni temptatione. non ego inmunditiam obsonii timeo, sed inmunditiam cupiditatis. scio Noe omne carnis genus, quod cibo esset usui, manducare permissum, Elian cibo carnis refectum, Iohannem mirabili abstinentia praeditum animalibus, hoc est lucustis in escam cedentibus, non fuisse pollutum: et scio Esau lenticulae concupiscentia deceptum et Dauid propter aquae desiderium a se ipso reprehensum et regem nostrum non carne, sed pane temptatum. ideoque et populus in heremo non quia carnes desiderauit, sed quia escae desiderio aduersus dominum murmurauit, meruit inprobari.
10.47Bu ayartıların ortasında, her gün yeme ve içme arzusuna karşı savaşıyorum; çünkü bu, cinsel birleşmede yapabildiğim gibi bir kerede kesip atmaya ve bir daha dokunmamaya karar verebileceğim bir şey değil. Bu yüzden boğazın dizginleri ölçülü bir gevşetme ve çekmeyle tutulmalı. Rabbim, zorunluluğun sınırlarının biraz dışına sürüklenmeyen kim var? Kim ise büyüktür; adını yüceltsin. Ben öyle değilim, çünkü günahkâr bir insanım. Yine de ben de adını yüceltiyorum; dünyayı yenmiş olan da beni bedeninin zayıf uzuvları arasında sayarak günahlarım için senin önünde aracılık ediyor. Çünkü gözlerin onun tamamlanmamış olanını da gördü ve senin kitabına hepsi yazılacak.
In his ergo temptationibus positus certo cotidie aduersus concupiscentiam manducandi et bibendi: non enim est quod semel praecidere et ulterius non attingere decernam, sicut de concubitu potui. itaque freni gutturis temperata relaxatione et constrictione tenendi sunt. et quis est, domine, qui non rapiatur aliquantum extra metas necessitatis? quisquis est, magnus est, magnificet nomen tuum. ego autem non sum, quia peccator homo sum. sed et ego magnifico nomen tuum, et interpellat te pro peccatis meis qui uicit saeculum, numerans me inter infirma membra corporis sui, quia et inperfectum eius uiderunt oculi tui, et in libro tuo omnes scribentur.
10.48Kokuların çekiciliği beni pek uğraştırmıyor: Yokken aramam, varken geri çevirmem; onlardan hep yoksun kalmaya da hazırım. Bana öyle görünüyor; belki de yanılıyorum. Çünkü bu da ağlanacak karanlıklardan biri: İçimdeki gücüm kendime gizli kalıyor. Öyle ki zihnim kendi güçleri hakkında kendini sorguladığında, kendine kolayca inanmaması gerektiğini düşünüyor; çünkü içte olan da, deneyimle açığa çıkmadıkça, çoğu kez gizlidir. Tamamı ayartı diye adlandırılan bu hayatta kimse, daha kötüyken daha iyi olabilmiş olanın daha iyiyken daha kötü olmayacağından emin olmamalı. Tek umut, tek güven, tek sağlam vaat senin merhametindir.
De inlecebra odorum non satago nimis: cum absunt, non requiro, cum assunt, non respuo, paratus eis etiam semper carere. ita mihi uideor; forsitan fallar. sunt enim et istae plangendae tenebrae, in quibus me latet facultas mea, quae in me est, ut animus meus de uiribus suis ipse se interrogans non facile sibi credendum existimet, quia et quod inest plerumque occultum est, nisi experientia manifestetur et nemo securus esse debet in ista uita, quae tota temptatio nominatur, utrum qui fieri potuit ex deteriore melior, non fiat etiam ex meliore deterior. una spes, una fiducia, una firma promissio misericordia tua.
10.49Kulakların hazları beni daha sıkı sarmış ve boyunduruk altına almıştı; ama sen beni çözdün ve kurtardın. Şimdi sözlerinin can verdiği ezgilerde, tatlı ve ustalıklı bir sesle söylendiklerinde, itiraf ederim ki biraz dinleniyorum; ama onlara yapışıp kalacak kadar değil, dilediğimde kalkıp gidebileceğim kadar. Yine de kendilerine hayat veren sözlerle birlikte bana kabul edilmek için yüreğimde hatırı sayılır bir yer arıyorlar ve onlara uygun yeri güçlükle veriyorum. Kimi zaman onlara yakışandan fazla saygı gösteriyormuşum gibi geliyor: Bu kutsal sözlerin kendisiyle, böyle söylendiklerinde, böyle söylenmediklerinden daha dindarca ve daha ateşli bir şekilde gönüllerimizin dindarlık alevine doğru harekete geldiğini hissediyorum; ruhumuzun bütün duygularının, kendi çeşitliliklerine göre seste ve ezgide kendilerine has tonları olduğunu, bilmediğim gizli bir yakınlıkla onlarla uyandıklarını hissediyorum. Ama zihin gevşesin diye kendisine teslim edilmemesi gereken bedenimin zevki beni çoğu kez aldatıyor: His akla, sabırla arkasında kalacak şekilde eşlik etmiyor; yalnızca akıl sayesinde kabul edilmeyi hak etmiş olduğu hâlde, bir de onun önüne geçmeye ve ona yol göstermeye çalışıyor. Böylece bu konularda farkına varmadan günah işliyorum, farkına sonra varıyorum.
Voluptates aurium tenacius me inplicauerant et subiugauerant, sed resoluisti et liberasti me. nunc in sonis, quos animant eloquia tua, cum suaui et artificiosa uoce cantantur, fateor, aliquantulum adquiesco, non quidem ut haeream, sed ut surgam, cum uolo. attamen cum ipsis sententiis quibus uiuunt ut admittantur ad me, quaerunt in corde meo nonnullius dignitatis locum, et uix eis praebeo congruentem. aliquando enim plus mihi uideor honoris eis tribuere, quam decet, dum ipsis sanctis dictis religiosius et ardentius sentio moueri animos nostros in flammam pietatis, cum ita cantantur, quam si non ita cantarentur, et omnes affectus spiritus nostri pro sui diuersitate habere proprios modos in uoce atque cantu, quorum nescio qua occulta familiaritate excitentur. sed delectatio carnis meae, cui mentem eneruandam non oportet dari, saepe me fallit, dum rationi sensus non ita comitatur, ut patienter sit posterior, sed tantum, quia propter illam meruit admitti, etiam praecurrere ac ducere conatur. ita in his pecco non sentiens et postea sentio.
10.50Kimi zaman ise bu aldanıştan aşırı sakınarak fazla katılıkla yanılıyorum; hatta bazen o kadar ki Davut'un Mezmurlarında söylenen bütün tatlı ezgilerin kendi kulaklarımdan da kilisenin kulaklarından da uzaklaştırılmasını isterim. İskenderiye piskoposu Athanasios hakkında bana sık sık anlatıldığını hatırladığım şey daha güvenli geliyor: Mezmuru okuyana sesini o kadar az kıvırtarak okuturmuş ki okuyan, şarkı söyleyenden çok konuşan birine benzermiş. Ama imanımı yeniden kazandığım ilk günlerde kilisenin ilahileri karşısında döktüğüm gözyaşlarını hatırladığımda ve şimdi de ezgiden değil, söylenen şeylerden etkilendiğimi —berrak bir sesle ve en uygun ölçülendirmeyle söylendiklerinde— gördüğümde, bu âdetin büyük faydasını yeniden kabul ediyorum. Böylece hazzın tehlikesiyle sağlığa yararlı olduğunun deneyimi arasında bocalıyorum. Geri alınmaz bir hüküm vermeden, kilisede ilahi söyleme âdetini onaylamaya daha çok yöneliyorum; öyle ki kulakların zevkleri sayesinde daha zayıf olan gönül dindarlık duygusuna yükselsin. Yine de ezginin beni söylenen şeyden daha çok etkilediği olursa, cezayı hak eden bir günah işlediğimi itiraf ediyorum; o zaman ilahi söyleyeni hiç duymamayı yeğlerim. İşte ne hâldeyim! Benimle birlikte ağlayın ve benim için ağlayın, ey içinizde, amellerin kaynaklandığı yerde iyi bir şey işleyen sizler. Çünkü işlemeyenleri bu şeyler etkilemez. Sen ise, Rabbim Tanrım, işit, bak, gör, acı ve beni iyileştir; senin gözlerinin önünde kendime bir soru oldum ve hastalığım da budur.
