Sevillalı Isidorus · Etimolojiler
XIII. Kitap: Evren ve Kısımları Üzerine
13.prBu küçük kitapta, kısa bir tablet üzerine yazar gibi göğün bazı sebeplerini, yerlerin konumunu ve denizlerin alanlarını not ettik; okur bunları kısaca gözden geçirsin ve toplu bir kısalıkla etimolojilerini ve sebeplerini öğrensin diye.
In hoc libello, quasi in quadam brevi tabella, quasdam coeli causas, situsque terrarum, et maris spatia annotavimus, ut in modico lector ea percurrat, et compendiosa brevitate etymologias eorum causasque cognoscat.
13.11. Evren
Evren gök, yer, deniz ve bunlarda bulunan Tanrı'nın işleridir. Onun için şöyle denir: "Evren onun aracılığıyla yaratıldı." Filozoflar Latincede mundus derler, çünkü gök, güneş, ay, hava ve denizler gibi sürekli hareket hâlindedir. Evrenin unsurlarına hiçbir dinlenme verilmemiştir, bu yüzden sürekli hareket içindedir.
Bu yüzden Varro'ya göre unsurlar canlıdır, çünkü der, kendi kendilerine hareket ederler. Yunanlar ise evrene adını, unsurların çeşitliliği ve yıldızların güzelliği yüzünden süsten vermişlerdir. Çünkü orada ona κόσμος denir, bu da süs demektir. Ten gözleriyle evrenden güzel hiçbir şey görmeyiz.
Evrenin dört iklimi, yani yönü olduğu bellidir: Doğu, Batı, Kuzey ve Güney.
Oriens adı güneşin doğuşundan (ortus) gelir. Occidens, günü batırıp (occidere) yok ettiği için böyle denir; çünkü evrenden ışığı saklar ve üzerine karanlığı çeker.
Septentrio, eksende dönerek çevrilen yedi yıldızdan dolayı böyle anılır. Buna vertex de denir, çünkü döner (vertitur); şairin dediği gibi: "Bu sırada gök döner."
Meridies, ya güneş orada günün ortasını yaptığı için, sanki medidies imiş gibi, ya da o sırada esir daha saf parladığı için denir; çünkü saf olana merum denir.
Göğün iki kapısı (januae) vardır: Doğu ve Batı; çünkü güneş bir kapıdan çıkar, ötekinden çekilir.
Evrenin iki menteşesi (cardines) vardır: Kuzey ve Güney; çünkü gök bunların üzerinde döner.
- Mundus est coelum, terra, mare, et quae in eis opera Dei, de quo dicitur: Et mundus per eum factus est. Mundus Latine a philosophis dicitur, quod in sempiterno motu sit, ut coelum, sol, luna, aer, maria. Nulla enim requies ejus elementis concessa est, ideoque semper in motu est. 2. Unde et animalia Varroni videntur elementa, quoniam per semetipsa, inquit, moventur. Graeci vero nomen mundo de ornamento accommodaverunt propter diversitatem elementorum, et pulchritudinem siderum. Appellatur enim apud eos κόσμος, quod significat ornamentum. Nihil enim mundo pulchrius oculis carnis aspicimus. 3. Quatuor autem esse (constat) climata mundi, id est, plagas: Orientem, Occidentem, Septentrionem et Meridiem. 4. Oriens, ab exortu solis est nuncupatus. Occidens, quod diem faciat occidere, atque interire. Abscondit enim lumen mundo, et tenebras superinducit. 5. Septentrio autem a septem stellis axis vocatur, quae in ipso revolutae rotantur. Hic proprie et vertex dicitur, eo quod vertitur, sicut poeta ait: Vertitur interea coelum. 6. Meridies, vel quia ibi sol faciat medium diem, quasi medidies, vel quia tunc purius micat aether. Merum enim purum dicitur. 7. Januae coeli duae sunt, Oriens et Occasus; nam una porta sol procedit, alia se recipit. 8. Cardines autem mundi duo, Septentrio et Meridies, in ipsis enim volvitur coelum.
13.22. Atomlar
Filozoflar evrendeki cisimlerin öyle küçük parçalarına atom derler ki ne gözle görülür ne de τομή, yani kesilme kabul eder; ἄτομοι denmesi de bundandır. Bunların bütün evrenin boşluğunda durmak bilmeyen hareketlerle uçuştuğu, oraya buraya gittiği söylenir; pencereden giren güneş ışınlarında görünen pek ince tozlar gibi. Putperest filozofların bazıları, ağaçların, otların ve bütün ürünlerin bunlardan çıktığını, ateşin, suyun ve her şeyin bunlardan doğup oluştuğunu düşünmüştür.
Atom ya cisimde ya zamanda ya sayıda (ya da harfte) bulunur. Cisimde, taş gibi: onu parçalara bölersin, parçaları kum gibi tanelere bölersin, sonra kum tanelerini de pek ince toza bölersin; ta ki, elinden gelirse, artık bölünemeyen ya da kesilemeyen bir kırıntıya varana kadar. Cisimlerde atom budur.
Zamanda atom şöyle anlaşılır: örneğin yılı aylara, ayları günlere, günleri saatlere bölersin; saatin parçaları da bölünür; ta ki hiçbir kısa süreye yayılamayacak, bu yüzden artık bölünemeyecek kadar küçük bir zaman noktasına, bir an damlasına varana kadar. Zamanın atomu budur.
Sayılarda: sekiz dörde, dört ikiye, iki de bire bölünür. Bir ise atomdur, çünkü kesilemez. Harfte de böyledir: sözü kelimelere, kelimeleri hecelere, heceyi harflere bölersin. Harf en küçük parçadır, atomdur, bölünemez. Demek ki atom, bölünemeyen şeydir, geometrideki nokta gibi. Çünkü Yunancada τομή kesilme, ἄτομος bölünmez demektir.
- Atomos philosophi vocant quasdam in mundo corporum partes tam minutissimas, ut nec visui pateant, nec τομήν, id est, sectionem recipiant, unde et ἄτομοι dicti sunt. Hi per inane totius mundi irrequietis motibus volitare, et huc atque illuc ferri dicuntur, sicut tenuissimi pulveres, qui infusis per fenestras radiis solis videntur, ex iis arbores, et herbas, et fruges omnes oriri, et ex iis ignem, et aquam, et universa gigni, atque constare quidam philosophi gentium putaverunt. 2. Sunt autem atomi, aut in corpore, aut in tempore, aut in numero (aut in littera). In corpore, ut lapis. Dividis eum in partes, et partes ipsas dividis in grana, veluti sunt arenae, rursumque ipsa arenae grana divide in minutissimum pulverem, donec, si possis, pervenias ad aliquam minutiam, quae jam non sit, quae dividi vel secari possit. Haec est atomus in corporibus. 3. In tempore vero, sic intelligitur atomus: annum, verbi gratia, dividis in menses, menses in dies, dies in horas; adhuc partes horarum admittunt divisionem, quousque venias ad tantum temporis punctum, et quamdam momenti stillam, ut per nullam morulam produci possit, et ideo jam dividi non possit Haec est atomus temporis. 4. In numeris, ut puta octo dividuntur in quatuor, rursum quatuor in duo, deinde duo in unum. Unus autem atomus est, quia insecabilis est. Sic et in littera; nam orationem dividis in verba, verba autem in syllabas, syllabam autem in litteras. Littera pars minima atomus est, nec dividi potest. Atomus ergo est, quod dividi non potest, ut punctus in Geometria. Nam τομή Graece sectio dicitur, ἄτομος indivisio.
13.33. Unsurlar
Yunanlar şeylerin bir ilk maddesine hyle derler; bu madde hiçbir biçimde şekillenmemiş, ama bütün cisimsel suretleri alabilen şeydir. Bu görünür unsurlar ondan biçimlenmiştir; adlarını da onun türetmesinden almışlardır. Latinler bu hyle'ye materia demiştir, çünkü bir şey yapılacak olan her biçimsiz şeye her zaman madde denir. Bu yüzden şairler ona silva (orman) demiştir; yersiz de değildir, çünkü kereste ormandan gelir.
Yunanlar unsurlara στοιχεῖα derler, çünkü birbirleriyle bir topluluk uyumu ve bir tür ortaklıkla bağdaşırlar. Gerçekten bunların kendi aralarında tabiî bir düzenle birbirine bağlı olduğu söylenir: kâh ateşten başlayarak toprağa kadar, kâh topraktan ateşe kadar kökenlerine dönerler. Ateş havada sona erer, hava suya yoğunlaşır, su toprağa kalınlaşır; öte yandan toprak suda çözülür, su havaya seyrelir, hava ateşe incelir.
Bu yüzden bütün unsurlar bütün unsurlarda bulunur, ama her biri çok bulunan kısmından adını almıştır. Tanrı'nın takdiriyle kendi canlılarına dağıtılmışlardır: Yaratıcı göğü meleklerle, havayı kuşlarla, denizi balıklarla, yeri insanlarla ve öteki canlılarla doldurmuştur.
- Hylen Graeci rerum quamdam primam materiam dicunt, nullo prorsus modo formatam, sed omnium corporalium formarum capacem, ex qua visibilia haec elementa formata sunt; unde et ex ejus derivatione vocabulum acceperunt. Hanc hylen Latini materiam appellaverunt, ideo quia omne informe, unde aliquid faciendum est, semper materia nuncupatur. Proinde et eam poetae silvam nominaverunt. Nec incongrue, quia materiae silvarum sunt. 2. Graeci autem elementa στοιχει̃α nuncupant (eo quod sibi societatis concordia et communione quadam conveniant, nam sic ea inter se naturali quadam ratione juncta dicuntur), modo originem ab igne repetentes usque ad terram, modo a terra usque ad ignem, ut ignis quidem in aera desinat, aer in aquam densetur, aqua in terram crassescat, rursusque terra diluatur in aquam, aqua rarescat in aerem, aer in ignem extenuetur. 3. Quapropter omnia elementa omnibus inesse, sed unumquodque eorum ex eo quod amplius habet accepisse vocabulum. Sunt autem divina Providentia propriis animantibus distributa, nam coelum angelis; aerem volucribus, mare piscibus, terram hominibus, caeterisque animantibus Creator ipse implevit.
13.44. Gök
Gök (coelum), oyma işi (caelatum) bir kap gibi, yıldızların ışıklarını üzerinde kabartma gibi taşıdığı için böyle denmiştir. Çünkü üzerinde yüksek kabartmalar parlayan kaba caelatum denir. Tanrı göğü parlak ışıklarla bezemiş, doldurmuştur: güneşin ve ayın parlak dairesiyle, ışıldayan yıldızların parlayan işaretleriyle süslemiştir. Başka bir açıklamaya göre ise yukarıdakileri gizlemesinden (celando) dolayı böyle denir.
Yunancada ise οὐρανός denir, ἀπὸ τοῦ ὁρᾶσθαι, yani görülmekten; çünkü hava saydamdır ve görmeye daha uygundur. Kutsal Kitaplarda göğe firmamentum denir, çünkü yıldızların yolu ve belirlenmiş sabit kanunlarla sağlamlaştırılmıştır (firmatum).
Bazen gök kelimesi rüzgârların, bulutların, fırtınaların ve kasırgaların oluştuğu hava yerine kullanılır. Lucretius: "Hava denen gökte." Mezmur da "göğün kuşları" der, oysa kuşların havada uçtuğu açıktır. Biz de alışkanlıkla bu havaya gök deriz; açık ya da bulutlu olup olmadığını sorarken kimi zaman "Hava nasıl?", kimi zaman "Gök nasıl?" deriz.
- Coelum vocatum, eo quod tanquam caelatum vas impressa lumina habeat stellarum veluti signa. Nam caelatum dicitur vas quod signis eminentioribus refulget. Distinxit enim coelum Deus claris luminibus, et implevit, solis scilicet, et lunae orbe fulgenti, et astrorum micantium splendentibus signis adornavit. Alias autem a superiora celando. 2. Hoc autem Graece οὐρανὸς ἀπὸ τοῦ ὁρᾶσθαι, id est, a videndo, eo quod aer perspicuus sit, et ad speculandum purior. Coelum autem in Scripturis sanctis ideo firmamentum vocatur, quod sit cursu siderum, et ratis legibus, fixisque firmatum. 3. Interdum et coelum pro aere accipitur, ubi venti et nubes, procellae et turbines fiunt. Lucretius: Coelo, qui dicitur aer. Et psalmus volucres coeli appellat, cum manifestum sit aves in aere volare; et nos in consuetudine hunc aerem coelum appellamus; nam cum de sereno vel nubilo quaerimus, aliquando dicimus: Qualis est aer? Aliquando: Quale est coelum?
13.55. Göğün kısımları
Esir, yıldızların bulunduğu yerdir ve bütün evrenden yukarıya ayrılmış ateşi ifade eder. Gerçekten aether unsurun kendisidir; aethra ise esirin parlaklığıdır, Yunanca bir kelimedir.
