İçeriğe geç
İtiraflar

Augustinus · İtiraflar

IX. Kitap

9.1Ey Rabbim, ben senin kulunum; ben senin kulunum, cariyenin oğluyum. Zincirlerimi kırdın; sana övgü kurbanı sunacağım. Yüreğim ve dilim seni övsün, bütün kemiklerim desin: "Rabbim, kim senin gibidir?" Desinler; sen de bana cevap ver ve ruhuma de ki: "Senin kurtuluşun benim." Ben kimim, nasıl biriyim? İşlerimde, işlerimde değilse sözlerimde, sözlerimde değilse irademde hangi kötülük yoktu ki? Ama sen, Rabbim, iyisin, merhametlisin; sağ elin ölümümün derinliğine baktı ve yüreğimin dibinden bozulmuşluğun uçurumunu boşalttı. Bütün mesele şuydu: Kendi istediğimi istememek ve senin istediğini istemek. Ama o kadar uzun yıllar boyunca hür iradem neredeydi; hangi derin ve gizli yerden bir anda çağrılıp çıkarıldı da boynumu senin hafif boyunduruğuna, omuzlarımı senin hafif yüküne eğdim, ey yardımcım ve kurtarıcım İsa Mesih? Ivır zıvırın tatlılıklarından yoksun kalmak birden bana ne kadar tatlı geldi; kaybetmekten korktuğum şeylerden vazgeçmek artık sevinçti. Çünkü onları benden sen atıyordun, ey gerçek ve en yüce tatlılık; atıyor ve onların yerine sen giriyordun: her hazdan daha tatlı, ama ete ve kana değil; her ışıktan daha parlak, ama her gizli şeyden daha içeride; her şereften daha yüce, ama kendi gözünde yüce olanlara değil. Ruhum artık mevki peşinde koşmanın, kazanç sağlamanın, şehvetlerin içinde yuvarlanıp onların uyuzunu kaşımanın kemiren kaygılarından kurtulmuştu ve seninle, aydınlığım, zenginliğim ve kurtuluşum olan Rabbim Tanrım'la durmadan konuşup duruyordum.

9.1

O domine, ego seruus tuus, ego seruus tuus et filius ancillae tuae. disrupisti uincula mea; tibi sacrificabo hostiam laudis. laudet te cor meum et lingua mea, et omnia ossa mea dicent: domine, quis similis tibi? dicant, et responde mihi et dic animae meae: salus tua ego sum. quis ego et qualis ego? quid non mali aut facta mea aut, si non facta, dicta mea aut, si non dicta, uoluntas mea fuit? tu autem, domine, bonus et misericors et dextera tua respiciens profunditatem mortis meae et a fundo cordis mei exhauriens abyssum corruptionis. et hoc erat totum nolle quod uolebam, et uelle quod uolebas. sed ubi erat tam annoso tempore et de quo imo altoque secreto euocatum est in momento liberum arbitrium meum, quo subderem ceruicem leni iugo tuo et umeros leni sarcinae tuae, Christe Iesu, adiutor meus et redemptor meus? quam suaue mihi subito factum est carere suauitatibus nugarum, et quas amittere metus fuerat, iam dimittere gaudium erat. eiciebas enim eas a me, uera tu et summa suauitas, et intrabas pro eis omni uoluptate dulcior, sed non carni et sanguini, omni luce clarior, sed omni secreto interior, omni honore sublimior, sed non sublimibus in se. iam liber erat animus meus a curis mordacibus ambiendi et adquirendi et uolutandi atque scalpendi scabiem libidinum, et garriebam tibi, claritati meae et diuitiis et saluti meae, domino deo meo.

9.2Senin önünde şu karara vardım: Dilimin hizmetini gevezelik pazarından gürültüyle koparmak değil, yavaşça çekmek; öyle ki senin kanununu, senin barışını değil, yalan çılgınlıkları ve mahkeme kavgalarını düşünen gençler kendi çılgınlıklarının silahlarını artık benim ağzımdan satın almasınlar. Tam zamanında, bağbozumu tatiline pek az gün kalmıştı; o günlere katlanmaya karar verdim; böylece usulüne uygun biçimde ayrılacak, senin tarafından satın alınıp kurtarılmış olarak bir daha satılık olmak üzere geri dönmeyecektim. Kararımız senin önünde açıktı, ama yakınlarımız dışında insanların önünde değildi. Kimseye rastgele açılmaması konusunda aramızda anlaşmıştık; oysa sen, gözyaşı vadisinden yükselen ve basamaklar ilahisini söyleyen bizlere, öğüt verir gibi yapıp itiraz eden ve yemeği yer gibi sevgiyle tüketen hilekâr dile karşı keskin oklar ve yakıcı korlar vermiştin.

9.2

Et placuit mihi in conspectu tuo non tumultuose abripere, sed leniter subtrahere ministerium linguae meae nundinis loquacitatis, ne ulterius pueri meditantes non legem tuam, non pacem tuam, sed insanias mendaces et bella forensia mercarentur ex ore meo arma furori suo. et opportune iam paucissimi dies supererant ad uindemiales ferias, et statui tolerare illos, ut sollemniter abscederem et redemtus a te iam non redirem uenalis. consilium ergo nostrum erat coram te, coram hominibus autem nisi nostris non erat. et conuenerat inter nos, ne passim cuiquam effunderetur, quamquam tu nobis in conualle plorationis ascendentibus et cantantibus canticum graduum dederas sagittas acutas et carbones uastatores aduersus linguam subdolam uelut consulendo contradicentem et, sicut cibum assolet, amando consumentem.

9.3Yüreğimizi sevginle oklamıştın; sözlerini içimize saplanmış olarak taşıyorduk. Kullarının örnekleri de —onları siyahken parlak, ölüyken diri kılmıştın— düşüncemizin kucağında birikip ağır uyuşukluğumuzu yakıp tüketiyordu ki aşağıya kaymayalım; bizi öyle güçlü tutuşturuyordu ki hilekâr dilden gelen her itiraz rüzgârı bizi söndürmek şöyle dursun daha da şiddetle alevlendirebiliyordu. Ama yeryüzünde kutsal kıldığın adın yüzünden adağımızın ve niyetimizin elbette övenleri de olacaktı; bu yüzden tatilin bu kadar yakın vaktini beklemeyip herkesin gözü önündeki kamu mesleğinden ondan önce ayrılmak bir gösteriş gibi görünüyordu. Bütün bakanların gözleri yaptığım işe dönecek, bu kadar yakın olan bağbozumu gününü beklemeyip öne almak istediğimi görünce büyük görünmeye heveslendiğimi söyleyip duracaklardı. Ruhum hakkında tahminler yürütülüp tartışılması, iyi şeyimizin kötülenmesi bana ne kazandırırdı ki?

9.3

Sagittaueras tu cor nostrum caritate tua, et gestabamus uerba tua transfixa uisceribus et exempla seruorum tuorum, quos de nigris lucidos et de mortuis uiuos feceras, congesta in sinum cogitationis nostrae urebant et absumebant grauem torporem, ne in ima uergeremus, et accendebant nos ualide, ut omnis ex lingua subdola contradictionis flatus inflammare nos acrius posset, non extinguere. uerum tamen quia propter nomen tuum, quod sanctificasti per terras, etiam laudatores utique haberet uotum et propositum nostrum, iactantiae simile uidebatur non opperiri tam proximum feriarum tempus, sed de publica professione atque ante oculos omnium sita ante discedere, ut conuersa in factum meum ora cunctorum intuentium, quam uicinum uindemialium diem praeuenire uoluerim, multa dicerent, quod quasi appetissem magnus uideri. et quo mihi erat istuc, ut putaretur et disputaretur de animo meo et blasphemaretur bonum nostrum?

9.4Üstelik o yaz, edebiyat hocalığının aşırı yükü altında ciğerim çökmeye başlamıştı: Güçlükle soluk alıyor, göğüs ağrılarıyla yaralı olduğunu belli ediyor, sesin daha gür ya da daha uzun çıkmasına engel oluyordu. Bu önce beni sarsmıştı, çünkü o hocalığın yükünü neredeyse zorunlu olarak bırakmaya ya da tedavi olup iyileşebilirsem en azından ara vermeye zorluyordu. Ama "Durun ve bilin ki Rab sensin" sözü uyarınca boş kalıp görmek için dolu bir irade içimde doğup sağlamlaşınca —biliyorsun, Tanrım— buna sevinmeye bile başladım; çünkü elimde yalan olmayan bir mazeret de vardı ve bu mazeret, çocukları yüzünden benim hür olmamı hiç istemeyen insanların kırgınlığını hafifletecekti. Böyle bir sevinçle dolu olarak o zaman aralığına, bitinceye kadar katlanıyordum —yirmi gün kadar mıydı, bilmiyorum—; yine de bu günlere yiğitçe katlanılıyordu, çünkü bu ağır işi benimle birlikte taşıyan hırs çekilip gitmişti; sabır onun yerini almasaydı altında ezilecektim. Kullarından, kardeşlerimden biri, artık bütün yüreğimle senin hizmetine yazılmışken bir saat bile yalan kürsüsünde oturmaya razı olmakla günah işlediğimi söyleyebilir. Bununla çekişmiyorum. Ama sen, ey en merhametli Rab, bu günahı da öteki korkunç ve öldürücü günahlarla birlikte kutsal suda bağışlayıp silmedin mi?

9.4

Quin etiam quod ipsa aestate litterario labori nimio pulmo meus cedere coeperat et difficulter trahere suspiria doloribusque pectoris testari se saucium uocemque clariorem productioremue recusare, primo perturbauerat me, quia magisterii illius sarcinam paene iam necessitate ponere cogebat aut, si curari et conualescere potuissem, certe intermittere. sed ubi plena uoluntas uacandi et uidendi, quoniam tu es dominus, oborta mihi est atque firmata — nosti, deus meus — etiam gaudere coepi, quod haec quoque suberat non mendax excusatio, quae offensionem hominum temperaret, qui propter liberos suos me liberum esse numquam uolebant. plenus igitur tali gaudio tolerabam illud interuallum temporis, donec decurreret — nescio utrum uel uiginti dies erant — sed tamen fortiter tolerabantur, quia recesserat cupiditas, quae mecum solebat ferre graue negotium, et ego premendus remanseram, nisi patientia succederet. peccasse me in hoc quisquam seruorum tuorum, fratrum meorum, dixerit, quod iam pleno corde militia tua passus me fuerim uel una hora sedere in cathedra mendacii. at ego non contendo. sed tu, domine misericordissime, nonne et hoc peccatum cum ceteris horrendis et funereis in aqua sancta ignouisti et remisisti mihi?

9.5Verecundus bu iyi şeyimiz yüzünden kaygıdan eriyordu; çünkü kendisini sımsıkı tutan bağları yüzünden bizim arkadaşlığımızdan geri kaldığını görüyordu. Henüz Hıristiyan değildi; karısı mümindi, ama öteki bütün bağlardan daha sıkı olan bu bağ, yani karısı, onu tuttuğumuz yoldan alıkoyuyordu; olamayacağı tarzda olmaktan başka türlü Hıristiyan olmak istemediğini söylüyordu. Yine de orada kaldığımız sürece mülkünde kalmamızı cömertçe teklif etti. Rabbim, ona adillerin ödülüyle karşılık vereceksin; nitekim o payı ona verdin bile. Çünkü biz yokken, artık Roma'dayken, bedensel bir hastalığa yakalandı, bu hastalık sırasında Hıristiyan ve mümin oldu ve bu hayattan göçtü. Böylece yalnız ona değil bize de acıdın; dostumuzun bize gösterdiği eşsiz insanlığı düşünüp de onu senin sürüne sayamamanın dayanılmaz acısıyla kıvranmayalım diye. Sana şükürler olsun, Tanrımız! Biz seniniz. Öğütlerin ve tesellilerin bunu gösteriyor: Sözünde duran vaat sahibi olarak, dünyanın sıcağından kaçıp senin içinde dinlendiğimiz o Cassiciacum kır evinin karşılığında ona cennetinin ebediyen yeşil güzelliğini veriyorsun; çünkü yeryüzünde onun günahlarını bağışladın, peynirli dağda, senin dağında, bereketli dağda.

