Kavram
quidditas
Mahiyet, bir şeyin ne olduğunu, yani onu kendi cinsine ve türüne yerleştiren ve tarifiyle anlatılan özünü bildiren addır; "o nedir?" sorusunun cevabıdır.
- Yunanca
- τὸ τί ἦν εἶναι (to ti ēn einai); τὸ τί ἐστι (to ti esti)
- Latince
- quidditas; quod quid erat esse
- Almanca
- Washeit; Quiddität
- Fransızca
- quiddité
- İngilizce
- quiddity; whatness
- Türkçe
- mahiyet
Mahiyet, bir şeyin ne olduğunu, yani onu kendi cinsine ve türüne yerleştiren ve tarifiyle anlatılan özünü bildiren addır; "o nedir?" sorusunun cevabıdır.
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Türkçede "mahiyet" gündelik dilde de "bir şeyin içyüzü, niteliği" anlamında kullanılır: "olayın mahiyeti". Kelime Arapça mā huwa "o nedir?" sorusundan türetilmiştir; Latince quidditas da aynı şekilde quid est? "nedir?" sorusundan, Orta Çağ'da Arapça māhiyya'nın karşılığı olarak kurulmuştur. Felsefede mahiyet, bir şey hakkında "nedir?" diye sorulduğunda verilen ve tarifle dile getirilen cevaptır: İnsanın mahiyeti akıllı hayvan olmaktır. Aristoteles'te bunun karşılığı "ne idiyse o olmak" (to ti ēn einai) ifadesidir. Orta Çağ felsefesinde mahiyet, özün tarifle bilinebilen yanını adlandırır; varlık (esse) ise mahiyete dışarıdan gelen bir şey olarak ondan ayrılır: Bir şeyin ne olduğunu bilmek, onun var olup olmadığını bilmek değildir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | "Ne idiyse o olmak" (to ti ēn einai); tarifin anlattığı, şeyin kendiliğinden olduğu şey | Metafizik VII 4–6 |
| 10.–11. yy | Fârâbî, İbn Sînâ | Māhiyya; mahiyet ile varlığın (wujūd) ayrılığı, varlığın mahiyete arız olması | İbn Sînâ, eş-Şifâ, İlâhiyyât I 5; V 1 |
| 12. yy | Gundissalinus ve Toledo çevirmenleri | Arapça māhiyya için Latince quidditas kelimesinin kurulması | İbn Sînâ'nın Latince çevirisi |
| 1252–1256 | Thomas Aquinas | Özün tarifle anlatılan yanının adı; yaratılmış şeylerde mahiyet ile varlık birbirinden ayrıdır, Tanrı'da mahiyeti varlığının kendisidir | Varlık ve Öz Üzerine |
| 13.–14. yy | Duns Scotus | Mahiyetin kendinde ne küllî ne cüzî olan ortak tabiatı (natura communis) | Ordinatio II d. 3 |
| 1781 | Kant | Varlık bir şeyin kavramına eklenen gerçek bir yüklem değildir | Kritik der reinen Vernunft A 598 / B 626 |
Dönüşüm: Aristoteles'te tarifin anlattığı şeyin adı olan kavram, Arapça felsefede varlıktan ayrılan bir "nelik" olarak yeniden kurulur; Latince Orta Çağ'da öz ile varlığın ayrılığı tartışmasının merkez terimi olur ve modern felsefede "bir şeyin ne olduğu" ile "var olduğu"nun ayrılığı olarak yaşamaya devam eder.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | τὸ τί ἦν εἶναι (to ti ēn einai); τὸ τί ἐστι (to ti esti) | Aristoteles'in teknik ifadeleri; tek kelimeyle karşılanmaz. |
| Latince | quidditas; quod quid erat esse | quidditas quid "ne" kelimesinden Orta Çağ türetmesi; quod quid erat esse Aristoteles'in ifadesinin kelimesi kelimesine çevirisi. |
| Almanca | Washeit; Quiddität | Washeit "nelik"; felsefe tarihi yazımında Latince kelime de kullanılır. |
| Fransızca | quiddité | Skolastik terim olarak. |
| İngilizce | quiddity; whatness | quiddity gündelik dilde "incelik, nüans" anlamına da kayar. |
Türkçe karşılığı
mahiyet. Arapça māhiyya'dan gelir ve Latince quidditas bu kelimenin karşılığı olarak kurulduğu için anlam bakımından tam örtüşür; Türkçede de yerleşmiş ve canlıdır. "Nelik" kelimenin yapısını öz Türkçe olarak verir, ama yerleşmemiştir ve okura yabancı gelir. "Öz" essentia için ayrılmıştır; Thomas essentia ile quidditas'ı aynı şeyin iki adı sayar, ama birini şeyin varlığa sahip olmasından, ötekini tarifle anlatılmasından alınmış ad olarak ayırır; bu ayrımı korumak için iki ayrı kelime gerekir.
Çeviride kullanımı
Thomas Aquinas'ın Varlık ve Öz Üzerine çevirisinde quidditas "mahiyet", essentia "öz", esse "varlık", ens "var olan", quod quid erat esse "ne idiyse o olmak" olarak verilmiştir.
Açtığı problem
- Öz ile varlık gerçekten mi ayrıdır, yoksa yalnızca düşüncede mi? İbn Sînâ, Thomas ve Duns Scotus arasındaki tartışma.
- Mahiyet kendinde küllî müdür, cüzî müdür, yoksa ikisi de değil midir? Küllîler problemi.
- Bir şeyin ne olduğunu bilmek, onun var olduğunu bilmeyi içerir mi? Ontolojik delilin eleştirisi.
- Tanrı'da mahiyet ile varlığın özdeşliği ve yaratılmış her şeyin varlığını başkasından alması.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: mahiyet
Metinlerde işaretlendiği yerler
1 yer · 1 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.