Sphaera caeli adı, görünümünün yuvarlak biçimli olmasından gelir. Bu biçimdeki her şeye de yuvarlanmasından ötürü Yunanlar sphaera der, çocukların oynadığı toplar gibi. Filozoflar göğün küre biçiminde, her yandan dışbükey, bütün kısımlarıyla eşit olduğunu, evrenin yığınının ortasında dengede duran yeri kuşattığını söyler. Onun hareket ettiğini, hareketiyle üzerindeki sabit yıldızların doğudan batıya çevresinde döndüğünü, Yedi Yıldız'ın ise kutup yakınında daha kısa daireler çizdiğini söylerler.
Axis, kuzeyden geçen, kürenin ortasından giden doğru çizgidir; axis denmesi, kürenin onun üzerinde tekerlek gibi dönmesinden ya da orada Araba takımyıldızının bulunmasındandır.
Cardines, eksenin uçlarıdır; gök onlar üzerinde döndüğü için böyle denir.
Poli, eksenden geçen dairelerdir. Bunlardan biri kuzeydir, hiç batmaz, ona Boreus denir; öteki güneydir, hiç görünmez, ona Austronotius denir. Poli denmesi, arabaların kullanımından gelen eksen halkaları olmalarından, parlatmaktan (poliendo) alınmıştır. Kuzey kutbu her zaman görünür, güney kutbu hiç görünmez, çünkü göğün sağ yanı yüksek, güney yanı ise alçaktır.
Convexa, göğün uçlarıdır, adını eğriliğinden alır; çünkü convexum eğri, eğimli ve daire biçiminde bükülmüş olandır.
Lacteus circulus (Süt Yolu) kürede görünen yoldur, beyazlığından ötürü böyle denir. Kimileri bunun güneşin dönerken izlediği yol olduğunu, parıltısının geçişiyle böyle parladığını söyler.
- Aether locus est in quo sidera sunt, et significat eum ignem qui a toto mundo in altum separatus est. Sane aether est ipsum elementum; aethra vero splendor aetheris, et est sermo Graecus. 2. Sphaera caeli dicta, eo quod species ejus in rotundum formata est, sed et quidquid tale est, a volubilitate sphaera a Graecis dicitur, sicut et pilae, quibus ludunt infantes. Nam philosophi dicunt coelum in sphaerae figuram undique esse convexum, omnibus partibus aequale, concludens terram in media mundi mole libratam. Hoc moveri dicunt, et cum motu ejus sidera in eo fixa ab Oriente usque ad Occidentem circuire, Septentrionibus breviores gyros juxta cardinem peragentibus. 3. Axis est Septentrionis linea recta, quae per mediam pilam sphaerae tendit, et dictus axis, quod in ea sphaera, ut rota volvitur, vel quia ibi plaustrum est. 4. Cardines, extremae partes sunt axis, et dicti cardines, eo quod per eos vertitur coelum. 5. Poli sunt circuli qui currunt per axem. Horum alter est septentrionalis, qui nunquam occidit, appellaturque Boreus; alter australis, qui nunquam videtur, et Austronotius dicitur. Et dicti poli, quod sint axium cycli ex usu plaustrorum, a poliendo, scilicet nominati, sed polus Boreus semper videtur, Austronotius nunquam, quia dextra coeli altiora sunt, pressa Austri. 6. Convexa, extrema coeli sunt, a curvitate dicta; nam convexum curvum est, et inclinatum, et in modum circuli flexum. 7. Lacteus circulus via est quae in sphaera videtur, a candore dicta, quia alba est, quam aliqui dicunt viam esse qua circuit sol, et ex splendoris ipsius transitu ita lucere.
13.66. Göğün daireleri
Göğün bu bölgesi dairelerin kuşaklarıyla ayrılmıştır; kimi kısımlarda ılımlılığıyla yaşamaya izin vermiş, kimi kısımlarda soğuğun ya da sıcağın aşırılığıyla bunu engellemiştir. Bu kuşaklar beştir; kürenin dönüşünde bulundukları için kuşak ya da daire diye anılırlar.
Birinci daireye Arktik denir, çünkü içinde Ayıların (Arctoe) işaretleri görünür; bizimkiler bunları ayı biçiminde tasavvur ederek Septentriones diye adlandırır.
İkinci daireye τροπικὸς θερινός (Yaz Dönencesi) denir, çünkü güneş bu dairede Kuzey sınırlarında yazı yapar, bu daireyi geçmez, hemen geri döner; bu yüzden Tropicus denir.
Üçüncü daireye ἰσημερινός denir, Latinler bunu Aequinoctialis diye anar, çünkü güneş bu daireye gelince gün-gece eşitliğini yapar. Yunanca ἰσημερινός Latincede eşit gün demektir. Kürenin yarısının bu dairede olduğu görülür.
Dördüncü daireye Antarktik denir, çünkü Arktik dediğimiz dairenin zıddıdır.
Beşinci daireye χειμερινὸς τροπικός denir; Latinler buna Hiemalis ya da Brumalis der, çünkü güneş bu daireye gelince Kuzeydekilere kış, Güney bölgelerinde oturanlara ise yaz yapar.
Zodiacus ise on iki burcu içeren dairedir; ἀπὸ τῶν ζῴων, yani hayvanlardan dolayı böyle anılır.
- Habitatio ista coeli circulorum distincta zonis, quasdam partes temperie sua incolere permisit, quasdam negavit, enormitate frigoris, aut caloris. Zonae autem ipsae quinque sunt: quae ideo zonae, vel circuli appellantur, quod in circumductione sphaerae existunt. 2. Quorum primus circulus ideo Arcticus appellatur, eo quod intra eum Arctorum signa inclusa perspiciuntur, quae a nostris, in ursarum speciem ficta, Septentriones appellantur. 3. Secundus circulus ex eo τροπικὸς θερινὸς dicitur, quia in eo circulo sol Aquilonis finibus aestatem faciens, ultra eum circulum non transit, sed statim revertitur, et inde Tropicus appellatur. 4. Tertius circulus ἰσημερινος, qui a Latinis idem Aequinoctialis appellatur, eo quod sol cum ad eum orbem pervenerit, aequinoctium facit, ἰσημερινὸς enim Latine dies dicitur aequinox, quo circulo dimidia sphaerae pars constituta perspicitur. 5. Quartus circulus Antarcticus vocatur, eo quod contrarius sit circulo quem Arcticum nominamus. 6. Quintus circulus χειμερινὸς τροπικὸς, qui a Latinis Hiemalis, sive Brumalis appellatur, ideo quia sol, cum ad eum circulum pervenit, hiemem iis qui ad Aquilonem sunt facit, aestatem autem iis qui in Austri partibus commorantur. 7. Zodiacus autem circulus est (qui duodecim continet signa, ἀπὸ τῶν ζῴων, id est, ab animalibus, ita dictus).
13.77. Hava ve bulut
Hava, öteki unsurlardan çok seyreklik katılmış boşluktur. Vergilius onun için der ki: "Uzun boşluk boyunca izleyerek." Aer adı ἀπὸ τοῦ αἴρειν'den gelir, çünkü yeri taşır ya da kendisi taşınır. Hava kısmen göğe, kısmen yere ait maddedir. Rüzgârlı ve fırtınalı hareketlerin bulunamayacağı ince olanı göğe ait kısımdandır; nemli buharlarla cisimleşen daha bulanık olanı ise yere bağlanır. Bu hava kendinden birçok çeşit üretir: hareket edince rüzgâr yapar; şiddetle çalkalanınca ateş ve gök gürültüsü; toplanınca bulut; yoğunlaşınca yağmur; bulutlar donunca kar; daha yoğun bulutlar çalkantıyla donunca dolu; yayılınca açık hava yapar. Çünkü yoğun havanın bulut, seyrelmiş ve çözülmüş bulutun hava olduğu bellidir.
Nubes adı göğü örtmekten (obnubere) gelir. Nuptae (gelinler) de yüzlerini örttükleri için böyle denir. Neptunus da denizin yeri örtmesindendir. Bulutları havanın yoğunlaşması yapar. Çünkü rüzgârlar havayı toplar ve bulut yapar. Şu söz bundandır: "Ve hava buluta toplanır."
- Aer est inanitas plurimum habens admistum raritatis, quam caetera elementa. De quo Virgilius: Longum per inane secutus. Aer dictus ἀπὸ τοῦ αἴρειν, ab eo quod ferat terram, vel ab eo quod feratur. Hic autem partim ad coelestem, partim ad terrenam materiam pertinet; nam ille subtilis, ubi ventosi ac procellosi motus non possunt existere, ad caelestem pertinet partem; iste vero turbulentior, qui exhalationibus humidis corporescit, terrae deputatur, quique ex se multas species reddit: nam commotus ventos facit; vehementius concitatus, ignes et tonitrua; contractus, nubila; conspissatus, pluviam; congelantibus nubilis, nivem; turbulentius congelantibus densioribus nubilis, grandinem; distentus, serenum efficit; nam aerem densum nubem esse constat, nubem rarefactam et solutam aerem. 2. Nubes dictae, ab obnubendo, id est, operiendo coelum, unde, et nuptae, quod vultus suos velent, unde et Neptunus, quod nubat, id est, mare terram tegat. Nubes autem aeris densitas facit. Venti enim aerem conglobant, nubemque faciunt, unde est illud: Atque in nubem cogitur aer.
13.88. Gök gürültüsü
Tonitruum, sesi korkuttuğu (terreat) için böyle denir; çünkü tonus ses demektir. Bazen her şeyi öyle sarsar ki gök yarılmış gibi görünür. Bunun sebebi, çok şiddetli rüzgâr fırtınasının aniden bulutların içine girmesi, kasırga güçlenip çıkış aradıkça oyduğu bulutu büyük bir itişle yırtması, böylece korkunç bir gürültüyle kulağa ulaşmasıdır.
Buna şaşmamalı; çünkü küçücük bir kese bile patlayınca büyük ses çıkarır. Gök gürültüsüyle birlikte şimşekler de çıkar, ama o daha hızlı görünür, çünkü parlaktır; gürültü ise kulağa daha geç ulaşır. Gök gürültüsünden önce görünen ışığa fulgetra denir. Dediğimiz gibi önce görünür, çünkü ışık parlaktır; gök gürültüsü ise kulağa daha geç ulaşır.
- Tonitruum dictum, quod sonus ejus terreat, nam tonus, sonus. Qui ideo interdum tam graviter concutit omnia, ita ut caelum discidisse videatur, quia cum procella vehementissimi venti nubibus se repente immiserit, turbine invalescente, exitumque quaerente, nubem quam excavavit impetu magno perscindit, ac sic cum horrendo fragore defertur ad aures. 2. Quod mirari quis non debet, cum vesicula, quamvis parva, magnum tamen sonitum displosa emittat. Cum tonitruo autem simul et fulgura exprimit, sed illud celerius videtur, quia clarum est, hoc autem ad aures tardius pervenit. Lux autem quae apparet ante tonitruum, fulgetra vocatur. Quae, ut diximus ideo ante videtur, quia clarum est lumen, tonitruum autem ad aures tardius pervenit.
13.99. Yıldırımlar
Fulgur ve fulmen göksel mızrağın vuruşudur, adını vurmaktan alır; çünkü fulgere vurmak ve çarpmak demektir. Yıldırımları çarpışan bulutlar yapar. Çünkü her şeyin çarpışması ateş doğurur, taşlarda, tekerleklerin sürtünmesinde ya da ormandaki ağaçlarda gördüğümüz gibi. Bulutlardaki ateş de böyledir; bu yüzden önce bulutlar, sonra ateş gelir.
Yıldırımların rüzgâr ve ateşten bulutlarda oluştuğu ve rüzgârın itişiyle çıktığı kesindir. Yıldırım ateşinin delme gücü daha büyüktür, çünkü kullandığımız ateşten daha ince unsurlardan oluşmuştur. Üç adı vardır: fulgur, fulgor, fulmen. Fulgur, çünkü dokunur; fulgor, çünkü tutuşturur ve yakar; fulmen, çünkü yarar (findit). Bu yüzden üç ışınlı resmedilir.
- Fulgur, et fulmen, ictus caelestis jaculi, a feriendo dicti; fulgere enim ferire est, ac percutere. Fulmina autem collisa nubila faciunt; nam omnium rerum collisio ignem creat, ut in lapidibus cernimus, vel attritu rotarum, vel in silvis arborum. Simili modo in nubibus ignis; unde et prius nubila sunt, deinde ignes. 2. Ex vento autem et igne fulmina (certum est) in nubibus fieri, et impulsu ventorum emitti; ideo autem fulminis ignem vim habere majorem ad penetrandum, quia subtilioribus elementis factus est, quam noster, id est, qui nobis in usu est. Tria sunt autem ejus nomina, fulgur, fulgor, et fulmen. Fulgur, quia tangit; fulgor, quia incendit et urit; fulmen, quia findit; ideo et cum ternis radiis finguntur.