9.5

Macerabatur anxitudine Verecundus de isto nostro bono, quod propter uincula sua, quibus tenacissime tenebatur, deseri se nostro consortio uidebat. nondum Christianus coniuge fideli ea tamen ipsa artiore prae ceteris conpede ab itinere, quod aggressi eramus, retardabatur nec christianum esse alio modo se uelle dicebat quam illo, quo non poterat. benigne tamen obtulit, ut, quamdiu ibi essemus, in re eius essemus. retribues illi, domine, in retributione iustorum, quia iam ipsam sortem retribuisti ei. quamuis enim absentibus nobis, cum Romae iam essemus, corporali aegritudine correptus et in ea Christianus et fidelis factus ex hac uita emigrauit. ita misertus es non solum eius sed etiam nostri, ne cogitantes egregiam erga nos amici humanitatem nec eum in grege tuo numerantes dolore intolerabili cruciaremur. gratias tibi, deus noster, tui sumus. indicant hortationes et consolationes tuae: fidelis promissor reddis pro rure illo eius Cassiciaco, ubi ab aestu saeculi requieuimus in te, amoenitatem sempiterne uirentis paradisi tui, quoniam dimisisti ei peccata super terram in monte incaseato, monte tuo, monte uberi.

9.6O zaman Verecundus kederleniyordu, Nebridius ise bizimle birlikte seviniyordu. Çünkü o da henüz Hıristiyan değilken, oğlunun, yani hakikatin bedeninin bir hayal olduğuna inanacak kadar o en zararlı yanılgının çukuruna düşmüştü; yine de oradan çıkıyordu ve şöyle bir hâldeydi: Kilisenin hiçbir ayinini henüz almamıştı, ama hakikatin en ateşli arayıcısıydı. Bizim dönüşümüzden ve senin vaftizinle yeniden doğuşumuzdan çok geçmeden o da mümin bir Katolik olarak, kusursuz bir iffet ve perhizkârlıkla sana kulluk ederken, Afrika'da yakınları arasında, bütün ev halkı onun sayesinde Hıristiyan olduktan sonra, onu bedenden çözdün. Şimdi o İbrahim'in kucağında yaşıyor. O kucakla anlatılan şey her ne ise, benim Nebridius'um, tatlı dostum, azatlıyken evlat edindiğin oğlun orada yaşıyor; orada yaşıyor. Çünkü böyle bir ruha başka hangi yer yakışır? Bana, tecrübesiz zavallı adama birçok soru sorduğu o yerde yaşıyor. Artık kulağını ağzıma değil, ruhanî ağzını senin pınarına dayıyor ve susuzluğu ölçüsünde bilgelikten içiyor, sonsuzca mesut. Onun bilgelikten beni unutacak kadar sarhoş olduğunu da sanmıyorum, çünkü ona içirdiğin sen, Rabbim, bizi hatırlıyorsun. Biz böyleydik: Dönüşümüz yüzünden üzgün olan Verecundus'u, dostluğumuzu bozmadan teselli ediyor, onu kendi derecesine, yani evli hayata uygun bir imana teşvik ediyorduk; Nebridius'un da ne zaman ardımızdan geleceğini bekliyorduk. Bunu pek yakında yapabilirdi ve yapmak üzereydi. Sonunda o günler de geçip gitti. Çünkü bütün iliklerimle "Yüreğim sana dedi: Yüzünü aradım; yüzünü, Rabbim, arayacağım" diye şarkı söyleyebileceğim boş vaktin özgürlüğüne duyduğum aşk yüzünden bu günler bana uzun ve çok görünüyordu.

9.6

Angebatur ergo tunc ipse, Nebridius autem conlaetabatur. quamuis enim et ipse nondum Christianus in illam foueam perniciosissimi erroris inciderat, ut ueritatis filii tui carnem phantasma crederet, tamen inde emergens sic sibi erat, nondum imbutus ullis ecclesiae tuae sacramentis, sed inquisitor ardentissimus ueritatis. quem non multo post conuersionem nostram et regenerationem per baptismum tuum ipsum etiam fidelem catholicum castitate perfecta atque continentia tibi seruientem in Africa apud suos, cum tota domus eius per eum christiana facta esset, carne soluisti. et nunc ille uiuit in sinu Abraham. quidquid illud est, quod illo significatur sinu, ibi Nebridius meus uiuit, dulcis amicus meus, tuus autem adoptiuus ex liberto filius: ibi uiuit. nam quis alius tali animae locus? ibi uiuit, unde me multa interrogabat homuncionem inexpertum. iam non ponit aurem ad os meum, sed spiritale os ad fontem tuum et bibit, quantum potest, sapientiam pro auiditate sua sine fine felix. nec eum sic arbitror inebriari ex ea, ut obliuiscatur mei, cum tu, domine, quem potat ille, nostri sis memor. sic ergo eramus, Verecundum consolantes tristem salua amicitia de tali conuersione nostra et exhortantes ad fidem gradus sui, uitae scilicet coniugalis, Nebridium autem opperientes, quando sequeretur. quod de tam proximo poterat et erat iam iamque facturus, cum ecce euoluti sunt dies illi tandem. nam longi et multi uidebantur prae amore libertatis otiosae ad cantandum de medullis omnibus: tibi dixit cor meum, quaesiui uultum tuum; uultum tuum, domine, requiram.

9.7Ve düşüncede zaten kurtulmuş olduğum retorik hocalığından fiilen de kurtulacağım gün geldi. Oldu da: Yüreğimi kurtardığın yerden dilimi de kurtardın. Sevinç içinde seni kutsayarak bütün yakınlarımla birlikte kır evine gittim. Orada edebiyatla neler yaptığımı —yazılarım artık sana hizmet ediyordu, ama sanki bir moladaymış gibi hâlâ kibir okulunun soluğunu taşıyordu— hazır bulunanlarla ve senin önünde yalnız kendimle yaptığım tartışmaların kitapları gösteriyor; yanımızda olmayan Nebridius'la yaptıklarımı da mektuplar. Hele başka, daha büyük şeylere koşarken, o dönemde bize yaptığın bütün büyük iyilikleri anmaya vaktim nasıl yetsin? Çünkü hatıram beni geri çağırıyor ve sana itiraf etmek bana tatlı geliyor, Rabbim: Hangi iç dürtülerle beni ehlîleştirdin, düşüncelerimin dağlarını ve tepelerini alçaltarak beni nasıl düzledin, eğri yollarımı doğrulttun, sert yerlerimi yumuşattın; yüreğimin kardeşi Alypius'u da biricik oğlunun, Rabbimiz ve kurtarıcımız İsa Mesih'in adına nasıl boyun eğdirdin. Alypius bu adın yazılarımıza girmesini önce küçümsüyordu. Çünkü yazılarımızın, kilisenin yılanlara karşı şifalı otlarının kokusunu değil, Rab'bin artık kırıp geçirdiği okulların sedirlerinin kokusunu taşımasını istiyordu.

9.7

Et uenit dies, quo etiam actu soluerer a professione rhetorica, unde iam cogitatu solutus eram. et factum est, eruisti linguam meam, unde iam erueras cor meum, et benedicebam tibi gaudens profectus in uillam cum meis omnibus. ubi quid egerim in litteris iam quidem sentientibus tibi, sed adhuc superbiae scholam tamquam in pausatione anhelantibus testantur libri disputati cum praesentibus et cum ipso me solo coram te; quae autem cum absente Nebridio, testantur epistulae. et quando mihi sufficiat tempus conmemorandi omnia magna erga nos beneficia tua in illo tempore praesertim ad alia maiora properanti? reuocat enim me recordatio mea, et dulce mihi fit, domine, confiteri tibi, quibus internis me stimulis perdomueris et quemadmodum me conplanaueris humilitatis montibus et collibus cogitationum mearum et tortuosa mea direxeris et aspera lenieris quoque modo ipsum etiam Alypium, fratrem cordis mei, subegeris nomini unigeniti tui, domini et saluatoris nostri Iesu Christi, quod primo dedignabatur inseri litteris nostris. magis enim eas uolebat redolere gymnasiorum cedros, quas iam contriuit dominus, quam salubres herbas ecclesiasticas aduersas serpentibus.

9.8Tanrım, Davud'un mezmurlarını, imanın ilahilerini, kibirli ruhu dışarıda bırakan takva seslerini okurken sana ne sesler yükselttim! Sana duyduğum gerçek aşkta henüz acemiydim; kır evinde, vaftiz adayı Alypius'la birlikte vaftiz adayı olarak tatil yapıyordum; annem de yanımızdan ayrılmıyordu: kadın kılığında, erkek imanıyla, yaşlı dinginliğiyle, anne sevgisiyle, Hıristiyan takvasıyla. O mezmurlarda sana ne sesler yükseltiyordum; onlarla nasıl sana karşı alevleniyor, elimden gelse insan soyunun kibrine karşı onları bütün dünyaya okumak için nasıl yanıp tutuşuyordum! Oysa onlar zaten bütün dünyada okunuyor ve senin sıcaklığından saklanabilen yok. Maniheistlere ne şiddetli ve keskin bir acıyla öfkeleniyor, ama yine de onlara acıyordum; çünkü o ayinleri, o ilaçları tanımıyor, kendilerini iyileştirebilecek panzehire karşı çılgınca davranıyorlardı! Keşke o zaman yakınlarda bir yerde olsalardı da ben bilmeden, o boş vakitte dördüncü mezmuru okurken yüzüme bakıp sesimi duysalardı; o mezmurun bana ne yaptığını görselerdi: "Seni çağırdığımda bana cevap verdin, ey adaletimin Tanrısı; sıkıntıda beni ferahlığa çıkardın. Bana acı, Rabbim, duamı işit." Duysalardı, ama duyup duymadıklarını ben bilmeden; yoksa bu sözlerin arasında söylediklerimi kendileri için söylediğimi sanırlardı. Çünkü gerçekten de onlar tarafından duyulup görüldüğümü hissetseydim ne bunları söylerdim ne de böyle söylerdim; söyleseydim de onlar, benim senin önünde kendimle ve kendime ruhumun içten duygusuyla söylediğim gibi anlamazlardı.

9.8

Quas tibi, deus meus, uoces dedi, cum legerem psalmos Dauid, cantica fidelia, sonos pietatis excludentes turgidum spiritum, rudis in germano amore tuo, catechumenus in uilla cum catechumeno Alypio feriatus, matre adhaerente nobis muliebri habitu, uirili fide, anili securitate, materna caritate, christiana pietate! quas tibi uoces dabam in psalmis illis et quomodo in te inflammabar ex eis et accendebar eos recitare, si possem, toto orbi terrarum aduersum tyfum generis humani! et tamen toto orbe cantantur, et non est qui se abscondat a calore tuo. quam uehementi et acri dolore indignabar manichaeis et miserabar eos rursus, quod illa sacramenta, illa medicamenta nescirent et insani essent aduersus antidotum, quo sani esse potuissent! uellem, ut alicubi iuxta essent tunc et me nesciente, ibi essent, intuerentur faciem meam et audirent uoces meas, quando legi quartum psalmum in illo tunc otio, quid de me fecerit ille psalmus: cum inuocarem te, exaudisti me, deus iustitiae meae; in tribulatione dilatasti mihi. miserere mei, domine, et exaudi orationem meam: audirent ignorante me, utrum audirent, ne me propter se illa dicere putarent, quae inter haec uerba dixerim, quia et re uera nec ea dicerem nec sic ea dicerem, si me ab eis audiri uiderique sentirem, nec, si dicerem, sic acciperent, quomodo mecum et mihi coram te de familiari affectu animi mei.

9.9Korkudan ürperdim, aynı anda umutla, senin merhametinle coşarak alevlendim, Baba. Bütün bunlar gözlerimden ve sesimden dışarı taşıyordu; o sırada iyi ruhun bize dönüp şöyle diyordu: "Ey insanoğulları, ne zamana dek yüreğiniz ağır olacak? Neden boş şeyi seviyor, yalanın peşine düşüyorsunuz?" Çünkü ben boş şeyi sevmiş, yalanın peşine düşmüştüm. Sen ise, Rabbim, kutsalını yüceltmiştin bile: Onu ölülerden diriltip sağına oturtmuştun ki oradan, yükseklerden, vaadini, Tesellici'yi, hakikat Ruhu'nu göndersin. Onu da göndermişti, ama ben bilmiyordum. Onu göndermişti, çünkü ölülerden dirilip göğe yükselerek artık yüceltilmişti. Daha önce ise Ruh henüz verilmemişti, çünkü İsa henüz yüceltilmemişti. Peygamberlik sözü de haykırıyor: "Ne zamana dek yüreğiniz ağır olacak? Neden boş şeyi seviyor, yalanın peşine düşüyorsunuz? Bilin ki Rab kutsalını yüceltti." "Ne zamana dek" diye haykırıyor, "bilin" diye haykırıyor; bense bu kadar uzun zaman bilmeden boş şeyi sevdim, yalanın peşine düştüm. Bu yüzden duydum ve titredim; çünkü bu söz, eskiden öyle olduğumu hatırladığım kişilere söyleniyordu. Hakikat yerine tuttuğum hayallerde boşluk ve yalan vardı. Hatırlamanın acısı içinde yüksek ve güçlü sesler çıkardım. Keşke hâlâ boş şeyi sevip yalanın peşine düşenler bunları duysaydı! Belki sarsılır, o şeyi kusarlardı; sen de sana haykırdıklarında onları işitirdin; çünkü senin katında bizim için aracılık eden, bizim için gerçek bir beden ölümüyle öldü.

