İçeriğe geç

Kavram

quinque viae

Beş yol, Thomas Aquinas'ın Tanrı'nın var olduğunu duyulur dünyadaki etkilerden hareketle kanıtlamak için sunduğu beş delildir: hareketten, etkin sebepten, mümkün ile zorunludan, varlık derecelerinden ve şeylerin yönetiminden alınan deliller.

Latince
quinque viae
Almanca
die fünf Wege
Fransızca
les cinq voies
İngilizce
the five ways
Türkçe
beş yol

Beş yol, Thomas Aquinas'ın Tanrı'nın var olduğunu duyulur dünyadaki etkilerden hareketle kanıtlamak için sunduğu beş delildir: hareketten, etkin sebepten, mümkün ile zorunludan, varlık derecelerinden ve şeylerin yönetiminden alınan deliller.

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Latince via "yol" demektir; Thomas kelimeyi bir delilin izlediği güzergâh anlamında kullanır. Beş yolun ortak yapısı aynıdır: Duyularla bilinen bir olgudan (hareket, sebeplilik, oluş ve bozuluş, derece farkları, gayeye yönelme) başlanır; bu olgunun başka bir şeye bağlı olduğu gösterilir; bağımlılık zincirinin sonsuza gidemeyeceği ileri sürülür ve zincirin başında, kendisi başka bir şeye bağlı olmayan bir ilk ilkeye varılır: ilk hareket ettiren, ilk etkin sebep, kendiliğinden zorunlu olan, en çok var olan, gayeye yönelten akıl. Her yol "herkes buna Tanrı der" sözüyle biter. Bu deliller "olduğu" ispatıdır (demonstratio quia): Sebebi değil, etkiyi çıkış noktası alır; Tanrı'nın ne olduğunu değil, yalnızca var olduğunu gösterir.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yy Aristoteles Hareket ettirilmeden hareket ettiren ilk hareket ettiren Fizik VIII; Metafizik XII 6–7
10.–11. yy Fârâbî, İbn Sînâ Mümkün varlıktan zorunlu varlığa (wâcibü'l-vücûd) çıkan delil İbn Sînâ, el-İşârât IV
12. yy İbn Rüşd, Maimonides Hareketten ilk hareket ettirene delil; kozmolojik delillerin Aristotelesçi biçimi Maimonides, Delâletü'l-hâirîn II 1
1265–1273 Thomas Aquinas Tanrı'nın var olduğunu etkilerden kanıtlayan beş yol Teoloji Özeti I, 2, 3
1779 Hume Sebeplilikten ve düzenden yapılan çıkarımların eleştirisi Dialogues Concerning Natural Religion
1781 Kant Kozmolojik ve fizikoteolojik delillerin ontolojik delile dayandığı iddiası Kritik der reinen Vernunft A 603–630 / B 631–658

Dönüşüm: Aristoteles'in kozmoloji içindeki ilk hareket ettiren kavramı, İslam ve Yahudi filozoflarının elinde yaratıcı Tanrı'nın ispatına dönüşür; Thomas bunları beş ayrı yol hâlinde düzenler. Modern felsefede Hume ve Kant'ın eleştirileriyle "kozmolojik delil" ve "tasarım delili" adları altında tartışılmaya devam eder.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca — Doğrudan karşılığı yoktur.
Latince quinque viae Thomas'ın ifadesi: Deum esse quinque viis probari potest.
Almanca die fünf Wege Felsefe tarihi yazımında.
Fransızca les cinq voies Felsefe tarihi yazımında.
İngilizce the five ways Felsefe tarihi yazımında.

Türkçe karşılığı

beş yol. Thomas'ın kelimesi olan via'yı doğrudan verir ve bu delillerin bir çıkış noktasından bir varış noktasına doğru ilerleyen yollar olduğunu korur. "Beş delil" anlaşılırdır, ama Thomas'ın bu adımları ayrı ayrı kesin ispatlar olarak değil, aynı sonuca götüren güzergâhlar olarak sunduğunu gizler. "Kozmolojik delil" ise modern bir sınıflandırmadır ve dördüncü ile beşinci yolu dışarıda bırakır.

Çeviride kullanımı

Thomas Aquinas'ın Teoloji Özeti çevirisinde via "yol", primum movens "ilk hareket ettiren", causa efficiens "etkin sebep", possibile / necessarium "mümkün / zorunlu", gradus "derece", gubernatio rerum "şeylerin yönetimi", potentia / actus "kuvve / fiil" olarak verilmiştir.

Açtığı problem

  • Sebepler zinciri neden sonsuza gidemez? Zaman içinde sıralı sebepler ile aynı anda birbirine bağlı sebepler arasındaki fark.
  • Her yolun vardığı ilk ilkenin aynı varlık, yani Tanrı olduğu nasıl gösterilir?
  • Etkilerden sebebe yapılan çıkarım, sebebin sonsuz olduğunu gösterebilir mi?
  • Tabiattaki düzen, onu düzenleyen bir aklın varlığını gerektirir mi, yoksa tabiî seçilim gibi başka açıklamalar yeterli midir?

İlgili kavramlar