13.1010. Gökkuşağı ve bulutların etkileri
Arcus caelestis eğri yaya benzerliğinden dolayı böyle denir. Kendine özgü adı Iris'tir; Iris denmesi, sanki aeris imiş gibi, hava yoluyla yere inmesindendir. Oyuk bulutlar karşıdan güneş ışınını alıp yay biçimi yaptıklarında güneşten parlar. Çeşitli renkleri şu şeyler verir: ince su, parlak hava ve ışınla aydınlanmış karanlık bulut; bunlar çeşitli renkler yaratır.
Pluviae akmaları (fluant) dolayısıyla, sanki fluviae imiş gibi denmiştir. Yerin ve denizin buharından doğarlar; yükseğe çıkınca ya güneşin sıcağıyla çözülerek ya da rüzgârın gücüyle sıkışarak yere damlarlar.
Nimbus bulutun vakitsiz ve karanlık yoğunluğudur; nimbus adı nubes'ten gelir. Nimbi ani ve şiddetli yağmurlardır; yağmur dediğimiz ise sakin ve sürekli olanlardır, sanki fluvii ya da akanlar gibi.
Imbres hem bulutlara hem yağmurlara ait kelimedir, Yunanca bir addan gelir; çünkü yeri filizlenmek üzere sarhoş ederler (inebrient). Her şey onlardan yaratılır; Lucretius der ki: "Ateşten, yerden, soluktan ve yağmurdan doğarlar." Yunanca bir addır.
Grando, biçimi tanelere (grana) benzediği için böyle anılır. Bunlar rüzgârın sertliğiyle bulutta sertleşir, kara dönerek katılaşır, hava yırtılınca çözülür.
Nix geldiği buluttan (nubes) adını alır. Glacies, gelu ve aquadan, sanki gelaquies, yani donmuş su imiş gibi.
Gelu adı yerin onunla sıkılmasından gelir; çünkü gē yer demektir. Yer, gece açık olduğunda daha büyük bir donla sıkılır.
Pruina sabah vaktinin soğuğudur. Adını ateş gibi yakmasından alır; çünkü πῦρ ateş demektir, yakmak ise hem güneşe hem soğuğa ait bir şeydir. Tek kelimeyle iki farklı şey ifade edilir, çünkü tek etkileri vardır. Sıcağın ve soğuğun gücü birbirine benzer; bu yüzden ikisi de taşı çatlatır. Sıcak yakar: "Mutsuz Dido yanar." Soğuk da yakar: "Ya da Boreas'ın delici soğuğu yakmasın."
Ros Yunancadır, onlar δρόσος der. Kimileri ise ros denmesini seyrek (rarus) olmasına, yağmur gibi yoğun olmamasına bağlar.
Nebula, nubila gibi örtmekten (obnubere) gelir, yani yeri örtmesinden ya da uçarak bulut yapmasından. Nemli vadiler sis yayar, bulutlar olur; bulutlardan da kar. Sis, hava açık olunca aşağı, bulutlu olunca yukarı gider.
Caligo havanın yoğunluğundan oluşan gölgedir. Adı en çok havanın sıcaklığından (calor) doğmasından gelir.
Tenebrae gölgeleri tuttuğu (teneant) için böyle denir. Karanlık hiçbir şey değildir; ışığın yokluğuna karanlık denir. Sessizlik de bir şey değildir, ses olmayan yere sessizlik denir. Karanlık da böyle bir şey değildir, ışık olmayan yere karanlık denir.
Umbra güneşsiz havadır; güneş ışınlarının önüne geçtiğimizde oluştuğu için böyle denir. Güneşin dönüşüne ve rüzgârların hareketine göre oynak ve belirsizdir. Güneşte hareket ettikçe bizimle hareket ediyor gibi görünür, çünkü bir yerde güneş ışınlarının önüne geçince oraya ışık gitmez; böylece gölge bizimle yürür ve tavırlarımızı taklit eder gibi görünür.
Lux cevherin kendisidir; lumen ışıktan akan şey, yani ışığın parlaklığıdır. Ama yazarlar bunu karıştırırlar.
11. Rüzgârlar
Ventus hareket etmiş ve çalkalanmış havadır, göğün çeşitli yönlerine göre farklı adlar alır. Ventus denmesi şiddetli ve zorlu olmasındandır (vehemens, violentus). Gücü öyledir ki taşları ve ağaçları sökmekle kalmaz, göğü ve yeri karıştırır, denizleri çalkalar.
Rüzgârların dört ana soluğu vardır. Birincisi doğudan Subsolanus, güneyden Auster, batıdan Favonius, kuzeyden aynı adla anılan rüzgâr eser. Her birinin iki yanında ikişer rüzgâr soluğu vardır.
Subsolanus'un sağında Vulturnus, solunda Eurus vardır; Auster'in sağında Euroauster, solunda Austroafricus; Favonius'un sağında Africus, solunda Corus; Septentrio'nun sağında Circius, solunda Aquilo. Bu on iki rüzgâr evrenin küresini esintileriyle döndürür.
Bunların adları kendilerine özgü sebeplerle konmuştur. Subsolanus, güneşin doğuşu altında doğduğu için böyle denir. Eurus, Eos'tan, yani doğudan estiği için; Subsolanus'a bitişiktir.
Vulturnus yükseklerden gürlediği için (alte tonat) böyle denir; Lucretius onun için der ki: "Yüksekten gürleyen Vulturnus ve yıldırımlı Auster."
- Arcus coelestis dictus a similitudine curvati arcus, Iris huic proprium nomen est. Et dicitur Iris, quasi aeri, id est, quod per aerem ad terras descendit. Hic autem a sole resplendet, dum cavae nubes ex adverso, radium solis accipiunt, et arcus speciem fingunt, cui varios colores illa dat res, quia aqua tenuis, aer lucidus, et nubes caligans irradiata, ista varios creant colores. 2. Pluviae dictae, quod fluant, quasi fluviae. Nascuntur enim de terrae et maris anhelitu, quae cum altius elevatae fuerint, aut solis calore resolutae, aut vi ventorum compressae stillantur in terris. 3. Nimbus est densitas nubis intempesta, et obscura, et inde nimbus a nube. Sunt autem nimbi repentinae et praecipites pluviae; nam pluvias vocamus lentas, et juges, quasi fluviis, vel quasi fluentes. 4. Imbres autem, et ad nubes, et ad pluvias pertinent, dicti a Graeco vocabulo, quod terram inebrient ad germinandum. Ex his enim cuncta creantur, unde, et Lucretius: Ex igni terra, atque anima nascuntur et imbri. Est autem nomen Graecum. 5. Grando appellata, quod forma ejus granorum similitudinem habeat. Haec autem ventorum rigore durantur in nube, ac solidantur in nivem, ruptoque aere solvuntur. 6. Nix, a nube unde venit. Glacies, a gelu, et aqua, quasi gelaquies, id est, gelata aqua. 7. Gelu autem, quod eo stringatur tellus, γῆ quippe terra dicitur. Tunc autem majori gelu stringitur terra, cum fuerit nox serena. 8. Pruina, est matutini temporis frigus; quod inde pruinae nomen accepit, quia sicut ignis urit; πῦρ enim ignis, urere vero et ad solem et ad frigus pertinet. Nam uno sermone duo diversa significantur, pro eo quod unum effectum habent. Similis enim vis est caloris et frigoris, unde et utraque saxa rumpunt. Nam calor urit, ut est: Uritur infelix Dido. Item frigus urit, ut est: aut Boreae penetrabile frigus adurat. 9. Ros, Graecum est, quod illi δρόσος, dicunt. Alii ros putant dictum, quia rarus est, non spissus ut pluvia. 10. Nebula inde dicta unde et nubila, ab obnubendo scilicet, hoc est, operiendo terram, sive quod nubes volans faciat. Exhalant enim valles humidae nebulas, et fiunt nubes, inde nubilum, inde nives. Nebulae autem ima petunt cum serenitas est, summa cum nubilum. 11. Caligo, umbra est de spissitudine aeris effecta. Et dicta caligo, quod maxime aeris calore gignatur. 12. Tenebrae dicuntur, quod teneant umbras. Nihil autem sunt tenebrae, sed ipsa lucis absentia tenebrae dicuntur; sicut silentium non aliqua res est, sed ubi sonus non est silentium dicitur; sic tenebrae non aliquid sunt, sed ubi lux non est tenebrae dicuntur. 13. Umbra est aer carens sole, dicta autem, quod fiat cum solis objicimur radiis. Est autem mobilis, et incerta, et ex solis circuitu, et ex motu ventorum. Namque quoties movetur in sole, nobiscum moveri videtur, quia ubi quoquo loco a radiis solis obstitimus, perinde illi lumen auferimus; sicque ingredi nobiscum umbra, et gestus nostros videtur imitari. 14. Lux, ipsa substantia; lumen, quod a luce manat, id est, candor lucis. Sed hoc confundunt auctores. CAPUT XI. De ventis. 15. Ventus est aer commotus et agitatus, et pro diversis partibus coeli nomina diversa sortitur; dicitur autem ventus quod sit vehemens, et violentus. Vis enim ejus tanta est, ut non solum saxa et arbores evellat, sed etiam coelum terramque conturbet, maria commoveat. 16. Ventorum quatuor principales spiritus sunt. Quorum primus ab Oriente Subsolanus, a Meridie Auster, ab Occidente Favonius, a Septentrione ejusdem nominis ventus aspirat, habentes geminos hinc inde ventorum spiritus. 17. Subsolanus a latere dextro Vulturnum habet, a laevo Eurum; Auster a dextris Euroaustrum, a sinistris Austroafricum; Favonius a parte dextra Africum, a laeva Corum. Porro Septentrio a dextris Circiam, a sinistris Aquilonem. Hi duodecim venti mundi globum flatibus circumagunt. 18. Quorum nomina propriis ex causis signata sunt. Nam Subsolanus vocatus, eo quod sub ortu solis nascatur. Eurus, eo quod ab Eoo flat, id est, ab Oriente. Est enim conjunctus Subsolano. 19. Vulturnus, quod alte tonat; de quo Lucretius: Altitonans Vulturnus, et Auster fulmine pollens.
13.10_2Auster suları çektiği (haurire) için böyle denir; bu yüzden havayı kalınlaştırır, bulutları besler. Yunancada νότος denir, çünkü bazen havayı bozar. Bozuk havadan doğan vebayı Auster esip öteki bölgelere taşır; ama Auster vebayı doğurduğu gibi Aquilo da onu kovar. Euroauster bir yanında Eurus, öteki yanında Auster bulunduğu için böyle denir.
Austroafricus, iki yandan Auster'e ve Africus'a bitişik olduğu için böyle denir. Ona Libonotus da denir, çünkü bir yanında Libs, öte yanında Notus vardır.
Zephyrus Yunanca adıyla anılır, çünkü çiçekler ve filizler onun esintisiyle canlanır. Latincede Favonius denir, çünkü doğanları besler (foveat). Auster çiçekleri döker, Zephyrus yetiştirir.
Africus kendi bölgesinden dolayı böyle anılır; çünkü esmeye Afrika'da başlar.
Corus yaz batısından esen rüzgârdır; Corus denmesi, rüzgârların dairesini kapatması ve sanki koro (chorus) yapmasındandır. Ona önce Caurus denirdi; çoğu kişi ona Argestes der, cahil halkın dediği gibi Agrestis değil.
Septentrio, yedi yıldız dairesinden yükseldiği için böyle denir; evren dönerken bu yıldızlar başları tersine dönmüş gibi görünür.
Circius, Corus'a bitişik olduğu için böyle denir (circa). İspanyollar buna Gallecus der, çünkü onlara Gallaecia yönünden eser.
Aquilo suları sıkıştırıp (aquas stringat) bulutları dağıttığı için böyle denir; soğuk ve kuru bir rüzgârdır. Buna Boreas da denir, çünkü Hyperboreia dağlarından eser. Bu rüzgârın kaynağı orası olduğundan soğuktur. Bütün kuzey rüzgârlarının tabiatı soğuk ve kuru, güney rüzgârlarınınki nemli ve sıcaktır.
Bütün rüzgârlar içinde iki menteşe rüzgârı vardır: Septentrio ve Auster.
Etesiae, Aquilo'nun esintileridir; yılın belli bir vaktinde esmeye başladıkları için bu adı almışlardır; çünkü Yunanca ἐνιαυτός Latincede yıl demektir. Bunlar Boreas'tan Mısır'a düz bir yol izler, Auster onlara karşıdır.
Bunların dışında her yerde bulunan, rüzgârdan çok soluk sayılan iki şey vardır: Aura ve Altanus.
Aura, havadan (aer) dolayı, sanki aerea imiş gibi denir, çünkü havanın hafif hareketidir. Çalkalanan hava aura yapar. Lucretius der ki: "Havadan esintiler."
Altanus denizde esen rüzgârdır, yüksek sudan (altum), yani denizden türeyerek adlandırılmıştır. Karadaki öteki esintiye ise aura dedik. Çünkü aura yerin esintisidir.
Turbo rüzgârların dönüşüdür; rüzgâr kalkıp toprağı döndürdükçe oluştuğu için adını yerden (terra) alır.