9.9

Inhorrui timendo ibidemque inferbui sperando et exultando in tua misericordia, pater. et haec omnia exibant per oculos et uocem meam, cum conuersus ad nos spiritus tuus bonus ait nobis: filii hominum, quousque graues corde? ut quid diligitis uanitatem et quaeritis mendacium? dilexeram enim uanitatem et quaesieram mendacium. et tu, domine, iam magnificaueras sanctum tuum, suscitans eum a mortuis et collocans ad dexteram tuam, unde mitteret ex alto promissionem suam, paracletum, spiritum ueritatis. et miserat eum iam, sed ego nesciebam. miserat eum, quia iam magnificatus erat resurgens a mortuis et ascendens in caelum. ante autem spiritus nondum erat datus, quia Iesus nondum erat clarificatus. et clamat prophetia: quousque graues corde? ut quid diligitis uanitatem et quaeritis mendacium? et scitote, quoniam dominus magnificauit sanctum suum. clamat quousque, clamat scitote, et ego tamdiu nesciens uanitatem dilexi et mendacium quaesiui et ideo audiui et contremui, quoniam talibus dicitur, qualem me fuisse reminiscebar. in phantasmatis enim, quae pro ueritate tenueram, uanitas erat et mendacium. et insonui multa grauiter et fortiter in dolore recordationis meae. quae utinam audissent qui adhuc usque diligunt uanitatem et quaerunt mendacium: forte conturbarentur et euomuissent illud, et exaudires eos, cum clamarent ad te, quoniam uera morte carnis mortuus est pro nobis, qui te interpellat pro nobis.

9.10Okuyordum: "Öfkelenin, ama günah işlemeyin." Nasıl da etkileniyordum, Tanrım; çünkü bundan sonra günah işlemeyeyim diye geçmiş için kendime öfkelenmeyi öğrenmiştim; haklı olarak öfkelenmeyi, çünkü bende günah işleyen, karanlıklar soyundan başka bir tabiat değildi. Kendilerine öfkelenmeyenler, öfke gününe, senin adil yargının ortaya çıkacağı güne kendilerine öfke biriktirenler böyle söylüyorlar. İyi şeylerim artık dışarıda değildi; bu güneşin altında beden gözleriyle aranmıyordu. Çünkü dışarıda sevinmek isteyenler kolayca boşa çıkar, görünen ve zamansal olan şeylere dağılıp akar ve onların görüntülerini aç bir düşünceyle yalarlar. Ah, keşke açlıktan yorulup desinler: "Bize iyi şeyleri kim gösterecek?" Biz de diyelim, onlar da duysun: "Yüzünün ışığı üzerimize mühürlendi, Rabbim." Çünkü her insanı aydınlatan ışık biz değiliz; bir zamanlar karanlık olan bizler sende ışık olalım diye senin tarafından aydınlatılıyoruz. Ah, keşke o içteki ebedî şeyi görselerdi! Ben onu tatmıştım ve onlara gösteremediğim için dişlerimi gıcırdatıyordum; yüreklerini, senden uzakta, dışarıdaki gözlerinde taşıyarak bana getirip "Bize iyi şeyleri kim gösterecek?" deseler bile gösteremezdim. Çünkü kendime öfkelendiğim yerde, içeride, odamda, pişmanlıkla delindiğim yerde, eski benliğimi kurban edip yenilenmemi düşünmeye başlayarak sana umut bağladığım yerde, orada bana tatlı gelmeye başlamıştın ve yüreğime sevinç vermiştin. Bunları dışarıda okuyup içeride tanıyarak haykırıyordum; yeryüzünün iyi şeyleriyle çoğalmak, zamanları yutarken zamanlar tarafından yutulmak istemiyordum, çünkü ebedî yalınlıkta başka buğdayım, şarabım ve zeytinyağım vardı.

9.10

Legebam: irascimini et nolite peccare, et quomodo mouebar, deus meus, qui iam didiceram irasci mihi de praeteritis, ut de cetero non peccarem, et merito irasci, quia non alia natura gentis tenebrarum de me peccabat, sicut dicunt qui sibi non irascuntur et thesaurizant sibi iram in die irae et reuelationis iusti iudicii tui. nec iam bona mea foris erant nec oculis carneis in isto sole quaerebantur. uolentes enim gaudere forinsecus facile uanescunt et effunduntur in ea, quae uidentur et temporalia sunt, et imagines eorum famelica cogitatione lambiunt. et o si fatigentur inedia et dicant: quis ostendet nobis bona? et dicamus, et audiant: signatum est in nobis lumen uultus tui, domine. non enim lumen nos sumus, quod inluminat omnem hominem, sed inluminamur a te, ut, qui fuimus aliquando tenebrae, simus lux in te. o si uiderent internum aeternum, quod ego quia gustaueram, frendebam, quoniam non eis poteram ostendere, si afferrent ad me cor in oculis suis foris a te et dicerent: quis ostendit nobis bona? ibi enim, ubi mihi iratus eram, intus in cubili, ubi conpunctus eram, ubi sacrificaueram mactans uetustatem meam et inchoata meditatione renouationis meae sperans in te, ibi mihi dulcescere coeperas et dederas laetitiam in corde meo. et exclamabam legens haec foris et agnoscens intus nec uolebam multiplicari terrenis bonis et deuorans tempora et deuoratus temporibus, cum haberem in aeterna simplicitate aliud frumentum et uinum et oleum.

9.11Sonraki ayette yüreğimin yüksek sesiyle haykırıyordum: "Ah, esenlik içinde! Ah, Aynı Olan'da! Ah, ne dedi: 'Uzanıp uyuyacağım'?" Çünkü "Ölüm zaferle yutuldu" diye yazılmış söz gerçekleşince bize kim karşı koyabilir? Sen o Aynı Olan'sın, hiç değişmeyen; bütün zahmetleri unutturan dinlenme sendedir; çünkü seninle birlikte başkası yoktur, senin olmayan başka şeylere ulaşmak için uğraşmak da yoktur; sen, Rabbim, beni umut içinde tek başıma güvene yerleştirdin. Okuyor ve yanıp tutuşuyordum; o sağır ölülere ne yapacağımı bilemiyordum. Ben de onlardandım: bir vebaydım, gökten gelen balla tatlanmış, senin ışığınla aydınlanmış bu yazılara karşı acı ve kör bir havlayıcıydım. Bu Kitab'ın düşmanları yüzünden içim eriyordu.

9.11

Et clamabam in consequenti uersu clamore alto cordis mei: o in pace! o in id ipsum! o quid dixit: obdormiam et somnum capiam? quoniam quis resistet nobis, cum fiet sermo, qui scriptus est: absorpta est mors in uictoria? et tu es id ipsum ualde, qui non mutaris, et in te requies obliuiscens laborum omnium, quoniam nullus alius tecum nec ad alia adipiscenda, quae non sunt quod tu, sed tu, domine, singulariter in spe constituisti me. legebam et ardebam nec inueniebam, quid facerem surdis mortuis, ex quibus fueram, pestis, latrator amarus et caecus aduersus litteras de melle caeli melleas et de lumine tuo luminosas, et super inimicis scripturae huius tabescebam.

9.12O tatil günlerinin hepsini ne zaman anabileceğim? Ama ne kamçının sertliğini ne de merhametinin şaşırtıcı hızını unuttum; bunlar hakkında susmayacağım. O zaman beni diş ağrısıyla kıvrandırıyordun; ağrı konuşamayacağım kadar şiddetlenince, yanımda bulunan bütün yakınlarımdan, her türlü kurtuluşun Tanrısı olan sana benim için yalvarmalarını istemek yüreğime doğdu. Bunu bir balmumu tablete yazıp onlara okunsun diye verdim. Saf bir duyguyla diz çöker çökmez o ağrı kaçıp gitti. Ama ne ağrısıydı bu? Nasıl kaçtı? Doğrusu korktum, Rabbim ve Tanrım; çünkü çocukluğumdan beri böyle bir şey yaşamamıştım. Senin işaretlerin derinden içime işledi; imanla sevinerek adını övdüm. Ama bu iman, henüz vaftizinle bağışlanmamış olan geçmiş günahlarım konusunda içimi rahat bırakmıyordu.

9.12

Quando recordabor omnia dierum illorum feriatorum? sed nec oblitus sum nec silebo flagelli tui asperitatem et misericordiae tuae mirabilem celeritatem. dolore dentium tunc excruciabas me, et cum in tantum ingrauesceret, ut non ualerem loqui, ascendit in cor meum admonere omnes meos qui aderant, ut deprecarentur te pro me, deum salutis omnimodae. et scripsi hoc in cera et dedi, ut eis legeretur. mox ut genua simplici affectu fiximus, fugit dolor ille. sed quis dolor? aut quomodo fugit? expaui, fateor, domine meus et deus meus: nihil enim tale ab ineunte aetate expertus fueram. et insinuati sunt mihi in profundo nutus tui et gaudens in fide laudaui nomen tuum, et ea fides me securum esse non sinebat de praeteritis peccatis meis, quae mihi per baptismum tuum remissa nondum erant.

9.13Bağbozumu tatili bitince Milanolulara, öğrencileri için başka bir söz satıcısı bulmalarını bildirdim; çünkü hem sana kulluk etmeyi seçmiştim hem de soluk darlığım ve göğüs ağrım yüzünden o mesleğe artık yetemiyordum. Senin piskoposuna, kutsal adam Ambrosius'a da mektupla eski yanılgılarımı ve şimdiki adağımı bildirdim; bu kadar büyük bir lütfa kavuşmak için daha hazır ve daha elverişli olayım diye senin kitaplarından en çok hangisini okumam gerektiğini öğütlemesini rica ettim. O da Peygamber İşaya'yı okumamı söyledi; sanırım öbürlerinden daha açık biçimde İncil'in ve milletlerin çağrılışının habercisi olduğu için. Ama ben onun ilk bölümünü anlamayınca bütününün de öyle olduğunu sandım ve Rab'bin sözüne daha alıştığımda yeniden okumak üzere bir yana bıraktım.

9.13

Renuntiaui peractis uindemialibus, ut scholasticis suis Mediolanenses uenditorem uerborum alium prouiderent, quod et tibi ego seruire delegissem et illi professioni prae difficultate spirandi ac dolore pectoris non sufficerem. et insinuaui per litteras antistiti tuo, uiro sancto Ambrosio, pristinos errores meos et praesens uotum meum, ut moneret quid mihi potissimum de libris tuis legendum esset, quo percipiendae tantae gratiae paratior aptiorque fierem. at ille iussit Eseiam prophetam, credo, quod prae ceteris euangelii uocationisque gentium sit praenuntiator apertior. uerum tamen ego primam huius lectionem non intellegens totumque talem arbitrans distuli repetendum exercitatior in dominico eloquio.

9.14Sonra adımı vaftiz için yazdırmam gereken vakit gelince kırdan ayrılıp Milano'ya döndük. Alypius da benimle birlikte sende yeniden doğmak istedi; senin ayinlerine yaraşan alçakgönüllülüğü artık giyinmişti, bedenine de öyle güçlü bir biçimde hâkimdi ki görülmemiş bir cesaretle İtalya'nın buz tutmuş toprağını çıplak ayakla çiğniyordu. Yanımıza, günahımdan bedenen benden doğmuş olan çocuk Adeodatus'u da aldık. Onu sen iyi yaratmıştın. On beş yaşlarındaydı ve zekâsıyla birçok ağırbaşlı, bilgili adamı geride bırakıyordu. Senin armağanlarını sana itiraf ediyorum, Rabbim Tanrım, her şeyin yaratıcısı, bizim biçimsizliklerimize biçim vermeye pek gücü yeten; çünkü o çocukta benim günahımdan başka bana ait hiçbir şey yoktu. Onu senin terbiyende yetiştirmemizi de bize sen ilham etmiştin, başka hiç kimse değil: Senin armağanlarını sana itiraf ediyorum. Öğretmen Üzerine adlı bir kitabımız vardır; orada benimle o konuşuyor. Biliyorsun ki orada muhatabımın ağzından yazılan bütün düşünceler, on altı yaşındayken onundu. Ondan bundan da şaşırtıcı birçok şey gördüm. Bu zekâ bana dehşet veriyordu: Senden başka kim böyle mucizelerin ustası olabilir? Onun hayatını yeryüzünden çabuk aldın; onu daha büyük bir gönül rahatlığıyla anıyorum, çünkü ne çocukluğu ne gençliği ne de başka bir hâli için korkuyorum. Onu senin lütfunda kendimize yaşıt bir yoldaş yaptık, senin terbiyende yetişsin diye: Vaftiz olduk ve geçmiş hayatın kaygısı bizden kaçıp gitti. O günlerde, insan soyunun kurtuluşu için kurduğun tasarının derinliğini seyretmenin şaşırtıcı tatlılığına doyamıyordum. Tatlı sesler yükselten kilisenin ilahilerinde ve şarkılarında, o seslerle derinden sarsılarak ne çok ağladım! O sesler kulaklarıma akıyor, hakikat yüreğime damla damla süzülüyor, oradan takva duygusu kaynayıp taşıyordu; gözyaşlarım akıyordu ve onlarla birlikte iyiydim.

