Sevillalı Isidorus · Etimolojiler
XIV. Kitap: Yeryüzü ve Kısımları Üzerine
14.prXIV. Kitap: Yeryüzü ve Kısımları Üzerine14.prLIBER DECIMUS QUARTUS, DE TERRA ET PARTIBUS
LIBER DECIMUS QUARTUS, DE TERRA ET PARTIBUS
1. Yer
Yer, evrenin orta bölgesinde bulunur; merkez gibi, göğün bütün kısımlarına eşit uzaklıktadır. Tekil söylenince bütün dünyayı, çoğul söylenince tek tek kısımlarını gösterir. Değişik adları farklı gerekçelere dayanır. Üst yüzünden, üstünde yürünüp aşındığı (teritur) için terra; alt yüzünden, denizin altındaki gibi nemli (humida) olduğu için humus denmiştir. Tellus adı, ürününü kaldırdığımızdan (tollimus) gelir. Ona ops da denir, çünkü ekinlere yardım (opem) eder. Yine aynı yere, sürülüp (arando) işlendiği için arva denmiştir.
Yerin suyla ayırt edildiğinde asıl adı "kuru"dur; nitekim Kitab-ı Mukaddes, Tanrı'nın yere "kuru" dediğini söyler. Çünkü yerin tabiî özelliği kuruluktur; nemli oluşunu suların yakınlığından alır. Kimileri, yerin sarsıntısının boşluklarındaki rüzgârdan geldiğini, bu hareketin onu oynattığını söyler. Sallustius şöyle der: "Yerin boşluklarından aşağı inen rüzgârlar yüzünden bazı dağlar yarıldı, bazı tepeler çöktü."
Kimileri de Lucretius'un dediği gibi yerin içindeki doğurucu suyun hareket ettiğini ve yeri bir kabı sarsar gibi sarstığını söyler. Başka birileri yerin sünger gibi olduğunu ileri sürer; içindeki gizli göçükler çoğu zaman üstündeki her şeyi sarsar. Yerin yarılması ise ya alttaki suyun hareketinden, ya sık gök gürültülerinden, ya da yerin boşluklarından fışkıran rüzgârlardan olur.
- Terra est in media mundi regione posita, omnibus partibus caeli in modum centri aequali intervallo consistens; It quae singulari numero totum orbem significat; plurali vero singulas partes; cujus nomina diversa dat ratio: nam terra dicta a superiori parte, qua teritur; humus ab inferiore, velut humida, ut sub mari; tellus autem, quia fructus ejus tollimus: haec, et ops dicta, eo quod opem fert frugibus. Eadem et arva, ab arando, et colendo vocata. 2. Proprie autem terra, ad distinctionem aquae, arida nuncupatur, sicut Scriptura ait quod vocaverit Deus terram aridam. Naturalis enim proprietas siccitas est terrae; nam ut humida sit, boc aquarum affinitate sortitur. Cujus motum alii dicunt ventum esse in concavis ejus, qui motus eam movet. Sallustius: Venti per cava terrae praecipitati rupti aliquot montes tumulique sedere. 3. Alii aquam dicunt genitalem in terris moveri, et eas simul concutere, sicut vas, ut dicit Lucretius. Alii σϕγγοειδη̃ terram volunt, cujus plerumque latentes ruinae superposita cuncta concutiunt. Terrae quoque hiatus, aut motu aquae inferioris fit, aut crebris tonitruis, aut de concavis terrae erumpentibus ventis.
14.22. Dünya
Dünyaya (orbis) dairenin yuvarlaklığından bu ad verilmiştir, çünkü tekerlek gibidir; küçük tekerleğe de bu yüzden orbiculus denir. Okyanus her yandan akarak sınırlarını çember gibi kuşatır. Dünya üçe ayrılmıştır: bir kısmına Asya, öbürüne Avrupa, üçüncüsüne Afrika denir.
Eskiler dünyanın bu üç kısmını eşit ayırmamıştır. Asya güneyden doğu üzerinden kuzeye kadar uzanır; Avrupa kuzeyden batıya, oradan da Afrika batıdan güneye kadar gider.