Tempestas tarihçilerin her yerde "o zaman" (ea tempestate) dedikleri gibi zaman yerine söylenir; ya da göğün hâlinden dolayı, çünkü büyüklüğüyle birçok gün çıkar. En büyük fırtınalar ilkbaharda ve sonbaharda, yazın tam yaz, kışın tam kış olmadığı zaman olur. İki mevsimin ortası ve sınırı, zıt havaların birleşmesiyle fırtına yapar.
Fragor, kırılan şeylerin sesinden adını alır; bu sesi kuru şeyler kırılırken çıkarır.
Procella vurup (percellat) sökmesinden gelir. Rüzgârların yağmurla birlikte gücüdür. Fırtınalar ya yıldırımlardan ya rüzgârlardan olur. Rüzgârdan hızlı bir şey yoktur; bu yüzden hızları için şairler hem rüzgârları hem yıldırımları kanatlı resmeder: "kanatlı Auster" gibi.
- Auster, ab hauriendo aquas vocatus, unde et crassum aerem facit, et nubila nutrit. Hic Graece νότος appellatur, propter quod interdum corrumpat aerem. Nam pestilentiam quae ex corrupto aere nascitur, Auster flans in reliquas regiones transmittit; sed sicut Auster pestilentiam gignit, sic Aquilo repellit. Euroauster dictus, quod ex una parte habeat Eurum ex altera Austrum. 21. Austroafricus, quod junctus sit hinc inde Austro et Africo. Ipse, et Libonotus, quod sit ei Libs hinc, et inde Notus. 22. Zephyrus, Graeco nomine appellatus, eo quod flores, et germina ejus flatu vivificentur. Hic Latine Favonius dicitur, propter quod foveat quae nascuntur. Austro autem flores solvuntur, Zephyro fiunt. 23. Africus, a propria regione vocatus. In Africa enim initium flandi sumit. 24. Corus est, qui ab Occidente aestivo fiat, et vocatus Corus, quod ipse ventorum circulum claudat, et quasi chorum faciat. Hic antea Caurus dictus, quem plerique Argesten dicunt, non ut imprudens vulgus Agrestem. 25. Septentrio dictus, eo quod a circulo septem stellarum consurgit, qua vertente se mundo resupinato capite ferri videntur. 26. Circius dictus, eo quod Coro sit junctus. Hunc Hispani Gallecum vocant, propter quod eis a parte Galleciae flat. 27. Aquilo dictus, eo quod aquas stringat et nubes dissipet. Est enim gelidus ventus et siccus. Idem et Boreas, quia ab Hyperboreis montibus flat. Inde enim origo ejusdem venti est, unde et frigidus est. Natura namque omnium septentrionalium ventorum frigida et sicca est, australium humida et calida. 28. Ex omnibus autem ventis duo cardinales sunt: Septentrio, et Auster. 29. Etesiae autem, flabra Aquilonis sunt, quibus nomen inditum est, quod certo anni tempore flatus agere incipiunt, ἐνιαυτὸς enim Graece, annus Latine dicitur. Hae autem cursum rectum a Borea in Aegyptum ferunt, quibus Auster contrarius est. 30. Duo sunt autem extra hos ubique spiritus magis quam venti, Aura et Altanus. 31. Aura ab aere dicta, quasi aerea, quod lenis sit motus aeris. Agitatus enim aer auram facit, unde et Lucretius: Aereas auras. 32. Altanus, qui in pelago est per derivationem ab alto, id est mari, vocatus. Nam alter est flatus in terris, quem diximus Auram. Nam Aura terrae est. 33. Turbo est volubilitas ventorum, et turbo dictus a terra quoties, ventus consurgit, et terram in circuitum mittit. 34. Tempestas autem pro tempore dicitur, sicut ubique historiographi solent, dum dicunt ea tempestate; aut ab statu coeli, quia magnitudine sua multis diebus oritur. Verno autem, et autumnali tempore, quam maximae fiunt tempestates, quando nec plena est aestas, nec plena hiems, unde medium et confine utriusque temporis ex conjunctione aerum contrariorum efficiunt tempestates. 35. Fragor, a fractarum rerum nominatus est sonitu, quem sicca quaeque et arida cum franguntur faciunt. 36. Procella, ab eo quod percellat, id est, percutiat, et evellat. Est enim vis ventorum cum pluvia. Procellae enim aut de fulminibus, aut de ventis fiunt. Nihil autem velocius ventis, unde et propter celeritatem, tam ventos quam fulmina alata fingunt poetae, ut: alitis Austri.
13.1212. Sular
Aqua, yüzeyi düz (aequalis) olduğu için böyle denir. Aequor (deniz) adı da yukarıdan düz olmasından gelir.
İnsan hayatı için en güçlü iki unsur ateş ve sudur; bu yüzden ateş ve su yasağı konanlar ağır biçimde cezalandırılmış sayılır.
Su unsuru bütün ötekilere hükmeder. Sular göğü ılımlı kılar, yeri verimli yapar, havaya buharlarıyla cisim verir, yükseğe çıkar ve göğü kendilerine ayırır; gökte duran sulardan şaşırtıcı ne olabilir?
O kadar yükseğe varmak yetmezmiş gibi oraya balık sürülerini de birlikte çekerler; yeryüzünde yayılınca yerde doğan her şeyin sebebi olurlar. Ürünler doğurur, ağaçlar, çalılar ve otlar çıkarır, kirleri siler, günahları yıkar, bütün canlılara içecek verirler.
13. Suların çeşitliliği
Suların tabiatında büyük çeşitlilik vardır: kimi tuzlu, kimi güherçileli, kimi şapsı, kimi kükürtlü, kimi ziftli, kimi hastalıklara deva olur. Roma yakınındaki Albulae suları yaraları iyileştirir.
İtalya'da Cicero pınarı göz yaralarını iyileştirir. Habeşistan'da içine sokulan bedenlerin zeytinyağıyla sürülmüş gibi parladığı bir göl vardır. Afrika'da Zama pınarı sesi güzelleştirir. İtalya'daki Clitorium gölünden içenler şaraptan iğrenir.
Chios adasında insanı aptallaştıran bir pınar olduğunu söylerler. Boiotia'da iki pınar vardır: biri hafıza, biri unutma verir. Kyzikos pınarı Venüs aşkını yok eder.
Boiotia'da kudurtan bir göl vardır; ondan içen şehvet ateşiyle tutuşur. Campania'da kadınların kısırlığını ve erkeklerin deliliğini giderdiği söylenen sular vardır. Habeşistan'daki kızıl pınardan içen delirir.
Arcadia'daki Linus pınarı düşüğe izin vermez. Sicilya'da iki pınar vardır: biri kısır kadını verimli, öteki verimliyi kısır yapar. Thessalia'da iki ırmak vardır: birinden içen koyunlar siyah, ötekinden beyaz, ikisinden içenler alaca olur.
Umbria'daki Clitumnus gölü çok iri sığırlar yetiştirir. Reate bataklıklarında yük hayvanlarının tırnaklarının sertleştiğini söylerler. Yahudiye'deki Asphaltis gölünde canı olan hiçbir şey batamaz.
Hindistan'da Siden denen bir su vardır; üstünde hiçbir şey yüzmez, her şey batar. Oysa Afrika'daki Apuscidamus gölünde her şey yüzer, hiçbir şey batmaz. Frigya'daki Marsyas pınarı taş fışkırtır. Akhaia'da kayalardan Styx denen bir su akar; içeni hemen öldürür.
Sicilya'daki Gelonium suyu iğrenç kokusuyla yaklaşanları kovar. Afrika'da Ammon tapınağı yakınında bir pınar vardır, suyunun bağıyla toprağı sıkıştırır; külleri bile çim gibi katılaştırır. İdumea'da Eyüp pınarı yılda dört kez renk değiştirir: tozlu, kan kırmızısı, yeşil ve berrak; bu renklerin her birini yılda üçer ay tutar.
Troglodytler ülkesinde bir göl vardır; günde üç kez acılaşır, sonra aynı sayıda tatlılaşır. Sion dağının eteğindeki Siloah pınarı sürekli değil, belli saat ve günlerde kaynar. Yahudiye'de eskiden bir dere her sebt günü kururdu.
Sardinya'da sıcak pınarlar gözleri iyileştirir, hırsızları ele verir; çünkü körlükle suçları ortaya çıkar. Epiros'ta tutuşmuş meşalenin söndüğü, sönmüşün tutuştuğu bir pınar olduğunu söylerler. Garamantlar arasında gündüz içilmeyecek kadar soğuk, gece dokunulmayacak kadar sıcak bir pınar olduğunu anlatırlar.
Birçok yerde sular sürekli kaynar hâlde, hamamları ısıtacak güçte akar. Bazı yerlerde çok kükürt ve şap bulunur; soğuk su sıcak damarlardan geçince komşu kükürdün sıcağına değerek ısınır. Kaynağından öyle çıkmaz, gelirken değişir. Sular kükürdü ve şabı beraberinde taşır; ikisi de ateşle dolu, en küçük hareketle ısınan maddelerdir.
- Aqua dicta, quod superficies ejus aequalis sit. Hinc, et aequor appellatum, quia aequaliter sursum est. 2. Duo autem (sunt) validissima vitae humanae elementa, ignis et aqua, unde graviter damnantur, quibus ignis et aqua interdicitur. 3. Aquarum elementum caeteris omnibus imperat. Aquae enim coelum temperant, terram fecundant, aerem exhalationibus suis incorporant, scandunt in sublime, et caelum sibi vendicant; quid enim mirabilius aquis in coelo stantibus? 4. Parum sit in tantam pervenisse altitudinem, rapiunt eo secum piscium examina; effusae, omnium in terra nascentium causa fiunt. Fruges gignunt, arbores frutices, herbasque producunt, sordes detergunt, peccata abluunt, potum cunctis animantibus tribuunt. CAPUT XIII. De diversitate aquarum, 5. Aquarum naturae multa est diversitas; aliae enim salis, aliae nitri, aliae aluminis, aliae sulphuris, aliae bituminis, aliae curam morborum adhibentes; nam juxta Romam Albulae aquae vulneribus medentur. 6. In Italia fons Ciceronis oculorum vulnera curat. In Aethiopia lacus est quo perfusa corpora velut oleo nitescunt. Zamae fons in Africa canoras voces facit. Ex Clitorio lacu Italiae, qui biberint, vini taedium habent. 7. In Chio insula fontem esse, (dicunt) quo hebetes fiunt. In Boeotia duo fontes: alter memoriam, alter oblivionem affert. Cyzici fons amorem Veneris tollit. 8. Boeotiae lacus furialis est, de quo qui biberit, ardore libidinis exardescit. In Campania sunt aquae, quae sterilitatem feminarum, et virorum insaniam abolere dicuntur. In Aethiopiae fonte rubro, qui biberit, lymphaticus fit. 9. Linus, fons Arcadiae abortus fieri non patitur. In Sicilia fontes sunt duo, quorum unus sterilem fecundat, alter fecundam sterilem facit. In Thessalia duo sunt flumina: ex uno bibentes oves nigras fieri ferunt; ex altero albas, ex utroque varias. 10. Clitumnus, lacus in Umbria, maximos boves gignit. Reatinis paludibus jumentorum ungulas indurari dicunt. In Asphaltide lacu Judaeae nihil mergi potest, quidquid animam habet. 11. In Indiis Siden vocatur stagnum, in quo nihil innatat, sed omnia merguntur. At contra in Africae lacu Apuscidamo omnia fluitant, nihil mergitur. Marsidae fons in Phrygia saxa egerit. In Achaia aqua profluit e saxis, Styx appellata, quod illico potata interficit. 12. Gelonium stagnum Siciliae tetro odore abigit proximantes. Fons est in Africa circa templum Ammonis, qui humoris nexibus humum stringit. Favillas etiam in cespitem Solidat. Fons Job in Idumaea, quater in anno colorem mutare dicitur, id est pulverulentum, sanguineum, viridem, et limpidum, ternis mensibus in anno tenens ex his unum colorem. 13. In Troglodytis lacus est, ter in die fit amarus, et deinde toties dulcis. Fons Siloa ad radicem montis Sion, non jugibus aquis, sed in certis horis, diebusque ebullit. In Judaea quondam rivus Sabbatis omnibus siccabatur. 14. In Sardinia fontes calidi oculis medentur, fures arguunt, nam caecitate detegitur eorum facinus. In Epiro esse (ferunt) fontem, quo faces exstinguuntur accensae, et accenduntur exstinctae. Apud Garamantas fontem esse, (aiunt) ita algentem die, ut non bibatur; ita ardentem nocte, ut non tangatur. 15. Jam vero in multis locis aquae manant perpetim ferventes, tanta vi, ut balnea calefaciant. Quaedam enim terrae sunt, quae multum sulphuris et aluminis habent; itaque cum per venas calentes aqua frigida venit, vicino sulphuris calore contacta excandescit; nec talis ab origine effluit, sed permutatur dum venit, Sulphur enim, alumenque secum ferunt aquae, utramque materiam igne plenam, minimisque motibus incalescentem.
