Kavram
ens
Var olan, herhangi bir şekilde var olan her şeyin, yani varlığa sahip olan şeyin adıdır; akılla ilk kavranan ve bütün öteki kavramların içinde bulunan en genel kavramdır.
- Yunanca
- τὸ ὄν (to on)
- Latince
- ens; entia
- Almanca
- das Seiende
- Fransızca
- l'étant; l'être
- İngilizce
- being; a being
- Türkçe
- var olan
Var olan, herhangi bir şekilde var olan her şeyin, yani varlığa sahip olan şeyin adıdır; akılla ilk kavranan ve bütün öteki kavramların içinde bulunan en genel kavramdır.
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Latince ens, "olmak" fiilinin (esse) şimdiki zaman ortacıdır ve "olan, var olan" demektir; Yunanca to on kelimesini karşılamak için kurulmuştur. Gündelik dilde "var olan" herhangi bir şeyi, "mevcut" olanı anlatır. Felsefede kelime iki şeyi birbirinden ayırmayı gerektirir: Var olan şey (ens) ile o şeyin var olması, varlığı (esse). Aristoteles'e göre var olan birçok anlamda söylenir; bunların başlıcası on kategoriye bölünen var olan ile önermenin doğruluğunu anlatan var olandır. Orta Çağ felsefesinde var olan, İbn Sînâ'nın deyişiyle akla ilk gelen kavramdır; bütün öteki kavramlar var olana bir şey eklenerek kurulur. Thomas Aquinas'ta var olan, varlığa sahip olan (habens esse) demektir; bir şeyin var olan olması, mahiyetinin varlık fiiline katılmasına bağlıdır.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 5. yy | Parmenides | Var olan vardır, var olmayan yoktur; var olan bir, değişmez ve bölünmezdir | Parça 2, 8 |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Var olan birçok anlamda söylenir, ama hepsi bir ilk anlama, cevhere göre; var olan olarak var olanın bilimi | Metafizik IV 1–2; V 7 |
| 11. yy | İbn Sînâ | Var olan, zihne ilk gelen ve tarif edilemeyen kavram | eş-Şifâ, İlâhiyyât I 5 |
| 1252–1256 | Thomas Aquinas | On cinse bölünen var olan ile önermelerin doğruluğunu anlatan var olan; öz birinci anlamdan alınır | Varlık ve Öz Üzerine |
| 13.–14. yy | Duns Scotus | Var olan kavramının Tanrı ve yaratıklar hakkında tek anlamlı (univocus) söylenmesi | Ordinatio I d. 3 |
| 1927 | Heidegger | Var olan (das Seiende) ile varlığın (Sein) ontolojik farkı | Sein und Zeit § 2 |
Dönüşüm: Kavram, Yunan felsefesinde birçok anlamda söylenen "olan"dan, Orta Çağ'da varlığa sahip olan şeyin ve akla ilk gelen kavramın adına, modern felsefede ise varlığın kendisinden ayrılması gereken "var olan"ın adına dönüşür.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | τὸ ὄν (to on); τὰ ὄντα (ta onta) | einai "olmak" fiilinin ortacı. |
| Latince | ens; entia | Klasik Latincede pek kullanılmaz; Quintilianus kelimeyi Yunanca on karşılığı olarak anar; Orta Çağ'da teknik terim olur. |
| Almanca | das Seiende | Sein "varlık" ile karşıtlık içinde. |
| Fransızca | l'étant; l'être | étant yirminci yüzyılda ens ile esse'yi ayırmak için yerleşir. |
| İngilizce | being; a being | being hem ens hem esse için kullanıldığından ayrım bağlama kalır. |
Türkçe karşılığı
var olan. Latince ortacı en doğrudan karşılayan ifadedir ve esse için kullanılan "varlık" kelimesinden ayrımı açıkça korur. "Varlık" yaygın olarak hem ens hem esse için kullanılır; ama Thomas'ta ikisinin farkı merkezî olduğundan ens "var olan", esse "varlık" diye ayrılır. "Mevcut" Arapça mawjūd'un karşılığıdır ve anlamı tam verir, ama bugünkü Türkçede "hazır bulunan, eldeki" anlamına kaymıştır.
Çeviride kullanımı
Thomas Aquinas'ın Varlık ve Öz Üzerine çevirisinde ens "var olan", entia "var olanlar", esse "varlık, var olmak", ens actu "fiil hâlinde var olan" olarak verilmiştir; eserin geleneksel Türkçe adı korunmuştur.
Açtığı problem
- Var olan tek bir anlamda mı, birçok anlamda mı söylenir? Benzetme (analogia) ile tek anlamlılık tartışması.
- Yoksunluklar ve olumsuzlamalar da var olan mıdır? Gerçekte bir şey koyan var olan ile yalnızca önermenin doğruluğunu anlatan var olan.
- Var olan ile varlığın farkı: Bir şeyin var olması o şeyin kendisinden ayrı bir şey midir?
- Akla ilk gelen kavram olarak var olan tarif edilebilir mi?
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: Var olan
Metinlerde işaretlendiği yerler
1 yer · 1 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.