Buradan açıkça görülür ki dünyanın yarısını Avrupa ile Afrika ikisi birden tutar, öbür yarısını ise tek başına Asya. Bu iki kısmın ayrı sayılması, ikisinin arasına Okyanus'tan Büyük Deniz'in girip onları birbirinden ayırmasındandır. Bu yüzden dünyayı doğu ve batı diye iki kısma bölersen Asya bir yanda, Avrupa ile Afrika öbür yanda olur.
- Orbis a rotunditate circuli dictus, quia sicut rota est; unde brevis etiam rotella orbiculus appellatur. Undique enim Oceanus circumfluens ejus in circulo ambit fines. Divisus est autem trifarie: ex quibus una pars Asia, altera Europa, tertia Africa nuncupatur. 2. Quas tres partes orbis veteres non aequaliter diviserunt; nam Asia a Meridie per Orientem usque ad Septentrionem pervenit. Europa vero a Septentrione usque ad Occidentem, atque inde Africa ab Occidente usque ad Meridiem. 3. Unde evidenter orbem dimidium duae tenent Europa et Africa, alium vero dimidium sola Asia. Sed ideo istae duae paries factae sunt, quia inter utramque ab Oceano mare Magnum ingreditur, quod eas intersecat. Quapropter, si in duas partes Orientis et Occidentis orbem dividas Asia erit in una, in altera vero Europa et Africa.
14.33. Asya
Asya, adını eski zamanlarda Doğu'nun hâkimiyetini elinde tutan bir kadından almıştır. Dünyanın üçte birini oluşturur; doğuda güneşin doğduğu yerle, güneyde Okyanus'la, batıda bizim denizimizle, kuzeyde Maiotis gölü ve Tanais ırmağıyla sınırlanır. Birçok eyaleti ve bölgesi vardır; Cennet'ten başlayarak bunların adlarını ve yerlerini kısaca anlatacağım.
Cennet doğu taraflarında bir yerdir. Adı Yunancadan Latinceye "bahçe" diye çevrilir; İbranicede ise ona Eden denir, bu da bizim dilimizde "zevkler" demektir. İkisi birleşince "zevkler bahçesi" olur. Orada her türden ağaç ve meyve ağacı dikilidir, hayat ağacı da oradadır. Ne soğuk vardır ne sıcak, yalnız hiç bitmeyen bir ilkbahar ılımanlığı vardır.
Ortasından fışkıran bir pınar bütün koruyu sular ve dört ırmağa kaynaklık ederek bölünür. Günahtan sonra insana bu yerin girişi kapatılmıştır. Çünkü her yandan alevli bir kılıçla, yani ateşten bir surla çevrilidir; yangını neredeyse göğe ulaşır.
Kerubiler, yani meleklerden oluşan bir nöbet de, kötü ruhları uzak tutmak için kılıcın alevinin üstüne yerleştirilmiştir. Böylece insanları alev, kötü melekleri de iyi melekler uzak tutar; günah işleyen ne bir bedene ne bir ruha Cennet'in girişi açık kalır.
Hindistan adını batıdan sınırını çizen Indus ırmağından almıştır. Güney denizinden güneşin doğduğu yere, kuzeyden de Kafkas dağına kadar uzanır. Çok sayıda milleti ve kasabası vardır; ayrıca filleri bol Taprobane adası, altın ve gümüşü bol Khryse ile Argyre, yaprakları hiç dökülmeyen ağaçlarıyla Tylos da oradadır.
Hintlileri ünlü kılan Ganj, Indus ve Hypasis ırmakları da oradadır. Hindistan toprağı batı yelinin soluğuyla pek sağlıklıdır, yılda iki kez ürün biçilir; kış yerine etesia rüzgârlarına kavuşur. Esmer tenli insanlar, kocaman filler, tek boynuzlu hayvan, papağan kuşu, ayrıca abanoz ağacı, tarçın, biber ve güzel kokulu kamış yetiştirir.