13.1414. Deniz
Deniz suların genel toplanmasıdır. Çünkü suların her toplanmasına, tuzlu olsun tatlı olsun, mecazen deniz denir; şu söze göre: "Ve suların toplanmasına deniz adını verdi." Asıl anlamıyla mare adı suyunun acı (amara) olmasından gelir.
Aequor yukarıdan düz olduğu için denmiştir. Sular dalgalanıp dağlar gibi yükselse de fırtınalar yatışınca yeniden düzleşir. Denizin derinliği farklıdır ama sırtının düzlüğü aynıdır.
Deniz bütün ırmakları ve pınarları aldığı hâlde artmaz; bunun sebebi şudur: bir yandan büyüklüğü akıp giren dalgaları hissetmez; sonra acı su tatlı akıntıyı tüketir; ya da bulutlar çok suyu kendilerine çeker; ya da kısmını rüzgârlar götürür, kısmını güneş kurutur; son olarak yerin gizli deliklerinden süzülüp ırmakların ve pınarların başına geri döner.
Denizin belli bir rengi yoktur, rüzgârların niteliğine göre değişir: kâh sarı, kâh parlak, kâh siyahtır.
- Mare est aquarum generalis collectio. Omnis enim congregatio aquarum, sive salsae sint, sive dulces, abusive maria nuncupantur, juxta illud: Et congregationes aquarum vocavit maria. Proprie autem mare appellatum, eo quod aquae ejus amarae sint. 2. Aequor autem vocatum, quia aequaliter sursum est, et quamvis aquae fluctuantes velut montes erigantur, sedatis rursus tempestatibus adaequantur. Altitudo enim maris diversa est, indiscreta tamen dorsi ejus aequalitas. 3. Ideo autem mare incrementum non capere, cum omnia flumina, et omnes fontes recipiat, haec causa est: partim, quod influentes undas ipsa magnitudo ejus non sentiat; deinde, quod amara aqua dulce fluentum consumat, vel quod ipsae nubes multum aquarum ad se attrahant, sive quod illam partim venti auferant, partim sol exsiccet, postremum, quod per occulta quadam terrae foramina percolatur, et ad caput amnium, fontesque revolutum recurrat. 4. Maris autem certum non esse colorem, sed pro qualitate ventorum mutari; nam modo flavum est, modo luculentum, modo atrum.
13.1515. Okyanus
Hem Yunanlar hem Latinler ona Oceanus derler, çünkü daire gibi dünyayı kuşatır; ya da hızından, daha hızlı (ocius) aktığı için; ya da gök gibi mor renkle parladığı için, sanki κυάνεος imiş gibi. Yerin kıyılarını kuşatan odur; gelgitlerle yaklaşır, geri çekilir. Rüzgârlar derinde soluk aldıkça denizleri ya iter ya çeker.
Yakın bölgelerden farklı adlar alır: Galya, Germen, İskit, Hazar, Hyrcania, Atlantik, Gades Okyanusu. Gades boğazı Gades'ten adını alır; orada Okyanus'tan Büyük Deniz'in eşiği ilk kez açılır. Bu yüzden Herakles Gades'e varınca dünyanın sonu orası sanarak sütunlarını oraya dikmiştir.
- Oceanum, et Graeci, et Latini ideo nominant, quod in circuli modo ambiat orbem: sive a celeritate, eo quod ocius currat; item quia, ut coelum, purpureo colore nitet. Oceanus, quasi κυάνεος: iste est qui oras terrarum amplectitur. alternisque aestibus accedit, atque recedit. Respirantibus enim in profundum ventis, aut removet maria, aut resorbet. 2. Quique a proximis regionibus diversa vocabula sumpsit; ut Gallicus, Germanicus, Scythicus, Caspius, Hyrcanus, Atlanticus, Gaditanus. Nam Gaditanum fretum a Gadibus dictum, ubi primo ab Oceano maris Magni limen aperitur. Unde, et Hercules cum Gadibus pervenisset, columnas ibi posuit, sperans illic esse orbis terrarum finem.
13.1616. Akdeniz
Mare Magnum, batıdan Okyanus'tan akıp güneye yönelen, sonra kuzeye uzanan denizdir. Öteki denizler onun yanında küçük kaldığı için Magnum denir. Mediterraneum da odur, çünkü yerin ortasından doğuya kadar yayılır, Avrupa'yı, Afrika'yı ve Asya'yı birbirinden ayırır.
İlk kısmının İspanyalar'a yayılan körfezine İberya ve Balear körfezi denir. Sonra Narbonne eyaletini yıkayan Galya körfezi gelir. Ardından Cenova şehri yakınındaki Ligurya körfezi. Sonra İtalya'ya değen, Yunanların İyon, İtalyanların Alt Deniz dediği Tiren. Sonra Sicilya'dan Girit'e uzanan Sicilya körfezi. Sonra Pamfilya'ya ve Mısır'a uzanan Girit körfezi.
Sonra kuzeye kıvrılan, büyük dönemeçlerle Yunanistan ve İlirya yanından geçip yedi stadion darlığa sıkışan Hellespont gelir; Xerxes gemilerden köprü yaparak buradan Yunanistan'a geçmiştir; Abydos oradadır. Sonra geniş bir denize yayılıp yeniden sıkışır ve Propontis'i yapar; bu hemen beş yüz adıma daralır, Trakya Boğazı olur; Darius ordularını buradan geçirmiştir.
Sonra Maiotis bataklığının arkasında çok geniş Pontus körfezi gelir. Bu deniz ırmakların çokluğundan ötekilerden daha tatlı, sisli ve sığdır. Ponticum denmesi sığlığındandır; fok, ton balığı ve yunus dışında başka iri hayvanlara izin vermez.
Yer tek olduğu hâlde çeşitli yerlere göre farklı adlar aldığı gibi, bu büyük deniz de bölgelere göre farklı adlarla anılır. Eyaletlerden İberya ve Asya denizleri denir; adalardan Balear, Sicilya, Girit, Kıbrıs, Ege, Karpathos. Tenedos ile Chios arasında denizde adadan çok bir kaya vardır; uzaktan bakanlara keçiye benzediği sanılır, keçiye αἶξ denir; Ege denizi adını buradan alır. Karpathos denizi de Mısır ile Rodos arasında, orada bulunan Karpathos adasından adını alır.
Milletlerden: Galya, Ausonia, Dalmaçya, Ligurya denizleri. Şehirlerden: Argolis, Korint, Tyros, Adriya. Çünkü Adria, İlirya denizine yakın bir şehirdi, Adriya denizine adını vermiştir.
Göğün konumundan: Üst ve Alt denizler, çünkü doğu yukarıda, batı aşağıdadır; bunlar Toskana ve Adriya denizleridir. Bir kralın hatırasından: İyon gibi. Çünkü Ion Yunanistan kralıydı, Atinalı İyonlar da ondan gelir. Bu denize Tiren de denir, ya Tyrrhenia'yı, yani Toskana'yı yıkadığı için ya da kendilerini bu denize atan Tiren denizcilerinden. Şunu bilmek gerekir ki İyon körfezi İyonya'dan Sicilya'ya uzanan pek geniş bir denizdir; Adriya, Akhaia ve Epiros onun kısımlarıdır. Kıyı halkının huylarından Euxinos, önceden Axenos denen. Denize düşen insanların başına gelenlerden: Hellespont, Icarus, Myrtos denizleri. Myrtos denizi, Myrtilus'un düşmesinden adını alır; çünkü Oinomaos onu oraya atmıştır. Giritli Icarus, masalların anlattığına göre, daha yükseğe uçmak isteyince tüyleri güneş sıcağıyla çözülmüş, düştüğü denize adını vermiştir. Phrixus da kız kardeşi Helle ile üvey annesinin tuzağından kaçarken koç işaretli gemiye binip kurtulmuştur. Kız kardeşi Helle ise gemi kazasına uğrayıp denize düşmüş, ölerek Hellespont denizine adını vermiştir.
Akışın sırasından: Propontis; çünkü Pontus'tan önce gelir. Geçişten ya da öküzlerin geçeceği dar geçitlerden: Bosphorus. Mısır denizi Asya'ya, Galya denizi Avrupa'ya, Afrika denizi Libya'ya verilmiştir; bunlar en yakın olanlara göre kısımların kısımlarına bölünmüştür.
Pelagus, kıyısız ve limansız genişliktir. Yunanca adla ἀπὸ τοῦ πλαγίου, yani genişlikten gelir; plagia (limansız kıyılar) da limansız oldukları için böyle denir.
- Mare Magnum est, quod ab Occasu ex Oceano fluit, et in Meridiem vergit, deinde ad Septentrionem tendit. Quod inde Magnum appellatur, quia caetera maria in comparatione ejus minora sunt. Istud est, et Mediterraneum, quia per mediam terram usque ad Orientem perfunditur, Europam, et Africam, Asiamque disterminans. 2. Cujus primae partis sinus, qui in Hispaniis perfunditur, Ibericus, et Balearicus appellatur. Deinde Gallicus, qui Narbonensem provinciam alluit. Mox Ligusticus, qui juxta Genuam urbem est proximus. Post haec Tyrrhenus, qui Italiam attingit, quem Graeci Ionium, Itali Inferum vocant. Inde Siculus, qui a Sicilia usque ad Cretam vadit. Deinde Creticus, qui in Pamphyliam et Aegyptum pertendit. 3. Inde Hellespontus, qui in Septentrionem retorquens, anfractibus magnis juxta Graecias, et Illyricum in angustias septem stadiorum stringitur, quo Xerxes, ponte navibus facto, in Graeciam commeavit, ibi est Abydos. Inde diffusus aequore patente, rursus stringitur, et facit Propontidem, qui mox in quingentos passus coarctatur, fitque Bosphorus Thracius, quo Darius copias transportavit. 4. Inde Ponticus sinus amplissimus a tergo Maeotidis paludis, quod mare ex multitudine fluminum dulcius quam caetera, nebulosumque, et brevius est, unde, et Ponticum vocatur, quod sit brevius, atque praeter phocas, et thynnos, atque delphinos, alias belluas majores non patitur. 5. Sicut autem terra, dum una sit, pro diversis locis variis appellatur vocabulis, ita et pro regionibus hoc mare magnum diversis nominibus nuncupatur: nam Ibericum et Asiaticum a provinciis dictum: ab insulis, Balearicum, Siculum, Creticum, Cyprium, Aegeum, Carpathium: nam inter Tenedum, et Chium, saxum est in mari potius quam insula, quod visentibus procul caprae simile creditur, quam αἶγα nuncupant, unde, et Aegeum mare est dictum, sic et Carpathium mare inter Aegyptum, et Rhodum ab insula Carpatho illic posita. 6. A gentibus, Gallicum, Ausonium, Dalmaticum, Ligusticum. Ab oppidis, Argolicum, Corinthium, Tyrium, Adriaticum. Nam Adria quaedam civitas Illyrico mari proxima fuit, quae Adriatico mari nomen dedit. 7. A positione coeli, ut Superum, et Inferum, quod sit Oriens superior, Occidens inferior, est autem Thuscum, et Adriaticum. A memoria regis, ut Ionium. Ion quippe rex fuit Graeciae, unde Iones Athenienses. Hoc mare, et Tyrrhenum dictum; sive quod Thusciam alluit, id est Tyrrheniam, sive a Tyrrhenis nautis, qui se in hoc mare praecipitaverunt. Et sciendum Ionium sinum esse immensum, ab Ionia usque ad Siciliam, et hujus partes esse Adriaticum, Achaicum et Epiroticum. A moribus accolarum Euxinus, Axenos antea appellatus. A casibus hominum qui ceciderunt in mare, ut Hellesponticum, Icarium, Myrtoum: nam Myrtoum mare dictum a Myrtili lapsu, quod illic ab Oenomao praecipitatus sit. Icarus vero Cretensis, ut fabulae ferunt, altiora petens, pennis solis calore solutis, mari, in quo cecidit, nomen imposuit. Phrixus quoque cum Helle sorore sua fugiens insidias novercales, conscendit navem signum arietis habentem, qua liberatus est. Helles autem soror ejus perpessa naufragium decidit in mari, et mortua Hellesponto mari dedit nomen. 8. Ab ordine fluenti, Propontis: nam dicta Propontis, quia pontum praevenit. Item et a transitu, vel angustis meatibus boum, Bosphorus. Aegyptium autem pelagus Asiae datur, Gallicum Europae, Africum Libyae; his, ut quaeque proxima sunt, venerunt in partes partium. 9. Pelagus autem est latitudo, mare sine littore, et portu. Graeco nomine ἀπὸ του̃ πλαγίου, hoc est a latitudine dictum, unde et plagia, eo quod sint importuosa.
13.1717. Deniz körfezleri
Sinus denizin büyük girintilerine denir: Büyük Deniz'de İyon, Okyanus'ta Hazar, Hint, İran, Arap körfezi gibi; Arap körfezine Kızıldeniz de denir, Okyanus'a dahil edilir.
