Kavram
per se notum
Kendiliğinden bilinen, doğruluğu başka bir şeyle ispat edilmeye gerek kalmadan, terimlerinin anlamı bilinince hemen görülen önermedir; yüklem öznenin tarifinde içerildiği için onu bilmek için terimleri bilmek yeter.
- Latince
- per se notum
- Almanca
- an sich bekannt; durch sich selbst bekannt
- Fransızca
- connu par soi
- İngilizce
- self-evident; known through itself
- Türkçe
- kendiliğinden bilinen
Kendiliğinden bilinen, doğruluğu başka bir şeyle ispat edilmeye gerek kalmadan, terimlerinin anlamı bilinince hemen görülen önermedir; yüklem öznenin tarifinde içerildiği için onu bilmek için terimleri bilmek yeter.
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde "apaçık" ya da "kendiliğinden anlaşılır" dediğimiz şey, üzerinde düşünmeye gerek kalmadan kabul ettiğimiz şeydir. Skolastik mantıkta per se notum daha dar bir anlam taşır: Bir önermenin yüklemi öznenin kavramında içerildiğinde önerme kendiliğinden bilinir; örneğin "bütün parçasından büyüktür". Bu önermeler ispatların başlangıç noktası olan ilkelerdir. Thomas Aquinas iki türünü ayırır: Kendinde kendiliğinden bilinen, ama terimlerini bilmediğimiz için bize göre kendiliğinden bilinmeyen önermeler ve hem kendinde hem bize göre kendiliğinden bilinen önermeler. "Tanrı vardır" önermesi kendinde kendiliğinden bilinir, çünkü Tanrı'nın özü varlığının ta kendisidir; ama Tanrı'nın ne olduğunu bilmediğimiz için bize göre kendiliğinden bilinmez ve etkileri yoluyla ispat edilmesi gerekir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | İspatın dayandığı, kendisi ispat edilmeyen, ilk ve dolaysız öncüller | İkinci Analitikler I 2–3 |
| 6. yy | Boethius | Duyulur duyulmaz kabul edilen ortak kavramlar (communes animi conceptiones) | De hebdomadibus |
| 11. yy | Anselmus | Tanrı'nın varlığının, kavramından hareketle gösterilmesi | Proslogion 2–4 |
| 1265–1273 | Thomas Aquinas | Kendinde kendiliğinden bilinen ile bize göre kendiliğinden bilinen arasındaki ayrım; "Tanrı vardır" bize göre kendiliğinden bilinmez | Teoloji Özeti I, 2, 1 |
| 17. yy | Descartes | Açık ve seçik olarak kavranan şeyin doğruluğu | Meditationes III |
| 1781 | Kant | Analitik yargılar; yüklem öznenin kavramında içerilir | Kritik der reinen Vernunft A 6–7 / B 10–11 |
Dönüşüm: Aristoteles'te ispatın ilk öncüllerini adlandıran kavram, skolastikte terimlerin anlamından bilinen önermelerin adı olur, Tanrı'nın varlığı tartışmasının merkezine yerleşir; modern felsefede açıklık ve seçiklik ölçütüne, Kant'ta analitik yargı kavramına dönüşür.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | γνώριμον καθ' αὑτό (gnōrimon kath' hauto) | Aristoteles'te kendisi bakımından bilinen; axiōma ortak ilkeler için. |
| Latince | per se notum; per se nota (propositio) | per se "kendiliğinden, kendisi sayesinde", notum "bilinen". |
| Almanca | an sich bekannt; durch sich selbst bekannt | Skolastik çevirilerde; modern dilde selbstverständlich. |
| Fransızca | connu par soi | Skolastik çevirilerde; gündelik dilde évident. |
| İngilizce | self-evident | Thomas çevirilerinde ve modern felsefede. |
Türkçe karşılığı
kendiliğinden bilinen. "Apaçık" gündelik dilde yerleşmiştir, ama psikolojik bir kesinlik izlenimi verir ve Thomas'ın "kendinde apaçık olup bize apaçık olmayan" ayrımını kurmayı güçleştirir. "Bedihî" İslam felsefesinde benzer bir anlam taşır, ama bugünkü okura yabancıdır. "Kendiliğinden bilinen" Latince ifadenin yapısını korur, per se için başka yerlerde kullanılan "kendiliğinden" ile uyumludur ve bilinmenin kaynağının önermenin kendisinde olduğunu gösterir.
Çeviride kullanımı
Thomas Aquinas'ın Teoloji Özeti çevirisinde per se notum "kendiliğinden bilinen", quoad nos "bize göre", secundum se "kendinde", demonstrabile "ispat edilebilir" olarak verilmiştir.
Açtığı problem
- "Tanrı vardır" önermesi kendiliğinden bilinir mi? Anselmus'un delili ve Thomas'ın eleştirisi.
- Bir önermenin kendiliğinden bilinmesi, onu bilen zihne mi, önermenin kendisine mi bağlıdır?
- İspatın sonsuza gitmemesi için kendiliğinden bilinen ilkeler gerekli midir?