VIII. Kitap
8.1Tanrım, sana şükrederek hatırlayayım ve üzerimdeki merhametlerini itiraf edeyim. Kemiklerim senin sevginle dolsun ve desinler: "Rabbim, senin gibisi kim var? Bağlarımı kopardın; sana övgü kurbanı sunayım." Onları nasıl kopardığını anlatacağım; sana tapanların hepsi bunları duyunca diyecekler ki: "Gökte ve yerde Rab övülsün; adı büyük ve şaşılacaktır." Sözlerin yüreğimin derinlerine yapışmıştı ve her yandan seninle kuşatılmıştım. Ebedî hayatından emindim, onu bir bilmece içinde ve sanki bir aynada görmüş olsam da. Bozulmaz cevher hakkında, her cevherin ondan geldiği konusunda bütün şüphem kalkmıştı; artık senden daha emin olmayı değil, sende daha sağlam durmayı istiyordum. Ama geçici hayatımla ilgili her şey sallantıdaydı; yüreğimin eski mayadan arınması gerekiyordu. Yol, yani Kurtarıcının kendisi hoşuma gidiyordu, ama onun darlıklarından geçmeye henüz üşeniyordum. Sen zihnime şunu düşürdün ve bu gözümde iyi göründü: Simplicianus'a gitmek. O bana senin iyi bir kulun gibi görünüyordu; senin lütfun onda parlıyordu. Gençliğinden beri kendini sana büyük bir bağlılıkla adayarak yaşadığını da duymuştum; artık yaşlanmıştı ve senin yolunu izlemek gibi böylesine iyi bir uğraşta geçen uzun ömrü boyunca çok şey tecrübe etmiş, çok şey öğrenmiş görünüyordu bana; gerçekten de öyleydi. Bu yüzden çalkantılarımı onunla paylaştığımda, benim gibi bir hâlde olan birinin senin yolunda yürümesi için hangi tarzın uygun olduğunu bana söylemesini istiyordum.
Deus meus, recorder in gratiarum actione tibi et confitear misericordias tuas super me. perfundantur ossa mea dilectione tua et dicant: domine, quis similis tibi? dirrupisti uincula mea: sacrificem tibi sacrificium laudis. quomodo dirrupisti ea, narrabo, et dicent omnes, qui adorant te, cum audient haec: "benedictus dominus in caelo et in terra; magnum et mirabile nomen eius." inhaeserant praecordiis meis uerba tua, et undique ⟦circumuallabar⟧ abs te. de uita tua aeterna certus eram, quamuis eam in aenigmate et quasi per speculum uideram; dubitatio tamen omnis de incorruptibili substantia, quod ab illa esset omnis substantia, ablata mihi erat, nec certior de te, sed stabilior in te esse cupiebam. de mea uero temporali uita nutabant omnia et erat cor ⟦purgandum⟧ a fermento ueteri; et placebat uia ipse saluator et ire per eius angustias adhuc pigebat. et inmisisti in mentem meam uisumque est bonum in conspectu meo pergere ad Simplicianum, qui mihi bonus apparebat seruus tuus et lucebat in eo gratia tua. audieram etiam, quod a iuuentute sua deuotissime tibi uiueret; iam uero tunc senuerat et longa aetate in tam bono studio sectandae uiae tuae multa expertus, multa edoctus mihi uidebatur: et uere sic erat. unde mihi ut proferret uolebam conferenti secum aestus meos, quis esset aptus modus sic affecto, ut ego eram, ad ambulandum in uia tua.
8.2Çünkü kilisenin dolu olduğunu görüyordum; biri şöyle yürüyordu, öbürü böyle. Bana gelince, dünyada yaptığım şeyler hoşuma gitmiyordu; arzularım artık eskisi gibi makam ve para umuduyla beni o kadar ağır bir köleliğe katlanmak için alevlendirmediğinden bu bana çok ağır geliyordu. Çünkü senin tatlılığının ve sevdiğim evinin güzelliğinin yanında bunlar artık bana zevk vermiyordu; ama kadına hâlâ sıkıca bağlıydım. Elçi de evlenmemi yasaklamıyordu; gerçi daha iyisine teşvik ediyor, bütün insanların kendisi gibi olmasını çok istiyordu. Ama ben daha zayıf olduğum için daha yumuşak yeri seçiyordum; yalnız bu yüzden öbür konularda da gevşek ve pörsümüş kaygılarla eriyip yuvarlanıyordum; çünkü kendimi adadığım ve bağlandığım evlilik hayatına, katlanmak istemediğim başka konularda da uymak zorunda kalıyordum. Hakikatin ağzından, göklerin krallığı için kendilerini hadım eden hadımlar olduğunu duymuştum; ama "Kabul edebilen kabul etsin" diyordu. İçlerinde Tanrı bilgisi bulunmayan bütün insanlar elbette boştur ve iyi görünen şeylerden var olanı bulamamışlardır. Ama ben artık o boşlukta değildim; onu aşmıştım ve bütün yaratılışın tanıklığıyla seni, Yaratıcımızı, ve senin yanında Tanrı olan, seninle birlikte tek Tanrı olan, her şeyi kendisiyle yarattığın Sözünü bulmuştum. Ama bir başka saygısızlar türü daha vardır: Tanrı'yı tanıdıkları hâlde O'nu Tanrı olarak yüceltmemiş ya da O'na şükretmemişlerdir. Ben buna da düşmüştüm; ama senin sağ elin beni tuttu, oradan alıp iyileşebileceğim yere koydu. Çünkü insana şöyle dedin: "İşte dindarlık bilgeliktir" ve "Bilge görünmek isteme"; çünkü bilge olduklarını söyleyenler akılsızlaştı. Ben artık değerli inciyi bulmuştum; sahip olduğum her şeyi satıp onu almam gerekiyordu, ama tereddüt ediyordum.
Videbam enim plenam ecclesiam, et alius sic ibat, alius autem sic. mihi autem displicebat, quod agebam in saeculo, et oneri mihi erat ualde non iam inflammantibus cupiditatibus, ut solebant, spe honoris et pecuniae ad tolerandam illam seruitutem tam grauem. iam enim me illa non delectabant prae dulcedine tua et decore domus tuae, quam dilexi, sed adhuc tenaciter alligabar ex femina, nec me prohibebat apostolus coniugari, quamuis exhortaretur ad melius maxime uolens omnes homines sic esse, ut ipse erat. sed ego infirmior eligebam molliorem locum et propter hoc unum uoluebar in ceteris languidus et tabescens curis marcidis, quod et in aliis rebus, quas nolebam pati, congruere cogebar uitae coniugali, cui deditus obstringebar. audieram ex ore ueritatis esse spadones, qui se ipsos absciderunt propter regnum caelorum; sed, qui potest, inquit, capere, capiat. uani sunt certe omnes homines, quibus non inest dei scientia, nec de his, quae uidentur bona, potuerunt inuenire eum qui est. at ego iam non eram in illa uanitate; transcenderam eam et contestante uniuersa creatura inueneram te creatorem nostrum et uerbum tuum apud te deum, tecumque unum deum, per quod creasti omnia. et est aliud genus inpiorum, qui cognoscentes deum non sicut deum glorificauerunt aut gratias egerunt. in hoc quoque in⟦cideram⟧, et dextera tua suscepit me et inde ablatum posuisti, ubi conualescerem, quia dixisti homini: ecce pietas est sapientia et: noli uelle uideri sapiens, quoniam dicentes se esse sapientes stulti facti sunt. et inueneram iam bonam margaritam, et uenditis omnibus, quae haberem, emenda erat, et dubitabam.
8.3Bunun üzerine, o zamanki piskopos Ambrosius'un lütfu almasında manevî babası olan ve Ambrosius'un da gerçekten bir baba gibi sevdiği Simplicianus'a gittim. Ona yanılgımın dolambaçlarını anlattım. Bir zamanlar Roma'da retorik hocası olan ve Hristiyan olarak öldüğünü duyduğum Victorinus'un Latinceye çevirdiği bazı Platoncu kitapları okuduğumu söylediğimde beni kutladı; çünkü bu dünyanın unsurlarına göre yazılmış, yanıltma ve aldatmalarla dolu başka filozofların yazılarına rastlamamıştım; bunlarda ise her şekilde Tanrı ve O'nun Sözü sezdiriliyordu. Sonra, beni bilgelerden gizlenip küçüklere açılmış olan Mesih'in alçakgönüllülüğüne teşvik etmek için, Roma'dayken çok yakından tanıdığı Victorinus'un kendisini hatırladı; onun hakkında bana anlattığı şeyi susarak geçmeyeceğim. Çünkü bunda senin lütfuna, sana itiraf edilmesi gereken büyük bir övgü vardır. Bu çok bilgili yaşlı adam, bütün özgür bilimlerde en usta olan, filozofların bu kadar çok eserini okuyup değerlendirmiş olan, birçok soylu senatörün hocası, bu dünyanın vatandaşlarının pek üstün saydığı parlak hocalığının nişanesi olarak Roma forumunda bir heykeli hak etmiş ve almış olan bu adam, o yaşa kadar putlara tapmış ve saygısız ayinlere katılmıştı. O zamanlar neredeyse bütün Roma soyluları bu ayinlerle şişmiş, ucubeler ve her türden tanrı canavarlarını, havlayan Anubis'i soluyordu: Bunlar bir zamanlar Neptunus'a, Venüs'e ve Minerva'ya karşı silah tutmuşlardı ve Roma artık yendiği bu tanrılara yalvarıyordu. Yaşlı Victorinus bunları yıllarca gürleyen ağzıyla savunmuştu; ama Mesih'in çocuğu, senin vaftiz kaynağının bebeği olmaktan, boynunu alçakgönüllülüğün boyunduruğuna eğip alnını çarmıhın aşağılanmasına boyun eğdirmekten utanmadı.
Perrexi ergo ad Simplicianum, patrem in accipienda gratia tunc episcopi Ambrosii et quem uere ut patrem diligebat. narraui ei circuitus erroris mei. ubi autem conmemoraui legisse me quosdam libros Platonicorum, quos Victorinus quondam rhetor urbis Romae, quem christianum defunctum esse audieram, in latinam linguam transtulisset, gratulatus est mihi, quod non in aliorum philosophorum scripta incidissem plena fallaciarum et deceptionum secundum elementa huius mundi, in istis autem omnibus modis insinuari deum et eius uerbum. deinde, ut me exhortaretur ad humilitatem Christi sapientibus absconditam et reuelatam paruulis, Victorinum ipsum recordatus est, quem, Romae cum esset, familiarissime nouerat, deque illo mihi narrauit quod non silebo. habet enim magnam laudem gratiae tuae confitendam tibi, quemadmodum ille doctissimus senex et omnium liberalium doctrinarum peritissimus quique philosophorum tam multa legerat et diiudicauerat, doctor tot nobilium senatorum, qui etiam ob insigne praeclari magisterii, quod ciues huius mundi eximium putant, statuam Romano foro meruerat et acceperat, usque ad illam aetatem idolorum sacrorumque sacrilegorum ⟦particeps⟧, quibus tunc tota fere Romana nobilitas inflata spirabat prodigia iam et omnigenum deum monstra et Anubem ⟦latratorem⟧, quae aliquando contra Neptunum et Venerem contraque ⟦Mineruam⟧ tela tenuerant et a se ⟦uictis⟧ iam Roma supplicabat, quae iste senex Victorinus tot annos ore ⟦terricrepo defensitauerat⟧, non erubuerit esse puer Christi tui et infans fontis tui subiecto collo ad humilitatis iugum et edomita fronte ad crucis opprobrium.