Aliquando autem hanc ipsam fallaciam inmoderatius cauens erro nimia seueritate, sed ualde interdum, ut melos omnes cantilenarum suauium, quibus Dauiticum psalterium frequentatur; ab auribus meis remoueri uelim atque ipsius ecclesiae, tutiusque mihi uidetur, quod de Alexandrino episcopo Athanasio saepe mihi dictum conmemini, qui tam modico flexu uocis faciebat sonare lectorem psalmi, ut pronuntianti uicinior esset quam canenti. uerum tamen cum reminiscor lacrimas meas, quas fudi ad cantus ecclesiae in primordiis recuperatae fidei meae, et nunc ipso quod moueor non cantu, sed rebus quae ⟦cantantur⟧, cum liquida uoce et conuenientissima modulatione ⟦cantantur⟧, magnam instituti huius utilitatem rursus agnosco. ita fluctuo inter periculum uoluptatis et experimentum salubritatis magisque adducor non quidem inretractabilem sententiam proferens cantandi consuetudinem approbare in ecclesia, ut per oblectamenta aurium infirmior animus in affectum pietatis adsurgat. tamen cum mihi accidit, ut me amplius cantus quam res, quae canitur, moneat, poenaliter me peccare confiteor et tunc mallem non audire cantantem. ecce ubi sum! flete mecum et pro me flete qui aliquid boni uobiscum intus agitis, unde facta procedunt. nam qui non agitis, non uos haec monent. tu autem, domine deus meus, exaudi et respice et uide et miserere et sana me, in cuius oculis mihi quaestio ⟦factus sum⟧, et ipse est languor meus.
10.51Geriye bedenimin bu gözlerinin hazzı kalıyor. Onun hakkındaki itiraflarımı tapınağının kulakları, kardeşçe ve dindar kulaklar işitsin; böylece hâlâ beni sıkıştıran beden arzusunun ayartılarını bitirmiş olalım —inleyen ve gökten olan konutumu üzerime giymeyi özleyen beni. Gözler güzel ve çeşitli biçimleri, parlak ve hoş renkleri sever. Bunlar ruhumu ele geçirmesin; onu, bunları gerçekten çok iyi yaratmış olan Tanrı ele geçirsin; ama benim iyim odur, bunlar değil. Bunlar uyanık olduğum gün boyunca bana dokunur; şakıyan seslerden, bazen hepsinden birden, sessizlikte bulduğum dinlenme bunlardan bana verilmez. Çünkü renklerin kraliçesi olan bu ışık, gördüğümüz her şeyi yıkayarak, gün boyunca nerede olursam olayım, başka bir işle uğraşırken ve ona dikkat etmezken bile türlü türlü süzülüşüyle beni okşar. Öyle şiddetle sokulur ki birden çekilse özlemle aranır; uzun süre olmazsa gönlü kederlendirir.
Restat uoluptas oculorum istorum carnis meae, de qua loquor confessiones, quas audiant aures templi tui, aures fraternae ac piae, ut concludamus temptationes concupiscentiae carnis, quae me adhuc pulsant ingemescentem et habitaculum meum, quod de caelo est, superindui cupientem. pulchras formas et uarias, nitidos et amoenos colores amant oculi. non teneant haec animam meam; teneat eam deus, qui fecit haec bona quidem ualde, sed ipse est bonum meum, non haec. tangunt me uigilantem totis diebus, nec requies ab eis datur mihi, sicut datur a uocibus canoris, aliquando ab omnibus, in silentio. ipsa enim regina colorum lux ista perfundens cuncta, quae cernimus, ubiubi per diem fuero, multimodo adlapsu blanditur mihi aliud agenti et ad eam non aduertenti. insinuat autem se ita uehementer, ut si repente subtrahatur, cum desiderio requiratur; et si diu absit, contristat animum.
10.52Ey ışık! Tobit'in, bu gözleri kapalıyken oğluna hayatın yolunu öğretirken ve sevginin adımıyla hiç yolunu şaşırmadan önünden yürürken gördüğü ışık; ya da İshak'ın, bedensel gözleri ağırlaşıp örtülmüşken oğullarını tanıyarak kutsamayı değil, kutsayarak tanımayı hak ettiğinde gördüğü ışık; ya da Yakup'un, o da ileri yaşı yüzünden gözlerini yitirmişken, oğullarında önceden işaret edilmiş gelecek halkın soylarını aydınlık bir yürekle ışıldattığında gördüğü ışık. Yusuf'tan olma torunlarının başına çaprazlanmış ellerini sırlı bir şekilde koydu: babalarının dışarıdan düzeltmek istediği gibi değil, kendisinin içeriden ayırt ettiği gibi. Asıl ışık odur; o birdir ve onu görüp sevenlerin hepsi birdir. Ama sözünü ettiğim bu bedensel ışık, dünya hayatını kör âşıkları için çekici ve tehlikeli bir tatlılıkla tatlandırır. Bundan dolayı da seni, ey her şeyin yaratıcısı Tanrı, övmeyi bilenler ise onu senin ilahine katarlar, kendi uykularında ona kapılmazlar: Ben de böyle olmak isterim. Gözlerin ayartmalarına direniyorum ki senin yolunda yürüdüğüm ayaklarım dolaşmasın; görünmez gözlerimi sana kaldırıyorum ki ayaklarımı tuzaktan kurtarasın. Sen onları her seferinde kurtaracaksın, çünkü tuzağa takılıyorlar. Sen kurtarmaktan vazgeçmiyorsun, ben ise her yere saçılmış pusulara sık sık takılıyorum; çünkü İsrail'i koruyan sen uyumaz ve uyuklamazsın.
O lux, quam uidebat Tobis, cum clausis istis oculis filium docebat uitae uiam et ei praeibat pede caritatis nusquam errans; aut quam uidebat Isaac praegrauatis et opertis carneis luminibus, cum filios non agnoscendo benedicere, sed benedicendo agnoscere meruit; aut quam uidebat Iacob, cum et ipse prae grandi aetate captus oculis in filiis praesignata futuri populi genera luminoso corde radiauit. et nepotibus suis ex Ioseph diuexas mystice manus, non sicut pater eorum foris corrigebat, sed sicut ipse intus discernebat, imposuit. ipsa est lux, una est et unum omnes, qui uident et amant eam. at ista corporalis, de qua loquebar, inlecebrosa ac periculosa dulcedine condit uitam saeculi caecis amatoribus. cum autem et de ipsa laudare te norunt, deus creator omnium, assumunt eam in hymno tuo, non assumuntur ab ea in somno suo: sic esse cupio. resisto seductionibus oculorum, ne inplicentur pedes mei, quibus ingredior uiam tuam, et erigo ad te inuisibiles oculos, ut tu euellas de laqueo pedes meos. tu subinde euelles eos, nam inlaqueantur. tu non cessas euellere, ego autem crebro haereo in ubique sparsis insidiis, quoniam non dormies neque dormitabis, qui custodis Israel.