Fildişi de gönderir; ayrıca değerli taşlar: beril, krizopras, elmas, lâl, lykhnites, inci ve soylu kadınların hırsını tutuşturan iri inciler. Orada altın dağlar da vardır; ejderhalar, grifonlar ve dev cüsseli insan canavarları yüzünden bunlara yaklaşmak imkânsızdır.
Hindistan sınırlarından Mezopotamya'ya kadar olan yere genel olarak Parthia denir. Parthların yenilmez yiğitliği yüzünden Asur ve öteki yakın bölgeler de onun adına geçmiştir. Bu ülkede Arakhosia, Parthia, Asur, Medya ve Pers ülkesi vardır. Birbirine bitişik olan bu bölgeler Indus ırmağından başlar, Dicle'yle son bulur. Dağlık ve sarp yerlerdedir; Hydaspes ve Arbis ırmakları buralardadır. Birbirlerinden sınırlarla ayrılırlar ve adlarını kendi kurucularından alırlar.
Arakhosia adını kendi kasabasından alır.
Parthia'yı İskitya'dan gelen Parthlar ele geçirmiş ve kendi adlarıyla anmışlardır. Güneyinde Kızıldeniz, kuzeyinde Hyrkania denizi, güneşin battığı yanda Medya vardır. Hazar kıyısından İskitlerin topraklarına kadar uzanan on sekiz krallık bu ülkededir.
Asur adını, tufandan sonra bu bölgeye ilk yerleşen Sam'ın oğlu Assur'dan alır. Doğuda Hindistan'a, güneyde Medya'ya, batıda Dicle'ye, kuzeyde Hazar Kapılarının bulunduğu Kafkas dağına değer. Mor boya ilk kez bu bölgede kullanılmış, saç ve beden merhemleri ile Romalıların ve Yunanların lüksünü taşıran güzel kokular ilk önce buradan yayılmıştır.
Medya ve Pers ülkesi adlarını, bu eyaletlere savaşla girmiş olan Medos ve Perses krallarından alır. Medya batıdan Parthia krallıklarını boydan boya kucaklar, kuzeyden Ermenistan'la çevrilidir, doğuda Hazarlara bakar, güneyde Pers ülkesine. Toprağı, başka hiçbir bölgenin yetiştirmediği Medya ağacını yetiştirir. Biri büyük biri küçük iki Medya vardır.
Pers ülkesi doğudan Hintlilere kadar uzanır. Batısında Kızıldeniz vardır, kuzeyde Medya'ya, güneyde Karmania'ya değer. Karmania Pers ülkesine bağlıdır ve en ünlü kasabaları Susa'dır. Sihir sanatı ilk kez Pers ülkesinde doğmuştur. Devlerden Nemrut, dillerin karışmasından sonra bu sanata yönelmiş ve Perslere orada ateşe tapmayı öğretmiştir. Çünkü o yörelerde herkes Güneş'e tapar; Güneş'e kendi dillerinde El denir.
Mezopotamya adının kökü Yunancadır, çünkü iki ırmakla çevrilidir: doğuda Dicle, batıda Fırat vardır. Kuzeyde Toros ile Kafkas dağları arasında başlar; güneyinde sırasıyla Babil ülkesi, ardından Keldani ülkesi, en sonda da Mutlu Arabistan gelir.