9.14

Inde ubi tempus aduenit, quo me nomen dare oporteret, relicto rure Mediolanium remeauimus. placuit et Alypio renasci in te mecum iam induto humilitate sacramentis tuis congrua et fortissimo dominatori corporis usque ad Italicum solum glaciale nudo pede obterendum insolito ausu. adiunximus etiam nobis puerum Adeodatum ex me natum carnaliter de peccato meo. tu bene feceras eum. annorum erat ferme quindecim et ingenio praeueniebat multos graues et doctos uiros. munera tua tibi confiteor, domine deus meus, creator omnium et multum potens formare nostra deformia: nam ego in illo puero praeter delictum non habebam. quod enim et nutriebatur a nobis in disciplina tua, tu inspiraueras nobis, nullus alius: munera tua tibi confiteor. est liber noster, qui inscribitur "de Magistro": ipse ibi mecum loquitur. tu scis illius esse sensa omnia, quae inseruntur ibi ex persona conlocutoris mei, cum esset in annis sedecim. multa eius alia mirabiliora expertus sum. horrori mihi erat illud ingenium: et quis praeter te talium miraculorum opifex? cito de terra abstulisti uitam eius, et securior eum recordor non timens quicquam pueritiae nec adulescentiae nec omnino homini illi. sociauimus eum coaeuum nobis in gratia tua, educandum in disciplina tua: et baptizati sumus et fugit a nobis sollicitudo uitae praeteritae. nec satiabar in illis diebus dulcitudine mirabili, considerare altitudinem consilii tui super salute generis humani. quantum fleui in hymnis et canticis tuis suaue sonantis ecclesiae tuae uocibus conmotus acriter! uoces illae influebant auribus meis et eliquabatur ueritas in cor meum et exaestuabat inde affectus pietatis, et currebant lacrimae, et bene mihi erat cum eis.

9.15Milano kilisesi bu teselli ve teşvik türünü, kardeşlerin sesleri ve yürekleri birleşerek büyük bir şevkle söyledikleri ilahileri, çok önce değil, yeni kutlamaya başlamıştı. Bir yıl ya da biraz fazla olmuştu: Çocuk imparator Valentinianus'un annesi Iustina, Arianların kendisini ayarttığı sapkınlığı uğruna senin adamın Ambrosius'a zulmediyordu. Takvalı halk, piskoposuyla, senin kulunla birlikte ölmeye hazır olarak kilisede nöbet tutuyordu. Annem, senin cariyen, kaygıda ve nöbette önde gelenlerdendi; dualarla yaşıyordu. Biz henüz ruhunun sıcaklığından uzak, soğuktuk; ama yine de şehrin dehşeti ve kargaşasıyla heyecanlanıyorduk. İşte o zaman, halk kederin bıkkınlığıyla erimesin diye, ilahilerin ve mezmurların Doğu ülkelerinin usulüne göre söylenmesi kararlaştırıldı. Bu usul o günden bugüne korundu; artık senin sürülerinin çoğu, hemen hepsi, dünyanın öteki yerlerinde de onu taklit ediyor.

9.15

Non longe coeperat Mediolanensis ecclesia genus hoc consolationis et exhortationis celebrare magno studio fratrum concinentium uocibus et cordibus. nimirum annus erat aut non multo amplius, cum Iustina, Valentiniani regis pueri mater, hominem tuum Ambrosium persequeretur haeresis suae causa, qua fuerat seducta ab Arrianis. excubabat pia plebs in ecclesia mori parata cum episcopo suo, seruo tuo. ibi mater mea, ancilla tua, sollicitudinis et uigiliarum primas tenens, orationibus uiuebat. nos adhuc frigidi a calore spiritus tui excitabamur tamen ciuitate adtonita atque turbata. tunc hymni et psalmi ut canerentur secundum morem orientalium partium, ne populus maeroris taedio contabesceret, institutum est: ex illo in hodiernum retentum multis iam ac paene omnibus gregibus tuis et per cetera orbis imitantibus.

9.16O zaman, adını andığım piskoposuna bir rüya görüntüsüyle şehitler Protasius ile Gervasius'un bedenlerinin nerede saklı olduğunu açtın. Onları nice yıl gizli hazinende bozulmadan saklamıştın, uygun zamanda çıkarıp bir kadının —ama saray kadınının— öfkesini dizginlemek için. Bu bedenler çıkarılıp kazılarak layık oldukları saygıyla Ambrosius bazilikasına taşınırken, yalnızca murdar ruhların eziyet ettiği kimseler, o cinlerin kendileri bunu itiraf ederek iyileşmekle kalmadı; yıllardır kör olan ve şehirde herkesin tanıdığı bir vatandaş da, halkın gürültülü sevincinin sebebini sorup öğrenince yerinden fırladı ve kılavuzundan kendisini oraya götürmesini istedi. Oraya götürülünce, senin gözünde değerli olan kutsallarının ölümünün tabutuna mendiliyle dokunmasına izin verilmesini sağladı. Bunu yapıp mendili gözlerine sürer sürmez gözleri açıldı. Haber oradan yayıldı, oradan senin ateşli, parlak övgülerin yükseldi; o düşman kadının ruhu da imanın sağlığına yönelmemişse de zulüm öfkesinden alıkonuldu. Sana şükürler olsun, Tanrım! Hatıramı nereden nereye götürdün de büyük şeyler oldukları hâlde unutup geçtiğim bunları da sana itiraf ediyorum? Yine de o zaman, senin kokularının kokusu böyle yayılırken ardından koşmuyorduk; bu yüzden ilahilerinin şarkıları arasında daha çok ağlıyordum: Bir zamanlar sana iç geçirmiştim, sonunda da ot bir kulübede havanın girebildiği kadarıyla soluk alıyordum.

9.16

Tunc memorato antistiti tuo per uisum aperuisti, quo loco laterent martyrum corpora Protasi et Geruasi, quae per tot annos incorrupta in thesauro secreti tui reconderas, unde opportune promeres ad cohercendam rabiem femineam, sed regiam. cum enim prolata et effossa digno cum honore transferrentur ad Ambrosianam basilicam, non solum quos inmundi uexabant spiritus confessis eisdem daemonibus sanabantur, uerum etiam quidam plures annos caecus ciuis ciuitatique notissimus, cum populi tumultuante laetitia causam quaesisset atque audisset, exiluit eoque se ut duceret suum ducem rogauit. quo perductus inpetrauit admitti, ut sudario tangeret feretrum pretiosae in conspectu tuo mortis sanctorum tuorum. quod ubi fecit atque admouit oculis, confestim aperti sunt. inde fama discurrens, inde laudes tuae feruentes, lucentes, inde illius inimicae animus etsi ad credendi sanitatem non applicatus, a persequendi tamen furore conpressus est. gratias tibi, deus meus! unde et quo duxisti recordationem meam, ut haec etiam confiterer tibi, quae magna oblitus praeterieram? et tamen tunc, cum ita fragraret odor unguentorum tuorum, non currebamus post te; ideo plus flebam inter cantica hymnorum tuorum, olim suspirans tibi et tandem respirans, quantum patet aura in domo faenea.

9.17Aynı gönülde olanları bir evde oturtan sen, bizim beldemizden bir genci de bize kattın. Devletin gizli işlerinde görevli olarak hizmet ederken bizden önce sana dönmüş, vaftiz olmuş, dünyanın hizmetini bırakıp senin hizmetine kuşanmıştı. Birlikteydik; kutsal bir kararla birlikte yaşamaya niyetliydik. Sana kulluk edersek hangi yerin bize daha yararlı olacağını araştırıyorduk ve hep birlikte Afrika'ya dönüyorduk. Tiber ağzındaki Ostia'dayken annem öldü. Pek çok şeyi geçiyorum, çünkü pek aceleliyim. Tanrım, sayısız şey için sessizlik içinde bile yaptığım itirafları ve şükürlerimi kabul et. Ama ruhumun doğurduğu hiçbir şeyi geçmeyeceğim: Beni bedeniyle bu zamansal ışığa, yüreğiyle de ebedî ışığa doğsun diye doğuran o cariyen hakkında söyleyeceklerimi. Onun değil, senin ona verdiğin armağanları anlatacağım. Çünkü kendini kendisi yaratmamış, kendini kendisi yetiştirmemişti: Onu sen yarattın; ne babası ne annesi kendilerinden nasıl biri olacağını biliyordu. Onu senin korkunda, mümin bir evde, kilisenin iyi bir üyesi olan o evde, Mesih'inin değneği, biricik oğlunun idaresi eğitti. Kendi yetişmesi konusunda annesinin gayretini değil, yaşlı bir hizmetçinin gayretini çok överdi: Bu kadın, büyükçe kızların sırtında küçük çocukların taşındığı gibi, onun babasını bebekken taşımıştı. Bu yüzden, ayrıca yaşlılığı ve pek iyi ahlâkı yüzünden, Hıristiyan bir evde efendileri ona çok saygı gösterirdi. Evin kızlarının bakımı da ona verilmişti; bu işi büyük bir özenle yürütür, gerektiğinde onları dizginlerken kutsal bir sertlikle şiddetli davranır, öğretirken ölçülü bir basiret gösterirdi. Ana babalarının sofrasında pek ölçülü beslendikleri saatler dışında, susuzluktan yansalar bile su içmelerine izin vermezdi; kötü bir alışkanlığın önünü alıyor ve şu sağlam sözü eklerdi: "Şimdi su içiyorsunuz, çünkü şarap elinizde değil; ama kocalarınıza varıp kilerlerin ve mahzenlerin hanımları olunca su gözünüze değersiz görünecek, içme âdeti ise ağır basacak." Bu öğretme yoluyla ve emretme otoritesiyle daha körpe çağın açgözlülüğünü dizginliyor, kızların susuzluğunu bile ahlâken güzel bir ölçüye göre biçimlendiriyordu; öyle ki yakışmayan şey artık hoşlarına gitmiyordu.

9.17

Qui habitare facis unanimes in domo, consociasti nobis et iuuenem ex nostro municipio. qui cum agens in rebus militaret, prior nobis ad te conuersus est et baptizatus et relicta militia saeculari accinctus in tua. simul eramus, simul habitaturi placito sancto. quaerebamus, quisnam locus nos utilius haberet seruientes tibi: pariter in Africam. et cum apud Ostia Tiberina essemus, mater defuncta est. multa praetereo, quia multum festino. accipe confessiones meas et gratiarum actiones, deus meus, de rebus innumerabilibus etiam in silentio. sed non praeteribo quidquid mihi anima parturit. de illa famula tua, quae me parturiuit et carne, ut in hanc temporalem, et corde, ut in aeternam lucem nascerer. non eius, sed tua dicam dona in eam. neque enim se ipsa fecerat aut educauerat se ipsam: tu creasti eam, nec pater nec mater sciebat, qualis ex eis fieret. et erudiuit eam in timore tuo uirga Christi tui, regimen unici tui in domo fideli, bono membro ecclesiae tuae. nec tantam erga suam disciplinam diligentiam matris praedicabat quantam famulae cuiusdam decrepitae, quae patrem eius infantem portauerat, sicut dorso grandiuscularum puellarum paruuli portari solent. cuius rei gratia et propter senectam ac mores optimos in domo christiana satis a dominis honorabatur. unde etiam curam filiarum conmissam diligenter gerebat et erat in eis cohercendis, cum opus esset, sancta seueritate uehemens atque in docendis sobria prudentia. nam eas praeter illas horas, quibus ad mensam parentum moderatissime alebantur, etiamsi exardescerent siti, nec aquam bibere sinebat praecauens consuetudinem malam et addens uerbum sanum: "modo aquam bibitis, quia in potestate uinum non habetis; cum autem ad maritos ueneritis factae dominae apothecarum et cellariorum, aqua sordebit, sed mos potandi praeualebit." hac ratione praecipiendi et auctoritate imperandi frenabat auiditatem tenerioris aetatis et ipsam puellarum sitim formabat ad honestum modum, ut iam non liberet quod non deceret.

