Kavram
quinque viae
Beş yol, Thomas Aquinas'ın Tanrı'nın var olduğunu duyulur dünyadaki etkilerden hareketle kanıtlamak için sunduğu beş delildir: hareketten, etkin sebepten, mümkün ile zorunludan, varlık derecelerinden ve şeylerin yönetiminden alınan deliller.
- Latince
- quinque viae
- Almanca
- die fünf Wege
- Fransızca
- les cinq voies
- İngilizce
- the five ways
- Türkçe
- beş yol
Beş yol, Thomas Aquinas'ın Tanrı'nın var olduğunu duyulur dünyadaki etkilerden hareketle kanıtlamak için sunduğu beş delildir: hareketten, etkin sebepten, mümkün ile zorunludan, varlık derecelerinden ve şeylerin yönetiminden alınan deliller.
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Latince via "yol" demektir; Thomas kelimeyi bir delilin izlediği güzergâh anlamında kullanır. Beş yolun ortak yapısı aynıdır: Duyularla bilinen bir olgudan (hareket, sebeplilik, oluş ve bozuluş, derece farkları, gayeye yönelme) başlanır; bu olgunun başka bir şeye bağlı olduğu gösterilir; bağımlılık zincirinin sonsuza gidemeyeceği ileri sürülür ve zincirin başında, kendisi başka bir şeye bağlı olmayan bir ilk ilkeye varılır: ilk hareket ettiren, ilk etkin sebep, kendiliğinden zorunlu olan, en çok var olan, gayeye yönelten akıl. Her yol "herkes buna Tanrı der" sözüyle biter. Bu deliller "olduğu" ispatıdır (demonstratio quia): Sebebi değil, etkiyi çıkış noktası alır; Tanrı'nın ne olduğunu değil, yalnızca var olduğunu gösterir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Hareket ettirilmeden hareket ettiren ilk hareket ettiren | Fizik VIII; Metafizik XII 6–7 |
| 10.–11. yy | Fârâbî, İbn Sînâ | Mümkün varlıktan zorunlu varlığa (wâcibü'l-vücûd) çıkan delil | İbn Sînâ, el-İşârât IV |
| 12. yy | İbn Rüşd, Maimonides | Hareketten ilk hareket ettirene delil; kozmolojik delillerin Aristotelesçi biçimi | Maimonides, Delâletü'l-hâirîn II 1 |
| 1265–1273 | Thomas Aquinas | Tanrı'nın var olduğunu etkilerden kanıtlayan beş yol | Teoloji Özeti I, 2, 3 |
| 1779 | Hume | Sebeplilikten ve düzenden yapılan çıkarımların eleştirisi | Dialogues Concerning Natural Religion |
| 1781 | Kant | Kozmolojik ve fizikoteolojik delillerin ontolojik delile dayandığı iddiası | Kritik der reinen Vernunft A 603–630 / B 631–658 |
Dönüşüm: Aristoteles'in kozmoloji içindeki ilk hareket ettiren kavramı, İslam ve Yahudi filozoflarının elinde yaratıcı Tanrı'nın ispatına dönüşür; Thomas bunları beş ayrı yol hâlinde düzenler. Modern felsefede Hume ve Kant'ın eleştirileriyle "kozmolojik delil" ve "tasarım delili" adları altında tartışılmaya devam eder.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | — | Doğrudan karşılığı yoktur. |
| Latince | quinque viae | Thomas'ın ifadesi: Deum esse quinque viis probari potest. |
| Almanca | die fünf Wege | Felsefe tarihi yazımında. |
| Fransızca | les cinq voies | Felsefe tarihi yazımında. |
| İngilizce | the five ways | Felsefe tarihi yazımında. |
Türkçe karşılığı
beş yol. Thomas'ın kelimesi olan via'yı doğrudan verir ve bu delillerin bir çıkış noktasından bir varış noktasına doğru ilerleyen yollar olduğunu korur. "Beş delil" anlaşılırdır, ama Thomas'ın bu adımları ayrı ayrı kesin ispatlar olarak değil, aynı sonuca götüren güzergâhlar olarak sunduğunu gizler. "Kozmolojik delil" ise modern bir sınıflandırmadır ve dördüncü ile beşinci yolu dışarıda bırakır.
Çeviride kullanımı
Thomas Aquinas'ın Teoloji Özeti çevirisinde via "yol", primum movens "ilk hareket ettiren", causa efficiens "etkin sebep", possibile / necessarium "mümkün / zorunlu", gradus "derece", gubernatio rerum "şeylerin yönetimi", potentia / actus "kuvve / fiil" olarak verilmiştir.
Açtığı problem
- Sebepler zinciri neden sonsuza gidemez? Zaman içinde sıralı sebepler ile aynı anda birbirine bağlı sebepler arasındaki fark.
- Her yolun vardığı ilk ilkenin aynı varlık, yani Tanrı olduğu nasıl gösterilir?
- Etkilerden sebebe yapılan çıkarım, sebebin sonsuz olduğunu gösterebilir mi?
- Tabiattaki düzen, onu düzenleyen bir aklın varlığını gerektirir mi, yoksa tabiî seçilim gibi başka açıklamalar yeterli midir?