- Asia ex nomine cujusdam mulieris est appellata, quae apud antiquos imperium tenuit Orientis. Haec in tertia orbis parte disposita, ab Oriente ortu solis, a Meridie Oceano, ab occiduo nostro mari finitur, a Septentrione Maeotide lacu et Tanai fluvio terminatur. Habet autem provincias multas et regiones, quarum breviter nomina, et situs expediam, sumpto initio a Paradiso. 2. Paradisus est locus in Orientis partibus constitutus, cujus vocabulum ex Graeco in Latinum vertitur hortus; porro Hebraice Eden dicitur, quod in nostra lingua deliciae interpretatur. Quod utrumque junctum facit hortum deliciarum; est enim omni genere ligni et pomiferarum arborum consitus, habens etiam lignum vitae: non ibi frigus, non aestus, sed perpetua veris temperies. 3. E cujus medio fons prorumpens totum nemus irrigat, dividiturque in quatuor nascentia flumina, cujus loci post peccatum homini aditus interclusus est. Septus est enim undique romphaea flamma, id est, muro igneo accinctus, ita ut ejus cum coelo pene jungatur incendium. 4. Cherubin quoque, id est, angelorum praesidium arcendis spiritibus malis super romphaeae flagrantiam ordinatum est, ut homines flammae, angelos vero malos angeli (boni) submoveant, ne cui carni, vel spiritui transgressionis aditus Paradisi pateat. 5. India vocata ab Indo flumine, quo ex parte occidentali clauditur: haec a Meridiano mari porrecta usque ad ortum solis, et a Septentrione usque ad montem Caucasum pervenit, habens gentes multas, et oppida, insulam quoque Taprobanam elephantis refertam, Chrysen et Argyram auro, argentoque fecundas, Tylen quoque arborum foliis nunquam carentem, 6. Habet et fluvios Gangen, et Indum, et Hypasin illustrantes Indos. Terra Indiae Favonii spiritu saluberrima, in anno bis metit fruges; vice hiemis Etesiis potitur. Gignit autem tincti coloris homines, elephantes ingentes, monoceron bestiam, psittacum avem, ebenum quoque lignum, et cinnamum, et piper, et calamum aromaticum. 7. Mittit et ebur, lapides quoque pretiosos, berrillos, chrysoprasos, et adamantem, carbunculos, lychnites, margaritas, et uniones, quibus nobilium feminarum ardet ambitio. Ibi sunt et montes aurei, quos adire propter dracones, et gryphas, et immensorum hominum monstra impossibile est. 8. Parthia ab Indiae finibus usque ad Mesopotamiam generaliter nominatur. Propter invictam enim virtutem Parthorum et Assyria et reliquae proximae regiones in ejus nomen transierunt. Sunt enim in ea Arachosia, Parthia, Assyria, Media et Persia: quae regiones invicem sibi conjunctae initium ab Indo flumine sumunt, Tigri clauduntur, locis montuosis et asperioribus sitae, habentes fluvios Hydaspen, et Arbem; sunt enim inter se finibus suis discretae, nomina a propriis auctoribus ita trahentes. 9. Arachosia ab oppido suo nuncupata. Parthiam Parthi a Scythia venientes occupaverunt, eamque ex suo nomine vocaverunt. Hujus a Meridie Rubrum mare est, a Septentrione Hyrcanum salum, ab occidua solis plaga Media. Regna in ea octodecim sunt, porrecta a Caspio littore usque ad terras Scytharum. 10. Assyria vocata ab Assur filio Sem, qui eam regionem post diluvium primus incoluit: haec ah Ortu Indiam, a Meridie Mediam tangit, ab Occiduo Tigrim, a Septentrione montem Caucasum, ubi portae Caspiae sunt. In hac regione primus inventus est usus purpurae, inde primum crinium, ct corporum unguenta venerunt, ac odores quibus Romanorum atque Graecorum effluxit luxuria. 11. Media, et Persis, a regibus Medo et Perso cognominatae, qui easdem provincias bellando aggressi sunt. Ex quibus Media ab Occasu transversa Parthia regna amplectitur; a septentrione Armenia circumdatur, ab Ortu Caspios videt, a Meridie Persiam. Hujus terra medicam arborem gignit, quam alia regio minime parturit. Sunt autem Mediae duae major et minor. 12. Persis tendens ab Ortu usque ad Indos; ab Occasu Rubrum mare habet, ab Aquilone vero Mediam tangit, ab Austro Carmaniam, quae Persidi annectitur, quibus est Susa oppidum nobilissimum. In Persia primum orta est ars magica, ad quam Nemroth Gigas post confusionem linguarum abiit, ibique Persas ignem colere docuit; nam omnes in illis partibus Solem colunt, qui ipsorum lingua El dicitur. 13. Mesopotamia Graecam etymologiam possidet, quod duobus fluviis ambiatur. Nam ab Oriente Tigrim habet, ab Occiduo Euphratem; incipit autem a Septentrione inter montem Taurum et Caucasum, cujus a Meridie sequitur Babylonia, deinde Chaldea, novissime Arabia εὐδαίμων.