Kızıldeniz, gül rengi dalgalarla boyanmış olduğu için böyle anılır. Ama görünüşte gösterdiği tabiatı taşımaz; komşu kıyılar yüzünden suyu bozulur ve boyanır. Çünkü denizi çevreleyen bütün toprak kızıldır, kan rengine çok yakındır; bu yüzden oradan pek keskin sülüğen ve resimde kullanılan başka boyalar çıkar.
Toprak böyle olduğu için dalgalarla sürekli yıkanır, aşınan kısmı suya renk verir. Bu yüzden o kıyılarda kırmızı değerli taşlar da bulunur. Çünkü böyle bir taş toprağa sarılı olarak kumlar arasında sürtünerek hem toprağın hem denizin rengini alır.
Bu deniz iki körfeze ayrılır: doğudaki İran körfezidir, çünkü kıyısında Persler yaşar; öteki Arap körfezidir, çünkü Arabistan çevresindedir.
- Sinus dicuntur majores recessus maris, ut in mari Magno Ionius, in Oceano, Caspius, Indicus, Persicus, Arabicus, qui et mare Rubrum, qui Oceano ascribitur. 2. Rubrum autem mare vocatum, eo quod sit roseis undis infectum, non tamen talem naturam habet, qualem videtur ostendere, sed vicinis littoribus vitiatur gurges, atque inficitur, quia omnis terra quae circumstat pelago, rubra est, et sanguineo colori proxima; ideoque inde minium acutissimum excernitur, et alii colores, quibus pictura variatur. 3. Ergo cum terra hanc habeat naturam, fluctibus subinde diluitur, et quidquid adesum est, in colorem cadit; ob hoc etiam in iis littoribus gemmae rubrae inveniuntur. Lapillus enim hujusmodi humo involutus, cum inter arenas attritus est, et terrae colorem habet et maris. 4. Hoc mare in duos scinditur sinus: ex iis, qui ab Oriente est, Persicus appellatur, quia oram illius Persae inhabitant. Alter vero Arabicus dicitur, quod sit circa Arabiam.
13.1818. Gelgit ve boğazlar
Aestus Okyanus'a, fretum her iki denize aittir. Çünkü aestus denizin gelip çekilmesi, yani huzursuzluğudur; aestuaria da denizin sırayla girip çıktığı yerlerdir.
Fretum adı denizin orada her zaman kaynamasındandır (fervere). Çünkü fretum, dalgaların kaynamasından adını alan dar ve kaynayan gibi denizdir: Gades ya da Sicilya boğazı gibi. Varro'ya göre freta sanki fervida, yani kaynayan ve kaynama hareketi taşıyan demektir.
Rhegium denen Sicilya boğazının adını Sallustius şu sebepten yazar: Sicilya eskiden İtalya'ya bitişikti; tek bir toprakken ortadaki alan ya alçaklığından sularla kopmuş ya da darlığından yarılmıştır. Bundan dolayı ῥήγιον denmiştir, çünkü Yunancada kopmuş olana bu ad verilir. Çok dardır, üç mil aralıkla Sicilya'yı İtalya'dan ayırır, masalsı canavarlarıyla kötü ünlüdür: iki yandan Skylla ve Kharybdis görünür.
Skylla, kıyı halkının denize sarkan bir kayaya verdiği addır; uzaktan bakana ünlü bir biçim gibi görünür. Bu yüzden masal ona canavar görünümü, köpek başlarıyla çevrili insan biçimi vermiştir; çünkü orada çarpışan dalgalar havlama sesi çıkarır gibidir.
Charybdis, gizli girdaplarla gemileri yuttuğu için böyle denir. Burada deniz girdaplıdır; bu yüzden orada parçalanan gemilerin enkazı derinlerden çıkar. Günde üç kez dalga kaldırır, üç kez yutar: kusmak için suyu alır, tekrar almak için kusar.
Syrtes denizdeki kumlu yerlerdir. Sallustius Syrtes adının çekmekten geldiğini söyler, çünkü her şeyi kendilerine çekerler, sığ denize yaklaşanı tutarlar. Bunlar Mısır denizine yakındır ve onunla karışırlar. Vada ise denizde ya da ırmaklarda insanların ya da hayvanların yürüyerek geçtiği (vadunt) yerlerdir. Vergilius bunlara brevia, Yunanlar βραχέα der.
- Aestus ad Oceanum pertinet, Fretum ad utrumque mare; nam Aestus est maris accessus, vel recessus, id est, inquietudo, unde et aestuaria, per quae mare vicissim tam accedit quam recedit. 2. Fretum autem appellatum, quod ibi semper mare ferveat; nam fretum est angustum, et quasi fervens mare, ab undarum fervore nominatum, ut Gaditanum, vel Siculum; nam freta dicta Varro ait, quasi fervida, id est, ferventia, et motum fervoris habentia. 3. Fretum Siciliae, quod Rhegium dicitur, Sallustius ex tali causa vocari scribit, dicens Italiae olim Siciliam conjunctam fuisse, et dum esset una tellus, medium spatium, aut per humilitatem abruptum est aquis, aut per angustiam scissum. Et inde ῥήγιον nominatum, quia Graece abruptum hoc nomine nuncupatur. Est autem arctissimum, trium millium spatio Siciliam ab Italia dividens, fabulosis infame monstris, quibus hinc inde Scylla et Charybdis ostenditur. 4. Scyllam, accolae saxum mari imminens appellant simile celebratae formae procul visentibus. Unde et monstrosam speciem fabulae illi dederunt, quasi formam hominis capitibus succinctam caninis, quia collisi ibi fluctus latratus videntur exprimere. 5. Charybdis dicta quod gurgitibus occultis naves absorbeat. Est enim mare verticosum, et inde ibi laniata naufragia profundo emergunt. Ter autem in die erigit fluctus, et ter absorbet; nam accipit aquas, ut vomat; vomit, ut rursus accipiat. 6. Syrtes autem sunt arenosa in mari loca. Syrtes autem Sallustius a tractu vocari dicit, quod omnia ad se trahant, et appropinquanti vadoso mari haereant. Hae autem ad mare Aegyptium vicinae sunt, et pariter admiscentur. Vada vero sunt, per quae in mari, vel in fluminibus homines, vel animalia pedibus vadunt; quae Virgilius brevia appellat, Graeci βραχέα.
13.1919. Göller ve durgun sular
Okyanus dalgalarıyla ya da Büyük Deniz'le karışmayan bazı denizler de vardır; bunlara göl ve durgun su denir.
Lacus, içinde suyun tutulduğu ve dalgalarla karışmadığı haznedir; Asphalt gölü, Benacus ve Larius gölleri ve Yunanların λίμναι, yani durgun sular dedikleri öteki göller gibi. Çünkü pınarlar ırmaklara, ırmaklar boğazlara akar. Göl ise yerinde durur, akmaz; lacus denmesi, sanki aquae locus (su yeri) imiş gibi.
Asphalt gölüne Ölü Deniz de denir, çünkü canlı hiçbir şey doğurmaz, canlı türünden hiçbir şey almaz. Balığı yoktur, sulara alışık ve dalmayı seven kuşlara da izin vermez. Hangi canlıyı daldırmayı denersen, hangi hileyle batırılırsa batırılsın hemen yüzeye sıçrar, şiddetle atılsa da geri fırlar. Bütün suyu durduran zift fırtınaya direndiği için rüzgârla da hareket etmez. Gemiye de elverişli değildir, çünkü cansız her şey derine batar; ziftle sıvanmayan hiçbir madde durmaz.
Yanan kandilin yüzdüğünü, ışığı sönünce battığını söylerler. Buna Tuz Denizi ya da Asphalt, yani zift gölü de denir. Yahudiye'de Eriha ile Zoara arasındadır. Uzunluğu Arabistan'ın Zoara'sına kadar beş yüz seksen stadion, genişliği Sodom yakınına kadar yüz elli stadiondur…
Tiberias gölü, bir zamanlar Herodes'in Sezar Tiberius'un onuruna kurduğu Tiberias şehrinden adını alır. Yahudiye'de bütün göllerden daha sağlıklıdır, bedenlerin sağlığı için bir bakıma daha etkilidir. Çevresi … stadiondur.
Genesar Yahudiye'nin çok geniş bir gölüdür; yüz kırk stadion uzunluğa, kırk stadion genişliğe yayılır, suları kıvrılır, rüzgârla değil kendiliğinden esinti yaratır. Bu yüzden Yunanca adla Genesar denir, sanki kendine esinti yaratan (generans sibi auram) imiş gibi. Gölün geniş yüzeyi sık esen esintilerle çalkalanır; bu yüzden içmek için suyu daha temiz, tatlı ve elverişlidir.
Benacus İtalya'nın Venetia bölgesinde bir göldür, Mincius ırmağı ondan doğar; büyüklüğüyle deniz fırtınalarını andırır.
Lucrinus ve Avernus Campania gölleridir. Lucrinus denmesi, eskiden balık bolluğu nedeniyle büyük gelir (lucrum) sağlamasındandır. Avernus gölüne bu ad, kuşların (aves) üzerinden uçamaması yüzünden verilmiştir. Çünkü önceden orman yoğunluğu ile öyle çevriliydi ki dar geçitlerden yayılan kükürtlü suyun çok ağır kokusu üstünden uçan kuşları buharıyla öldürürdü. Augustus Caesar bunu anlayıp ormanları keserek zararlı yeri güzel kılmıştır.
Suyun çok toplandığı yere hem göl hem durgun su denir; stagnum denmesi suyun orada durmasından (stet), akmamasından gelir.
- Sunt et quaedam maria, quae non miscentur Oceani fluctibus, aut mari Magno, et dicuntur lacus et stagna. 2. Lacus est receptaculum in quo aqua retinetur, nec misceatur fluctibus, ut lacus Asphalti, lacus Benacus, et Larius, et caeteri quos Graeci λίμνας, id est, stagna vocant. Nam fontes labuntur in fluviis, flumina in freta discurrunt. Lacus stat in loco, nec profluit; et dictus lacus, quasi aquae locus. 3. Lacus Asphalti idem et mare Mortuum vocatum, propter quod nihil gignit vivum, nihil recipit ex genere viventium. Nam neque pisces habet, neque assuetas aquis et laetas mergendi usu patitur aves; sed et quaecunque viventia mergenda tentaveris, quacunque arte demersa statim resiliunt, et quamvis vehementer illisa confestim excutiuntur; sed neque ventis movetur, resistente turbinibus bitumine, quo aqua omnis stagnatur; neque navigationis patiens est, quia omnia vita carentia in profundum merguntur, nec materiam ullam sustinet, nisi quae bitumine illinitur. 4. Lucernam accensam ferunt supernatare, exstincto lumine demergi. Hoc et mare Salinarum dicitur, sive lacus Asphalti, id est, bituminis; et est in Judaea inter Jericho et Zoaran. Longitudo ejus, usque ad Zoaras Arabiae, dirigitur stadiis quingentis octoginta; latitudo stadiis centum quinquaginta, usque ad vicina Sodomorum… 5. Lacus Tiberiadis ab oppido Tiberiade vocatus, quod quondam Herodes in honorem Tiberii Caesaris condidit. Est autem in Judaea omnibus lacis salubrior, et ad sanitatem corporum quodammodo efficacior. Circuit stadia… 6. Genesar, lacus amplissimus in Judaea longitudine centum quadraginta extenditur stadiis; latitudine quadraginta diffunditur, crispantibus aquis, auram non ventis, sed de seipso sibi excitans. Unde et Genesar dicitur Graeco vocabulo, quasi generans sibi auram; denique per diffusiora spatia lacus frequentibus auris spirantibus agitatur; unde et purior haustus ejus, et ad potandum dulcis et habilis. 7. Benacus, lacus Italiae in Venetia, de quo fluvius nascitur Mincius, qui lacus magnitudine sua tempestates imitatur marinas. 8. Lucrinus, et Avernus lacus Campaniae sunt. Lucrinus autem dictus, quia olim propter copiam piscium vectigalia magna praestabat. Avernus autem lacus vocatus, quia aves ibi supervolare non possent. Nam antea silvarum densitate sic ambiebatur, ut exhalantis inde per angustias aquae sulphureae fetor gravissimus supervolantes aves halitu suo necaret. Quam rem Augustus Caesar intelligens, dejectis silvis, ex pestilentibus amoena reddidit loca. 9. Lacus autem, idem et stagnum, ubi immensa aqua convenit; nam dictum est stagnum ab eo quod illic aqua stet, nec decurrat.
13.2020. Enginlik
Abyssus, suların girilemeyen derinliğidir; ya da gizli suların mağaralarıdır, pınarlar ve ırmaklar bunlardan çıkar ya da yerin altından gizlice geçerler; abyssus denmesi de buradandır. Çünkü bütün sular ve seller, gizli damarlardan ana enginliğe döner.