8.4Ey Rabbim, Rabbim, gökleri eğip inen, dağlara dokunup onları tüttüren sen, o göğse hangi yollarla sızdın? Simplicianus'un dediğine göre Victorinus kutsal yazıyı okuyor, bütün Hristiyan yazılarını büyük bir hevesle araştırıp inceliyordu; Simplicianus'a açıktan değil, gizlice ve samimi bir şekilde "Bil ki artık Hristiyanım" diyordu. Simplicianus da şöyle cevap veriyordu: "Seni Mesih'in kilisesinde görmedikçe buna inanmam ve seni Hristiyanlar arasında saymam." O ise gülerek "Demek duvarlar mı Hristiyan yapıyor?" diyordu. Artık Hristiyan olduğunu sık sık söylüyor, Simplicianus da sık sık o cevabı veriyor, Victorinus da sık sık duvarlarla ilgili o alayı tekrarlıyordu. Çünkü dostlarını, şeytanlara tapan o kibirli adamları incitmekten korkuyordu; Babil'in itibarının doruğundan, sanki Rab'bin henüz devirmediği Lübnan sedirlerinin tepesinden üzerine ağır düşmanlıkların yıkılacağını düşünüyordu. Ama okuyarak ve büyük bir istekle içerek sağlamlık kazandıktan sonra, insanların önünde Mesih'i itiraf etmekten korkarsa kutsal meleklerin önünde Mesih'in de onu inkâr edeceğinden korktu. Senin Sözünün alçakgönüllülüğünün sırlarından utanıp, kibirli bir taklitçi olarak benimsediği kibirli şeytanların saygısız ayinlerinden utanmamakla kendini büyük bir suçun suçlusu olarak gördü. Boş şeyler karşısında utanmayı bıraktı, hakikatin karşısında utandı ve ansızın, beklenmedik bir şekilde Simplicianus'a, onun anlattığına göre, şöyle dedi: "Kiliseye gidelim; Hristiyan olmak istiyorum." Simplicianus sevinçten yerinde duramayarak onunla birlikte gitti. Eğitimin ilk sırlarıyla tanıştırıldıktan kısa bir süre sonra vaftizle yeniden doğmak için adını yazdırdı; Roma şaştı, kilise sevindi. Kibirliler bunu gördü ve öfkelendi, dişlerini gıcırdatıp eridiler; ama senin kulun için Rab Tanrı onun umuduydu ve o artık boş şeylere ve yalancı deliliklere bakmıyordu.
O domine, domine, qui inclinasti caelos et descendisti, tetigisti montes et fumigaverunt, quibus modis te insinuasti illi pectori? legebat, sicut ait Simplicianus, sanctam scripturam omnesque christianas litteras investigabat studiosissime et perscrutabatur et dicebat Simpliciano non palam, sed secretius et familiarius: "noveris iam me esse christianum". et respondebat ille: „non credam nec deputabo te inter christianos, nisi in ecclesia Christi videro". ille autem inridebat dicens: „ergo parietes faciunt christianos?" et hoc saepe dicebat, iam se esse christianum, et illud saepe respondebat et saepe ab illo parietum inrisio ⟦repetebatur⟧. amicos enim suos ⟦uerebatur⟧ offendere, superbos daemonicolas, quorum ex culmine Babylonicae dignitatis quasi ex cedris Libani, quas nondum contriuerat dominus, grauiter ruituras in se inimicitias arbitrabatur. sed posteaquam legendo et inhiando hausit firmitatem timuitque negari a Christo coram angelis sanctis, si eum timeret coram hominibus confiteri, reusque sibi magni criminis adparuit erubescendo de sacramentis humilitatis uerbi tui et non erubescendo de sacris sacrilegis superborum daemoniorum, quae imitator superbus acceperat, depuduit uanitati et erubuit ueritati subitoque et inopinatus ait Simpliciano, ut ipse narrabat: "eamus in ecclesiam: Christianus ⟦uolo⟧ fieri". at ille non se capiens laetitia perrexit cum eo. ubi autem imbutus est primis instructionis sacramentis, non multo post nomen dedit, ut per baptismum regeneraretur mirante Roma, gaudente ecclesia. superbi uidebant et irascebantur, dentibus suis stridebant et tabescebant: seruo autem tuo dominus deus erat spes eius et non respiciebat in uanitates et insanias mendaces.
8.5Nihayet imanın açıkça beyan edileceği saat geldi. Bu beyan Roma'da, senin lütfuna yaklaşacak olanlar tarafından, belirli sözlerle kalıplaşmış ve ezberlenmiş bir formül olarak, mümin halkın gözü önünde yüksekçe bir yerden yapılırdı. Simplicianus'un anlattığına göre, rahipler Victorinus'a beyanını daha gizli bir şekilde yapmayı önermişlerdi; utangaçlıktan heyecana kapılacak gibi görünen bazılarına böyle bir öneride bulunmak âdetti. Ama o kurtuluşunu kutsal kalabalığın gözü önünde beyan etmeyi tercih etti. Çünkü öğrettiği retorikte kurtuluş yoktu, yine de onu halkın önünde öğretmişti. Kendi sözlerinde delilerin kalabalıklarından çekinmeyen biri, senin sözünü söylerken uysal süründen ne kadar az çekinmeliydi! Böylece beyanını yapmak için yukarı çıktığında, onu tanıyan herkes birbirine onun adını tebrik uğultusuyla fısıldadı. Orada onu tanımayan kim vardı ki? Hep birlikte sevinenlerin ağzından boğuk bir sesle "Victorinus, Victorinus" diye yankılandı. Onu gördükleri için hemen coşkuyla seslendiler, onu dinlemek için hemen dikkatle sustular. O gerçek imanı parlak bir güvenle beyan etti; herkes onu yüreğinin içine kapmak istiyordu. Sevgiyle ve sevinçle de onu kapıyorlardı: Onu kapan eller bunlardı.
Denique ut uentum est ad horam profitendae fidei, quae uerbis certis conceptis retentisque memoriter de loco eminentiore in conspectu populi fidelis Romae reddi solet ab eis, qui accessuri sunt ad gratiam tuam, oblatum esse dicebat Victorino a presbyteris, ut secretius redderet, sicut nonnullis, qui uerecundia trepidaturi uidebantur, offerri mos erat; illum autem maluisse salutem suam in conspectu sanctae multitudinis profiteri. non enim erat salus, quam docebat, in rhetorica et tamen eam publice professus erat. quanto minus ergo uereri debuit mansuetum gregem tuum pronuntians uerbum tuum, qui non uerebatur in uerbis suis turbas insanorum? itaque ubi ascendit, ut redderet, omnes sibimet inuicem, quisque ut eum nouerat, instrepuerunt nomen ⟦eius⟧ strepitu gratulationis. quis autem ibi non eum nouerat? et sonuit presso sonitu per ora cunctorum conlaetantium: "Victorinus, Victorinus". cito sonuerunt exultatione, quia uidebant eum, et cito siluerunt intentione, ut audirent eum. pronuntiauit ille fidem ueracem praeclara fiducia, et uolebant eum omnes rapere intro in cor suum. et rapiebant amando et gaudendo: hae rapientium manus erant.
8.6İyi Tanrım, insanda ne oluyor da, umut kesilmiş ve daha büyük bir tehlikeden kurtulmuş bir ruhun kurtuluşuna, umudu hep var olsaydı ya da tehlikesi daha küçük olsaydı sevineceğinden daha çok seviniyor? Çünkü sen de, merhametli Baba, tövbeye ihtiyacı olmayan doksan dokuz doğrudan çok, tövbe eden bir kişiye seviniyorsun. Biz de yolunu kaybetmiş koyunun sevinen çobanın omuzlarında nasıl geri getirildiğini, gümüş paranın, onu bulan kadınla birlikte komşuları sevinirken senin hazinelerine nasıl geri konduğunu duyduğumuzda büyük bir zevkle dinliyoruz; senin evinde küçük oğlunun ölmüşken dirildiği, kaybolmuşken bulunduğu okunduğunda da evinin bayram sevinci gözyaşı döktürür. Çünkü sen bizde ve kutsal sevgiyle kutsal olan meleklerinde seviniyorsun. Sen her zaman aynısın; çünkü her zaman ve aynı şekilde var olmayan şeylerin hepsini her zaman aynı şekilde bilirsin.
Deus bone, quid agitur in homine, ut plus gaudeat de salute desperatae animae et de maiore periculo liberatae, quam si spes ei semper affuisset aut periculum minus fuisset? etenim tu quoque, misericors pater, plus gaudes de uno paenitente quam de nonaginta nouem iustis, quibus non opus est paenitentia. et nos cum magna iucunditate audimus, cum audimus quam exsultantibus pastoris umeris reportetur ouis, quae errauerat, et drachma referatur in thesauros tuos conlaetantibus uicinis mulieri, quae inuenit, et lacrimas excutit gaudium sollemnitatis domus tuae, cum legitur in domo tua de minore filio tuo, quoniam mortuus fuerat et reuixit, perierat et inuentus est. gaudes quippe in nobis et in angelis tuis sancta caritate sanctis. nam tu semper idem, quia ea quae non semper nec eodem modo sunt eodem modo semper nosti omnia.
8.7O hâlde ruhta ne oluyor da sevdiği şeyleri bulduğunda ya da geri aldığında, onlara hep sahip olsaydı duyacağından daha çok zevk alıyor? Başka şeyler de buna tanıklık eder ve her şey "Evet, öyledir" diye haykıran tanıklıklarla doludur. Muzaffer komutan zafer alayıyla geçer; savaşmasaydı kazanmazdı; savaşta tehlike ne kadar büyük olduysa zafer alayındaki sevinç de o kadar büyüktür. Fırtına denizcileri savurur, gemi kazasıyla tehdit eder; hepsi yaklaşan ölümün korkusuyla sararır; gök ve deniz durulur ve çok korktukları için çok coşarlar. Sevilen biri hastadır, nabzı kötü haber verir; onun iyileşmesini isteyen herkes gönülce onunla birlikte hasta olur; durumu düzelir, henüz eski gücüyle yürüyemese de daha önce sağlıklı ve güçlü yürürken hiç olmayan bir sevinç doğar. İnsanlar insan hayatının bu hazlarını, beklenmedik ve istemedikleri hâlde başlarına gelen sıkıntılarla olduğu kadar, kendi tasarladıkları ve isteyerek üstlendikleri sıkıntılarla da elde ederler. Önce açlığın ve susuzluğun sıkıntısı gelmezse yemenin ve içmenin hiçbir hazzı olmaz. Sarhoşlar da biraz tuzlu şeyler yerler ki rahatsız edici bir yanma oluşsun; içki onu söndürürken haz doğar. Nişanlanmış gelinlerin hemen teslim edilmemesi de âdet olmuştur; ta ki koca, nişanlıyken gecikmesi yüzünden özlemini çekmediği eşini, verildiğinde değersiz saymasın.
Quid ergo agitur in anima, cum amplius delectatur inuentis aut redditis rebus, quas diligit, quam si eas semper habuisset? contestantur enim et cetera et plena sunt omnia testimoniis clamantibus: "ita est". triumphat uictor imperator et non uicisset, nisi pugnauisset, et quanto maius periculum fuit in proelio, tanto est gaudium maius in triumpho. iactat tempestas nauigantes minaturque naufragium; omnes futura morte pallescunt: tranquillatur caelum et mare, et exultant nimis, quoniam timuerunt nimis. aeger est carus et uena eius malum renuntiat; omnes, qui eum saluum cupiunt, aegrotant simul animo: fit ei recte et nondum ambulat pristinis uiribus, et fit iam tale gaudium, quale non fuit, cum antea saluus et fortis ambularet. easque ipsas uoluptates humanae uitae etiam non inopinatis et praeter uoluntatem inruentibus, sed institutis et uoluntariis molestiis homines adquirunt. edendi et bibendi uoluptas nulla est, nisi praecedat esuriendi et sitiendi molestia. et ebriosi quaedam salsiuscula comedunt, quo fiat molestus ardor, quem dum exstinguit potatio, fit delectatio. et institutum est, ut iam pactae sponsae non tradantur statim, ne uile habeat maritus datam, quam non suspirauerit sponsus dilatam.