14.3_2Babil bölgesinin başkenti, ona adını veren Babil şehridir. Bu şehir o kadar ünlüdür ki Keldani ülkesi, Asur ve Mezopotamya bir ara hepsi onun adına geçmiştir.
Arabistan "kutsal" anlamında adlandırılmıştır. Kelimenin anlamı budur, çünkü burası günlük yetiştiren, güzel kokular üreten bir bölgedir. Bu yüzden Yunanlar ona eudaimon, bizimkiler de "Mutlu" adını vermiştir. Koruluklarında mür ve tarçın biter. Anka kuşu orada doğar; sardonyx taşı, iris, malakhites ve paideros orada bulunur. Kuş oğlu Saba'dan ötürü ona Saba da denir. Doğuya doğru dar bir kara şeridi hâlinde Basra körfezine uzanır; kuzeyini Keldani ülkesi, batısını Arap körfezi kapatır.
Suriye'ye, kendi adını verenin Syros adında yerli biri olduğu söylenir. Doğuda Fırat ırmağı, batıda bizim denizimiz ve Mısır ile sınırlanır; kuzeyde Ermenistan ve Kapadokya'ya, güneyde Arap körfezine değer. Boyu pek uzundur, eni daha dardır.
İçinde Kommagene, Fenike ve Filistin eyaletleri vardır. Sarazenler ve Nabatîler dışında Yahudiye de Filistin'in bir parçasıdır. Suriye'nin ilk eyaleti Kommagene, adını bir zamanlar orada başkent sayılan Kommagene şehrinden alır. Kuzeyinde Ermenistan, doğusunda Mezopotamya, güneyinde Suriye, batısında Büyük Deniz vardır.
Kadmos'un kardeşi Phoinix, Mısır Thebai'sinden Suriye'ye gidip Sidon'da krallık yapmış ve bu eyalete kendi adıyla Fenike demiştir. İşaya'nın seslendiği Sur da buradadır. Doğusunda Arabistan, güneyinde Kızıldeniz vardır.
Filistin eyaletinin başkenti, şimdi Askalon denen Filistin şehriydi; çevresindeki bütün bölge bu şehirden ötürü Filistin diye adlandırılmıştır. Doğusunda Kızıldeniz bulunur, güney yanında Yahudiye karşılar, kuzey tarafında Surluların sınırlarıyla kapanır, batısında Mısır sınırıyla son bulur.
Filistin'in bir bölgesi olan Yahudiye, adını, soyundan kralları çıkan Yahuda'dan alır. Önce Kenan denirdi; bu ad ya Ham'ın oğlundan ya da Kenanlıların on milletinden gelir. Onlar sürülünce bu toprağa Yahudiler sahip olmuştur. Uzunluğu Arfa köyünden Yahudilerle Surluların birlikte oturduğu Iulias köyüne kadar uzanır. Genişliği ise Lübnan dağından Taberiye gölüne kadardır.
Yahudiye'nin ortasında Kudüs şehri vardır; bütün bölgenin göbeği gibidir. Bu topraklar türlü zenginliklerle dolu, ekin bakımından verimli, sularıyla ünlü, belsemi boldur. Bu yüzden Yahudiler, unsurlarının bu güzelliğine bakarak atalarına vaat edilen, süt ve bal akan toprağın burası olduğunu sanmışlardır; oysa Tanrı onlara bununla dirilişin ayrıcalığını vaat ediyordu.
Filistin'in bir bölgesi olan Samiriye, adını Samiriye denen bir kasabadan alır. Bu kasaba bir zamanlar İsrail'de kral şehriydi, şimdi Augustus'un adından dolayı Sebastia denir. Bölge Yahudiye ile Celile arasında yer alır; Eleas adlı köyden başlar, Agrabat ülkesinde biter. Tabiatı Yahudiye'ninkinin tıpkısıdır, ondan hiçbir farkı yoktur.