9.18Yine de, cariyenin bana, oğluna anlattığına göre, içine şarap düşkünlüğü sızmıştı. Ölçülü bir kız olarak, âdet üzere ana babası ona fıçıdan şarap çekmesini emrettiğinde, kabı fıçının üstten açık yerinden daldırır, saf şarabı testiye dökmeden önce dudaklarının ucuyla biraz yudumlardı; daha fazlasını yapamıyordu, çünkü damağı buna karşı koyuyordu. Bunu sarhoşluk arzusuyla değil, çağın taşkın coşkunluklarından ötürü yapıyordu; bunlar çocukça oynaklıklarda kaynayıp taşar ve çocukluk yıllarında büyüklerin ağırlığıyla bastırılır. Böylece o günlük azıcık şeye her gün azıcık şeyler ekleyerek —çünkü "Az şeyi küçümseyen yavaş yavaş düşer"— öyle bir alışkanlığa kaymıştı ki neredeyse ağzına kadar saf şarapla dolu küçük kadehleri açgözlülükle içiyordu. O zaman nerede kalmıştı o zeki yaşlı kadın ve onun şiddetli yasağı? Senin ilacın, Rabbim, üzerimizde uyanık durmasaydı, gizli hastalığa karşı bir şey yapabilir miydi? Baba, anne, dadılar yokken sen oradaydın: yaratan sen, çağıran sen, başımıza konan insanlar aracılığıyla bile ruhların kurtuluşu için iyi bir şey yapan sen. O zaman ne yaptın, Tanrım? Nasıl tedavi ettin? Nasıl iyileştirdin? Gizli takdirlerinden, bir şifa neşteri gibi, başka bir ruhtan sert ve keskin bir hakaret çıkarıp o çürüklüğü tek bir darbede kesip atmadın mı? Fıçıya birlikte gittiği hizmetçi kız, olageldiği gibi küçük hanımıyla baş başa kavga ederken bu kusuru en acı bir aşağılamayla yüzüne vurdu ve ona "şarap küpü" dedi. Bu iğneyle yaralanan kız kendi çirkinliğini gördü, hemen onu mahkûm edip üzerinden attı. Dalkavuk dostlar nasıl bozarsa, kavgacı düşmanlar da çoğu zaman öyle düzeltir. Sen de onlara, onlar aracılığıyla yaptığın şeyin değil, kendilerinin istediği şeyin karşılığını verirsin. Çünkü o kız öfkelenmiş, küçük hanımını iyileştirmek değil, kızdırmak istemişti; bu yüzden de bunu gizlice yapmıştı: ya kavganın yeri ve zamanı onları öyle yalnız bulduğu için ya da bu kadar geç ifşa ettiği için kendisi de tehlikeye düşmesin diye. Ama sen, Rabbim, göktekilerin ve yerdekilerin yöneticisi, selin derinliklerini, asırların düzenli çalkantılı akışını kendi amaçlarına çeviren sen, bir ruhun çılgınlığıyla bile öbür ruhu iyileştirdin; öyle ki kimse, düzelmesini istediği biri kendi sözüyle düzeldiğini görünce bunu kendi gücüne yormasın.

9.18

Et subrepserat tamen, sicut mihi filio famula tua narrabat, subrepserat ei uinulentia. nam cum de more puella sobria iuberetur a parentibus de cupa uinum depromere, submisso poculo qua desuper patet, priusquam in lagunculam funderet merum, primoribus labris sorbebat exiguum, quia non poterat amplius sensu recusante. non enim ulla temulenta cupidine faciebat hoc, sed quibusdam superfluentibus aetatis excessibus, qui ludicris motibus ebulliunt et in puerilibus annis maiorum pondere premi solent. itaque ad illud modicum cotidianum cotidiana modica - quoniam qui modica spernit, paulatim decidit— in eam consuetudinem lapsa erat, ut prope iam plenos mero caliculos inhianter hauriret. ubi tunc sagax anus et uehemens illa prohibitio? numquid ualebat aliquid aduersus latentem morbum, nisi tua medicina, domine, uigilaret super nos? absente patre et matre et nutritoribus tu praesens, qui creasti, qui uocas, qui etiam per praepositos homines boni aliquid agis ad animarum salutem. quid tunc egisti, deus meus? unde curasti? unde sanasti? nonne protulisti durum et acutum ex altera anima conuicium tamquam medicinale ferrum ex occultis prouisionibus tuis et uno ictu putredinem illam praecidisti? ancilla enim, cum qua solebat accedere ad cupam, litigans cum domina minore, ut fit, sola cum sola, obiecit hoc crimen amarissima insultatione uocans meribibulam. quo illa stimulo percussa respexit foeditatem suam confestimque damnauit atque exuit. sicut amici adulantes peruertunt, sic inimici litigantes plerumque corrigunt. nec tu quod per eos agis, sed quod ipsi noluerunt, retribuis eis. illa enim irata exagitare appetiuit minorem dominam, non sanare, et ideo clanculo, aut quia ita eas inuenerat locus et tempus litis, aut ne forte et ipsa periclitaretur, quod tam sero prodidisset. at tu, domine, rector caelitum et terrenorum, ad usus tuos contorquens profunda torrentis, fluxum saeculorum ordinate turbulentum, etiam de alterius animae insania sanasti alteram, ne quisquam, cum hoc aduertit, potentiae suae tribuat, si uerbo eius alius corrigatur, quem uult corrigi.

9.19Böylece iffetle ve ölçülülükle yetiştirildi; ana babası onu sana boyun eğdirmekten çok sen onu ana babasına boyun eğdirdin. Yaşı dolup evlenme çağına gelince bir kocaya verildi; ona efendisine hizmet eder gibi hizmet etti ve onu sana kazandırmaya çalıştı: Seni ona ahlâkıyla anlatıyordu; sen de bu ahlâkla onu güzel, saygıyla sevilen ve kocasının gözünde hayranlık uyandıran biri yapıyordun. Yatağına karşı işlenen haksızlıklara da öyle katlandı ki bu yüzden kocasıyla hiçbir zaman küslüğü olmadı. Çünkü senin ona merhamet etmeni, sana inanıp iffetli olmasını bekliyordu. Kocası ise iyilikseverliğiyle ne kadar seçkinse öfkesiyle de o kadar coşkundu. Ama annem öfkeli kocaya yalnız davranışıyla değil, sözle bile karşı koymamayı bilirdi. Öfkesinin kırılıp yatıştığını görünce, uygun bir anda, eğer kocası düşüncesizce kızmışsa, yaptığının gerekçesini açıklardı. Kocaları daha yumuşak huylu olan birçok kadın yüzleri bile hırpalanmış hâlde dayak izleri taşırken, dostça sohbetlerde onlar kocalarının hayatını suçlarlar, annem ise onların dilini suçlardı. Şaka yapar gibi ama ciddiyetle öğüt verirdi: Evlilik sözleşmesi denen belgelerin okunduğunu duydukları günden beri bunları kendilerini cariye yapan senetler saymaları gerekirdi; bu yüzden durumlarını hatırlayıp efendilerine karşı büyüklenmemeliydiler. Ne kadar sert bir kocaya katlandığını bilen kadınlar, Patricius'un karısını dövdüğünün ya da bir gün bile ev kavgasıyla birbirlerine küstüklerinin hiç duyulmamasına, hiçbir belirtiyle ortaya çıkmamasına şaşar, sebebini içtenlikle sorarlardı; annem de onlara yukarıda andığım kuralını öğretirdi. Bu kurala uyanlar tecrübe edince ona teşekkür eder, uymayanlar ise boyun eğip eziyet görürdü.

9.19

Educata itaque pudice ac sobrie potiusque a te subdita parentibus quam a parentibus tibi, ubi plenis annis nubilis facta est, tradita uiro seruiuit ueluti domino et sategit eum lucrari tibi loquens te illi moribus suis, quibus eam pulchram faciebas et reuerenter amabilem atque mirabilem uiro. ita autem tolerauit cubilis iniurias, ut nullam de hac re cum marito haberet umquam simultatem. expectabat enim misericordiam tuam super eum, ut in te credens castificaretur. erat uero ille praeterea sicut beniuolentia praecipuus, ita ira feruidus. sed nouerat haec non resistere irato uiro, non tantum facto, sed ne uerbo quidem. iam uero refractum et quietum cum opportunum uiderat, rationem facti sui reddebat, si forte ille inconsideratius conmotus fuerat. denique cum matronae multae, quarum uiri mansuetiores erant, plagarum uestigia etiam dehonestata facie gererent, inter amica conloquia illae arguebant maritorum uitam, haec earum linguam, ueluti per iocum grauiter admonens, ex quo illas tabulas, quae matrimoniales uocantur, recitari audissent, tamquam instrumenta, quibus ancillae factae essent, deputare debuisse; proinde memores conditionis superbire aduersus dominos non oportere. cumque mirarentur illae scientes, quam ferocem coniugem sustineret, numquam fuisse auditum aut aliquo indicio claruisse, quod Patricius ceciderit uxorem aut quod a se inuicem uel unum diem domestica lite dissenserint, et causam familiariter quaererent, docebat illa institutum suum, quod supra memoraui. quae obseruabant, expertae gratulabantur: quae non obseruabant, subiectae uexabantur.

9.20Kayınvalidesini de, kötü hizmetçilerin fısıltılarıyla başta ona karşı kışkırtılmış olduğu hâlde, hizmetleriyle, ısrarlı sabrıyla ve yumuşaklığıyla öyle kazandı ki kayınvalide, kendisiyle gelini arasındaki ev barışını bozan hizmetçilerin ara bozucu dillerini kendiliğinden oğluna ifşa etti ve cezalandırılmalarını istedi. Oğlu da hem annesine itaat ederek hem ev halkının düzenini gözeterek hem de ailesinin uyumunu düşünerek ifşa edilenleri ifşa edenin isteğine göre kırbaçla cezalandırınca, kayınvalide, kendisini memnun etmek için gelini hakkında kötü bir şey söyleyen her hizmetçinin kendisinden aynı ödülü beklemesi gerektiğini söyledi. Artık hiçbiri buna cesaret edemedi ve ikisi akılda kalacak tatlı bir iyi niyet içinde yaşadılar.

9.20

Socrum etiam suam primo susurris malarum ancillarum aduersus se irritatam sic uicit obsequiis perseuerans tolerantia et mansuetudine, ut illa ultro filio suo medias linguas famularum proderet, quibus inter se et nurum pax domestica turbabatur, expeteretque uindictam. itaque posteaquam ille et matri obtemperans et curans familiae disciplinam et concordiae suorum consulens proditas ad prodentis arbitrium uerberibus cohercuit, promisit illa talia de se praemia sperare debere, quaecumque de sua nuru sibi, quo placeret, mali aliquid loqueretur, nullaque iam audente memorabili inter se beniuolentiae suauitate uixerunt.

9.21Ey Tanrım, merhametim, beni rahminde yarattığın o iyi kuluna şu büyük armağanı da vermiştin: Anlaşmazlık içinde birbirine küs olan herhangi iki ruh arasında, elinden geldiği yerde öyle barıştırıcı davranırdı ki her ikisinden de birbiri hakkında pek acı şeyler duyduğu hâlde, birine ötekinin söylediklerinden onları barıştırmaya yarayacak olandan başka hiçbir şey aktarmazdı. Oysa kabarmış ve hazmedilmemiş geçimsizlik, yanında bulunan bir dosta orada olmayan düşman hakkında ekşi sohbetlerle kinlerin hazımsızlığını kustuğunda böyle acı şeyler geğirir. Bu iyilik bana küçük görünebilirdi, eğer sayısız kalabalığın —bilmiyorum hangi korkunç günah vebası bu kadar geniş yayılmış— öfkeli düşmanların sözlerini öfkeli düşmanlara aktarmakla kalmayıp söylenmemiş şeyleri de eklediğini üzülerek görmeseydim. Oysa insanca bir insan için, kötü sözlerle insanların düşmanlıklarını kışkırtmamak ya da artırmamak yetmemeli; iyi sözlerle onları söndürmeye de çalışmalıdır. Annem böyleydi, çünkü göğsünün okulunda ona en içteki öğretmen olarak sen öğretiyordun.