10.53İnsanlar türlü sanatlar ve zanaatlarla giysilerde, ayakkabılarda, kaplarda ve her türlü yapımda, resimlerde ve çeşitli tasvirlerde, zorunlu ve ölçülü kullanımı ve dindarca anlamı çok aşan sayısız şeyi gözlerin çekiciliğine eklediler. Dışarıda kendi yaptıklarının ardınca gidiyor, içeride kendilerini yaratanı bırakıyor ve yaratıldıkları şeyi içlerinden sürüp atıyorlar. Ama ben, Tanrım ve şanım, bundan dolayı da sana ilahi söylüyor, kendini benim için kurban edene övgü kurbanı sunuyorum. Çünkü ruhlar aracılığıyla usta ellere aktarılan güzel şeyler, ruhların üstünde olan, ruhumun gece gündüz özlemini çektiği o güzellikten gelir. Ama dış güzelliklerin yapıcıları ve peşinde koşanları, onları beğenmenin ölçüsünü oradan alırlar, kullanmanın ölçüsünü ise oradan almazlar. O ölçü oradadır ve onu görmezler; görselerdi daha öteye gitmez, güçlerini senin için saklar, onu zevkli yorgunluklarda dağıtmazlardı. Ben ise bunları söyler ve ayırt ederken bile adımımı bu güzel şeylere dolaştırıyorum; ama sen kurtaracaksın, Rabbim, sen kurtaracaksın, çünkü merhametin gözlerimin önündedir. Ben acınacak şekilde yakalanıyorum, sen ise merhametle kurtarıyorsun: kimi zaman, yalnızca hafifçe takılmışsam, ben farkına bile varmadan; kimi zaman da acıyla, çünkü artık saplanıp kalmışımdır.
Quam innumerabilia uariis artibus et opificiis in uestibus, calciamentis, uasis et cuiuscemodi fabricationibus, picturis etiam diuersisque figmentis atque his usum necessarium atque moderatum et piam significationem longe transgredientibus addiderunt homines ad inlecebras oculorum, foras sequentes quod faciunt, intus relinquentes a quo facti sunt et exterminantes quod facti sunt. at ego, deus meus et decus meum, etiam hinc tibi dico hymnum et sacrifico laudem sacrificatori meo, quoniam pulchra traiecta per animas in manus artificiosas ab illa pulchritudine ueniunt, quae supra animas est, cui suspirat anima mea die ac nocte. sed pulchritudinum exteriorum operatores et sectatores inde trahunt adprobandi modum, non autem inde trahunt utendi modum. et ibi est et non uident eum, ut non eant longius et fortitudinem suam ad te custodiant nec eam spargant in deliciosas lassitudines. ego autem haec loquens atque discernens etiam istis pulchris gressum innecto, sed tu euelles, domine, euelles tu, quoniam misericordia tua ante oculos meos est. nam ego capior miserabiliter, et tu euelles misericorditer aliquando non sentientem, quia suspensus incideram, aliquando cum dolore, quia iam inhaeseram.
10.54Buna, çok daha türlü yollardan tehlikeli olan bir başka ayartı biçimi ekleniyor. Bütün hislerin ve hazların zevkinde bulunan, kendisine kul olanları senden uzaklaştırıp helak eden beden arzusunun yanında, ruhta aynı beden hisleri aracılığıyla işleyen boş ve meraklı bir arzu vardır: Bedende zevk almak değil, beden aracılığıyla deneyip öğrenmek ister ve bilgi ve ilim adıyla örtünür. Bu arzu bilme isteğinde yattığından ve bilmek için hisler arasında baş gelenler gözler olduğundan, tanrısal sözde "gözlerin arzusu" diye adlandırılmıştır. Çünkü görmek asıl olarak gözlere aittir. Ama bu kelimeyi, bilmeye yönelttiğimizde öteki hisler için de kullanırız. "Dinle, ne kızıl parlıyor", "kokla, ne parıldıyor", "tat, ne ışıldıyor", "dokun, ne pırıldıyor" demeyiz; bunların hepsi için "görmek" denir. Ama yalnız gözlerin hissedebildiği şey için "bak, ne parlıyor" demekle kalmaz, "bak, ne ses çıkarıyor", "bak, ne kokuyor", "bak, ne tadı var", "bak, ne sert" de deriz. Bu yüzden hislerin genel deneyimine, söylendiği gibi, "gözlerin arzusu" denir; çünkü gözlerin başta geldiği görme vazifesini, bir şeyi bilmek için araştırdıklarında, öteki hisler de benzerlik yoluyla kendilerine mal ederler.
Huc accedit alia forma temptationis multiplicius periculosa. praeter enim concupiscentiam carnis, quae inest in delectatione omnium sensuum et uoluptatum, cui seruientes depereunt qui longe se faciunt a te, inest animae per eosdem sensus corporis quaedam non se oblectandi in carne, sed experiendi per carnem uana et curiosa cupiditas nomine cognitionis et scientiae palliata. quae quoniam in appetitu noscendi est, oculi autem sunt ad noscendum in sensibus principes, concupiscentia oculorum eloquio diuino adpellata est. ad oculos enim uidere proprie pertinet. utimur autem hoc uerbo etiam in ceteris sensibus, cum eos ad cognoscendum intendimus. neque enim dicimus: audi quid rutilet, aut: olefac quam niteat, aut: gusta quam splendeat, aut: palpa quam fulgeat: uideri enim dicuntur haec omnia. dicimus autem non solum: uide quid lucet, quod soli oculi sentire possunt, sed etiam: uide quid sonet, uide quid oleat, uide quid sapiat, uide quam durum sit. ideoque generalis experientia sensuum concupiscentia, sicut dictum est, oculorum uocatur, quia uidendi officium, in quo primatum oculi tenent, etiam ceteri sensus sibi de similitudine usurpant, cum aliquid cognitionis explorant
10.55Buradan hisler aracılığıyla neyin hazdan, neyin meraktan ileri geldiği daha açık ayırt edilir: Haz güzel, ahenkli, tatlı, lezzetli, yumuşak olanın peşine düşer; merak ise bunların zıtlarının da peşine düşer, sıkıntı çekmek için değil, deneme ve bilme şehvetiyle. Parçalanmış, insanın tüylerini ürperten bir cesedi görmekte ne haz vardır? Yine de bir yerde öyle bir ceset yatıyorsa, üzülmek ve sararmak için oraya koşuşurlar. Hatta onu rüyalarında görmekten korkarlar; sanki uyanıkken görmeye onları biri zorlamış ya da güzelliğine dair bir ün kandırmış gibi. Öteki hislerde de böyledir; hepsini saymak uzun sürer. Bu arzu hastalığı yüzünden gösterilerde türlü harikalar sergilenir. Buradan, bizim dışımızda olan tabiatın işlerini araştırmaya girişilir; bunları bilmek hiçbir işe yaramaz, insanlar bilmekten başka bir şey istemezler. Aynı sapkın ilim amacıyla büyü sanatlarıyla bir şey aranıyorsa, o da buradandır. Dinin kendisinde bile Tanrı buradan denenir: Mucizeler ve harikalar bir kurtuluş için değil, yalnızca denemek için arzulanıp istendiğinde.
Ex hoc autem euidentius discernitur, quid uoluptatis, quid curiositatis agatur per sensus, quod uoluptas pulchra, canora, suauia, sapida, lenia sectatur, curiositas autem etiam his contraria temptandi causa non ad subeundam molestiam, sed experiendi noscendique libidine. quid autem uoluptatis habet uidere in laniato cadauere quod exhorreas? et tamen sicubi iaceat, concurrunt, ut contristentur, ut palleant. timent etiam, ne in somnis hoc uideant, quasi quisquam eos uigilantes uidere coegerit aut pulchritudinis ulla fama persuaserit. ita et in ceteris sensibus, quae persequi longum est. ex hoc morbo cupiditatis in spectaculis exhibentur quaeque miracula. hinc ad perscrutanda naturae, quae praeter nos est, operata proceditur, quae scire nihil prodest et nihil aliud quam scire homines cupiunt. hinc etiam, si quid eodem peruersae scientiae fine per artes magicas quaeritur. hinc etiam in ipsa religione deus temptatur, cum signa et prodigia flagitantur non ad aliquam salutem, sed ad solam experientiam desiderata.