Filistin'in bir bölgesi olan Celile'ye, Filistin'dekilerden daha beyaz insanlar yetiştirdiği için bu ad verilmiştir. Yukarı ve aşağı olmak üzere ikidir; yine de birbirine bağlıdır, Suriye ve Fenike'ye bitişiktir. Toprakları bereketli, verimli ve meyvece zengindir.
Pentapolis bölgesi Arabistan ile Filistin sınırındadır. Gökten gelen ateşle yanıp yok olan beş günahkâr şehirden ötürü bu adı almıştır. Bir zamanlar Kudüs'ten daha verimli bir topraktı; şimdi ıssız ve kavrulmuştur. Çünkü halkının suçu yüzünden gökten ateş inmiş ve o bölgeyi sonsuza dek küle çevirmiştir.
Bunun gölgesi ve görüntüsü küllerde ve ağaçlarda bugün de görülür. Orada öyle olgun görünüşlü yeşil meyveler biter ki yeme isteği uyandırır. Koparırsan dağılır, küle döner ve hâlâ yanıyormuş gibi duman salar.
Nabatea bölgesi adını İsmail'in oğlu Nabat'tan alır. Yahudiye ile Arabistan arasında yer alır; Fırat'tan başlayıp Kızıldeniz'e uzanır ve Arabistan'ın bir parçasıdır.
Önce Aeria denen Mısır, sonradan orada krallık yapan, Danaos'un kardeşi Aigyptos'tan adını almıştır. Doğuda Suriye'ye ve Kızıldeniz'e bitişiktir, batısında Libya, kuzeyinde Büyük Deniz vardır. Güneyde içeriye çekilerek Habeşlere kadar uzanır. Bu bölgenin göğü yağmur görmez, yağış nedir bilmez.
- Babyloniae regionis caput Babylon urbs est, a qua nuncupata, tam nobilis, ut Chaldaea, et Assyria. et Mesopotamia in ejus nomen aliquando transierint. 15. Arabia appellata, id est, sacra. Hoc enim significare interpretatur, eo quod sit regio thurifera, odores creans. Hinc eam Graeci εὐδαίμονα, nostri beatam nominaverunt, in cujus saltibus et myrrha et cynnamum provenit; ibi nascitur avis phoenix; sardonix gemma, iris, malochites. et paederotes ibi inveniuntur. Ipsa est, et Saba appellata, a filio Chus, qui nuncupatus est Saba. Haec autem angusto terrae tractu ad Orientem versus Persicum sinum extenditur, cujus Septentrionalia Chaldaea claudit, Occasum sinus Arabicus. 16. Syriam Syrus quidam perhibetur indigena a suo vocabulo nuncupasse. Haec ab Oriente, fluvio Euphrate; ab Occasu, mari nostro et Aegypto terminatur: tangens a septentrione Armeniam et Cappadociam, a Meridie sinum Arabicum. Situs ejus porrectus in immensam longitudinem, in lato angustior. 17. Habet autem in se provincias Commagenam, Phoeniciam, et Palaestinam, cujus pars est Judaea absque Sarracenis, et Nabathaeis. Commagena prima provincia Syriae a vocabulo Commagenae urbis nuncupata, quae quondam ibi metropolis habebatur. Hujus est a Septentrione Armenia, ab ortu Mesopotamia a Meridie Syria, ab Occasu mare Magnum. 18. Phoenix Cadmi frater de Thebis Aegyptiorum in Syriam profectus, apud Sidonem regnavit, eamque provinciam ex nomine suo Phoeniciam appellavit. Ipsa est ubi Tyrus est, ad quam Isaias loquitur. Habet autem ad Orientem Arabiam, a Meridie mare Rubrum. 19. Palaestina provincia Philistin urbem metropolim habuit, quae nunc dicitur Ascalon, ex qua civitate omnis circa eam regio Palaestina est nuncupata. Hujus ab Oriente mare Rubrum occurrit, a Meridiano latere Judaea excipitur, a septentrionali plaga Tyriorum finibus clauditur, ab Occasu Aegyptio limite terminatur. 