9.21

Hoc quoque illi bono mancipio tuo, in cuius utero me creasti, deus meus, misericordia mea, munus grande donaueras, quod inter dissidentes atque discordes quaslibet animas, ubi poterat, tam se praebebat pacificam, ut cum ab utraque multa de inuicem audiret amarissima, qualia solet eructuare turgens atque indigesta discordia, quando praesenti amicae de absente inimica per acida conloquia cruditas exhalatur odiorum, nihil tamen alteri de altera proderet, nisi quod ad eas reconciliandas ualeret. paruum hoc bonum mihi uideretur, nisi turbas innumerabiles tristis experirer nescio qua horrenda pestilentia peccatorum latissime peruagante non solum iratorum inimicorum iratis inimicis dicta prodere, sed etiam quae non dicta sunt addere, cum contra homini humano parum esse debeat inimicitias hominum nec excitare nec augere male loquendo, nisi eas etiam extinguere bene loquendo studuerit. qualis illa erat docente te magistro intimo in schola pectoris.

9.22Sonunda kocasını da, zamansal hayatının son demlerinde, sana kazandırdı; artık mümin olan kocasında, henüz mümin değilken katlandığı şeylerden yakınmak zorunda kalmadı. Ayrıca senin kullarının kölesiydi. Onu tanıyan her biri onda seni çok över, sana saygı duyar ve seni severdi; çünkü kutsal yaşayışının meyvelerinin tanıklığıyla senin onun yüreğindeki varlığını hissederlerdi. Tek bir erkeğin karısı olmuş, ana babasına iyiliklerinin karşılığını ödemiş, evini takvayla yönetmiş, iyi işleri ona tanıklık etmişti. Çocuklarını, senden saptıklarını gördükçe her defasında yeniden doğurarak yetiştirmişti. Son olarak, Rabbim —çünkü armağanınla kullarına konuşma izni veriyorsun— onun ölüm uykusundan önce vaftizinin lütfunu almış olarak sende birlikte yaşayan hepimize sanki hepimizi kendisi doğurmuş gibi özen gösterdi, sanki hepimizden doğmuş gibi hizmet etti.

9.22

Denique etiam uirum suum iam in extrema uita temporali eius lucrata est tibi nec in eo iam fideli planxit, quod in nondum fideli tolerauerat. erat etiam serua seruorum tuorum. quisquis eorum nouerat eam, multum in ea laudabat et honorabat et diligebat te, quia sentiebat praesentiam tuam in corde eius sanctae conuersationis fructibus testibus. fuerat enim unius uiri uxor, mutuam uicem parentibus reddiderat, domum suam pie tractauerat, in operibus bonis testimonium habebat. nutrierat filios totiens eos parturiens, quotiens abs te deuiare cernebat. postremo nobis, domine, omnibus, quia ex munere tuo sinis loqui seruis tuis, qui ante dormitionem eius in te iam consociati uiuebamus percepta gratia baptismi tui, ita curam gessit, quasi omnes genuisset, ita seruiuit, quasi ab omnibus genita fuisset.

9.23Bu hayattan ayrılacağı gün yaklaşırken —o günü sen biliyordun, biz bilmiyorduk— sanırım senin gizli yollarınla düzenlemen sonucu, ben ve o, yalnız ikimiz, bir pencereye dayanmış duruyorduk; oradan kaldığımız evin iç bahçesi görünüyordu. Orada, Tiber ağzındaki Ostia'da, kalabalıklardan uzak, uzun bir yolculuğun yorgunluğundan sonra deniz yolculuğu için güç topluyorduk. Yalnız başımıza pek tatlı konuşuyorduk; geride kalanları unutup öndekilere uzanarak, hazır bulunan hakikatin, yani senin huzurunda, kutsalların ebedî hayatının nasıl olacağını aramızda araştırıyorduk; o hayatı ne göz görmüş ne kulak duymuş ne de insanın yüreğine doğmuştur. Yüreğimizin ağzını senin pınarının, senin katındaki hayat pınarının yukarıdaki akıntılarına açıp uzanıyorduk; ondan gücümüz ölçüsünde serpilip bu kadar büyük bir şeyi bir şekilde düşünebilmek için.

9.23

Impendente autem die, quo ex hac uita erat exitura — quem diem tu noueras ignorantibus nobis — prouenerat, ut credo, procurante te occultis tuis modis, ut ego et ipsa soli staremus incumbentes ad quandam fenestram, unde hortus intra domum, quae nos habebat, prospectabatur, illic apud Ostia Tiberina, ubi remoti a turbis post longi itineris laborem instaurabamus nos nauigationi. conloquebamur ergo soli ualde dulciter et praeterita obliuiscentes in ea quae ante sunt extenti quaerebamus inter nos apud praesentem ueritatem, quod tu es, qualis futura esset uita aeterna sanctorum, quam nec oculus uidit nec auris audiuit nec in cor hominis ascendit. sed inhiabamus ore cordis in superna fluenta fontis tui, fontis uitae, qui est apud te, ut inde pro captu nostro aspersi quoquo modo rem tantam cogitaremus.

9.24Konuşmamız sonunda şu noktaya vardı: Bedensel hislerin zevki, ne kadar büyük olursa ve ne kadar parlak bir cisimsel ışık içinde bulunursa bulunsun, o hayatın sevinci karşısında kıyaslanmaya değil, anılmaya bile değmez görünüyordu. Bunun üzerine daha ateşli bir duyguyla Aynı Olan'a doğru yükselerek bütün cisimleri ve güneşin, ayın, yıldızların yeryüzüne ışık saçtığı göğün kendisini basamak basamak dolaştık. Senin eserlerini içimizden düşünerek, konuşarak, onlara hayran kalarak daha da yükseliyorduk; zihinlerimize vardık ve onları da aştık, tükenmez bolluğun ülkesine erişmek için: Orada İsrail'i ebediyen hakikat otlağında besliyorsun; orada hayat bilgeliktir. Bütün bu şeyler, olmuş olanlar da olacak olanlar da bilgelik aracılığıyla olur; kendisi ise olmaz, nasıl idiyse öyledir ve hep öyle olacaktır. Daha doğrusu onda "olmuş olmak" ve "olacak olmak" yoktur, yalnız "olmak" vardır, çünkü ebedîdir; zira olmuş olmak ve olacak olmak ebedî değildir. Biz ondan söz ederken ve ona hasretle uzanırken, yüreğimizin bütün atılışıyla ona azıcık dokunduk. İç çektik, ruhumuzun turfanda ürünlerini orada bağlı bırakıp ağzımızın gürültüsüne, kelimenin başlayıp bittiği yere döndük. Oysa senin Söz'üne, kendisinde eskimeden kalan ve her şeyi yenileyen Rabbimize ne benzer ki?

9.24

Cumque ad eum finem sermo perduceretur, ut carnalium sensuum delectatio quantalibet in quantalibet luce corporea prae illius uitae iucunditate non conparatione, sed ne conmemoratione quidem digna uideretur, erigentes nos ardentiore affectu in id ipsum perambulauimus gradatim cuncta corporalia et ipsum caelum, unde sol et luna et stellae lucent super terram. et adhuc ascendebamus interius cogitando et loquendo et mirando opera tua et uenimus in mentes nostras et transcendimus eas, ut attingeremus regionem ubertatis indeficientis, unde pascis Israel in aeternum ueritate pabulo, et ibi uita sapientia est, per quam fiunt omnia ista, et quae fuerunt et quae futura sunt, et ipsa non fit, sed sic est, ut fuit, et sic erit semper. quin potius fuisse et futurum esse non est in ea, sed esse solum, quoniam aeterna est: nam fuisse et futurum esse non est aeternum. et dum loquimur et inhiamus illi, attingimus eam modice toto ictu cordis; et suspirauimus et reliquimus ibi religatas primitias spiritus et remeauimus ad strepitum oris nostri, ubi uerbum et incipitur et finitur. et quid simile uerbo tuo, domino nostro, in se permanenti sine uetustate atque innouanti omnia?

9.25Diyorduk ki: Eğer birinde bedenin kargaşası sussa; yerin, suların ve havanın hayalleri sussa; gök kubbeler de sussa; ruhun kendisi de kendine sussa ve kendini düşünmeyerek kendini aşsa; rüyalar ve hayalî vahiyler sussa; her dil, her işaret ve geçip giderek var olan her şey birinde tamamen sussa —çünkü biri duyabilse bütün bunlar şöyle der: "Biz kendimizi yaratmadık; bizi ebediyen kalan yarattı"—; bunu söyledikten sonra da artık sessizleşseler, çünkü kulaklarını kendilerini yaratana çevirmişlerdir; o zaman yalnız o kendisi konuşsa, bunlar aracılığıyla değil, kendisi aracılığıyla; öyle ki onun sözünü ne beden dilinden ne bir meleğin sesinden ne bulutun gürlemesinden ne de bir benzetmenin bilmecesinden duyalım; bu şeylerde sevdiğimiz onun kendisini bunlar olmadan duyalım —tıpkı şimdi kendimizi uzatıp hızlı bir düşünceyle her şeyin üstünde kalan ebedî bilgeliğe dokunduğumuz gibi—; eğer bu sürse, çok daha aşağı türden öteki görüntüler çekilip gitse ve yalnız bu görüş seyircisini kapıp yutsa, iç sevinçlere gömse; öyle ki ebedî hayat, uğruna iç çektiğimiz bu kavrayış anı gibi olsa: Bu, "Efendinin sevincine gir" sözü değil midir? Peki bu ne zaman? Hepimiz dirildiğimizde, ama hepimiz değişmeyecekken mi?

9.25

Dicebamus ergo: "si cui sileat tumultus carnis, sileant phantasiae terrae et aquarum et aeris, sileant et poli et ipsa sibi anima sileat et transeat se non se cogitando, sileant somnia et imaginariae reuelationes, omnis lingua et omne signum et quidquid transeundo fit si cui sileat omnino — quoniam si quis audiat, dicunt haec omnia: non ipsa nos fecimus, sed fecit nos qui manet in aeternum — his dictis si iam taceant, quoniam erexerunt aurem in eum, qui fecit ea, et loquatur ipse solus non per ea, sed per se ipsum, ut audiamus uerbum eius, non per linguam carnis neque per uocem angeli nec per sonitum nubis nec per aenigma similitudinis, sed ipsum, quem in his amamus, ipsum sine his audiamus, sicut nunc extendimus nos et rapida cogitatione attingimus aeternam sapientiam super omnia manentem, si continuetur hoc et subtrahantur aliae uisiones longe inparis generis et haec una rapiat et absorbeat et recondat in interiora gaudia spectatorem suum, ut talis sit sempiterna uita, quale fuit hoc momentum intellegentiae, cui suspirauimus, nonne hoc est: intra in gaudium domini tui? et istud quando? an cum omnes resurgimus, sed non omnes inmutabimur?"

9.26Böyle şeyler söylüyordum; bu şekilde ve bu sözlerle değilse de, Rabbim, sen biliyorsun ki o gün böyle konuşurken ve bu dünya bütün zevkleriyle birlikte konuşmamız arasında gözümüzde değersizleşirken annem şöyle dedi: "Oğlum, bana gelince, artık bu hayatta hiçbir şeyden zevk almıyorum. Burada daha ne yapacağımı, neden burada olduğumu bilmiyorum; bu dünyadan umudum tükendi. Bu hayatta biraz daha kalmayı istememin tek bir sebebi vardı: Ölmeden önce seni Katolik bir Hıristiyan olarak görmek. Tanrı bunu bana fazlasıyla verdi: Seni dünya mutluluğunu bile küçümseyip onun kulu olmuş görüyorum. Burada ne yapıyorum?"

9.26

Dicebam talia, etsi non isto modo et his uerbis, tamen, domine, tu scis, quod illo die, cum talia loqueremur et mundus iste nobis inter uerba uilesceret cum omnibus delectationibus suis, tunc ait illa: "fili, quantum ad me adtinet, nulla re iam delector in hac uita. quid hic faciam adhuc et cur hic sim, nescio, iam consumpta spe huius saeculi. unum erat, propter quod in hac uita aliquantum inmorari cupiebam, ut te christianum catholicum uiderem, priusquam morerer. cumulatius hoc mihi deus praestitit, ut te etiam contemta felicitate terrena seruum eius uideam. quid hic facio?"