Fluctus esintilerle (flatibus) estikleri için denir. Çünkü rüzgârın itişiyle çalkalanan sular dalgalanır. Aqua durgundur, hareketsiz ve düzdür.
Unda ise yükselen, her zaman hareket hâlinde olan sıvıdır. Lucretius "havadan dalgalar" (aerias undas) der; yani hareket ve dalgalanan o cisim. Dalga kendi başına su değildir, belli bir hareket ve çalkantı içindeki sudur; sanki gidip geldiği için (ab eundo et redeundo) unda denmiştir.
Latex asıl anlamıyla pınar sıvısıdır. Latex denmesi, yerin damarlarında gizlenmesindendir (lateat).
Gutta duran, stilla düşen damladır. Stillicidium de buradan gelir, sanki düşen stilla. Stiria Yunancadır, yani damla; bundan stilla küçültmesi yapılır. Damdan ya da ağaçtan yapışkan gibi durup asılı kaldığı sürece gutta, düşünce stilladır.
Spuma tükürüldüğü (spuatur) için denir; çünkü dalgaların kiridir. Bu yüzden şıra ve pişen şeyler köpükle temizlenir. Sputum (tükürük) de buradan gelir.
- Abyssus, profunditas aquarum impenetrabilis: sive speluncae aquarum latentium, e quibus fontes et flumina procedunt; vel quae occulte subter eunt, unde et Abyssus dictus. Nam omnes aquae, sive torrentes per occultas venas ad matricem abyssum revertuntur. 2. Fluctus dicti, quod flatibus flant. Ventorum enim impulsu agitatae aquae fluctuant. Aqua est stativa, et sine motu aequalis. 3. Unda vero, eminens liquor, qui semper in motu est. Lucretius: Aerias undas, id est, motus, et corpus illud quod refluctuat. Nam nec unda per se aqua est, sed aqua in motu quodam et agitatione, quasi ab eundo, et redeundo unda vocata. 4. Latex, proprie liquor fontis est. Et dictus latex, quod in venis terrae lateat. 5. Gutta est quae stat, stilla, quae cadit. Hinc et stillicidium, quasi stilla cadens; Stiria enim Graecum est, id est, gutta; inde fit diminutivum, ut dicamus stilla; dum autem stat, aut pendet de tectis, vel arboribus, quasi glutinosa, gutta est; dum ceciderit, stilla est. 6. Spuma dicta, eo quod spuatur, sordes enim sunt undarum; unde et mustum et ea quae coquuntur spuma purgantur. Hinc et sputum.
13.2121. Irmaklar
Fluvius, suların sürekli akışıdır, sürekli akmasından (fluere) denmiştir. Asıl anlamıyla flumen suyun kendisi, fluvius suyun akışıdır. Flumen fluvius'tan öncedir, yani su akıştan öncedir. İki tür ırmak vardır: biri sel (torrens), öteki canlı ırmak; Vergilius onun için der ki: "Canlı ırmakta yıkanıncaya kadar."
Torrens şiddetle gelen sudur. Torrens denmesi yağmurla büyümesi, kuraklıkta kavrulması (torrescit), yani kurumasındandır. Pacuvius onun için der ki: "Alevli sıcaklık yerin ürününü kavurmuş olurdu." Yunanlar ona kıştan ad vermiştir, biz yazdan; onlar büyüdüğü vakitten, biz kuruduğu vakitten.
Amnis, koru ve yapraklarla çevrili ırmaktır; bu güzellikten (amoenitas) dolayı amnis denir.
Decursus asıl anlamıyla akışın sonudur, sular için de başka şeyler için de. Rivi sulama için, yani suları tarlalara taşımak için çevrildikleri (deriventur) için denir; çünkü irrigare taşımak demektir. Gurges asıl anlamıyla ırmağın derin yeridir.
Puteus içmekten (potatio) adını alan, su çekilen kazılmış yerdir. Fons, doğan suyun başıdır, sanki su döken (fundens) imiş gibi.
Bazı ırmaklar adlarını kendilerine özgü sebeplerden almıştır; tarihlerde anılan ünlülerden bazılarını not etmek gerekir.
Geon, cennetten çıkan, bütün Habeşistan'ı kuşatan ırmaktır. Bu adı, taşkınının artışıyla Mısır toprağını sulamasından alır; çünkü Yunanca γῆ, Latincede yer demektir. Mısırlılar ona Nilus der, çünkü verimliliği yapan çamuru taşır. Nilus denmesi, sanki νέαν ὕλην (yeni çamur) taşıyan imiş gibidir. Eskiden Latincede Melo denirdi. Nilides gölünde görünür; oradan güneye yönelip Mısır'a alınır, Kuzey rüzgârlarıyla geri itilince sular geri çırpınarak şişer ve Mısır'ın taşkınını yapar.
Kutsal Kitabın Phison dediği Ganj ırmağı cennetten çıkıp Hindistan bölgelerine gider. Phison, yani kalabalık denmesi, on beş büyük ırmağın kendisine katılmasıyla dolup tek ırmak olmasındandır. Ganj adı Hint kralı Ganges'ten gelir. Nil gibi yükseldiği ve doğu topraklarının üzerine taştığı söylenir.
Tigris, Mezopotamya ırmağıdır, cennetten çıkar, Asurlulara karşı gider, birçok dönüşten sonra Ölü Deniz'e dökülür. Bu adı hızından alır, çok hızlı koşan hayvan gibi.
Euphrates, Mezopotamya ırmağıdır, cennetten çıkar, değerli taşları çoktur, Babil'in ortasından akar. Adını ürünlerinden ya da bolluğundan alır; çünkü İbranicede Ephrata verimlilik demektir. Nil'in İskenderiye'yi suladığı gibi Mezopotamya'yı bazı yerlerde sular. Çok güvenilir yazar Sallustius, Dicle ve Fırat'ın Ermenistan'da tek kaynaktan çıktığını, ayrı yönlere giderek uzaklaştıklarını, aralarında binlerce adımlık alan kaldığını söyler; bu ikisinin kuşattığı toprağa Mezopotamya denir. Hieronymus bundan yola çıkarak cennet ırmaklarının başka türlü anlaşılması gerektiğini fark etmiştir.
Indus, doğu ırmağıdır, Kızıldeniz'e alınır.
Hydaspes Medlerin çok eski kralıydı; doğu ırmağı adını ondan almıştır, şimdi Hydaspes denir. Lucanus onun için der ki: "Indus engin sularıyla karışan Hydaspes'i hissetmez." Ve: "Medli Hydaspes, doğan Phoebus'un ateşi yanında denize katılır." Pers ırmağı olduğu hâlde doğuya aktığı söylenir.
Araris Germanya ırmağıdır. Vergilius onun için der ki: "Ya Parth Araris'ten ya Germanya Dicle'den içer."
Bactrus doğu ırmağıdır, Kral Bactrus'tan ötürü böyle anıldığı söylenir; Bactriani ve şehirleri de ondan gelir.
Choaspis Pers ırmağıdır, kendi dillerinde suyunun şaşırtıcı tatlılığından böyle denir; öyle ki Pers kralları, Persia kıyılarından aktığı sürece onun suyunu yalnız kendilerine ayırmışlardır. Kimileri Kilikya ırmağı Kydnos'un bundan türediğini düşünür.
Araxis, Ermenistan ırmağıdır, Fırat'la aynı dağdan farklı yönde doğar. Her şeyi hırsla yıktığı için böyle denir. İskender onu geçmek isteyip köprü kurdurduğunda öyle güçle taşmıştır ki köprüyü yıkmıştır. Fırat'ın kaynağından kısa bir mesafede başını kaldırır, sonra Hazar Denizi'ne akar.
Suriye ırmağı Orontes Antakya surlarının yanından akar, doğudan doğar ve şehirden pek uzak olmayan yerde denize dökülür. Eskiler onu kaynağının yönünden dolayı Latincede Orontes diye adlandırmışlardır. Hızından dolayı çok soğuk olan akışı ve orada sürekli esen Zephyr rüzgârlarıyla bütün şehir hemen her an serinler.
- Fluvius est perennis aquarum decursus, a fluendo perpetim dictus. Proprie autem flumen ipsa aqua, fluvius cursus aquae. Prius autem flumen quam fluvius, id est, prior aqua quam decursus. Duo sunt fluminum genera: unum torrens, alterum vivum, de quo Virgilius: Donec me flumine vivo, abluero. 2. Torrens est aqua veniens cum impetu. Dictus autem torrens, quia pluvia crescit, siccitate torrescit id est, arescit. De quo Pacuvius: Flammeo vapore torrens terrae fetum exusserit. Cui Graeci ab hieme nomen dederunt, nos ab aestate; illi a tempore quo succrescit, nos a tempore quo siccatur. 3. Amnis, fluvius est nemore ac frondibus redimitus, et ex ipsa amoenitate amnis vocatur. 4. Decursus, proprie finis cursus, sive aquarum sit, seu quarumlibet rerum. Rivi dicti, quod deriventur ad irrigandum, id est, inducendum aquas in agros. Nam irrigare inducere est. Gurges, proprie locus altus in flumine. 5. Puteus est locus defossus, ex quo hauritur aqua, a potatione dictus. Fons, caput aquae est nascentis, quasi fundens aquas. 6. Quidam autem fluviorum propriis ex causis nomina acceperunt, ex quibus nonnulli notandi sunt, qui in historiis celebres memorantur. 7. Geon, fluvius de paradiso exiens, atque universam Aethiopiam cingens, vocatus hoc nomine, quod incremento suae inundationis terram Aegypti irriget: γῆ enim Graece, Latine terram significat. Hic apud Aegyptios Nilus vocatur propter limum quem trahit, qui efficit fecunditatem. Unde et Nilus dictus est, quasi νέαν ὕλην trahens. Nam antea Nilus Latine Melo dicebatur. Apparet autem in Nilide lacu, de quo in Meridiem versus excipitur Aegypto, ubi Aquilonis flatibus repercussus aquis retroluctantibus intumescit, et inundationem Aegypti facit. 8. Ganges fluvius, quem Phison Scriptura sacra cognominat, exiens de paradiso pergit ad Indiae regiones. Dictus autem Phison, id est, caterva, quia quindecim fluminibus magnis sibi adjunctis impletur, et efficitur unus. Ganges autem vocatus a Gange rege Indiae. Fertur autem Nili modo exaltari, et super Orientis terras erumpere. 9. Tigris fluvius Mesopotamiae, de paradiso exsurgens, et pergens contra Assyrios, et post multos circuitus in mare Mortuum influens. Vocatur autem hoc nomine propter velocitatem, instar bestiae nimia pernicitate currentis. 10. Euphrates fluvius Mesopotamiae, de paradiso exoriens, copiosissimus gemmis, qui per mediam Babyloniam influit; hic a frugibus, vel ab ubertate nomen accepit. Nam Hebraice Ephrata fertilitas interpretatur; Mesopotamiam enim in quibusdam locis ita irrigat, sicut Nilus Alexandriam. Sallustius autem auctor certissimus asserit Tigrim et Euphratem uno fonte manare in Armenia, qui per diversa euntes longius dividuntur, spatio medio relicto multorum millium, quae tamen terra, quae ab ipsis ambitur, Mesopotamia dicitur. Ex quo Hieronymus animadvertit aliter de paradisi fluminibus intelligendum. 11. Indus, fluvius Orientis, qui Rubro mari accipitur. 12. Hydaspes fuit Medorum rex antiquissimus, ex quo amnis Orientis nomen accepit, qui nunc Hydaspes dicitur, de quo Lucanus: Vastis Indus aquis mistum non sentit Hydaspen. Et, qua Medus Hydaspes Accedit Pelago, Phoebi surgentis ab igne. Qui dum sit fluvius Persarum, dicitur tamen contra Orientem decurrere. 13. Araris fluvius Germaniae. De quo Virgilius: Aut Ararim Parthus hibet, aut Germania Tigrim. 14. Bactrus fluvius Orientis, a rege Bactro vocatus fertur, a quo et Bactriani, et urbs eorum. 15. Choaspis Persarum fluvius, vocatus eorum lingua, quod miram aquae dulcedinem habeat, adeo ut Persici reges, quandiu inter ripas Persidis fluit, sibi ex eo pocula vendicarint. Ex hoc amne quidam Cydnum Ciliciae fluvium derivari existimant. 16. Araxis amnis Armeniae, qui ab uno monte cum Euphrate diversa specie oritur, dictus quod rapacitate cuncta prosternat. Unde et cum Alexander eum transgredi vellet, ponte fabricato, tanta vi inundavit, ut pontem dirueret. Hic brevibus intervallis ab Euphratis ortu caput tollit, ac deinde Caspium fertur in mare. 17. Fluvius Syriae, qui vocatur Orontes, juxta Antiochiae muros decurrens, qui a solis ortu oriens non longe ab urbe mari conditur, quem de originis suae tractu Orontem veteres Latine appellaverunt, cujus fluentis ex ipso impetu frigidioribus, et Zephyris assidue ibi spirantibus, tota civitas momentis prope omnibus refrigeratur.