8.8Bu, çirkin ve lanetlik sevinçte de böyledir; serbest ve meşru sevinçte de; dostluğun en içten şerefinde de; ölmüşken dirilen, kaybolmuşken bulunan kişide de: Her yerde daha büyük sevincin önünden daha büyük bir sıkıntı gelir. Bu nedir, Rabbim Tanrım? Sen kendin için ebedî bir sevinçsin, sevincin kendisi sensin; senden olan bazı varlıklar da senin çevrende hep sevinir. O hâlde şeylerin bu kısmının eksilmeyle ilerleme, çatışmalarla barışmalar arasında gidip gelmesi nedendir? Yoksa onların ölçüsü bu mudur ve sen onlara bu kadarını mı verdin? Göklerin en yükseğinden yeryüzünün en aşağısına, zamanların başından sonuna, melekten kurtçuğa, ilk hareketten son harekete kadar iyilerin bütün türlerini ve bütün adil işlerini her birini kendi yerine, her birini kendi zamanına yerleştirdin. Vay bana! Yükseklerde ne kadar yücesin, derinliklerde ne kadar derinsin! Hiçbir yerden uzaklaşmıyorsun, biz ise sana zorlukla dönüyoruz.
Hoc in turpi et exsecranda laetitia, hoc in ea quae concessa et licita est, hoc in ipsa sincerissima honestate amicitiae, hoc in eo qui mortuus erat et reuixit, perierat et inuentus est: ubique maius gaudium molestia maiore praeceditur. quid est hoc, domine deus meus, cum tu aeternum tibi, tu ipse sis gaudium, et quaedam de te circa te semper gaudeant? quid est, quod haec rerum pars alternat defectu et profectu, offensionibus et conciliationibus? an is est modus earum et tantum dedisti eis, cum a summis caelorum usque ad ima terrarum, ab initio usque in finem saeculorum, ab angelo usque ad uermiculum, a motu primo usque ad extremum omnia genera bonorum et omnia iusta opera tua suis quaeque sedibus et suis quaeque temporibus ageres? ei mihi, quam excelsus es in excelsis et quam profundus in profundis! et nusquam recedis, et uix redimus ad te.
8.9Haydi, Rabbim, harekete geç; bizi uyandır ve geri çağır; alevlendir ve kap; güzel koku saç, tatlılaş: Sevelim, koşalım. Birçokları Victorinus'tan daha derin bir körlük cehenneminden sana dönmüyor, yaklaşmıyor ve ışığı alarak aydınlanmıyor mu? Onu alanlar senden çocukların olma gücünü alırlar. Ama halk arasında daha az tanınıyorlarsa, onları tanıyanlar bile onlara daha az sevinir. Çünkü birçok kişiyle birlikte sevinildiğinde her birindeki sevinç de daha bol olur; birbirlerini ısıtır ve birbirlerinden alevlenirler. Sonra, birçok kişi tarafından tanındıkları için birçokları için kurtuluş yolunda bir otorite olurlar ve onları izleyecek birçoklarına öncülük ederler; bu yüzden onlardan önce gelmiş olanlar da onlara çok sevinir, çünkü yalnız onlara sevinmezler. Hâşâ, senin çadırında zenginler yoksullardan, soylular soysuzlardan üstün tutulsun! Çünkü sen daha çok dünyanın zayıflarını güçlüleri utandırmak için seçtin; bu dünyanın soysuzlarını, hor görülenlerini ve var olmayanları, var olanları hiçe indirmek için var olanlarmış gibi seçtin. Yine de bu sözlerini dili aracılığıyla seslendirdiğin elçilerinin en küçüğü, vali Paulus'un kibri onun mücadelesiyle yenilip senin Mesih'inin hafif boyunduruğu altına girdiğinde ve büyük kralın bir tebaası olduğunda, bu kadar büyük bir zaferin nişanesi olarak kendisi de önceki Saul adı yerine Pavlus diye çağrılmayı sevdi. Çünkü düşman, daha çok tuttuğu ve aracılığıyla daha çok kişiyi tuttuğu kişide daha çok yenilir. Kibirlileri ise soyluluk adıyla daha çok tutar, onlar aracılığıyla da otorite adıyla daha çok kişiyi tutar. O hâlde şeytanın zaptedilmez bir sığınak olarak ele geçirmiş olduğu Victorinus'un göğsü, birçoklarını büyük ve keskin bir silah gibi öldürdüğü Victorinus'un dili ne kadar hoş bir şekilde düşünülüyorsa, senin çocuklarının da o kadar bol coşması gerekiyordu; çünkü kralımız güçlü olanı bağlamıştı ve onun kaplarının kurtarılıp arındırıldığını, senin şerefine uygun hâle getirildiğini, her iyi iş için Rab'be faydalı olduğunu görüyorlardı.
Age, domine, fac excita et reuoca nos, accende et rape, fragra, dulcesce: amemus, curramus. nonne multi ex ⟦profundiore⟧ tartaro caecitatis quam Victorinus redeunt ad te et accedunt et inluminantur recipientes lumen, quod si qui recipiunt, accipiunt a te potestatem, ut filii tui fiant? sed si minus noti sunt populis, minus de illis gaudent etiam qui nouerunt eos. quando enim cum multis gaudetur, et in singulis uberius est gaudium, quia feruefaciunt se et inflammantur ex alterutro. deinde, quod multis noti, multis sunt auctoritati ad salutem et multis praeeunt secuturis, ideoque multum de illis et qui eos praecesserunt laetantur, quia non de solis laetantur. absit enim, ut in tabernaculo tuo prae pauperibus accipiantur personae diuitum aut prae ignobilibus nobiles, quando potius infirma mundi elegisti, ut confunderes fortia, et ignobilia huius mundi elegisti et contemtibilia et ea quae non sunt, tamquam sint, ut ea quae sunt euacuares. et tamen idem ipse minimus apostolorum tuorum, per cuius linguam tua ista uerba sonuisti, cum Paulus pro consule per eius militiam debellata superbia sub lene iugum Christi tui missus esset regis magni prouincialis effectus, ipse quoque ex priore Saulo Paulus uocari amauit ob tam magnae insigne uictoriae. plus enim hostis uincitur in eo, quem plus tenet et de quo plures tenet. plus autem superbos tenet nomine nobilitatis et de his plures nomine auctoritatis. quanto igitur gratius cogitabatur Victorini pectus, quod tam inexpugnabile receptaculum diabolus obtinuerat, Victorini lingua, quo telo grandi et acuto multos peremerat, abundantius exultare oportuit filios tuos, quia rex noster alligauit fortem, et uidebant uasa eius erepta mundari et aptari in honorem tuum et fieri utilia domino ad omne opus bonum.
8.10Senin adamın Simplicianus bana Victorinus hakkında bunları anlatınca onu taklit etmek için alevlendim; o da zaten bunun için anlatmıştı. Sonra şunu da ekledi: İmparator Iulianus zamanında çıkarılan bir kanunla Hristiyanların edebiyat ve hitabet öğretmesi yasaklanmış; Victorinus da bu kanunu benimseyerek, bebeklerin dillerini belagatli kıldığın senin sözünü bırakmaktansa geveze okulu bırakmayı tercih etmiş. Bu bana onun cesaretinden çok bahtiyarlığı gibi göründü; çünkü kendini sana verecek fırsatı bulmuştu. Ben de bunun için iç çekiyordum; ama başkasının demiriyle değil, kendi demir irademle bağlıydım. Düşman isteğimi elinde tutuyordu; ondan bana bir zincir yapmış ve beni bağlamıştı. Çünkü sapkın iradeden şehvet doğdu; şehvete hizmet edilince alışkanlık oldu; alışkanlığa direnilmeyince zorunluluk oldu. Birbirine geçmiş halkalar gibi olan bunlarla —bu yüzden zincir dedim— ağır bir kölelik beni bağlı tutuyordu. İçimde doğmaya başlayan yeni irade, yani sana karşılıksız tapmak ve tek kesin zevk olan senin tadına varmak isteyen irade, Tanrım, eskiliğiyle güçlenmiş önceki iradeyi yenmeye henüz yetecek durumda değildi. Böylece iki iradem, biri eski, öbürü yeni, biri bedenî, öbürü ruhanî, birbiriyle çatışıyor ve anlaşmazlıklarıyla ruhumu paramparça ediyordu.
Sed ubi mihi homo tuus Simplicianus de Victorino ista narrauit, exarsi ad imitandum: ad hoc enim et ille narrauerat. posteaquam uero et illud addidit, quod imperatoris Iuliani temporibus lege data prohibiti sunt christiani docere litteraturam et oratoriam — quam legem ille amplexus loquacem scholam deserere maluit quam uerbum tuum, quo linguas infantium facis disertas — non mihi fortior quam felicior uisus est, quia inuenit occasionem uacandi tibi. cui rei ego suspirabam ligatus non ferro alieno, sed mea ferrea uoluntate. uelle meum tenebat inimicus et inde mihi catenam fecerat et constrinxerat me. quippe uoluntate peruersa facta est libido, et dum seruitur libidini, facta est consuetudo, et dum consuetudini non resistitur, facta est necessitas. quibus quasi ansulis sibimet innexis — unde catenam appellaui — tenebat me obstrictum dura seruitus. uoluntas autem noua, quae mihi esse coeperat, ut te gratis colere fruique te uellem, deus, sola certa iucunditas, nondum erat idonea ad superandam priorem uetustate roboratam. ita duae uoluntates meae, una uetus, alia noua, illa carnalis, illa spiritalis, confligebant inter se atque discordando dissipabant animam meam.
8.11Böylece okuduğum şeyi, bedenin ruha karşı, ruhun da bedene karşı nasıl arzu duyduğunu bizzat tecrübe ederek anlıyordum. Ben ikisinde de vardım; ama kendimde onayladığım şeyde, onaylamadığım şeyde olduğumdan daha çok vardım. Çünkü onaylamadığım şeyde artık daha az bendim; onun büyük bir kısmını isteyerek yapmaktan çok elimde olmadan çekiyordum. Yine de bana karşı daha savaşçı hâle gelen alışkanlık benden doğmuştu; çünkü isteyerek, istemediğim yere varmıştım. Günah işleyenin ardından adil bir ceza geldiğine göre buna kim haklı olarak itiraz edebilirdi? Dünyayı henüz küçümseyip sana hizmet etmeyişimi, hakikati kavrayışımın belirsiz olmasıyla açıklayabileceğimi sandığım o mazeret de artık yoktu; çünkü artık hakikat de kesindi. Ama ben hâlâ toprağa bağlı olarak senin askerin olmayı reddediyor, bütün yüklerimden kurtulmaktan, yük altında kalmaktan korkulması gerektiği kadar korkuyordum.
Sic intellegebam me ipso experimento id quod legeram, quomodo caro concupisceret aduersus spiritum et spiritus aduersus carnem, ego quidem in utroque, sed magis ego in eo, quod in me approbabam quam in eo, quod in me improbabam. ibi enim magis iam non ego, quia ex magna parte id patiebar inuitus quam faciebam nolens. sed tamen consuetudo aduersus me pugnacior ex me facta erat, quoniam nolens quo nollem perueneram. et quis iure contradiceret, cum peccantem iusta poena sequeretur? et non erat iam illa excusatio, qua uideri mihi solebam propterea me nondum contemto saeculo seruire tibi, quia incerta mihi esset perceptio ueritatis: iam enim et ipsa certa erat. ego autem adhuc terra obligatus militare tibi recusabam et inpedimentis omnibus sic timebam expediri, quemadmodum inpediri timendum est.