9.27Buna ne cevap verdiğimi pek hatırlamıyorum. Bu arada beş gün geçmeden ya da çok geçmeden ateşlenip yatağa düştü. Hastalığı sırasında bir gün bayıldı ve bir süre çevresindekilerden koptu. Koşup geldik, ama çabucak kendine geldi; başında duran beni ve kardeşimi gördü ve bir şey arar gibi bize "Neredeydim?" dedi. Sonra kederden donakaldığımızı görünce "Annenizi buraya gömeceksiniz" dedi. Ben susuyor, gözyaşımı tutuyordum. Kardeşim ise, onun gurbette değil de vatanında ölmesini daha mutlu bir şeymiş gibi dilediğini gösteren bir şey söyledi. Annem bunu duyunca, böyle şeyler düşündüğü için kaygılı bir yüzle ona sitemli gözlerle baktı, sonra bana dönerek "Bak ne diyor" dedi. Az sonra ikimize birden şöyle dedi: "Bu bedeni nereye olursa gömün; onun kaygısı sizi hiç üzmesin. Sizden yalnız şunu istiyorum: Nerede olursanız olun, beni Rab'bin sunağında anın." Bu düşünceyi gücünün yettiği sözlerle anlattıktan sonra sustu; hastalık ağırlaştıkça acı çekiyordu.

9.27

Ad haec ei quid responderim, non satis recolo, cum interea uix intra quinque dies aut non multo amplius decubuit febribus. et cum aegrotaret, quodam die defectum animae passa est et paululum subtracta a praesentibus. nos concurrimus, sed cito reddita est sensui et aspexit astantes me et fratrem meum et ait nobis quasi quaerenti similis: "ubi eram?" deinde nos intuens maerore attonitos: "ponitis hic" inquit "matrem uestram." ego silebam et fletum frenabam. frater autem meus quiddam locutus est, quo eam non in peregre, sed in patria defungi tamquam felicius optaret. quo audito illa uultu anxio reuerberans eum oculis, quod talia saperet, atque inde me intuens: "uide" ait "quid dicit." et mox ambobus: "ponite" inquit "hoc corpus ubicumque: nihil uos eius cura conturbet; tantum illud uos rogo, ut ad domini altare memineritis mei, ubiubi fueritis". cumque hanc sententiam uerbis quibus poterat explicasset, conticuit et ingrauescente morbo exercebatur.

9.28Ben ise, ey görünmez Tanrı, müminlerinin yüreklerine saldığın ve onlardan şaşırtıcı meyvelerin bittiği armağanlarını düşünerek seviniyor, sana şükrediyordum. Çünkü bildiğim bir şeyi hatırlıyordum: Kocasının bedeninin yanında kendisi için sağlayıp hazırladığı mezar için hep nasıl büyük bir kaygıyla yanıp tutuşmuştu. Çok uyum içinde yaşamış oldukları için, insan ruhu ilahî şeyleri pek kavrayamadığından, bu mutluluğa bir şeyin daha eklenmesini ve insanlar tarafından anılmasını istiyordu: Deniz aşırı yolculuğundan sonra iki eşin toprağının birleşip aynı toprakla örtülmesinin kendisine nasip olmasını. Bu boş isteğin senin iyiliğinin doluluğuyla onun yüreğinde ne zaman yok olmaya başladığını bilmiyordum; bana böyle görünmesine hayret ederek seviniyordum; gerçi pencere başındaki o konuşmamızda "Burada artık ne yapıyorum?" dediğinde de vatanında ölmeyi istediği görünmüyordu. Sonradan şunu da duydum: Ostia'dayken bir gün, ben orada yokken, bazı dostlarımla anne güveniyle bu hayatı küçümsemek ve ölümün iyiliği hakkında konuşmuştu. Onlar bir kadındaki bu fazilete —onu ona sen vermiştin— şaşırıp bedenini kendi şehrinden bu kadar uzakta bırakmaktan korkup korkmadığını sorunca, "Tanrı'ya hiçbir şey uzak değildir; dünyanın sonunda beni nereden dirilteceğini bilmeyecek diye korkmaya gerek yok" demişti. Böylece hastalığının dokuzuncu gününde, ömrünün elli altıncı, benim ömrümün otuz üçüncü yılında, o dindar ve takvalı ruh bedenden ayrıldı.

9.28

Ego uero cogitans dona tua, deus inuisibilis, quae immittis in corda fidelium tuorum, et proueniunt inde fruges admirabiles, gaudebam et gratias tibi agebam recolens, quod noueram, quanta cura semper aestuasset de sepulchro, quod sibi prouiderat et praeparauerat iuxta corpus uiri sui. quia enim ualde concorditer uixerant, id etiam uolebat, ut est animus humanus minus capax diuinorum, adiungi ad illam felicitatem et conmemorari ab hominibus, concessum sibi esse post transmarinam peregrinationem, ut coniuncta terra amborum coniugum terra tegeretur. quando autem ista inanitas plenitudine bonitatis tuae coeperat in eius corde non esse, nesciebam et laetabar admirans, quod sic mihi apparuisset, quamquam et in illo sermone nostro ad fenestram, cum dixit: "iam quid hic facio?" non apparuit desiderare in patria mori. audiui etiam postea, quod iam, cum Ostiis essemus, cum quibusdam amicis meis materna fiducia conloquebatur quodam die de contemtu uitae huius et bono mortis, ubi ipse non aderam, illisque stupentibus uirtutem feminae — quoniam tu dederas ei — quaerentibusque, utrum non formidaret tam longe a sua ciuitate corpus relinquere: "nihil" inquit "longe est deo, neque timendum est, ne ille non agnoscat in fine saeculi, unde me resuscitet". ergo die nono aegritudinis suae, quinquagensimo et sexto anno aetatis suae, tricensimo et tertio aetatis meae, anima illa religiosa et pia corpore soluta est.

9.29Gözlerini kapatıyordum; yüreğime büyük bir keder akıyor, gözyaşına dönüşüp taşıyordu; ama gözlerim aynı anda ruhun zorlu emriyle kendi pınarlarını kuruyuncaya kadar geri emiyordu ve böyle bir boğuşma içinde çok kötüydüm. Annem son nefesini verince çocuk Adeodatus feryat ederek ağladı, ama hepimiz onu susturunca sustu. Aynı şekilde benim de ağlamaya kayan çocuksu bir yanım genç bir sesle, yüreğin sesiyle susturuluyor ve susuyordu. Çünkü o cenazeyi gözyaşlı yakınmalarla, iniltilerle kutlamanın yakışmayacağını düşünüyorduk; çoğu zaman bunlarla ölenlerin bir sefaletine ya da tamamen yok oluşuna ağlanır. Oysa o ne sefil bir şekilde ölüyordu ne de tamamen ölüyordu. Bunu hem ahlâkının kanıtlarından hem de sahte olmayan imanımızdan ve kesin gerekçelerden biliyorduk.

9.29

Premebam oculos eius, et confluebat in praecordia mea maestitudo ingens et transfluebat in lacrimas, ibidemque oculi mei uiolento animi imperio resorbebant fontem suum usque ad siccitatem, et in tali luctamine ualde male mihi erat. tum uero, ubi efflauit extremum, puer Adeodatus exclamauit in planctu atque ab omnibus nobis cohercitus tacuit. hoc modo etiam meum quiddam puerile, quod labebatur in fletus, iuuenali uoce, uoce cordis, cohercebatur et tacebat. neque enim decere arbitrabamur funus illud questibus lacrimosis gemitibusque celebrare, quia his plerumque solet deplorari quaedam miseria morientium aut quasi omnimoda extinctio. at illa nec misere moriebatur nec omnino moriebatur. hoc et documentis morum eius et fide non ficta rationibusque certis tenebamus.

9.30Öyleyse içimi ağır ağır sızlatan neydi, birlikte yaşamanın en tatlı ve en aziz alışkanlığının birden kopmasından açılan taze yaradan başka? Gerçi onun tanıklığından teselli buluyordum: O son hastalığında hizmetlerime karşılık beni okşayarak bana "iyi evladım" diyor ve büyük bir sevgiyle, ağzımdan kendisine karşı sert ya da kırıcı tek bir söz çıktığını hiç duymadığını anıyordu. Ama yine de, Tanrım, bizi yaratan sen, benim ona gösterdiğim saygının onun bana ettiği hizmetle ne benzerliği, ne kıyaslanabilir yanı vardı? Bu kadar büyük bir avuntudan yoksun kaldığım için ruhum yaralanıyor, benim hayatımla onun hayatından tek bir hayat olmuş olan hayat sanki paramparça oluyordu.

9.30

Quid ergo quod intus mihi grauiter dolebat, nisi ex consuetudine simul uiuendi dulcissima et carissima repente dirrupta uulnus recens? gratulabar quidem testimonio eius, quod in ea ipsa ultima aegritudine obsequiis meis interblandiens appellabat me pium et conmemorabat grandi dilectionis affectu numquam se audisse ex ore meo iaculatum in se durum aut contumeliosum sonum. sed tamen quid tale, deus meus, qui fecisti nos, quid conparabile habebat honor a me delatus illi et seruitus ab illa mihi? quoniam itaque deserebar tam magno eius solacio, sauciabatur anima et quasi dilaniabatur uita, quae una facta erat ex mea et illius.

9.31Çocuğun ağlaması susturulunca Euodius mezmurlar kitabını aldı ve bir mezmur söylemeye başladı. Bütün ev halkı ona karşılık veriyorduk: "Merhametini ve adaletini terennüm edeceğim sana, Rabbim." Ne olduğu duyulunca birçok kardeş ve dindar kadın toplandı. Âdet üzere bu iş kendilerine düşenler cenaze işleriyle uğraşırken, ben, edebe uygun olarak çekilebildiğim bir köşede, beni yalnız bırakmamak gerektiğini düşünenlerle zamana uygun konularda konuşuyordum. Bu hakikat merhemiyle senin bildiğin acımı hafifletiyordum; onlar ise bilmiyor, dikkatle dinliyor ve acı hissetmediğimi sanıyorlardı. Ama ben senin kulaklarında, hiçbirinin duyamadığı yerde, duygularımın yumuşaklığını azarlıyor, kederin akışını sıkıyordum; keder bana biraz boyun eğiyor, sonra yeniden kendi hızıyla sürükleniyordu. Gözyaşlarının boşanmasına, yüzün değişmesine kadar varmıyordu, ama ben yüreğimde neyi bastırdığımı biliyordum. Gereken düzen ve insan durumunun payı gereği başımıza gelmesi zorunlu olan bu insanca şeylerin bende bu kadar güç sahibi olması bana pek ağır geldiği için acımdan ayrıca acı çekiyor, çifte bir kederle eriyordum. İşte ceset kaldırıldı; gidiyoruz, gözyaşı dökmeden dönüyoruz.

9.31

Cohibito ergo a fletu illo puero psalterium arripuit Euodius et cantare coepit psalmum. cui respondebamus omnis domus: misericordiam et iudicium cantabo tibi, domine. audito autem, quid ageretur, conuenerunt multi fratres ac religiosae feminae, et de more illis, quorum officium erat, funus curantibus ego in parte, ubi decenter poteram, cum eis, qui me non deserendum esse censebant, quod erat tempori congruum disputabam eoque fomento ueritatis mitigabam cruciatum tibi notum illis ignorantibus et intente audientibus et sine sensu doloris me esse arbitrantibus. at ego in auribus tuis, ubi eorum nullus audiebat, increpabam mollitiam affectus mei et constringebam fluxum maeroris, cedebatque mihi paululum: rursusque impetu suo ferebatur non usque ad eruptionem lacrimarum nec usque ad uultus mutationem, sed ego sciebam, quid corde premerem. et quia mihi uehementer displicebat tantum in me posse haec humana, quae ordine debito et sorte conditionis nostrae accidere necesse est, alio dolore dolebam dolorem meum et duplici tristitia macerabar. Cum ecce corpus elatum est, imus, redimus sine lacrimis.

9.32Çünkü ceset mezarın yanına konup henüz gömülmeden, oralarda âdet olduğu gibi onun için kurtuluş bedelimizin kurbanı sunulurken sana döktüğümüz dualarda bile ağlamadım; ama bütün gün içten içe ağır bir keder içindeydim ve sarsılmış bir zihinle, elimden geldiğince, acımı iyileştirmen için sana yalvarıyordum. Sen ise bunu yapmıyordun; sanırım bu tek kanıtla bile her alışkanlığın bağının, artık aldatıcı sözle beslenmeyen bir zihne karşı bile ne kadar güçlü olduğunu hafızama yerleştirmek istiyordun. Yıkanmaya gitmek de aklıma geldi, çünkü hamama (balneum) Yunanların, ruhtan kaygıyı kovduğu için bu adı verdiklerini duymuştum. İşte bunu da senin merhametine itiraf ediyorum, ey yetimlerin babası: Yıkandım ve yıkanmadan önce nasılsam öyle kaldım. Çünkü kederin acılığı yüreğimden terle çıkıp gitmedi. Sonra uyudum, uyandım ve acımın azımsanmayacak ölçüde hafiflediğini gördüm. Yatağımda yalnız yatarken senin Ambrosius'unun hakikati söyleyen dizelerini hatırladım:

Sensin Tanrı, her şeyin yaratıcısı, göklerin yöneticisi; günü güzel ışıkla, geceyi uykunun lütfuyla giydiren; dinlenme gevşeyen uzuvları yeniden emeğe kazandırsın, yorgun zihinleri ferahlatsın, kaygılıları yastan kurtarsın diye.