10.56Tuzak ve tehlikelerle dolu bu uçsuz bucaksız ormanda, işte, ey kurtuluşumun Tanrısı, bana nasip ettiğin gibi birçok şeyi kesip yüreğimden uzaklaştırdım. Yine de gündelik hayatımızın çevresinde bu türden bu kadar çok şey uğuldarken, ne zaman bu türden hiçbir şeyin dikkatimi seyretmeye çekmediğini, boş bir ilgiyle beni yakalamadığını söylemeye cesaret edebilirim? Elbette tiyatrolar artık beni sürüklemiyor, yıldızların geçişlerini bilmeyi umursamıyorum, ruhum hiçbir zaman gölgelerden cevap aramadı; kutsala saygısız bütün ayinlerden tiksiniyorum. Ama, Rabbim Tanrım, kendisine alçakgönüllü ve yalın bir kulluk borçlu olduğum sen, düşman senden bir işaret isteyeyim diye benimle ne telkin düzenekleriyle uğraşıyor! Kralımız ve yalın, iffetli vatanımız Kudüs adına sana yalvarıyorum: Bu şeylere onay vermek şimdi benden ne kadar uzaksa, hep öyle, giderek daha da uzak olsun. Birinin kurtuluşu için sana yalvardığımda ise niyetimin gayesi bambaşkadır; sen dilediğini yaparken bana gönül hoşluğuyla razı olmayı veriyorsun ve vereceksin.
In hac tam immensa silua plena insidiarum et periculorum ecce multa praeciderim et a meo corde dispulerim, sicuti donasti me facere, deus salutis meae; attamen quando audeo dicere, cum circumquaque cotidianam uitam nostram tam multa huius generis rerum circumstrepant, quando audeo dicere nulla re tali me intentum fieri ad spectandum et uana cura capiendum? sane me iam theatra non rapiunt, nec curo nosse transitus siderum, nec anima mea umquam responsa quaesiuit umbrarum: omnia sacrilega sacramenta detestor. a te, domine deus meus, cui humilem famulatum ac simplicem debeo, quantis mecum suggestionum machinationibus agit inimicus ut signum aliquod petam! sed obsecro te per regem nostrum et patriam Hierusalem simplicem, castam, ut quemadmodum a me longe est ad ista consensio, ita sit semper longe atque longius. pro salute autem cuiusquam cum te rogo, alius multum differens finis est intentionis meae, et te faciente quod uis das mihi et dabis libenter sequi.
10.57Ama merakımız her gün ne kadar çok küçük ve hor görülecek şeyde denenir ve ne kadar sık kayarız, kim sayabilir? Boş şeyler anlatanlara önce zayıfları incitmeyelim diye katlanır gibi yapar, sonra yavaş yavaş seve seve kulak veririz. Bir köpeğin tavşan kovalamasını sirkte olunca artık seyretmiyorum; ama kırda, oradan tesadüfen geçiyorsam, bu av belki beni büyük bir düşünceden bile çevirip kendine döndürür: bineğimin bedenini yoldan saptırmaya zorlamaz, ama yüreğimin eğilimini saptırır. Sen bana zayıflığımı göstererek, ya bu görüntünün kendisinden yola çıkıp bir düşünceyle sana yükselmem ya da hepsini hor görüp geçmem için hemen uyarmasan, boş boş dalar kalırım. Ya evde otururken sinek yakalayan bir kertenkele ya da ağına düşenleri saran bir örümcek dikkatimi sık sık kendine çektiğinde? Hayvanlar küçük diye olan şey aynı olmuyor mu? Oradan seni, her şeyin harikulade yaratıcısını ve düzenleyicisini övmeye geçiyorum; ama dikkatim oradan başlamıyor. Çabuk kalkmak başka, hiç düşmemek başka. Hayatım bu tür şeylerle dolu ve tek umudum senin çok büyük merhametin. Çünkü yüreğimiz bu türden şeylerin deposu olup boşluğun kalabalık bölüklerini taşıdığında, dualarımız da çoğu kez bundan kesilir ve bulanır; senin huzurunda, sesimizi senin kulaklarına yöneltmişken, bu kadar büyük bir iş nereden geldiği belirsiz boş düşüncelerle yarıda kalır.
Verum tamen in quam multis minutissimis et contemtibilibus rebus curiositas cotidie nostra temptetur et quam saepe labamur, quis enumerat? quotiens narrantes inania primo quasi toleramus, ne offendamus infirmos, deinde paulatim libenter aduertimus. canem currentem post leporem iam non specto, cum in circo fit; at uero in agro, si casu transeam, auertit me fortassis et ab aliqua magna cogitatione atque ad se conuertit illa uenatio, non deuiare cogens corpore iumenti, sed cordis inclinatione, et nisi iam mihi demonstrata infirmitate mea cito admoneas aut ex ipsa uisione per aliquam considerationem in te adsurgere aut totum contemnere atque transire, uanus ⟦hebesco⟧. quid cum me domi sedentem stelio muscas captans uel aranea retibus suis inruentes inplicans saepe intentum me facit? num quia parua sunt animalia, ideo non res eadem geritur? pergo inde ad laudandum te, creatorem mirificum atque ordinatorem rerum omnium, sed non inde intentus esse incipio. aliud est cito surgere, aliud est non cadere. et talibus uita mea plena est et una spes mea magna ualde misericordia tua. cum enim huiuscemodi rerum conceptaculum fit cor nostrum et portat copiosae uanitatis cateruas, hinc et orationes nostrae saepe interrumpuntur atque turbantur, et ante conspectum tuum, dum ad aures tuas uocem intendimus, nescio unde nugatoriis cogitationibus res tanta praeciditur.
10.58Bunu da hor görülecek şeyler arasında mı sayacağız? Yoksa bizi umuda, bizi değiştirmeye başladığın için tanıdığımız merhametinden başka bir şey mi döndürecek? Bizi ne ölçüde değiştirdiğini sen bilirsin: Önce beni kendimi savunup öç alma hırsından iyileştiriyorsun ki öteki bütün kötülüklerimi de bağışlayasın, bütün hastalıklarımı iyileştiresin, hayatımı bozulmaktan kurtarasın, beni şefkat ve merhametle taçlandırasın, arzumu iyiliklerle doyurasın; sen ki kibrimi kendi korkunla bastırdın ve boynumu boyunduruğunla yumuşattın. Şimdi onu taşıyorum ve bana hafif geliyor, çünkü böyle vaat ettin ve böyle yaptın. Gerçekten de öyleydi; ama onun altına girmekten korkarken bunu bilmiyordum.
Numquid etiam hoc inter contemnenda deputabimus aut aliquid nos reducet in spem nisi nota misericordia tua, quoniam coepisti mutare nos? et tu scis, quanta ex parte mutaueris, qui me primitus sanas a libidine uindicandi me, ut propitius fias etiam ceteris omnibus iniquitatibus meis et sanes omnes languores meos et redimas de corruptione uitam meam et corones me in miseratione et misericordia et saties in bonis desiderium meum, qui conpressisti a timore tuo superbiam meam et mansuefecisti iugo tuo ceruicem meam. et nunc porto illud, et lene est mihi, quoniam sic promisisti et fecisti; et uere sic erat et nesciebam, quando id subire metuebam.