8.12Böylece uykuda sık olduğu gibi dünyanın yüküyle tatlı tatlı eziliyordum; seni düşündüğüm düşünceler, uyanmak isteyen ama uykunun derinliğine yenilip yeniden dalanların çabalarına benziyordu. Hiç kimse her zaman uyumak istemez, herkesin sağlıklı yargısına göre uyanık olmak daha iyidir; yine de insan, uzuvlarında ağır bir uyuşukluk varken uykuyu silkip atmayı çoğu zaman erteler; kalkma vakti gelmiş olsa da, artık hoşuna gitmeyen uykuyu daha istekle sürdürür. Ben de böyle, kendimi kendi arzuma bırakmaktansa senin sevgine teslim etmenin daha iyi olduğundan emindim; ama o beni ikna edip yeniyor, bu ise hoşuma gidip beni bağlıyordu. Bana "Uyuyan sen, uyan ve ölüler arasından kalk, Mesih seni aydınlatacak" dediğinde ve her yandan doğru söylediğini gösterdiğinde, hakikat karşısında yenik düşmüş olarak sana verecek hiçbir cevabım yoktu; yalnız ağır ve uykulu sözler: "Hemen", "İşte hemen", "Biraz bekle." Ama "hemen, hemen" bir türlü hemen olmuyor, "biraz bekle" de uzayıp gidiyordu. Üyelerimde başka bir kanun zihnimin kanununa karşı savaşıp beni üyelerimdeki günah kanununa esir ederken, iç insana göre senin kanunundan zevk almam boşunaydı. Çünkü günah kanunu alışkanlığın şiddetidir; ruh istemese bile onunla sürüklenir ve tutulur; ve buna layıktır, çünkü ona isteyerek kaymıştır. O hâlde zavallı beni bu ölüm bedeninden, Rabbimiz İsa Mesih aracılığıyla senin lütfundan başka kim kurtarabilirdi?
Ita sarcina saeculi, uelut somno assolet, dulciter premebar, et cogitationes, quibus meditabar in te, similes erant conatibus expergisci uolentium, qui tamen superati soporis altitudine ⟦remerguntur⟧. et sicut nemo est, qui dormire semper uelit, omniumque sano iudicio uigilare praestat. differt tamen plerumque homo somnum excutere, cum grauis torpor in membris est, eumque iam displicentem carpit libentius, quamuis surgendi tempus aduenerit: ita certum habebam esse melius tuae caritati me dedere quam meae cupiditati cedere; sed illud placebat et uincebat, hoc libebat et uinciebat. non enim erat quod tibi responderem dicenti mihi : surge qui dormis et exsurge a mortuis, et inluminabit te Christus, et undique ostendenti uera te dicere, non erat omnino, quid responderem ueritate conuictus, nisi tantum uerba lenta et somnolenta: "modo", "ecce modo", "sine paululum". sed "modo et modo" non habebat modum et "sine paululum" in longum ibat. frustra condelectabatur legi tuae secundum interiorem hominem, cum alia lex in membris meis repugnaret legi mentis meae et captiuum me duceret in lege peccati, quae in membris meis erat. lex enim peccati est uiolentia consuetudinis, qua trahitur et tenetur etiam inuitus animus eo merito, quo in eam uolens inlabitur. miserum ergo me quis liberaret de corpore mortis huius nisi gratia tua per Iesum Christum, dominum nostrum?
8.13Beni en sıkı tutan cinsel birleşme arzusunun bağından ve dünyevî işlerin köleliğinden beni nasıl kurtardığını anlatacağım ve senin adına itirafta bulunacağım, Rabbim, yardımcım ve kurtarıcım. Her zamanki işlerimi gitgide artan bir sıkıntıyla yapıyor, her gün sana iç çekiyordum; altında inlediğim işlerden vakit buldukça kilisene sık sık gidiyordum. Alypius benimle birlikteydi; üçüncü kez danışman yargıçlık yaptıktan sonra hukukçuluk işinden boşta kalmıştı ve danışmanlığını yeniden satacağı kişileri bekliyordu; tıpkı benim, öğretimle verilebiliyorsa, konuşma yeteneğini satmam gibi. Nebridius ise dostluğumuza boyun eğmiş, hepimizin en yakın dostu olan Milanolu bir vatandaşa, gramer hocası Verecundus'a yardımcı öğretmenlik yapmayı kabul etmişti. Verecundus aramızdan güvenilir bir yardımcıyı şiddetle istiyor, dostluğun hakkıyla da bunu talep ediyordu; çünkü buna çok ihtiyacı vardı. Nebridius'u oraya kazanç arzusu çekmemişti —çünkü isteseydi edebiyatla daha büyük işler yapabilirdi—; ama o çok tatlı ve çok yumuşak huylu dost, iyi niyetin vazifesi gereği ricamızı geri çevirmek istemedi. Bunu da büyük bir basiretle yapıyordu: Dünyaya göre büyük sayılan kişilere kendini tanıtmaktan sakınıyor, onlarla ruhun her türlü huzursuzluğundan kaçınıyordu; çünkü ruhunun özgür kalmasını, bilgelik hakkında bir şey araştırmak, okumak ya da dinlemek için olabildiğince çok saat boş olmasını istiyordu.
Et de uinculo quidem desiderii concubitus, quo artissimo tenebar, et saecularium negotiorum seruitute quemadmodum exemeris narrabo et confitebor nomini tuo, domine, adiutor meus et redemptor meus. agebam solita crescente anxitudine et cotidie suspirabam tibi, frequentabam ecclesiam tuam, quantum uacabat ab eis negotiis, sub quorum pondere ⟦gemebam⟧. mecum erat Alypius otiosus ab opere iuris peritorum post assessionem tertiam, expectans, quibus iterum consilia uenderet, sicut ego uendebam dicendi facultatem, si qua docendo praestari potest. Nebridius autem amicitiae nostrae cesserat, ut omnium nostrum familiarissimo ⟦Verecundo⟧, Mediolanensi et ciui et grammatico, subdoceret, uehementer desideranti et familiaritatis iure flagitanti de numero nostro fidele adiutorium, quo indigebat nimis. non itaque Nebridium cupiditas conmodorum eo traxit — maiora enim posset, si uellet, de litteris agere — sed officio beniuolentiae petitionem nostram contemnere noluit amicus dulcissimus et mitissimus. agebat autem illud prudentissime cauens innotescere personis secundum hoc saeculum maioribus, deuitans in eis omnem inquietudinem animi, quem uolebat habere liberum et quam multis posset horis feriatum ad quaerendum aliquid uel legendum uel audiendum de sapientia.
8.14Bir gün —Nebridius'un neden orada olmadığını hatırlamıyorum— işte evimize, bana ve Alypius'a, Ponticianus adında biri geldi; Afrikalı olması bakımından hemşehrimizdi ve sarayda yüksek bir görevde bulunuyordu. Bizden ne istediğini bilmiyorum. Konuşmak için oturduk. Tesadüfen önümüzdeki oyun masasının üstünde bir kitap gözüne ilişti; aldı, açtı ve elçi Pavlus'u buldu; hiç beklemediği bir şeydi, çünkü öğretmenliği beni tüketen kitaplardan biri olduğunu sanmıştı. Bunun üzerine gülümseyerek ve bana bakarak, gözümün önünde ansızın bu yazıları, hem de yalnız bunları bulduğuna şaştığını söyleyip beni kutladı. Çünkü o Hristiyan ve vaftizli bir mümindi; kilisede sık ve uzun dualarla sık sık senin, Tanrımızın önünde yere kapanırdı. Ona bu yazılarla büyük bir özenle uğraştığımı söyleyince, onun anlatmasıyla Mısırlı keşiş Antonius'tan söz açıldı; onun adı senin kulların arasında pek parlak bir şöhrete sahipti, bizden ise o saate kadar gizli kalmıştı. Ponticianus bunu fark edince bu konu üzerinde durdu, bu kadar büyük bir adamı onu bilmeyenlere tanıttı ve bu bilgisizliğimize şaştı. Biz de bu kadar yakın bir hatırada, neredeyse bizim zamanımızda, doğru imanda ve Katolik kilisede senin harikalarının bu kadar sağlam tanıklıklarla doğrulanmış olduğunu duyunca hayretler içinde kalıyorduk. Hepimiz şaşıyorduk: biz, bu harikalar o kadar büyük olduğu için; o da, bunları hiç duymamış olduğumuz için.
Quodam igitur die — non recolo causam, qua erat absens Nebridius — cum ecce ad nos domum uenit ad me et Alypium Ponticianus quidam, ciuis noster, in quantum Afer, praeclare in palatio militans: nescio quid a nobis uolebat. et consedimus, ut conloqueremur. et forte supra mensam lusoriam, quae ante nos erat, adtendit codicem: tulit, aperuit, inuenit apostolum Paulum, inopinate sane; putauerat enim aliquid de libris, quorum professio me conterebat. tum uero arridens meque intuens gratulatorie miratus est, quod eas et solas prae oculis meis litteras repente conperisset. Christianus quippe et fidelis erat et saepe tibi, deo nostro, prosternebatur in ecclesia crebris et diuturnis orationibus. cui ego cum indicassem illis me scripturis curam maximam inpendere, ortus est sermo ipso narrante de Antonio Aegyptio monacho, cuius nomen excellenter clarebat apud seruos tuos, nos autem usque in illam horam latebat. quod ille ubi conperit, inmoratus est in eo sermone insinuans tantum uirum ignorantibus et admirans eandem nostram ignorantiam. stupebamus autem audientes tam recenti memoria et prope nostris temporibus testatissima mirabilia tua in fide recta et catholica ecclesia. omnes mirabamur, et nos, quia tam magna erant, et ille, quia inaudita nobis erant.
8.15Oradan konuşması manastır topluluklarına, senin güzel kokunu taşıyan yaşayışlarına ve çölün verimli ıssızlıklarına geldi; bunlar hakkında hiçbir şey bilmiyorduk. Milano'da da şehir surlarının dışında, Ambrosius'un himayesinde iyi kardeşlerle dolu bir manastır vardı ve bilmiyorduk. O konuşmasını sürdürüyor, biz de dikkatle dinleyerek susuyorduk. Böylece söz bir olaya geldi: Bir zamanlar, galiba Trier'deyken, imparator öğleden sonraki sirk gösterisiyle meşgulken, kendisi ve üç arkadaşı surlara bitişik bahçelerde gezintiye çıkmışlar. Orada tesadüfen ikişer ikişer dolaşırken, biri onunla birlikte, öbür ikisi de aynı şekilde ayrı olarak birbirlerinden uzaklaşmışlar. O ikisi dolaşırken bir kulübeye rastlamışlar; orada, göklerin krallığı kendileri gibilerin olan, ruhça yoksul birkaç kulun yaşıyormuş; içinde Antonius'un hayatının yazılı olduğu bir kitap bulmuşlar. Biri okumaya başlamış, şaşırmış, alevlenmiş ve okurken böyle bir hayata sarılmayı, dünyevî memuriyeti bırakıp sana hizmet etmeyi düşünmeye başlamış. Bunlar "özel ajanlar" denenlerdendi. Sonra ansızın kutsal bir sevgiyle ve ölçülü bir utançla dolarak kendine kızmış, gözlerini arkadaşına dikip ona şöyle demiş: "Söyle, Allah aşkına, bütün bu zahmetlerimizle nereye varmaya çalışıyoruz? Ne arıyoruz? Ne için hizmet ediyoruz? Sarayda umudumuz imparatorun dostu olmaktan daha büyük olabilir mi? Orada da kırılgan olmayan, tehlikelerle dolu olmayan ne var? Kaç tehlikeden geçerek daha büyük bir tehlikeye varılıyor? Hem bu ne zaman olacak? Tanrı'nın dostu ise, istersem, işte şimdi olurum." Bunu söyledi ve yeni bir hayatın doğum sancısıyla çalkalanarak gözlerini yeniden sayfalara çevirdi; okuyor ve senin gördüğün yerde, içinden değişiyordu; zihni dünyadan soyunuyordu, bu da az sonra belli oldu. Çünkü okurken ve yüreğinin dalgalarını evirip çevirirken bir ara inledi, daha iyisini ayırt edip ona karar verdi ve artık senin olarak arkadaşına şöyle dedi: "Ben artık o umudumuzdan koptum, Tanrı'ya hizmet etmeye karar verdim; buna da bu saatten itibaren, bu yerde başlıyorum. Beni taklit etmek sana zor geliyorsa, karşı da çıkma." Öbürü bu kadar büyük bir ödüle ve bu kadar büyük bir hizmete ortak olarak ona katılacağını söyledi. Böylece ikisi de artık senin olarak, sahip oldukları her şeyi bırakıp seni izlemenin uygun bedeliyle kuleyi inşa etmeye başladılar. Sonra Ponticianus ve bahçenin başka yerlerinde onunla birlikte gezinen arkadaşı, onları arayarak aynı yere geldiler; onları bulunca, gün artık akşama döndüğü için geri dönmelerini hatırlattılar. Ama onlar kararlarını ve niyetlerini, bu iradenin kendilerinde nasıl doğup sağlamlaştığını anlattılar; katılmak istemezlerse kendilerini rahatsız etmemelerini rica ettiler. Öbür ikisi ise eski hâllerinden hiç değişmedikleri hâlde, Ponticianus'un dediğine göre, yine de kendileri için ağladılar, onları dindarca kutladılar, kendilerini onların dualarına emanet ettiler ve yüreklerini yeryüzünde sürükleyerek saraya döndüler; öbürleri ise yüreklerini göğe sabitleyerek kulübede kaldılar. İkisinin de nişanlısı vardı; onlar da bunu duyunca bekâretlerini sana adadılar.