9.32

nam neque in eis precibus, quas tibi fudimus, cum offerretur pro ea sacrificium pretii nostri iam iuxta sepulchrum posito cadauere, priusquam deponeretur, sicut illic fieri solet, nec in eis ergo precibus fleui, sed toto die grauiter in occulto maestus eram et mente turbata rogabam te, ut poteram, quo sanares dolorem meum, nec faciebas, credo, conmendans memoriae meae uel hoc uno documento omnis consuetudinis uinculum etiam aduersus mentem, quae iam non fallaci uerbo pascitur. uisum etiam mihi est, ut irem lauatum, quod audieram inde balneis nomen inditum, quia Graeci dixerint, quod anxietatem pellat ex animo. ecce et hoc confiteor misericordiae tuae, pater orfanorum, quoniam laui et talis eram, qualis priusquam lauissem. neque enim exudauit de corde meo maeroris amaritudo. deinde dormiui et uigilaui et non parua ex parte mitigatum inueni dolorem meum atque, ut eram in lecto meo solus, recordatus sum ueridicos uersus Ambrosii tui: tu es enim: deus, creator omnium polique rector uestiens diem decoro lumine, noctem sopora gratia, artus solutos ut quies reddat laboris usui mentesque fessas alleuet luctuque soluat anxios.

9.33Sonra yavaş yavaş cariyen hakkındaki eski duygularıma, senin önündeki takvalı yaşayışına, bize karşı kutsalca tatlı ve uysal tavrına döndüm; birden ondan yoksun kalmıştım. Senin önünde onun hakkında ve onun için, kendim hakkında ve kendim için ağlamak içimden geldi. Tuttuğum gözyaşlarını serbest bıraktım, istedikleri kadar aksınlar diye; onları yüreğime döşek yaptım ve yüreğim onlarda dinlendi, çünkü orada senin kulakların vardı, ağlayışımı kibirle yorumlayacak herhangi bir insanın kulakları değil. Şimdi de, Rabbim, bunu sana yazıyla itiraf ediyorum. Kim isterse okusun ve istediği gibi yorumlasın; annem için —gözlerimin önünde bir süreliğine ölmüş olan, senin gözünde yaşayayım diye yıllarca benim için ağlamış olan annem için— bir saatin küçük bir kısmında ağlamamda günah bulursa alay etmesin; büyük bir sevgisi varsa, daha çok kendisi benim günahlarım için, Mesih'inin bütün kardeşlerinin babası olan sana ağlasın.

9.33

Atque inde paulatim redducebam in pristinum sensum ancillam tuam conuersationemque eius piam in te et sancte in nos blandam atque morigeram, qua subito destitutus sum, et libuit flere in conspectu tuo de illa et pro illa, de me et pro me. et dimisi lacrimas, quas continebam, ut effluerent quantum uellent, substernens eas cordi meo: et requieuit in eis, quoniam ibi erant aures tuae, non cuiusquam hominis superbe interpretantis ploratum meum. et nunc, domine, confiteor tibi in litteris. legat qui uolet et interpretetur, ut uolet, et si peccatum inuenerit, fleuisse me matrem exigua parte horae, matrem oculis meis interim mortuam, quae me multos annos fleuerat, ut oculis tuis uiuerem, non inrideat, sed potius, si est grandi caritate, pro peccatis meis fleat ipse ad te, patrem omnium fratrum Christi tui.

9.34Ben ise, sonradan bedensel duyguları kınadığım o yaradan artık yüreğim iyileşmiş olarak, senin o cariyen için, Tanrımız, bambaşka türden gözyaşları döküyorum: Bunlar, Âdem'de ölen her ruhun karşı karşıya olduğu tehlikeleri düşünmekten sarsılan ruhtan akıyor. Gerçi o, Mesih'te diriltilmiş olarak, henüz bedenden çözülmeden öyle yaşadı ki imanında ve ahlâkında senin adın övülüyor; yine de onu vaftizle yeniden doğurduğundan beri ağzından senin buyruğuna aykırı tek bir söz çıkmadığını söylemeye cesaret edemem. Oğlun Hakikat de şöyle dedi: "Kim kardeşine 'Ahmak!' derse cehennem ateşini hak eder." İnsanların övgüye değer hayatına bile vay hâline, eğer merhameti bir yana bırakıp onu incelersen! Ama sen suçları sıkı sıkıya araştırmadığın için katında bir yer bulacağımızı güvenle umuyoruz. Sana kendi gerçek liyakatlerini sayan biri, senin armağanlarından başka neyi sayıyor ki? Ah, keşke insanlar insan olduklarını bilseler ve övünen Rab'de övünse!

9.34

Ego autem iam sanato corde ab illo uulnere, in quo postea redargui carnales affectus, fundo tibi, deus noster, pro illa famula tua longe aliud lacrimarum genus, quod manat de concusso spiritu consideratione periculorum omnis animae, quae in Adam moritur. quamquam illa in Christo uiuificata etiam nondum a carne resoluta sic uixerit, ut laudetur nomen tuum in fide moribusque eius, non tamen audeo dicere, ex quo eam per baptismum regenerasti, nullum uerbum exisse ab ore eius contra praeceptum tuum. et dictum est a ueritate, filio tuo: si quis dixerit fratri suo: fatue, reus erit gehennae ignis; et uae etiam laudabili uitae hominum, si remota misericordia discutiam eam. quia omnino non exquiris delicta uehementer, fiducialiter speramus aliquem apud te locum. quisquis autem tibi enumerat uera merita sua, quid tibi enumerat nisi munera tua? o si cognoscant se homines homines et qui gloriatur, in domino glorietur!

9.35Böylece ben, ey övgüm ve hayatım, yüreğimin Tanrısı, onun iyi işlerini —bunlar için sevinçle sana şükrediyorum— bir süre bir yana bırakarak şimdi annemin günahları için sana yalvarıyorum: Çarmıhta asılı kalmış olan ve senin sağında oturup bizim için sana aracılık eden yaralarımızın ilacı aşkına beni işit. Biliyorum, merhametle davrandı ve borçlularının borçlarını yürekten bağışladı. Sen de, kurtuluş suyundan sonraki o kadar yıl içinde bir borca girmişse, onun borçlarını bağışla. Bağışla, Rabbim, bağışla, yalvarıyorum; onunla yargıya girme. Merhamet yargıya üstün gelsin, çünkü sözlerin hakikattir ve merhametlilere merhamet vaat ettin. Onların merhametli olmasını da sen verdin; sen ki merhamet edeceğine merhamet eder, acıyacağına acırsın.

9.35

Ego itaque, laus mea et uita mea, deus cordis mei, sepositis paulisper bonis eius actibus, pro quibus tibi gaudens gratias ago, nunc pro peccatis matris meae deprecor te: exaudi me per medicinam uulnerum nostrorum, quae pependit in ligno et sedens ad dexteram tuam te interpellat pro nobis. scio misericorditer operatam et ex corde dimisisse debita debitoribus suis: dimitte et tu illi debita sua, si qua etiam contraxit per tot annos post aquam salutis. dimitte, domine, dimitte, obsecro, ne intres cum ea in iudicium. superexultet misericordia iudicio, quoniam eloquia tua uera sunt et promisisti misericordiam misericordibus. quod ut essent, tu dedisti eis, qui misereberis, cui misertus eris, et misericordiam praestabis, cui misericors fueris.

9.36Sanırım senden istediğimi zaten yaptın; ama ağzımın gönüllü sunularını kabul et, Rabbim. Çünkü o, ölüm günü yaklaşırken bedeninin pahalı bir şekilde sarılmasını ya da kokularla mumyalanmasını düşünmedi, seçkin bir anıt arzulamadı, vatanındaki mezarı da dert etmedi. Bize bunları vasiyet etmedi; yalnızca senin sunağında anılmayı diledi. Hiçbir günü kaçırmadan o sunağa hizmet etmişti; oradan kutsal kurbanın dağıtıldığını biliyordu. Aleyhimize olan borç senedi o kurbanla silindi; suçlarımızı sayan, bize karşı ileri sürecek bir şey arayan ve bizim onda galip geldiğimiz o kişide hiçbir şey bulamayan düşman o kurbanla yenildi. Kim ona o masum kanı geri ödeyecek? Bizi ondan almak için bizi satın aldığı bedeli kim ona geri verecek? Cariyen, kurtuluş bedelimizin bu sırrına ruhunu iman bağıyla bağladı. Kimse onu senin korumandan koparmasın. Aslan da ejderha da ne zorla ne hileyle araya girmesin. Çünkü o, kurnaz suçlayıcı tarafından suçlu çıkarılıp ele geçirilmemek için hiçbir borcu olmadığını söylemeyecek; borçlarının, hiç kimsenin geri ödeyemeyeceği şeyi borçlu olmadığı hâlde bizim için ödeyen tarafından bağışlandığını söyleyecek.

9.36

Et, credo, iam feceris quod te rogo, sed uoluntaria oris mei adproba, domine. namque illa imminente die resolutionis suae non cogitauit suum corpus sumptuose contegi aut condi aromatis aut monumentum electum concupiuit aut curauit sepulchrum patrium: non ista mandauit nobis, sed tantummodo memoriam sui ad altare tuum fieri desiderauit, cui nullius diei praetermissione seruierat, unde sciret dispensari uictimam sanctam, qua deletum est chirografum, quod erat contrarium nobis, qua triumphatus est hostis conputans delicta nostra et quaerens, quod obiciat, et nihil inueniens in illo, in quo uincimus. quis ei refundet innocentem sanguinem? quis ei restituet pretium, quo nos emit, ut nos auferat ei? ad cuius pretii nostri sacramentum ligauit ancilla tua animam suam uinculo fidei. nemo a protectione tua dirrumpat eam. non se interponat nec ui nec insidiis leo et draco: neque enim respondebit illa nihil se debere, ne conuincatur et obtineatur ab accusatore callido, sed respondebit dimissa debita sua ab eo, cui nemo reddet quod pro nobis non debens reddidit.

9.37Öyleyse, kendisinden önce ve sonra hiçbir erkekle evlenmediği kocasıyla birlikte esenlik içinde olsun; ona sabırla, sana meyve getirerek hizmet etti, onu da sana kazandırmak için. Ve ilham et, Rabbim, Tanrım, kullarına, kardeşlerime, oğullarına, efendilerime —onlara yüreğimle, sesimle ve yazılarımla hizmet ediyorum—, ilham et ki bunu okuyanların hepsi senin sunağında cariyen Monnica'yı ve bir zamanlar kocası olan Patricius'u ansınlar; onların bedeni aracılığıyla beni bu hayata getirdin, nasıl getirdiğini bilmiyorum. Bu geçici ışıkta ana babam olanları, Katolik anne kilisede senin babalığın altında kardeşlerim olanları ve senin halkının yolculuğunun, çıkıştan dönüşe kadar özlemini çektiği ebedî Kudüs'te vatandaş arkadaşlarım olanları takvalı bir duyguyla ansınlar; böylece onun benden istediği son şey, benim dualarımdan çok bu itiraflar aracılığıyla birçoklarının dualarında ona daha bolca yerine getirilsin.

9.37

Sit ergo in pace cum uiro, ante quem nulli et post quem nulli nupta est, cui seruiuit fructum tibi afferens cum tolerantia, ut eum quoque lucraretur tibi. et inspira, domine meus, deus meus, inspira seruis tuis, fratribus meis, filiis tuis, dominis meis, quibus et corde et uoce et litteris seruio, ut quotquot hoc legerint, meminerint ad altare tuum Monnicae, famulae tuae, cum Patricio, quondam eius coniuge, per quorum carnem introduxisti me in hac uita, quemadmodum nescio. meminerint cum affectu pio parentum meorum in hac luce transitoria et fratrum meorum sub te patre in matre catholica et ciuium meorum in aeterna Hierusalem, cui suspirat peregrinatio populi tui ab exitu usque ad reditum, ut quod a me illa poposcit extremum uberius ei praestetur in multorum orationibus per confessiones quam per orationes meas.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…