10.59Ama, Rabbim, kibirsiz hüküm süren tek sen, çünkü tek gerçek Efendi sensin ve senin efendin yok: Bu üçüncü ayartı türü de benden çekildi mi, ya da bütün bu hayat boyunca çekilebilir mi? İnsanlarca korkulmak ve sevilmek istemek; başka bir şey için değil, ondan sevinç olmayan bir sevinç doğsun diye. Sefil bir hayat ve çirkin bir böbürlenmedir bu. Seni sevmemek ve senden iffetle korkmamak en çok buradan doğar; bu yüzden sen kibirlilere karşı durursun, alçakgönüllülere ise lütuf verirsin; dünyanın hırslarının, dağların temellerinin üstünde gürlersin. İnsan topluluğunun bazı vazifeleri gereği insanlarca sevilmek ve korkulmak zorunlu olduğundan, gerçek saadetimizin hasmı bize musallat olur. Tuzaklarının içine her yere "Aferin, aferin!" serper; öyle ki biz bunları hırsla toplarken tedbirsizce yakalanalım, sevincimizi hakikatten çekip insanların aldatıcılığına yerleştirelim, senin yüzünden değil de senin yerine sevilmek ve korkulmak hoşumuza gitsin. Tahtını kuzeye kurmaya karar vermiş olan, bu yolla kendine benzettiklerini sevginin uyumunda değil, cezanın ortaklığında yanında tutmak ister; öyle ki seni sapık ve çarpık bir yoldan taklit edene karanlıklar içinde kulluk etsinler. Ama biz, Rabbim, işte senin küçük sürünüz; bizi sen sahiplen. Kanatlarını ger, onların altına kaçalım. Şanımız sen ol; bizde sevilen ve korkulan senin yüzünden olsun. Sen yererken insanlarca övülmek isteyen, sen yargılarken insanlarca savunulamaz, sen mahkûm ederken kurtarılamaz. Ama övülen, ruhunun arzularıyla övülen bir günahkâr ya da kutsanan, haksızlık yapan biri değil de, ona verdiğin bir armağan için övülen bir insan olduğunda, o da övüldüğü armağana sahip olmaktan çok kendisinin övülmesine seviniyorsa, o da sen yererken övülmektedir; artık onu öven, övülenden daha iyidir. Çünkü birini insanda Tanrı'nın armağanı memnun etti, öbürünü ise Tanrı'nın armağanından çok insanın armağanı.
Sed numquid, domine, qui solus sine tyfo dominaris, quia solus uerus dominus es, qui non habes dominum, numquid hoc quoque tertium temptationis genus cessauit a me aut cessare in hac tota uita potest, timeri et amari uelle ab hominibus, non propter aliud, sed ut inde sit gaudium, quod non est gaudium? misera uita est et foeda iactantia. hinc fit uel maxime non amare te nec caste timere te, ideoque tu superbis resistis, humilibus autem das gratiam et intonas super ambitiones saeculi, fundamenta montium. itaque nobis, quoniam propter quaedam humanae societatis officia necessarium est amari et timeri ab hominibus, instat aduersarius uerae beatitudinis nostrae ubique spargens in laqueis "euge, euge", ut dum auide colligimus, incaute capiamur et a ueritate gaudium nostrum deponamus atque in hominum fallacia ponamus, libeatque nos amari et timeri non propter te, sed pro te, atque isto modo sui similes factos secum habeat non ad concordiam caritatis, sed ad consortium supplicii qui statuit sedem suam ponere in aquilone, ut te peruersa et distorta uia imitanti tenebrosi seruirent. nos autem, domine, pusillus grex tuus ecce sumus, tu nos posside. praetende alas tuas, et fugiamus sub eas. gloria nostra tu esto; propter te amemur et timeamur in nobis. qui laudari uult ab hominibus uituperante te, non defenditur ab hominibus iudicante te nec eripietur damnante te. cum autem non peccator laudatur in desideriis animae suae, nec qui iniqua gerit benedicitur, sed laudatur homo propter aliquod donum, quod dedisti ei, at ille plus gaudet sibi laudari se quam ipsum donum habere, unde laudatur, etiam iste te uituperante laudatur, et melior iam ille, qui laudauit, quam iste, qui laudatus est. illi enim placuit in homine donum dei, huic amplius placuit donum hominis quam dei.
10.60Bu ayartılarla her gün deneniyoruz, Rabbim, durmadan deneniyoruz. Her günkü fırınımız insan dilidir. Bu türde de bize perhizi buyuruyorsun: Buyurduğunu ver ve dilediğini buyur. Bu konuda yüreğimin sana yükselen iniltisini ve gözlerimin ırmaklarını bilirsin. Çünkü bu vebadan ne kadar arındığımı kolayca kestiremiyorum ve senin gözlerinin bildiği ama benimkilerin bilmediği gizli yanlarımdan çok korkuyorum. Öteki ayartı türlerinde kendimi sınamak için az çok bir imkânım var, bunda ise neredeyse hiç yok. Bedenin hazlarından ve gereksiz bilme merakından zihnimi ne kadar dizginleyebildiğimi, o şeylerden ister kendi isteğimle ister onlar olmadığı için yoksun kaldığımda görürüm. O zaman kendime sorarım: Onlara sahip olmamak bana ne kadar az ya da çok sıkıntı veriyor? Bu üç arzudan birine, ikisine ya da hepsine hizmet etsin diye istenen zenginlikleri ise, ruh onlara sahipken onları hor görüp görmediğini anlayamıyorsa, kendini sınamak için bırakabilir. Ama övgüden yoksun kalıp bu konuda neye gücümüzün yettiğini denemek için kötü mü yaşamalıyız, hem de bizi tanıyan herkesin bizden tiksineceği kadar alçakça ve canavarca? Bundan daha büyük bir delilik söylenebilir ya da düşünülebilir mi? Ama övgü iyi hayatın ve iyi işlerin hem âdet olarak hem de hakkı olarak yoldaşıysa, onun yoldaşlığını da iyi hayatın kendisini de terk etmemek gerekir. Oysa bir şey yanımdan gitmedikçe, onsuz gönül rahatlığıyla mı yoksa güçlükle mi yaşayabileceğimi hissedemem.
Temtamur his temtationibus cotidie, domine, sine cessatione temtamur. cotidiana fornax nostra est humana lingua. imperas nobis et in hoc genere continentiam: da quod iubes et iube quod uis. tu nosti de hac re ad te gemitum cordis mei et flumina oculorum meorum. neque enim facile colligo, quam sim ab ista peste mundatior, et multum timeo occulta mea, quae norunt oculi ⟦tui⟧, mei autem non. est enim qualiscumque in aliis generibus temtationum mihi facultas explorandi me, in hoc paene nulla est. nam et a uoluptatibus carnis et a curiositate superuacuanea cognoscendi uideo quantum assecutus sim posse refrenare animum meum, cum eis rebus careo uel uoluntate uel cum absunt. tunc enim me interrogo, quam magis minusue mihi molestum sit non habere. diuitiae uero, quae ob hoc expetuntur, ut alicui trium istarum cupiditatium uel duabus earum uel omnibus seruiant, si persentiscere non potest animus, utrum eas habens contemnat, possunt et dimitti, ut se probet. laude uero ut careamus atque in eo experiamur, quid possumus, numquid male uiuendum est et tam perdite atque immaniter, ut nemo nos nouerit, qui non detestetur? quae maior dementia dici aut cogitari potest? at si bonae uitae bonorumque operum comes et solet et debet esse laudatio, tam comitatum eius quam ipsam bonam uitam deseri non oportet. non autem sentio, sine quo esse aut aequo animo aut aegre possim, nisi cum afuerit.