Inde sermo eius deuolutus est ad monasteriorum greges et mores suaueolentiae tuae et ubera deserta heremi, quorum nos nihil sciebamus. et erat monasterium Mediolanii plenum bonis fratribus extra urbis moenia sub Ambrosio nutritore, et non noueramus. pertendebat ille et loquebatur adhuc, et nos intenti tacebamus. unde incidit, ut diceret nescio quando se et tres alios contubernales suos, nimirum apud Treueros, cum imperator pomeridiano circensium spectaculo teneretur, exisse deambulatum in hortos muris contiguos atque illic, ut forte combinati spatiabantur, unum secum seorsum et alios duos itidem seorsum pariterque digressos; sed illos uagabundos inruisse in quandam casam, ubi habitabant quidam serui tui spiritu pauperes, qualium est regnum caelorum, et inuenisse ibi codicem, in quo scripta erat uita Antonii. coepit unus eorum et mirari et accendi et inter legendum meditari arripere talem uitam et relicta militia saeculari seruire tibi. erant autem ex eis, quos dicunt agentes in rebus. tum subito repletus amore sancto et sobrio pudore iratus sibi coniecit oculos in amicum et ait illi: "dic, quaeso te, omnibus istis laboribus nostris quo ambimus peruenire? quid quaerimus? cuius rei causa militamus? maiorne esse poterit spes nostra in palatio, quam ut amici imperatoris simus? et ibi quid non fragile plenumque periculis? et per quot pericula peruenitur ad grandius periculum? et quando istuc erit? amicus autem dei, si noluero, ecce nunc fio". dixit hoc et turbidus parturitione nouae uitae reddidit oculos paginis: et legebat et mutabatur intus, ubi tu uidebas, et exuebatur mundo mens eius, ut mox apparuit. namque dum legit et ⟦uoluit⟧ fluctus cordis sui, infremuit aliquando et discreuit decreuitque meliora iamque tuus ait amico suo: "ego iam abrupi me ab illa spe nostra et deo seruire statui et hoc ex hac hora, in hoc loco aggredior. te si piget imitari, noli aduersari". respondit ille adhaerere se socium tantae mercedis tantaeque militiae. et ambo iam tui aedificabant turrem sumptu idoneo relinquendi omnia sua et sequendi te. tum Ponticianus et qui cum eo per alias horti partes deambulabant, quaerentes eos deuenerunt in eundem locum et inuenientes admonuerunt, ut redirent, quod iam declinasset dies. at illi narrato placito et proposito suo, quoque modo in eis talis uoluntas orta est atque firmata petiuerunt, ne sibi molesti essent, si adiungi recusarent. isti autem nihil mutati a pristinis fleuerunt se tamen, ut dicebat, atque illis pie congratulati sunt et conmendauerunt se orationibus eorum et trahentes cor in terra abierunt in palatium, illi autem affigentes cor caelo manserunt in casa. et habebant ambo sponsas: quae posteaquam hoc audierunt, dicauerunt etiam ipsae uirginitatem tibi.
8.16Ponticianus bunları anlatıyordu. Ama sen, Rabbim, onun sözleri arasında beni kendime doğru çeviriyordun; kendime bakmak istemediğim için kendimi koyduğum sırtımın arkasından beni alıp yüzümün önüne koyuyordun ki ne kadar çirkin, ne kadar çarpık ve pis, lekeli ve yaralarla dolu olduğumu göreyim. Görüyor ve dehşete kapılıyordum; kendimden kaçabileceğim bir yer yoktu. Bakışımı kendimden çevirmeye çalıştığımda, o anlattığını anlatıyordu ve sen beni yeniden kendimin karşısına koyuyor, gözlerimin içine itiyordun ki kötülüğümü bulayım ve ondan nefret edeyim. Onu biliyordum, ama görmezden geliyor, bastırıyor ve unutuyordum.
Narrabat haec Ponticianus. tu autem, domine, inter uerba eius me ⟦retorquebas⟧ ad me ipsum, auferens me a dorso meo, ubi me posueram, dum nollem me adtendere, et constituebas me ante faciem meam, ut uiderem, quam turpis essem, quam distortus et sordidus, maculosus et ulcerosus. et uidebam et horrebam, et quo a me fugerem non erat. et si conabar a me auertere aspectum, narrabat ille quod narrabat, et tu me rursus ⟦opponebas⟧ mihi et ⟦impingebas⟧ me in oculos meos, ut inuenirem iniquitatem et odissem. noueram eam, sed dissimulabam et cohibebam et obliuiscebar.
8.17O zaman, kendilerini bütünüyle iyileştirilmen için sana teslim eden bu insanların şifalı duygularını duydukça onları ne kadar ateşli bir şekilde seviyorsam, kendimi onlarla karşılaştırınca kendimden o kadar lanetle nefret ediyordum. Çünkü yıllarımın çoğu akıp gitmişti —belki on iki yıl—, on dokuz yaşımda Cicero'nun Hortensius'unu okuyup bilgelik tutkusuyla uyanmamın üzerinden; ve dünyevî mutluluğu küçümseyip kendimi onu araştırmaya vermeyi erteliyordum. Oysa onu bulmak bir yana, yalnızca aramak bile, bulunmuş hazinelere ve milletlerin krallıklarına, bir işaretle çevremde akıp duran beden hazlarına tercih edilmeliydi. Ama ben, çok zavallı bir genç, ilk gençliğimin başında daha da zavallı, senden iffet bile dilemiş ve "Bana iffet ve perhizkârlık ver, ama şimdi değil" demiştim. Çünkü beni hemen işitip, söndürülmesindense doyurulmasını tercih ettiğim arzu hastalığından hemen iyileştirmenden korkuyordum. Saygısız bir batıl inançla eğri yollarda yürümüştüm; ondan emin olmadan, ama sanki onu, dindarca aramadığım, tersine düşmanca saldırdığım öbür yollara tercih ederek.
Tunc uero quanto ardentius amabam illos, de quibus ⟦audiebam⟧ salubres affectus, quod se totos tibi sanandos dederant, tanto exsecrabilius me conparatum eis oderam. quoniam multi mei anni mecum effluxerant — forte duodecim anni — ex quo ab undeuicensimo anno aetatis meae lecto Ciceronis Hortensio excitatus eram studio sapientiae et differebam contemta felicitate terrena ad eam inuestigandam uacare, cuius non inuentio, sed uel sola inquisitio iam praeponenda erat etiam inuentis thesauris regnisque gentium et ad nutum circumfluentibus corporis uoluptatibus. at ego adulescens miser ualde, miserior in exordio ipsius adulescentiae, etiam petieram a te castitatem et dixeram: "da mihi castitatem et continentiam, sed noli modo". timebam enim, ne me cito exaudires et cito sanares a morbo concupiscentiae, quem malebam expleri quam exstingui. et ieram per uias prauas superstitione sacrilega, non quidem certus in ea, sed quasi praeponens eam ceteris, quae non pie quaerebam, sed inimice oppugnabam.
8.18Dünyanın umudunu küçümseyip yalnız seni izlemeyi günden güne ertelememin sebebinin, rotamı yönelteceğim kesin bir şeyin bana görünmemesi olduğunu sanmıştım. Ama kendime çırılçıplak gösterileceğim ve vicdanımın beni azarlayacağı gün gelmişti: "Dilim nerede? Sen hakikat belirsiz diye boşluğun yükünü atmak istemediğini söylüyordun. İşte artık kesin, ama o yük seni hâlâ eziyor; aramakta bu kadar yıpranmamış, bunları on yıl ve daha fazla düşünmemiş olanlar ise daha özgür omuzlarla kanatlarını alıyorlar." Böylece Ponticianus bunları anlatırken içim kemiriliyor, korkunç bir utançla şiddetle sarsılıyordum. Konuşması ve geliş sebebi olan iş bitince o gitti, ben de kendime döndüm. Kendime karşı neler söylemedim! Peşinden gitmeye çalışan beni izlesin diye ruhumu hangi düşüncelerin kamçılarıyla dövmedim! Ruhum direniyor, reddediyor, ama kendini mazur göstermiyordu. Bütün gerekçeler tükenmiş ve çürütülmüştü; geriye dilsiz bir titreme kalmıştı: Onu ölüme doğru eriten alışkanlığın akıntısından alıkonulmaktan ölümden korkar gibi korkuyordu.
Et putaueram me propterea differre de die in diem contemta spe saeculi te solum sequi, quia non mihi apparebat certum aliquid, quo dirigerem cursum meum. et uenerat dies, quo nudarer mihi et increparet in me conscientia mea: "ubi est lingua mea? nempe tu dicebas propter incertum uerum nolle te abicere sarcinam uanitatis. ecce iam certum est, et illa te adhuc premit umerisque liberioribus pinnas recipiunt, qui neque ita in quaerendo adtriti sunt nec decennio et amplius ista meditati". ita rodebar intus et confundebar pudore horribili uehementer, cum Ponticianus talia loqueretur. terminato autem sermone et causa, qua uenerat, abiit ille, et ego ad me. quae non in me dixi? quibus sententiarum uerberibus non flagellaui animam meam, ut sequeretur me conantem post te ire? et renitebatur, recusabat et non se excusabat. consumpta erant et conuicta argumenta omnia: remanserat muta trepidatio et quasi mortem formidabat restringi a fluxu consuetudinis, quo tabescebat in mortem.
