İçeriğe geç

Kavram

per se notum

Kendiliğinden bilinen, doğruluğu başka bir şeyle ispat edilmeye gerek kalmadan, terimlerinin anlamı bilinince hemen görülen önermedir; yüklem öznenin tarifinde içerildiği için onu bilmek için terimleri bilmek yeter.

Latince
per se notum
Almanca
an sich bekannt; durch sich selbst bekannt
Fransızca
connu par soi
İngilizce
self-evident; known through itself
Türkçe
kendiliğinden bilinen

Kendiliğinden bilinen, doğruluğu başka bir şeyle ispat edilmeye gerek kalmadan, terimlerinin anlamı bilinince hemen görülen önermedir; yüklem öznenin tarifinde içerildiği için onu bilmek için terimleri bilmek yeter.

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik dilde "apaçık" ya da "kendiliğinden anlaşılır" dediğimiz şey, üzerinde düşünmeye gerek kalmadan kabul ettiğimiz şeydir. Skolastik mantıkta per se notum daha dar bir anlam taşır: Bir önermenin yüklemi öznenin kavramında içerildiğinde önerme kendiliğinden bilinir; örneğin "bütün parçasından büyüktür". Bu önermeler ispatların başlangıç noktası olan ilkelerdir. Thomas Aquinas iki türünü ayırır: Kendinde kendiliğinden bilinen, ama terimlerini bilmediğimiz için bize göre kendiliğinden bilinmeyen önermeler ve hem kendinde hem bize göre kendiliğinden bilinen önermeler. "Tanrı vardır" önermesi kendinde kendiliğinden bilinir, çünkü Tanrı'nın özü varlığının ta kendisidir; ama Tanrı'nın ne olduğunu bilmediğimiz için bize göre kendiliğinden bilinmez ve etkileri yoluyla ispat edilmesi gerekir.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yy Aristoteles İspatın dayandığı, kendisi ispat edilmeyen, ilk ve dolaysız öncüller İkinci Analitikler I 2–3
6. yy Boethius Duyulur duyulmaz kabul edilen ortak kavramlar (communes animi conceptiones) De hebdomadibus
11. yy Anselmus Tanrı'nın varlığının, kavramından hareketle gösterilmesi Proslogion 2–4
1265–1273 Thomas Aquinas Kendinde kendiliğinden bilinen ile bize göre kendiliğinden bilinen arasındaki ayrım; "Tanrı vardır" bize göre kendiliğinden bilinmez Teoloji Özeti I, 2, 1
17. yy Descartes Açık ve seçik olarak kavranan şeyin doğruluğu Meditationes III
1781 Kant Analitik yargılar; yüklem öznenin kavramında içerilir Kritik der reinen Vernunft A 6–7 / B 10–11

Dönüşüm: Aristoteles'te ispatın ilk öncüllerini adlandıran kavram, skolastikte terimlerin anlamından bilinen önermelerin adı olur, Tanrı'nın varlığı tartışmasının merkezine yerleşir; modern felsefede açıklık ve seçiklik ölçütüne, Kant'ta analitik yargı kavramına dönüşür.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca γνώριμον καθ' αὑτό (gnōrimon kath' hauto) Aristoteles'te kendisi bakımından bilinen; axiōma ortak ilkeler için.
Latince per se notum; per se nota (propositio) per se "kendiliğinden, kendisi sayesinde", notum "bilinen".
Almanca an sich bekannt; durch sich selbst bekannt Skolastik çevirilerde; modern dilde selbstverständlich.
Fransızca connu par soi Skolastik çevirilerde; gündelik dilde évident.
İngilizce self-evident Thomas çevirilerinde ve modern felsefede.

Türkçe karşılığı

kendiliğinden bilinen. "Apaçık" gündelik dilde yerleşmiştir, ama psikolojik bir kesinlik izlenimi verir ve Thomas'ın "kendinde apaçık olup bize apaçık olmayan" ayrımını kurmayı güçleştirir. "Bedihî" İslam felsefesinde benzer bir anlam taşır, ama bugünkü okura yabancıdır. "Kendiliğinden bilinen" Latince ifadenin yapısını korur, per se için başka yerlerde kullanılan "kendiliğinden" ile uyumludur ve bilinmenin kaynağının önermenin kendisinde olduğunu gösterir.

Çeviride kullanımı

Thomas Aquinas'ın Teoloji Özeti çevirisinde per se notum "kendiliğinden bilinen", quoad nos "bize göre", secundum se "kendinde", demonstrabile "ispat edilebilir" olarak verilmiştir.

Açtığı problem

  • "Tanrı vardır" önermesi kendiliğinden bilinir mi? Anselmus'un delili ve Thomas'ın eleştirisi.
  • Bir önermenin kendiliğinden bilinmesi, onu bilen zihne mi, önermenin kendisine mi bağlıdır?
  • İspatın sonsuza gitmemesi için kendiliğinden bilinen ilkeler gerekli midir?

İlgili kavramlar