13.21_2Jordanis Yahudiye ırmağıdır, adını iki kaynaktan alır: biri Jor, öteki Dan. Birbirinden uzak olan bu ikisi tek yatakta birleşince Jordanis denir. Lübnan dağının altından doğar, Yahudiye ile Arabistan'ı ayırır, birçok dönüşten sonra Eriha yakınında Ölü Deniz'e akar.
Phasis, Kafkas dağlarından çıkıp başka birçok ırmakla Euxinos denizine dökülür; adı da buradan gelir.
Cydnus, Kilikya ırmağıdır, Toros dağından çıkar, suyu şaşırtıcı tatlılıktadır. Suriyeliler kendi dillerinde beyaz olan her şeye cydnum derler. Irmağın adı buradandır, çünkü kar eriyen yazın kabarır, yılın kalan vakitlerinde ince ve sakindir.
Hylas Asya ırmağıdır. Pactolus Asya ırmağıdır, altın kumlar taşır. Vergilius onun için der ki: "Ve altınla sulayan Pactolus." Bazıları altın akışından dolayı ona Chrysorrhoas der.
Hermus Asya ırmağıdır, İzmir ovalarını ikiye böler, o da altın dalgalar ve kumlarla doludur; İzmir adı bundan gelir.
Maeander dolambaçlı bir Asya ırmağıdır; Karia ile İyonya arasında kıyılarını geri döndürerek Milet ile Priene'yi ayıran körfeze dökülür. Maeander denmesi kıvrımlı oluşu ve hiç düz akmamasındandır. Ovidius onun için der ki: "Eğri dalgalarıyla oynayan Maeander."
Tanus İskitlerin ilk kralıydı; Tanais ırmağının adı ondan geldiği söylenir. Rhipai ormanlarından gelir, Avrupa'yı Asya'dan ayırır, dünyanın iki kısmı arasından akarak Pontus'a dökülür.
Inachus, Argolis ovalarını sulayan Akhaia ırmağıdır; Argos soyunun başlangıcını yapan Kral Inachus onu kendi adıyla adlandırmıştır. Orada Erymanthos dağından inen Erymanthus da vardır.
Padus İtalya ırmağıdır, Alp tepelerinden akar, üç kaynaktan doğar; birine Padus denir, durgun su gibi yayılıp ırmağı körfeze yöneltir, Padus adı buradandır. Yunanlar ona Eridanus der; Güneş'in oğlu Eridanus'tan, yani Phaethon'dan; o yıldırımla vurulup bu ırmağa düşmüş ve ölmüştür. Köpek Yıldızı doğarken karlar eriyince büyür, otuz ırmağın katılmasıyla Ravenna yakınında Adriya denizine dökülür.
Tiberis İtalya ırmağıdır, Alba kralı Tiberinus'tan adını aldığı söylenir; o bu ırmağa düşmüş, ölümüyle ad vermiştir. Çünkü önceden renginden dolayı Albula adını taşırdı, karlardan beyaz olduğu için. Tibris de Tiberis de aynıdır, ama günlük dilde Tiberis, şiirde Tibris denir.
Danubius Germanya ırmağıdır, adını onu çok artıran kar bolluğundan aldığı söylenir. Avrupa'da en çok ünlü olan odur. Ona Ister de denir, çünkü sayısız milletin arasından geçerken adını da değiştirir, geçtikçe güç toplar. Germen tepelerinden ve Barbarların batı bölgelerinden doğar, doğuya gider, altmış ırmağı içine alır, yedi ağızla Pontus'a dökülür.
Rhodanus Galya ırmağıdır, Rodos'tan gelenlerin kurduğu Rhoda şehrinden adını alır. Hızla akar, Tiren denizinin boğazlarını yarar, deniz dalgaları ile ırmak akıntısı çarpıştıkça gemiciler için büyük tehlike olur.
Rhenus adını Rhodanus ile ortaklığından aldığı söylenir, çünkü onunla aynı eyaletten doğar. Germanya ırmağıdır, Avrupa'nın en büyük üç ırmağından sayılır; Alp tepelerinden Okyanus derinliklerine yönelir.
Iberus bir zamanlar bütün İspanya'ya adını veren ırmaktır.
Minius Gallaecia ırmağıdır, adını içinde çok bulunan boyanın renginden alır (minium).
Durius, Yunanlardan, sanki Doricus imiş gibi denmiştir. Tagus ırmağını çıktığı İspanya Karthago'su adlandırmıştır; altınlı kumları çoktur, bu yüzden İspanya ırmaklarından üstün tutulur.
Baetis ırmağı Baetica eyaletine adını vermiştir. Martialis onun için der ki: "Zeytinli çelenkle saçını bağlamış Baetis, altın suların parlak suyunda yünü boyayan." Çünkü orada yün güzel renge boyanır. Baetis denmesi, alçak yerden akmasındandır; çünkü Yunanlar alçak ve batık olana βαθύ der.
Bazı ırmaklar tufanda çözülüp yerin yığınıyla kapanmıştır; önceden olmayan bazıları ise o zaman enginliğin yolları yırtılınca fışkırmıştır.
- Jordanis Judae fluvius, a duobus fontibus nominatus, quorum alter vocatur Jor, alter Dan. His igitur procul a se distantibus in unum alveum foederatis, Jordanis deinceps appellatur. Nascitur autem sub Libano monte, et dividit Judaeam et Arabiam, qui per multos circuitus juxta Jericho in mare Mortuum influit. 19. Phasis Caucaseis montibus fusus, cum pluribus aliis in Euxinum se praecipitat mare. Unde et nuncupatur. 20. Cydnus amnis Ciliciae, a Tauro monte progrediens, miram aquarum habens suavitatem, et quidquid candidum est cydnum gentili lingua Syri dicunt. Unde amni huic nomen datum, quia tumet aestate quando nives solvuntur; reliquis anni temporibus tenuis est, et quietus. 21. Hylas fluvius Asiae. Pactolus fluvius Asiae, arenas aureas trahens. De quo Virgilius: Pactolusque irrigat auro: quem pro aurato fluore alii Chrysorhoam vocant. 22. Hermus fluvius Asiae, qui Smyrneos secat campos, et ipse fluctibus aureis et arenis plenus, a quo Smyrna vocata est. 23. Maeander amnis Asiae flexuosus, qui, recurrentibus ripis inter Cariam et Ioniam, praecipitatur in sinum qui Miletum dividit et Prienen. Maeander autem vocatus, quod sit flexuosus et nunquam currat rectus. De quo Ovidius: Quique recurvatus ludit Maeander undis. 24. Tanus fuit rex Scytharum primus, a quo Tanais fertur fluvius nuncupatus, qui ex Riphaeis silvis veniens, dirimit Europam ab Asia, inter duas mundi partes medius currens, atque in Pontum fluens. 25. Inachus Achaiae amnis, Argolicos irrigans campos, quem rex Inachus a se nominavit, qui exordium Argivae genti primus dedit. Ibi est et Erimanthus ab Erimantho monte demissus. 26. Padus Italiae fluvius, a jugis Alpium fusus, ex tribus fontibus oritur, ex quibus uni vocabulum est Padus, qui diffusus in modum stagni, amnem sinu dirigit, a quo et Padus est nuncupatus. Hic a Graecis Eridanus cognominatur, ab Eridano Solis filio, quem Phaetontem dicunt, qui fulmine percussus, in eodem fluvio dejectus est, et exstinctus. Augetur autem exortu Canis, liquescentibus nivibus, et cum accessione triginta fluminum circa Ravennam in Adriaticum mare defertur. 27. Tiberis Italiae fluvius, a Tiberino rege Albanorum dicitur appellatus, qui in hunc fluvium cecidit, et de exitu suo nomen dedit. Nam antea Albula antiquum nomen a colore habuit, quod nivibus albus sit. Ipse est autem Tibris, qui et Tiberis, sed Tiberi quotidiano sermone, Tibris in versu dicitur. 28. Danubius Germaniae fluvius, vocari fertur a nivium copia, quibus magis augetur. Iste est, qui in Europa plus omnibus habet famam. Idem et Ister, quia dum per innumeras vadit gentes, mutat et nomen, et majores sibi ambiendo colligit vires. Oritur a Germanicis jugis, et occidentalibus partibus Barbarorum, pergens contra Orientem, sexaginta in se fluvios recipit, septem ostiis in Pontum influit. 29. Rhodanus Galliae fluvius ab oppido Rhodo cognominatus, quem coloni Rhodiorum locaverunt, qui rapide concitus cursu, Tyrrheni aequoris freta scindens, non modicum saepe navigantium facit periculum, dum inter se maris fluctus et amnis fluenta decertant. 30. Rhenus a Rhodani societate fertur vocatus, quoniam cum eodem ex una provincia oritur. Est autem Germaniae fluvius, inter tres Europae maximos fluvios computatus, qui a jugo Alpium usque in Oceani profunda cursus suos dirigit. 31. Iberus amnis, qui quondam toti Hispaniae nomen dedit. 32. Minius fluvius Galliciae nomen a colore pigmenti sumpsit, qui in eo plurimus invenitur. 33. Durius a Graecis, quasi Doricus. Tagum fluvium Carthago Hispaniae nuncupavit, ex qua ortus procedit, fluvius arenis auriferis copiosus, et ob hoc caeteris fluviis Hispaniarum praelatus. 34. Baetis fluvius, qui et Baeticae provinciae nomen dedit, de quo Martialis: Baetis olivifera crinem redimite corona Aurea, qui nitidis vellera tingis aquis eo quod ibi lanae pulchro colore tinguntur. Baetis autem dictus, eo quod humili solo decurrat. βαθύ enim Graeci humile, vel mersum vocant. 35. Quaedam autem flumina in diluvio soluta, mole terrarum praeclusa sunt; quaedam vero, quae non erant, abyssi tunc ruptis meatibus eruperunt.
13.2222. Tufanlar
Diluvium, suların yıkımıyla taştığı her şeyi yok ettiği (deleat) için denmiştir.
İlk tufan Nuh zamanında olmuştur; insanların suçlarına öfkelenen Her Şeye Kadir, bütün dünyayı örtmüş, her şeyi yok etmiş, ortada yalnız gök ve deniz kalmıştır. Bunun izini bugün de uzak dağlarda kabuklular ve istiridyelerle kaynaşmış, çoğu kez sularla oyulmuş olarak görmeye gittiğimiz taşlarda görürüz.
İkinci tufan Akhaia'da, patrik Yakup ve Eleusis'in kurucusu ve kralı Ogyges zamanında olmuş, o yer ve zamana adını vermiştir.
Üçüncü tufan Thessalia'da, Musa ya da Kekrops'tan sonra üçüncü kral olan Amphiktyon zamanındadır. Bu dönemde suların yutuşu Thessalia halklarının büyük kısmını yok etmiş, azı dağlara sığınarak, en çok Parnassos dağında kurtulmuştur. Bu dağın çevresinde o sırada Deukalion hükümdardı; kendine sallarla sığınanları kabul edip Parnassos'un iki tepesinde beslemiştir. Bu yüzden Yunan masalları, insanlara özgü kalp katılığı yüzünden insan soyunun onun aracılığıyla taşlardan yenilendiğini anlatır.
Alışılmamış yağmurlarla büyüyen ırmaklar da alışılmışın ötesinde, ya süreyle ya büyüklükle taşıp birçok şeyi yıkınca, tufan denir. Şunu bilmek gerekir ki ırmaklar aşırı büyüdüğünde yalnız o anda zarar vermekle kalmaz, geleceğe dair şeylere de işaret eder.
- Diluvium dictum, quod aquarum clade omnia quae inundaverit deleat. 2. Primum diluvium exstitit sub Noe, quando hominum sceleribus offensus Omnipotens, toto orbe contecto, deletis cunctis, unum spatium coeli fuit, ac pelagi; cujus hactenus indicium videmus in lapidibus, quos, in remotis montibus, conchis et ostreis concretos, saepe etiam cavatos aquis, visere solemus. 3. Secundum diluvium fuit in Achaia, Jacob patriarchae et Ogygi temporibus, qui Eleusinae conditor et rex fuit, nomenque loco et tempori dedit. 4. Tertium diluvium in Thessalia, Moysi, vel Amphictyonis temporibus, qui tertius post Cecropem regnavit. Cujus temporibus aquarum ingluvies majorem partem populorum Thessaliae absumpsit, paucis per refugia montium liberatis, maxime in monte Parnaso, in cujus circuitu Deucalion tunc regno potiebatur; qui tunc ad se ratibus confugientes susceptos per gemina Parnasi juga fovit et aluit. A quo propterea genus humanum Graecorum fabulae ex lapidibus reparatum ferunt, propter hominum insitam cordis duritiam. 5. Sed et flumina cum insolitis aucta imbribus ultra consuetudinem, vel diuturnitatem, vel magnitudinem redundant, multaque prosternunt, et ipsa diluvium dicuntur. Sciendum autem flumina, cum supramodum crescunt, non tantum ad praesens inferre damna, sed etiam et aliqua significare futura.