8.19Sonra iç evimin o büyük kavgasında —ki onu kendi odamızda, yüreğimde, ruhumla birlikte şiddetle alevlendirmiştim— yüzüm de zihnim de altüst olmuş hâlde Alypius'a atıldım ve haykırdım: "Neyimiz var bizim? Bu ne, duyduğun? Cahiller kalkıp göğü kapıyor, biz ise bütün bilgimizle işte et ve kan içinde yuvarlanıp duruyoruz! Onlar önden gitti diye ardlarından gitmekten utanıyor da hiç değilse ardlarından gitmemekten utanmıyor muyuz?" Buna benzer, ne olduğunu bilmediğim şeyler söyledim; sonra içimdeki kaynama beni ondan koparıp götürdü; o ise şaşkınlıkla bana bakıp susuyordu. Çünkü her zamanki gibi konuşmuyordum. Ruhumu ağzımdan çıkan kelimelerden çok alnım, yanaklarım, gözlerim, yüzümün rengi, sesimin tonu anlatıyordu. Kaldığımız evin küçük bir bahçesi vardı; evin tamamını kullandığımız gibi onu da kullanıyorduk, çünkü ev sahibi, yani evin efendisi orada oturmuyordu. Göğsümdeki kargaşa beni oraya sürüklemişti; kendimle tutuştuğum o ateşli davayı orada kimse bölmeyecekti, ta ki dava, senin bildiğin ama benim bilmediğim biçimde sonuçlanana kadar. Ben ise yalnızca şifalı bir çılgınlıkla çıldırıyor, hayat veren bir ölümle ölüyordum; ne kadar kötü olduğumu biliyor, az sonra ne kadar iyi olacağımı bilmiyordum. Bahçeye çekildim; Alypius da adım adım ardımdan geldi. Çünkü o yanımdayken yalnızlığım bozulmuş olmuyordu. Hem beni bu hâlde nasıl bırakırdı? Evden olabildiğince uzağa oturduk. Ruhum köpürüyor, en çalkantılı bir hiddetle kendime kızıyordum; çünkü seninle, Tanrım, senin rızana ve ahdine girmiyordum; oysa bütün kemiklerim oraya gitmek gerektiğini haykırıyor, onu övgülerle göklere çıkarıyordu. Oraya ne gemiyle gidilir ne dört atlı arabayla ne de yürüyerek; evden oturduğumuz yere kadar yürüdüğüm o kısa yol kadar bile yürümek gerekmiyordu. Çünkü oraya gitmek, hatta varmak, gitmeyi istemekten başka bir şey değildi; ama güçlü ve bütün bir istekle istemek; bir parçası kalkarken öteki parçası düşen, kendisiyle boğuşan yarı yaralı bir iradeyi oraya buraya savurup çalkalamak değil.
Tum in illa grandi rixa interioris domus meae, quam fortiter excitaueram cum anima mea in cubiculo nostro, corde meo, tam uultu quam mente turbatus inuado Alypium, exclamo: "quid patimur? quid est hoc, quod audisti? surgunt indocti et caelum rapiunt, et nos cum doctrinis nostris ecce ubi uolutamur in carne et sanguine! an quia praecesserunt, pudet sequi et non pudet nec saltem sequi?" dixi nescio qua talia, et abripuit me ab illo aestus meus, cum taceret attonitus me intuens. neque enim solita sonabam. plus loquebantur animum meum frons, genae, oculi, color, modus uocis quam uerba, quae promebam. hortulus quidam erat hospitii nostri, quo nos utebamur sicut tota domo: nam hospes ibi non habitabat, dominus domus. illuc me abstulerat tumultus pectoris, ubi nemo impediret ardentem litem, quam mecum aggressus eram, donec exiret qua tu sciebas, ego autem non: sed tantum insanibam salubriter et moriebar uitaliter, gnarus, quid mali essem, et ignarus, quid boni post paululum futurus essem. abscessi ergo in hortum et Alypius pedem post pedem. neque enim secretum meum non erat, ubi ille aderat. et quando me sic affectum desereret? sedimus quantum potuimus remoti ab aedibus. ego fremebam spiritu indignans indignatione turbulentissima, quod non irem in placitum et pactum tecum, deus meus, in quod eundum esse omnia ossa mea clamabant et in caelum tollebant laudibus: et non illuc ibatur nauibus aut quadrigis aut pedibus, quantum saltem de domo in eum locum ieram, ubi sedebamus. nam non solum ire uerum etiam peruenire illuc nihil erat aliud quam uelle ire, sed uelle fortiter et integre, non semisauciam hac atque hac uersare et iactare uoluntatem parte adsurgente cum alia parte cadente luctantem.
8.20Sonunda, tereddüdün bu kaynaşmaları içinde bedenimle pek çok şey yapıyordum; insanlar bazen bunları yapmak ister de yapamaz: ya organları yoktur ya da organları zincirle bağlanmış, hâlsizlikten gevşemiş ya da başka bir yolla engellenmiştir. Saçımı yolduysam, alnıma vurduysam, parmaklarımı kenetleyip dizimi kucakladıysam, istediğim için yaptım. Oysa organlarım hareket edip boyun eğmeseydi isteyip de yapamayabilirdim. Demek ki istemenin yapabilmek demek olmadığı yerde bu kadar çok şey yaptım; ama kıyaslanamaz bir şevkle çok daha fazla hoşuma giden şeyi yapmıyordum; oysa onu istediğim anda yapabilirdim, çünkü istediğim anda elbette isteyecektim. Orada güç iradenin ta kendisiydi; istemek zaten yapmaktı. Yine de olmuyordu. Beden, organları bir işaretle hareket etsin diye ruhun en zayıf iradesine, ruhun kendine, yalnızca iradede gerçekleşecek büyük iradesini gerçekleştirmek için boyun eğmesinden daha kolay itaat ediyordu.
Denique tam multa faciebam corpore in ipsis cunctationis aestibus, quae aliquando nolunt homines et non ualent, si aut ipsa membra non habeant aut ea uel conligata uinculis uel resoluta languore uel quoquo modo impedita sint. si uulsi capillum, si percussi frontem, si consertis digitis amplexatus sum genu, quia uolui, feci. potui autem uelle et non facere, si mobilitas membrorum non obsequeretur. tam multa ergo feci, ubi non hoc erat uelle quod posse: et non faciebam, quod et inconparabili affectu amplius mihi placebat et mox, ut uellem, possem, quia mox, ut uellem, utique uellem. ibi enim facultas ea, quae uoluntas, et ipsum uelle iam facere erat; et tamen non fiebat, faciliusque obtemperabat corpus tenuissimae uoluntati animae, ut ad nutum membra mouerentur, quam ipsa sibi anima ad uoluntatem suam magnam in sola uoluntate perficiendam.
8.21Bu acayiplik nereden? Neden böyle? Merhametin parlasın da sorayım; belki insanların cezalarının gizli kıvrımları ve Âdem oğullarının en karanlık sıkıntıları bana cevap verebilir. Bu acayiplik nereden? Neden böyle? Ruh bedene emreder, hemen itaat edilir; ruh kendine emreder, direnilir. Ruh elin hareket etmesini emreder; bu öyle kolay olur ki emir itaatten güçlükle ayırt edilir; oysa ruh ruhtur, el ise bedendir. Ruh ruhun istemesini emreder; emredilen kendisinden başkası değildir, yine de emri yerine gelmez. Bu acayiplik nereden? Neden böyle? Diyorum ki istemeyi emreder; istemeseydi emretmezdi; yine de emrettiğini yapmaz. Ama bütünüyle istemiyor; demek ki bütünüyle emretmiyor. Çünkü ne kadar istiyorsa o kadar emreder; ne kadar istemiyorsa emrettiği o kadar olmaz. Zira irade, bir irade olsun diye emreder; başka bir irade değil, kendisi olsun diye. Demek ki emreden irade dolu değildir; bu yüzden emrettiği olmaz. Dolu olsaydı var olmasını emretmezdi, çünkü zaten var olurdu. Öyleyse kısmen isteyip kısmen istememek bir acayiplik değil, ruhun hastalığıdır: Ruh hakikatle yukarı kaldırılmış, ama alışkanlıkla ağırlaşmış olduğu için bütünüyle doğrulamaz. Bu yüzden iki irade vardır: Biri bütün değildir ve birinde eksik olan ötekinde bulunur.
Vnde hoc monstrum? et quare istuc? luceat misericordia tua, et interrogem, si forte mihi respondere possint latebrae poenarum hominum et tenebrosissimae contritiones filiorum Adam. unde hoc monstrum? et quare istuc? imperat animus corpori, et paretur statim: imperat animus sibi, et resistitur. imperat animus, ut moueatur manus, et tanta est facilitas, ut uix a seruitio discernatur imperium: et animus animus est, manus autem corpus est. imperat animus, ut uelit animus, nec alter est nec facit tamen. unde hoc monstrum? et quare istuc? imperat, inquam, ut uelit, qui non imperaret, nisi uellet, et non facit quod imperat. sed non ex toto uult: non ergo ex toto imperat. nam in tantum imperat, in quantum uult, et in tantum non fit quod imperat, in quantum non uult, quoniam uoluntas imperat, ut sit uoluntas, nec alia, sed ipsa. non itaque plena imperat; ideo non est quod imperat. nam si plena esset, nec imperaret ut esset, quia iam esset. non igitur monstrum partim uelle, partim nolle, sed aegritudo animi est, quia non totus assurgit ueritate subleuatus, consuetudine praegrauatus. et ideo sunt duae uoluntates, quia una earum tota non est et hoc adest alteri, quod deest alteri.
8.22Ey Tanrım, boş konuşanlar ve zihinleri ayartanlar —nitekim yok olup gidiyorlar— senin önünden yok olsunlar! Bunlar karar verirken iki irade bulunduğunu fark edince, iki zihnin iki ayrı tabiatı olduğunu, birinin iyi, ötekinin kötü olduğunu ileri sürüyorlar. Bu kötü şeyleri düşündükçe asıl kötü olan kendileridir; doğruları düşünüp doğrulara rıza gösterirlerse kendileri de iyi olacaklar; öyle ki havarin onlara şöyle diyebilsin: "Bir zamanlar karanlıktınız, şimdi ise Rab'de ışıksınız." Çünkü onlar Rab'de değil, kendilerinde ışık olmak isterken, ruhun tabiatını Tanrı'yla bir sanarak daha koyu bir karanlık oldular; zira korkunç bir küstahlıkla senden, bu dünyaya gelen her insanı aydınlatan gerçek ışık olan senden daha da uzaklaştılar. Ne dediğinize dikkat edin, utanın; ona yaklaşın, aydınlanın, yüzleriniz utançla kızarmayacak. Uzun zamandır tasarladığım gibi Rabbim Tanrım'a kulluk etmeye karar verirken isteyen de bendim, istemeyen de; bendim. Ne tam istiyordum ne tam istemiyordum. Bu yüzden kendimle çekişiyor, kendimden dağılıyordum. Bu dağılma istemediğim hâlde oluyordu, ama yabancı bir zihnin tabiatını değil, kendi zihnimin cezasını gösteriyordu. Bu yüzden onu artık ben yapmıyordum; daha özgürce işlenmiş bir günahın cezası olarak bende oturan günah yapıyordu, çünkü Âdem'in oğluydum.
Pereant a facie tua, deus, sicuti pereunt, uaniloqui et mentis seductores, qui cum duas uoluntates in deliberando animaduerterint, duas naturas duarum mentium esse asseuerant, unam bonam, alteram malam. ipsi uere mali sunt, cum ista mala sentiunt, et idem ipsi boni erunt, si uera senserint uerisque consenserint, ut dicat eis apostolus tuus: fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in domino. illi enim dum uolunt esse lux non in domino, sed in se ipsis, putando animae naturam hoc esse, quod deus est, ita facti sunt densiores tenebrae, quoniam longius a te recesserunt horrenda arrogantia, a te, uero lumine inluminante omnem hominem uenientem in hunc mundum. adtendite, quid dicatis, et erubescite et accedite ad eum et inluminamini, et uultus uestri non erubescent. ego cum deliberabam, ut seruirem domino deo meo, sicut diu disposueram, ego eram, qui uolebam, ego, qui nolebam; ego eram. nec plene uolebam nec plene nolebam. ideo mecum contendebam et dissipabar a me ipso, et ipsa dissipatio me inuito quidem fiebat, nec tamen ostendebat naturam mentis alienae, sed poenam meae. et ideo non iam ego operabar illam, sed quod habitat in me peccatum de supplicio liberioris peccati, quia eram filius Adam.