10.61Öyleyse bu ayartı türünde sana neyi itiraf ediyorum, Rabbim? Övgülerden zevk aldığımdan başka neyi? Ama övgülerden çok hakikatin kendisinden. Çünkü bana, deli olup her şeyde yanılarak bütün insanlarca övülmeyi mi, yoksa aklı başında olup hakikatten en emin biçimde bütün insanlarca yerilmeyi mi yeğlediğim sorulsa, neyi seçeceğimi biliyorum. Yine de başkasının ağzından çıkan onayın herhangi bir iyiliğimden duyduğum sevinci artırmasını istemezdim. Ama itiraf ederim, artırıyor; yalnız bu da değil, yerilme de azaltıyor. Bu sefaletim yüzünden sarsıldığımda içime bir mazeret sızıyor; ne olduğunu sen bilirsin, Tanrım, çünkü beni belirsizlik içinde bırakıyor. Sen bize yalnız perhizi, yani sevgimizi hangi şeylerden alıkoyacağımızı değil, adaleti de, yani onu nereye yönelteceğimizi de buyurdun; yalnız senin değil, yakınımızın da sevilmesini istedin. Bu yüzden iyi anlayan birinin övgüsünden zevk aldığımda, çoğu zaman yakınımın ilerlemesinden ya da ondan umulan iyilikten zevk alıyormuşum gibi gelir bana; onu bilmediği ya da iyi olan bir şeyi yererken duyduğumda da onun kötülüğüne üzülüyormuşum gibi gelir. Çünkü bazen kendi övgülerime de üzülürüm: ya bende kendimin hoşlanmadığı şeyler övüldüğünde ya da küçük ve hafif iyilikler değerinden fazla değer gördüğünde. Ama öte yandan nereden bileyim, belki de böyle etkilenmemin sebebi onun faydasını gözetmem değil de beni övenin benim hakkımda benden farklı düşünmesini istememem, bende hoşuma giden iyiliklerin başkasının da hoşuna gittiğinde bana daha tatlı gelmesidir? Çünkü kendim hakkındaki hükmüm övülmediğinde bir bakıma övülen ben değilim: ya hoşlanmadığım şeyler övülüyor ya da daha az hoşlandığım şeyler daha çok. Demek ki bu konuda kendimden emin değilim, öyle mi?
Quid igitur tibi in hoc genere temptationis, domine, confiteor? quid, nisi delectari me laudibus? sed amplius ipsa ueritate quam laudibus. nam si mihi proponatur, utrum malim furens aut in omnibus rebus errans ab omnibus hominibus laudari an constans et in ueritate certissimus ab omnibus ⟦uituperari⟧, uideo quid eligam. uerum tamen nollem, ut uel augeret mihi gaudium cuiuslibet boni mei suffragatio oris alieni. sed auget, fateor, non solum, sed et uituperatio minuit. et cum ista miseria mea perturbor, subintrat mihi excusatio, quae qualis sit, tu scis, deus; nam me incertum facit. quia enim nobis imperasti non tantum continentiam, id est a quibus rebus amorem cohibeamus, uerum etiam iustitiam, id est quo eum conferamus, nec te tantum noluisti a nobis uerum etiam proximum diligi, saepe mihi uideor de prouectu aut spe proximi delectari, cum bene intellegentis laude delector, et rursus eius malo contristari, cum eum audio uituperare quod aut ignorat aut bonum est. nam et contristor aliquando laudibus meis, cum uel ea laudantur in me, in quibus mihi ipse displiceo, uel etiam bona minora et leuia pluris aestimantur, quam aestimanda sunt. sed rursus unde scio, an propterea sic afficior, quia nolo de me ipso a me dissentire laudatorem meum, non quia illius utilitate moueor, sed quia eadem bona, quae mihi in me placent, iucundiora mihi sunt, cum et alteri placent? quodam modo enim non ego laudor, cum de me sententia mea non laudatur, quandoquidem aut illa laudantur, quae mihi displicent, aut illa amplius, quae mihi minus placent. ergone de hoc incertus sum mei?
10.62İşte, ey hakikat, sende görüyorum ki övgülerimden kendim için değil, yakınımın faydası için etkilenmeliyim. Öyle olup olmadığımı ise bilmiyorum. Bu konuda kendimi senin beni tanıdığından daha az tanıyorum. Sana yalvarıyorum, Tanrım, beni kendime de göster ki, benim için dua edecek kardeşlerime bende yaralı bulduğum şeyi itiraf edeyim. Kendimi bir daha, daha dikkatle sorgulayayım. Övgülerimde yakınımın faydasını gözetiyorsam, neden başka biri haksız yere yerildiğinde, ben yerildiğimdekinden daha az etkileniyorum? Neden bana atılan bir hakaret, gözümün önünde başkasına aynı haksızlıkla atılandan daha çok içime işliyor? Bunu da mı bilmiyorum? Bir de kendimi aldatmam, senin önünde yüreğimde ve dilimde doğruyu yapmamam mı kalıyor? Bu deliliği benden uzak tut, Rabbim; ağzım başımı yağlamak için bana günahkârın yağı olmasın.
Ecce in te, ueritas, uideo non me laudibus meis propter me, sed propter proximi utilitatem moueri oportere. et utrum ita sim, nescio. minus mihi de hac re notus sum ipse quam tu. obsecro te, deus meus, et me ipsum mihi indica, ut confitear oraturis pro me fratribus meis, quod in me saucium conperero. iterum me diligentius interrogem. si utilitate proximi moueor in laudibus meis, cur minus moueor, si quisquam alius iniuste uituperetur quam si ego? cur ea contumelia magis mordeor, quae in me quam quae in alium eadem iniquitate coram me iacitur? an et hoc nescio? etiamne id restat, ut ipse me seducam et uerum non faciam coram te in corde et lingua mea? insaniam istam, domine, longe fac a me, ne oleum peccatoris mihi sit os meum ad inpinguandum caput meum.
10.63Ben yoksul ve fakirim; gizli bir inilti içinde kendimden hoşnut olmayıp senin merhametini aradığımda daha iyiyim; ta ki eksiğim onarılıp kibirlinin gözünün bilmediği barışa kadar tamamlansın. Ama ağızdan çıkan söz ve insanların bildiği işler, övgü sevgisinden gelen çok tehlikeli bir ayartı taşır: Bu sevgi dilenerek elde edilmiş onayları bir tür kişisel üstünlük için toplar. Ben onu kendimde kınadığımda da, tam kınandığı şeyle beni dener; çoğu kez boş şanı hor görmesiyle daha da boşça övünür; böylece artık şanı hor görmesiyle övünmüyordur, çünkü övündüğü anda onu hor görmüyordur.
Egenus et pauper ego sum et melior in occulto gemitu displicens mihi et quaerens misericordiam tuam, donec reficiatur defectus meus et perficiatur usque in pacem, quam nescit arrogantis oculus. sermo autem ore procedens et facta, quae innotescunt hominibus, habent temptationem periculosissimam ab amore laudis, qui ad priuatam quandam excellentiam contrahit emendicata suffragia: temtat et cum a me in me arguitur, eo ipso, quo arguitur, et saepe de ipso uanae gloriae contemptu uanius gloriatur ideoque non iam de ipso contemptu gloriae gloriatur: non enim eam contemnit, cum gloriatur.
10.64İçeride de, evet içeride de, aynı ayartı türünde bir başka kötülük var: Başkalarının hoşuna gitmeseler, hatta onları rahatsız etseler ve başkalarının hoşuna gitmeye özenmeseler bile, kendilerinden hoşnut olanların içi bununla boşalır. Ama kendinden hoşnut olanlar seni çok hoşnutsuz eder: yalnız iyi olmayan şeylerden iyiymiş gibi hoşnut oldukları için değil, senin iyiliklerinden kendilerininmiş gibi hoşnut oldukları için de; ya da onları senin iyiliklerin sayıp ama kendi liyakatlerinin karşılığı sayarak; ya da senin lütfundan geldiğini bilip ama ona başkalarıyla birlikte sevinmeyip başkalarından kıskanarak. Bütün bunlarda ve bu türden tehlikelerde ve zahmetlerde yüreğimin titreyişini görüyorsun; yaralarımın bana hiç açılmamasından çok, senin tarafından her seferinde iyileştirildiğini hissediyorum.