8.23Çünkü birbirine direnen iradeler kadar zıt tabiat varsa, artık iki değil daha çok tabiat olacaktır. Biri onların toplantısına mı gitsin tiyatroya mı diye düşünse bunlar haykırır: "İşte iki tabiat: İyi olan bu yana götürüyor, kötü olan öte yana geri çekiyor. Yoksa birbirine karşı koyan iradelerin bu tereddüdü nereden gelir?" Ben ise ikisinin de kötü olduğunu söylüyorum: onlara götüren de tiyatroya geri çeken de. Ama onlar, kendilerine götüren iradeden başkasının iyi olduğuna inanmıyorlar. Peki, bizden biri tiyatroya mı yoksa bizim kilisemize mi gitsin diye düşünse ve kendisiyle çekişen iki irade arasında bocalasa, bunlar da ne cevap verecekleri konusunda bocalamazlar mı? Ya istemedikleri hâlde, kilisemizin ayinlerini almış ve ona bağlı olanların gittiği gibi, kilisemize iyi bir iradeyle gidildiğini kabul edecekler; ya tek bir insanda iki kötü tabiatın, iki kötü zihnin çatıştığını düşünecekler, o zaman da hep söyledikleri söz, birinin iyi ötekinin kötü olduğu doğru olmayacak; ya da hakikate dönecek ve biri karar verirken tek bir ruhun farklı iradelerle çalkalandığını inkâr etmeyecekler.
Nam si tot sunt contrariae naturae, quot uoluntates sibi resistunt, non iam duae, sed plures erunt. si deliberet quisquam, utrum ad conuenticulum eorum pergat an ad theatrum, clamant isti: "ecce duae naturae, una bona hac ducit, altera mala illac redducit. nam unde ista cunctatio sibimet aduersantium uoluntatum?" ego autem dico ambas malas, et quae ad illos ducit et quae ad theatrum redducit. sed non credunt nisi bonam esse, qua itur ad eos. quid? si ergo quisquam noster deliberet et secum altercantibus duabus uoluntatibus fluctuet, utrum ad theatrum pergat an ad ecclesiam nostram, nonne et isti quid respondeant fluctuabunt? aut enim fatebuntur, quod nolunt, bona uoluntate pergi in ecclesiam nostram, sicut in eam pergunt qui sacramentis eius imbuti sunt atque detinentur, aut duas malas naturas et duas malas mentes in uno homine confligere putabunt, et non erit uerum quod solent dicere, unam bonam, alteram malam, aut conuertentur ad uerum et non negabunt, cum quisque deliberat, animam unam diuersis uoluntatibus aestuare.
8.24Öyleyse tek bir insanda iki iradenin birbirine karşı koyduğunu hissettiklerinde, iki zıt cevherden ve iki zıt ilkeden gelen iki zıt zihnin, biri iyi biri kötü olarak çekiştiğini artık söylemesinler. Çünkü sen, hakikatli Tanrı, onları reddediyor, yalanlıyor ve çürütüyorsun. İki iradenin de kötü olduğu durumlarda bu açıktır: Biri bir adamı zehirle mi yoksa kılıçla mı öldürsün diye düşünür; ikisini birden yapamayacağına göre şu yabancı araziyi mi yoksa şunu mu zapt etsin; sefahatle hazzı mı satın alsın yoksa cimrilikle parasını mı saklasın; ikisi aynı gün gösteriliyorsa sirke mi gitsin tiyatroya mı. Bir üçüncüsünü de ekliyorum: fırsat varsa bir başkasının evine hırsızlığa mı gitsin; bir dördüncüsünü de: aynı anda o yoldan da imkân açılıyorsa zina etmeye mi gitsin. Bütün bunlar zamanın tek bir noktasında bir araya gelse ve aynı anda yapılamayacak bu şeylerin hepsi birden arzu edilse, istenen şeylerin bu bolluğu içinde birbirine karşı koyan dört, hatta daha çok irade ruhu parçalar; yine de bunlar o kadar çok sayıda farklı cevher bulunduğunu söylemeye alışık değildir. İyi iradelerde de böyledir. Onlara soruyorum: Havari'yi okumaktan zevk almak iyi midir, ağırbaşlı bir mezmurdan zevk almak iyi midir, İncil'i açıklamak iyi midir? Her birine "iyidir" diye cevap verecekler. Peki, bunların hepsi birden ve aynı anda zevk verse, en çok hangisine sarılalım diye düşünürken farklı iradeler insanın yüreğini germez mi? Hepsi iyidir ve biri seçilinceye kadar birbirleriyle çekişirler; seçilince, birçok iradeye bölünmüş olan tek ve bütün irade ona yönelir. Aynı şekilde ebediyet yukarıdan zevk verirken zamansal bir iyinin hazzı aşağıdan geri tuttuğunda da ruh aynı ruhtur; ama şunu ya da bunu bütün iradesiyle istemez ve bu yüzden ağır bir sıkıntıyla parçalanır: Birini hakikat yüzünden üstün tutar, ötekini alışkanlık yüzünden bırakamaz.
Iam ergo non dicant, cum duas uoluntates in homine uno aduersari sibi sentiunt, duas contrarias mentes de duabus contrariis substantiis et de duobus contrariis principiis contendere, unam bonam, alteram malam. nam tu, deus uerax, inprobas eos et redarguis atque conuincis eos, sicut in utraque mala uoluntate, cum quisque deliberat, utrum hominem ueneno interimat an ferro, utrum fundum alienum illum an illum inuadat, quando utrumque non potest, utrum emat uoluptatem luxuria an pecuniam seruet auaritia, utrum ad circum pergat an ad theatrum, si uno die utrumque exhibeatur; addo etiam tertium, an ad furtum de domo aliena, si subest occasio; addo et quartum, an ad conmittendum adulterium, si et inde simul facultas aperitur, si omnia concurrant in unum articulum temporis pariterque cupiuntur omnia, quae simul agi nequeunt: discerpunt enim animum sibimet aduersantibus quattuor uoluntatibus uel etiam pluribus in tanta copia rerum, quae appetuntur, nec tamen tantam multitudinem diuersarum substantiarum solent dicere. ita et in bonis uoluntatibus. nam quaero ab eis, utrum bonum sit delectari lectione apostoli et utrum bonum sit delectari psalmo sobrio et utrum bonum sit euangelium disserere. respondebunt ad singula: "bonum." quid? si ergo pariter delectent omnia simulque uno tempore, nonne diuersae uoluntates distendunt cor hominis, dum deliberatur, quid potissimum arripiamus? et omnes bonae sunt et certant secum, donec eligatur unum, quo feratur tota uoluntas una, quae in plures diuidebatur. ita etiam, cum aeternitas delectat superius et temporalis boni uoluptas retentat inferius, eadem anima est non tota uoluntate illud aut hoc uolens et ideo discerpitur graui molestia, dum illud ueritate praeponit, hoc familiaritate non ponit.
8.25Böyle hastaydım, kıvranıyordum; kendimi her zamankinden çok daha acı bir şekilde suçluyor, beni artık pek az bir şeyle tutan bağ tamamen kopsun diye zincirimin içinde dönüp duruyordum. Ama yine de tutuluyordum. Sen de, Rabbim, gizli yerlerimde sert bir merhametle korku ve utanç kamçılarını iki kat indiriyordun; yeniden gevşemeyeyim, kalan o ince ve küçük bağ kopmadan kalıp yeniden güçlenmesin ve beni daha sıkı bağlamasın diye. İçimden kendi kendime diyordum: "İşte şimdi olsun, şimdi olsun!" ve bu sözle birlikte ahde doğru gidiyordum bile. Neredeyse yapıyordum, ama yapmıyordum; yine de eski hâlime geri kaymıyor, hemen yanında durup soluklanıyordum. Yeniden deniyordum; oraya biraz daha yaklaşıyordum, biraz daha; işte işte dokunuyor, tutuyordum. Ama orada değildim, ne dokunuyor ne tutuyordum; ölüme ölmekte ve hayata yaşamakta duraksıyordum. İçimde kök salmış daha kötü şey, alışmadığım daha iyi şeyden daha ağır basıyordu. Başka biri olacağım o an ne kadar yaklaşıyorsa bana o kadar büyük bir dehşet salıyordu; ama beni ne geriye itiyor ne yüz çevirtiyordu, yalnızca askıda tutuyordu.
Sic aegrotabam et excruciabar accusans memet ipsum solito acerbius nimis ac uoluens et uersans me in uinculo meo, donec abrumperetur totum, quo iam exiguo tenebar. sed tenebar tamen. et tamen in occultis meis, domine, seuera misericordia flagella ingeminans timoris et pudoris, ne rursus cessarem et non abrumperetur id ipsum exiguum et tenue, quod remanserat, et reualesceret iterum et me robustius alligaret. dicebam enim apud me intus: "ecce modo fiat, modo fiat," et cum uerbo iam ibam in placitum. iam paene faciebam et non faciebam nec relabebar tamen in pristina, sed de proximo stabam et respirabam. et item conabar et paulo minus ibi eram et paulo minus, iam iamque adtingebam et tenebam: et non ibi eram nec adtingebam nec tenebam, haesitans mori morti et uitae uiuere, plusque in me ualebat inolitum, quam melius insolitum, punctumque ipsum temporis, quo aliud futurus eram, quanta propius admouebatur, tanto ampliorem incutiebat horrorem; sed non recutiebat retro nec auertebat, sed suspendebat.
8.26Beni geri tutan, ıvır zıvırın ıvır zıvırı, boşlukların boşluğuydu; eski sevgililerim. Etten giysimi çekiştirip fısıldıyorlardı: "Bizi bırakıyor musun?" "Bu andan itibaren artık ebediyen seninle olmayacağız." "Bu andan itibaren şu ve şu artık ebediyen sana serbest olmayacak." "Şu ve şu" dediğim şeyle neler telkin ediyorlardı, Tanrım, neler! Merhametin onları kulunun ruhundan uzak tutsun! Ne pislikler, ne rezillikler telkin ediyorlardı! Ama artık onları yarı yarıya bile duymuyordum; açıkça karşıma çıkıp itiraz ederek değil, sanki arkamdan mırıldanarak, uzaklaşırken dönüp bakayım diye beni gizlice çimdikleyerek konuşuyorlardı. Yine de beni yavaşlatıyorlardı; kendimi onlardan söküp silkelemekte ve çağrıldığım yere atlamakta duraksıyordum, çünkü zorba alışkanlık bana şöyle diyordu: "Bunlar olmadan yapabileceğini mi sanıyorsun?"
Retinebant nugae nugarum et uanitates uanitantium, antiquae amicae meae, et succutiebant uestem meam carneam et submurmurabant: "dimittisne nos?" et "a momento isto non erimus tecum ultra in aeternum" et "a momento isto non tibi licebit hoc et illud ultra in aeternum". et quae suggerebant in eo, quod dixi "hoc et illud," quae suggerebant, deus meus? auertat ab anima serui tui misericordia tua! quas sordes suggerebant, quae dedecora! et audiebam eas iam longe minus quam dimidius, non tamquam libere contradicentes eundo in obuiam, sed uelut a dorso mussitantes et discedentem quasi furtim uellicantes, ut respicerem. retardabant tamen cunctantem me abripere atque excutere ab eis et transilire quo uocabar, cum diceret mihi consuetudo uiolenta: "putas sine istis poteris?"