Intus etiam, intus est aliud in eodem genere temtationis malum, quo inanescunt qui placent sibi de se, quamuis aliis uel non placeant uel displiceant nec placere affectent ceteris. sed sibi placentes multum tibi displicent non tantum de non bonis quasi bonis uerum etiam de bonis tuis quasi suis, aut etiam sicut de tuis, sed tamquam de meritis suis, aut etiam sicut ex tua gratia, non tamen socialiter gaudentes, sed aliis inuidentes eam. in his omnibus atque in huius modi periculis et laboribus uides tremorem cordis mei, et uulnera mea magis subinde a te sanari quam mihi non infligi sentio.
10.65Ey hakikat, ne zaman benimle birlikte yürümedin ki, nelerden sakınmam, neleri aramam gerektiğini öğreterek; ben de görebildiğim aşağıdaki şeyleri sana arz edip sana danışırken? Dışarıda dünyayı hissimle elimden geldiğince dolaştım; bedenimin benden aldığı hayatı ve hislerimin kendisini inceledim. Oradan hafızamın girintilerine, sayısız zenginliklerle şaşılacak biçimde dolu çok katlı genişliklere girdim; inceledim ve dehşete düştüm; sensiz hiçbirini ayırt edemedim ve hiçbirinin sen olmadığını buldum. Bunları bulan ben de sen değildim: hepsini dolaşan, ayırmaya ve her birini kendi değerine göre takdir etmeye çalışan; bazılarını hislerin haber getirmesiyle alıp sorgulayan, bazılarını benimle karışmış olarak hisseden, haberci hislerin kendisini tanıyıp sayan, hafızanın geniş hazinelerinde bazılarını evirip çeviren, bazılarını saklayan, bazılarını çıkaran ben de. Bunları yaparken ben, yani bunları yapmamı sağlayan gücüm de sen değildi. Çünkü sen kalıcı ışıksın; her şey hakkında, var olup olmadıklarını, ne olduklarını, ne değer taşıdıklarını sana danışıyordum ve öğreten ve buyuran seni işitiyordum. Bunu sık sık yaparım; bu bana zevk verir; zorunlu işlerden ne kadar kurtulabilirsem bu hazza sığınırım. Sana danışarak gözden geçirdiğim bütün bu şeylerde ruhum için senden başka güvenli bir yer bulmuyorum; orada dağınık parçalarım toplanır ve benden hiçbir şey senden uzaklaşmaz. Bazen beni içeride çok alışılmadık bir duyguya, bilmediğim bir tatlılığa götürürsün; o tatlılık bende tamamlanacak olsa, bu hayat olmayan bir şey olurdu, ne olacağını bilmiyorum. Ama sefil ağırlıklarla yeniden buraya düşüyorum, alışık olduğum şeyler beni yeniden yutuyor ve tutuyor; çok ağlıyorum, ama çok da tutuluyorum. Alışkanlığın yükü bu kadar ağırdır! Burada olmaya gücüm yetiyor ama istemiyorum; orada olmak istiyorum ama gücüm yetmiyor; iki yerde de sefilim.
Vbi non mecum ambulasti, ueritas, docens quid caueam et quid appetam, cum ad te referrem inferiora uisa mea, quae potui, teque consulerem? lustraui mundum foris sensu, quo potui, et adtendi uitam corporis mei de me sensusque ipsos meos. inde ingressus sum in recessus memoriae meae, multiplices amplitudines plenas miris modis copiarum innumerabilium, et consideraui et expaui et nihil eorum discernere potui sine te et nihil eorum te esse inueni. nec ego ipse inuentor, qui peragraui omnia et distinguere et pro suis quaeque dignitatibus aestimare conatus sum, excipiens alia nutantibus sensibus et interrogans, alia mecum conmixta sentiens ipsosque nuntios dinoscens atque dinumerans iamque in memoriae latis opibus alia pertractans, alia recondens, alia eruens: nec ego ipse, cum haec agerem, id est uis mea, qua id agebam, nec ipsa eras tu, quia lux es tu permanens, quam de omnibus consulebam, an essent, quid essent, quanti pendenda essent: et audiebam docentem ac iubentem. et saepe istuc facio; hoc me delectat, et ab actionibus necessitatis quantum relaxari possum, ad istam uoluptatem refugio. neque in his omnibus, quae percurro consulens te, inuenio tutum locum animae meae nisi in te, quo colligantur sparsa mea nec a te quicquam recedat ex me. et aliquando intromittis me in affectum multum inusitatum introrsus ad nescio quam dulcedinem, quae si perficiatur in me, nescio quid erit, quod uita ista non erit. sed reccido in haec aerumnosis ponderibus et resorbeor solitis et teneor et multum fleo, sed multum teneor. tantum consuetudinis sarcina digna est! hic esse ualeo nec uolo, illic uolo nec ualeo, miser utrubique.
10.66Bu yüzden günahlarımın hastalıklarını üçlü arzu içinde inceledim ve kurtuluşum için sağ elini yardıma çağırdım. Çünkü parıltını yaralı bir yürekle gördüm ve geri püskürtülerek dedim ki: "Oraya kim ulaşabilir? Gözlerinin önünden atıldım." Sen her şeyin üstünde hüküm süren hakikatsin. Ben ise açgözlülüğüm yüzünden seni yitirmek istemedim, ama seninle birlikte yalana da sahip olmak istedim; tıpkı hiç kimsenin, doğrunun ne olduğunu kendisi de bilmeyecek kadar yalan söylemek istemediği gibi. Böylece seni yitirdim, çünkü yalanla birlikte sahip olunmaya tenezzül etmezsin.
Ideoque consideraui languores peccatorum meorum in cupiditate triplici et dexteram tuam inuocaui ad salutem meam. uidi enim splendorem tuum corde saucio et repercussus dixi: quis illuc potest? proiectus sum a facie oculorum tuorum. tu es ueritas super omnia praesidens. at ego per auaritiam meam ⟦non amittere⟧ te uolui, sed uolui tecum possidere mendacium, sicut nemo uult ita falsum dicere, ut nesciat ipse, quid uerum sit. itaque amisi te, quia non dignaris cum mendacio possideri.
10.67Beni seninle barıştıracak kimi bulabilirdim? Meleklere mi başvurmalıydım? Hangi duayla? Hangi ayinlerle? Sana dönmeye çalışıp bunu kendi gücüyle başaramayan birçok kişi, işittiğime göre, bunları denedi; meraklı görümlerin arzusuna düştüler ve aldatılmayı hak ettiler. Çünkü seni kibirle arıyor, göğüslerini dövmek yerine öğretilerinin gururuyla kabartıyorlardı; yüreklerinin benzerliği yüzünden, kendileriyle aynı soluğu taşıyan ve kibirlerine ortak olan bu havanın güçlerini kendilerine çektiler; o güçler de büyü kudretleriyle onları aldattı. Kendilerini arındıracak bir aracı arıyorlardı ve yoktu. Çünkü o, kendini ışık meleği kılığına sokan şeytandı. Kendisinin etten bir bedeni olmaması, kibirli bedeni çok cezbetti. Çünkü onlar ölümlü ve günahkârdı; sen ise, Rabbim, kendisiyle barışmak istedikleri, ölümsüz ve günahsızsın. Tanrı ile insanlar arasındaki aracının ise bir yanıyla Tanrı'ya, bir yanıyla insanlara benzemesi gerekiyordu; yoksa her iki yanıyla insanlara benzeyip Tanrı'dan uzak ya da her iki yanıyla Tanrı'ya benzeyip insanlardan uzak olur, böylece aracı olmazdı. Senin gizli hükümlerinle kibrin aldanmayı hak ettiği o sahte aracının insanlarla ortak bir şeyi vardır, o da günahtır; Tanrı ile ortak başka bir şeyi varmış gibi görünmek ister: Bedenin ölümlülüğüne bürünmediği için kendini ölümsüz diye gösterir. Ama günahın ücreti ölüm olduğundan, insanlarla ortak olarak taşıdığı şey onunla birlikte ölüme mahkûm edilmesine yol açar.