8.27Ama bunu artık pek gevşekçe söylüyordu. Çünkü yüzümü çevirdiğim ve geçmeye titrediğim taraftan perhizkârlığın iffetli vakarı beliriyordu; dingindi, neşesi gevşeklik değildi; namuslu bir okşayışla gelmemi, tereddüt etmememi istiyor, beni karşılayıp kucaklamak için iyi örnek sürüleriyle dolu şefkatli ellerini uzatıyordu. Orada nice oğlan ve kız çocuğu, nice genç, her yaştan insan, ağırbaşlı dullar, yaşlı bakireler vardı; ve hepsinde perhizkârlığın kendisi hiç de kısır değildi; senden, Rabbim, yani kocasından doğan sevinçlerin verimli annesiydi. Teşvik eden bir alayla benimle alay ediyor, sanki diyordu ki: "Sen bu erkeklerin ve kadınların yapabildiğini yapamayacak mısın? Yoksa bunlar Rableri Tanrıları'nda değil de kendi kendilerinde mi bunu yapabiliyorlar? Rableri Tanrıları beni onlara verdi. Ne diye kendine dayanıp duruyor, ama duramıyorsun? Kendini ona bırak, korkma; düşesin diye çekilip gitmez. Gönül rahatlığıyla kendini bırak; seni tutacak ve iyileştirecek." Çok utanıyordum, çünkü o ıvır zıvırın mırıltılarını hâlâ duyuyordum ve tereddüt içinde askıda duruyordum. O da yeniden, sanki diyordu ki: "Yeryüzündeki o murdar organlarına karşı kulaklarını tıka da ölsünler. Sana hazlar anlatıyorlar, ama Rabbin Tanrı'nın kanunu gibi değil." Yüreğimdeki bu çekişme benimle benim aramdaydı, başka hiç kimseyle değil. Alypius ise yanımdan ayrılmadan, alışılmadık çırpınışımın nasıl biteceğini sessizce bekliyordu.
Sed iam tepidissime hoc dicebat. aperiebatur enim ab ea parte, qua intenderam faciem et quo transire trepidabam, casta dignitas continentiae, serena et non dissolute hilaris, honeste blandiens, ut uenirem neque dubitarem, et extendens ad me suscipiendum et amplectendum pias manus plenas gregibus bonorum exemplorum. ibi tot pueri et puellae, ibi iuuentus multa et omnis aetas et graues uiduae et uirgines anus, et in omnibus ipsa continentia nequaquam sterilis, sed fecunda mater filiorum, gaudiorum de marito te, domine. et inridebat me inrisione hortatoria, quasi diceret: "tu non poteris quod isti, quod istae? an uero isti et istae in se ipsis possunt ac non in domino deo suo? dominus deus eorum me dedit eis. quid in te stas et non in te stas? proice te in eum, noli metuere; non se subtrahet, ut cadas: proice te securus, excipiet et sanabit te." et erubescebam nimis, quia illarum nugarum murmura adhuc audiebam, et cunctabundus pendebam. et rursus illa, quasi diceret: "obsurdesce aduersus inmunda illa membra tua, ut mortificentur. narrant tibi delectationes, sed non sicut lex domini dei tui." ista controuersia in corde meo non nisi de me ipso aduersus me ipsum. at Alypius affixus lateri meo inusitati motus mei exitum tacitus opperiebatur.
8.28Derin bir düşünce gizli bir dipten bütün sefaletimi çekip çıkarıp yüreğimin gözü önüne yığınca büyük bir fırtına koptu ve koca bir gözyaşı sağanağı getirdi. Hepsini sesleriyle birlikte dökebilmek için Alypius'un yanından kalktım —ağlamak işine yalnızlık daha uygun görünüyordu— ve onun varlığı bile bana yük olmayacak kadar uzağa çekildim. O zaman böyleydim, o da bunu sezdi; çünkü sanırım bir şey söylemiştim ve sesimin tınısı şimdiden gözyaşına gebeydi; öyle kalkmıştım. O, oturduğumuz yerde büyük bir şaşkınlık içinde kaldı. Ben nasıl olduğunu bilmeden bir incir ağacının altına uzandım ve gözyaşlarımın dizginlerini saldım; gözlerimden ırmaklar boşandı, sana makbul bir kurban. Tam bu sözlerle değilse de bu anlamda sana çok şey söyledim: "Sen, Rabbim, ne zamana dek? Ne zamana dek, Rabbim, öfken sonsuza dek sürecek? Eski günahlarımızı anma." Çünkü onlarla tutulduğumu hissediyordum. Acınası sesler çıkarıyordum: "Ne zamana dek, ne zamana dek 'yarın, yarın'? Neden şimdi değil? Neden bu saat rezilliğimin sonu olmasın?"
Vbi uero a fundo arcano alta consideratio traxit et congessit totam miseriam meam in conspectu cordis mei, oborta est procella ingens ferens ingentem imbrem lacrimarum. et ut totum effunderem cum uocibus suis, surrexi ab Alypio — solitudo mihi ad negotium flendi aptior suggerebatur — et secessi remotius, quam ut posset mihi onerosa esse etiam eius praesentia. sic tunc eram, et ille sensit: nescio quid enim, puto, dixeram, in quo apparebat sonus uocis meae iam fletu grauidus, et sic surrexeram. mansit ergo ille ubi sedebamus nimie stupens. ego sub quadam fici arbore straui me nescio quomodo et dimisi habenas lacrimis, et proruperunt flumina oculorum meorum, acceptabile sacrificium tuum, et non quidem his uerbis, sed in hac sententia multa dixi tibi: et tu, domine, usquequo? usquequo, domine, irasceris in finem? ne memor fueris iniquitatum nostrarum antiquarum. sentiebam enim eis me teneri. iactabam uoces miserabiles: "quamdiu, quamdiu cras et cras? quare non modo? quare non hac hora finis turpitudinis meae?"
8.29Bunları söylüyor, yüreğimin en acı pişmanlığıyla ağlıyordum. Ve işte, komşu evden bir ses duydum; bir oğlan mı kız mı, bilmiyorum, şarkı söyler gibi tekrar tekrar diyordu: "Al, oku; al, oku." Hemen yüzüm değişti; çocukların herhangi bir oyunda böyle bir şeyi şarkı gibi tekrarlamaları âdet midir diye büyük bir dikkatle düşünmeye başladım; hiçbir yerde böyle bir şey duyduğumu hatırlamıyordum. Gözyaşlarımın taşkınını bastırıp kalktım; bunu, kitabı açıp ilk rastladığım bölümü okumamın bana Tanrı tarafından emredilmesinden başka türlü yorumlamadım. Çünkü Antonius hakkında şunu duymuştum: Tesadüfen yetiştiği bir İncil okumasında, okunan şey sanki kendisine söyleniyormuş gibi uyarılmıştı: "Git, nen varsa sat, yoksullara ver, göklerde hazinen olacak; sonra gel, ardımdan gel." Bu ilahî sözle hemen sana dönmüştü. Bu yüzden telaşla Alypius'un oturduğu yere döndüm; çünkü oradan kalkarken Havari'nin kitabını oraya bırakmıştım. Kaptım, açtım ve gözlerimin ilk düştüğü bölümü sessizce okudum: "Cümbüşlerde ve sarhoşluklarda değil, yataklarda ve hayasızlıklarda değil, kavgada ve kıskançlıkta değil; Rab İsa Mesih'i giyinin ve bedenin arzularını doyurmak için kaygılanmayın." Daha fazla okumak istemedim, gerek de yoktu. Çünkü bu cümle biter bitmez, sanki yüreğime bir güven ışığı dökülmüştü ve şüphenin bütün karanlıkları dağılıp gitti.
Dicebam haec et flebam amarissima contritione cordis mei. et ecce audio uocem de uicina domo cum cantu dicentis et crebro repetentis quasi pueri an puellae, nescio: "lege, tolle lege". statimque mutato uultu intentissimus cogitare coepi, utrumnam solerent pueri in aliquo genere ludendi cantitare tale aliquid, nec occurrebat omnino audisse me uspiam repressoque impetu lacrimarum surrexi nihil aliud interpretans diuinitus mihi iuberi, nisi ut aperirem codicem et legerem quod primum caput inuenissem. audieram enim de Antonio, quod ex euangelica lectione, cui forte superuenerat, admonitus fuerit, tamquam sibi diceretur quod legebatur: uade, uende omnia, quae habes, da pauperibus et habebis thesaurum in caelis; et ueni, sequere me, et tali oraculo confestim ad te esse conuersum. itaque concitus redii in eum locum, ubi sedebat Alypius: ibi enim posueram codicem apostoli, cum inde surrexeram. arripui, aperui et legi in silentio capitulum, quo primum coniecti sunt oculi mei: non in comisationibus et ebrietatibus, non in cubilibus et inpudicitiis, non in contentione et aemulatione, sed induite dominum Iesum Christum et carnis prouidentiam ne feceritis in concupiscentiis. nec ultra uolui legere nec opus erat. statim quippe cum fine huiusce sententiae quasi luce securitatis infusa cordi meo omnes dubitationis tenebrae diffugerunt.
8.30Sonra araya parmağımı ya da başka bir işareti koyup kitabı kapadım ve artık sakin bir yüzle durumu Alypius'a anlattım. O da kendi içinde neler olup bittiğini —ki ben bilmiyordum— şöyle anlattı: Ne okuduğumu görmek istedi; gösterdim; o da benim okuduğum yerin ötesine baktı. Ardından ne geldiğini bilmiyordum. Ardından şu geliyordu: "İmanda zayıf olanı kabul edin." Bunu kendi üzerine aldı ve bana açtı. Bu uyarıyla güçlendi ve hiçbir çalkantılı tereddüde düşmeden bu iyi karara ve niyete katıldı; bu karar onun ahlâkına pek uygundu, zira ahlâkça çoktandır benden çok daha iyi durumdaydı. Oradan anneme gidiyor, haber veriyoruz: Seviniyor. Nasıl olduğunu anlatıyoruz: Coşuyor, zafer kutluyor ve dilediğimizden ya da anladığımızdan çok daha fazlasını yapmaya gücü yeten seni kutsuyordu; çünkü acınası, gözyaşlı iniltileriyle senden dilemeye alışık olduğundan çok daha fazlasının benim hakkımda kendisine bahşedildiğini görüyordu. Çünkü beni kendine döndürdün; artık ne bir eş arıyordum ne bu dünyanın herhangi bir umudunu. Nice yıl önce ona rüyasında gösterdiğin gibi iman kuralının üzerinde duruyordum. Onun yasını, istediğinden çok daha bol ve bedenimden doğacak torunlardan beklediğinden çok daha aziz ve iffetli bir sevince çevirdin.
Tum interiecto aut digito aut nescio quo alio signo codicem clausi et tranquillo iam uultu indicaui Alypio. at ille quid in se ageretur — quod ego nesciebam — sic indicauit. petit uidere quid legissem: ostendi, et adtendit etiam ultra quam ego legeram. et ignorabam quid sequeretur. sequebatur autem: infirmum uero in fide recipe. quod ille ad se rettulit mihique aperuit. sed tali admonitione firmatus est placitoque ac proposito bono et congruentissimo suis moribus, quibus a me in melius iam olim ualde longeque distabat, sine ulla turbulenta cunctatione coniunctus est. inde ad matrem ingredimur, indicamus: gaudet. narramus quemadmodum gestum sit: exultat et triumphat et benedicebat tibi, qui potens est ultra quam petimus aut intellegimus facere, quia tanto amplius sibi a te concessum de me uidebat, quam petere solebat miserabilibus flebilibusque gemitibus. conuertisti enim me ad te, ut nec uxorem quaererem nec aliquam spem saeculi huius stans in ea regula fidei, in qua me ante tot annos ei reuelaueras, et conuertisti luctum eius in gaudium multo uberius, quam uoluerat, et multo carius atque castius, quam de nepotibus carnis meae requirebat.