Quem inuenirem, qui me reconciliaret tibi? ambiendum mihi fuit ad angelos? qua prece? quibus sacramentis? multi conantes ad te redire neque per se ipsos ualentes, sicut audio, temtauerunt haec et inciderunt in desiderium curiosarum uisionum et digni habiti sunt inlusionibus. elati enim te quaerebant doctrinae fastu exserentes potius quam tundentes pectora et adduxerunt sibi per similitudinem cordis sui conspirantes et socias superbiae suae potestates aeris huius, a quibus per potentias magicas deciperentur, quaerentes mediatorem, per quem purgarentur, et non erat. diabolus enim erat transfigurans se in angelum lucis. et multum inlexit superbam carnem, quod carneo corpore ipse non esset. erant enim illi mortales et peccatores, tu autem, domine, cui reconciliari uolebant, immortalis et sine peccato. mediator autem inter deum et homines oportebat ut haberet aliquid simile deo, aliquid simile hominibus, ne in utroque hominibus similis longe deo aut in utroque deo similis longe esset ab hominibus atque ita mediator non esset. fallax itaque ille mediator, quo per secreta iudicia tua superbia meretur inludi, unum cum hominibus habet, id est peccatum, aliud uideri uult habere cum deo, ut, quia carnis mortalitate non tegitur, pro inmortali se ostentet. sed quia stipendium peccati mors est, hoc habet conmune cum hominibus, unde simul damnetur in mortem.
10.68Ama gizli merhametinle insanlara gösterdiğin ve gönderdiğin gerçek aracı —onun örneğiyle alçakgönüllülüğün kendisini de öğrensinler diye—, Tanrı ile insanlar arasındaki o aracı, insan Mesih İsa, ölümlü günahkârlarla ölümsüz Adil arasında göründü: insanlarla birlikte ölümlü, Tanrı ile birlikte adil. Adaletin ücreti hayat ve barış olduğundan, Tanrı'ya bağlı adaletiyle, aklanmış dinsizlerin ölümünü —onlarla ortak taşımayı dilediği ölümü— hükümsüz kılmak için göründü. Eski azizlere de o gösterildi; öyle ki biz onun geçmişteki çilesine iman ederek kurtulduğumuz gibi, onlar da gelecekteki çilesine iman ederek kurtulsunlar. Çünkü insan olduğu ölçüde aracıdır; Söz olduğu ölçüde ise arada değildir, çünkü Tanrı'ya eşittir, Tanrı katında Tanrı'dır ve onunla birlikte tek Tanrı'dır.
Verax autem mediator, quem secreta tua misericordia demonstrasti hominibus et misisti, ut eius exemplo etiam ipsam discerent humilitatem, mediator ille dei et hominum, homo Christus Iesus, inter mortales peccatores et inmortalem iustum apparuit, mortalis cum hominibus, iustus cum deo, ut, quoniam stipendium iustitiae uita et pax est, per iustitiam coniunctam deo euacuaret mortem iustificatorum inpiorum, quam cum illis uoluit habere conmunem. hic demonstratus est antiquis sanctis, ut ita ipsi per fidem futurae passionis eius, sicut nos per fidem praeteritae, salui fierent. in quantum enim homo, in tantum mediator, in quantum autem uerbum, non medius, quia aequalis deo et deus apud deum et simul unus deus.
10.69Bizi ne kadar sevdin, iyi Baba; biricik Oğlunu esirgemedin, onu biz dinsizler için teslim ettin! Bizi nasıl sevdin: O, senin eşitin olmayı bir gasp saymadı, bizim için çarmıhta ölüme dek itaat etti. Ölüler arasında tek özgür olan oydu; canını koymaya da yeniden almaya da gücü vardı. Senin önünde bizim için hem galip hem kurbandı, kurban olduğu için de galipti; senin önünde bizim için hem rahip hem kurbandı, kurban olduğu için de rahipti. Senden doğarak ve sana kulluk ederek bizi senin için kul olmaktan çıkarıp oğul yaptı. Ona güçlü bir umut bağlamam yerindedir: Senin sağında oturan ve bizim için sana aracılık eden onun aracılığıyla bütün hastalıklarımı iyileştireceksin; yoksa umudumu yitirirdim. Çünkü o hastalıklar çok ve büyüktür, evet çok ve büyük; ama senin ilacın daha büyüktür. Senin Söz'ün beden olup aramızda yaşamasaydı, onun insanla birleşmekten uzak olduğunu düşünüp kendimizden umudu kesebilirdik.
In quantum nos amasti, pater bone, qui filio tuo unico non pepercisti, sed pro nobis inpiis tradidisti eum! quomodo nos amasti, pro quibus ille non rapinam arbitratus esse aequalis tibi factus est subditus usque ad mortem crucis, unus ille in mortuis liber, potestatem habens ponendi animam suam et potestatem habens iterum sumendi eam, pro nobis tibi uictor et uictima, et ideo uictor, quia uictima, pro nobis tibi sacerdos et sacrificium, et ideo sacerdos, quia sacrificium, faciens tibi nos de seruis filios de te nascendo, tibi seruiendo. merito mihi spes ualida in illo est, quod sanabis omnes languores meos per eum, qui sedet ad dexteram tuam et te interpellat pro nobis: alioquin desperarem. multi enim et magni sunt idem languores, multi sunt et magni; sed amplior est medicina tua. potuimus putare uerbum tuum remotum esse a coniunctione hominis et desperare de nobis, nisi caro fieret et habitaret in nobis.
10.70Günahlarımdan ve sefaletimin ağırlığından dehşete düşmüş, yüreğimde evirip çevirmiş ve ıssızlığa kaçmayı tasarlamıştım; ama sen beni engelledin ve şöyle diyerek güçlendirdin: "Mesih herkes için bunun için öldü ki yaşayanlar artık kendileri için değil, herkes için ölen onun için yaşasınlar." İşte, Rabbim, yaşamak için kaygımı sana bırakıyorum ve kanunundaki harikaları seyredeceğim. Bilgisizliğimi ve zayıflığımı bilirsin: Bana öğret ve beni iyileştir. Bilgeliğin ve ilmin bütün hazinelerinin gizli olduğu biricik Oğlun beni kanıyla kurtardı. Kibirliler bana iftira etmesin; çünkü bedelimi düşünüyorum, onu yiyor, içiyor ve dağıtıyorum; fakir biri olarak, yiyip doyanlar arasında ondan doymayı arzuluyorum: Rab'bi arayanlar onu övecekler.
Conterritus peccatis meis et mole miseriae meae agitaueram corde meditatusque fueram fugam in solitudinem, sed prohibuisti me et confortasti me dicens: ideo Christus pro omnibus mortuus est, ut et qui uiuunt iam non sibi uiuant, sed ei qui pro omnibus mortuus est. ecce, domine, iacto in te curam meam, ut uiuam, et considerabo mirabilia de lege tua. tu scis inperitiam meam et infirmitatem meam: doce me et sana me. ille tuus unicus, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi, redemit me sanguine suo. non calumnientur mihi superbi, quoniam cogito pretium meum et manduco et bibo et erogo et pauper cupio saturari ex eo inter illos, qui edunt et saturantur: et laudabunt dominum qui requirunt eum.