20. Judaea regio Palaestinae ex nomine Judae appellata, ex cujus tribu reges habuit. Haec prius Chanaan dicta, a filio Cham, sive a decem Chananaeorum gentibus, quibus expulsis, eamdem terram Judaei possederunt. Initium longitudinis ejus a vico Arfa usque ad vicum Juliadem porrigitur, in quo Judaeorum pariter, et Tyriorum communis habitatio est. Latitudo autem ejus a monte Libani usque ad Tiberiadis lacum extenditur. 21. In medio autem Judaeae civitas Hierosolyma est, quasi umbilicus regionis totius. Terra variarum opum dives, frugibus fertilis, aquis illustris, opima balsamis. Unde secundum elementorum gratiam existimaverunt Judaei eam promissam patribus, terram fluentem lacte et melle, cum hinc illis Deus resurrectionis praerogativam polliceretur. 22. Samaria regio Palaestinae ab oppido quodam nomen accepit, quod vocabatur Samaria, civitas quodam regalis in Israel. quae nunc ab Angusti nomine Sebastia nuncupatur. Haec regio inter Judaeam, et Galilaeam media jacet, incipiens a vico. cui nomen est Eleas, deficiens in terra Agrabat. Situs ejus natura consimili, nec ullo differens a Judaea. 23. Galilaea regio Palaestinae vocata, quod gignat candidiores homines quam Palaestina. Haec autem duplex est, superior et inferior, sibi tamen connexae, Syriae et Phoeniciae adhaerentes. Terra earum opima, et ferax, et fructibus satis fecunda. 24. Pentapolis regio in confinio Arabiae et Palaestinae sita. Dicta a quinque civitatibus impiorum, quae coelesti igne consumptae sunt: terra amplius olim a Hierosolymis uberrima, nunc autem deserta atque exusta. Nam pro scelere incolarum de coelo descendit ignis, qui regionem illam in cineres aeternos dissolvit. 25. Cujus umbra quaedam, et species in favillis, et arboribus ipsis etiam adhuc videtur. Nascuntur enim ibi poma virentia sub tanta specie maturitatis, ut edendi desiderium gignant. Si carpas, fatiscunt, ac resolvuntur in cinerem, fumumque exhalant, quasi adhuc ardeant. 26. Nabathaea regio, a Nabath filio Ismael nuncupata. Jacet autem inter Judaeam et Arabiam, et surgens ab Euphrate in mare Rubrum porrigitur, et est pars Arabiae. 27. Aegyptus, quae prius Aeria dicebatur, ab Aegypto Danai fratre, postea ibi regnante, nomen accepit. Haec ab Oriente Syriae, ac Rubro mari conjuncta, ab Occasu Libyam habet, a Septentrione mare Magnum, a Meridie vero introrsus recedit, pertendens usque ad Aethiopes; regio coeli imbribus insueta, et pluviarum ignara.
14.3_3Mısır'ı yalnız Nil çevreleyip sular ve taşkınıyla verimli kılar. Bu yüzden ekince bereketlidir, yeryüzünün büyük bir kısmını buğdayıyla besler. Öteki mallar bakımından da o kadar zengindir ki gerekli ticaret mallarıyla bütün dünyayı doldurur. Mısır'ın sınırı Kanopos bölgesidir; ad, Menelaos'un o adaya gömülen dümencisi Kanopos'tan gelir. Bu ada Libya'nın başlangıcını ve Nil'in ağzını oluşturur.
Seres, Doğu'da bir kasabadır; Serlerin soyu da bölgesi de adını ondan alır. Bu bölge İskit Okyanusu ve Hazar denizinden Doğu Okyanusu'na doğru kıvrılır. Soylu yapraklarıyla bereketlidir; o yapraklardan yünler toplanır. Öteki milletlerle ticareti reddeden Serler bu yünleri giysi yapmak üzere satarlar.
Baktria bölgesine adını kendi ırmağı Baktros vermiştir. Arka kısımları Paropamisos sıradağlarıyla çevrilidir; karşıdaki kısımları Indus ırmağının kaynaklarıyla sınırlanır. Kalanını Okhos ırmağı kapatır. Baktria, ayakları hiç aşınmayan en güçlü develeri gönderir.
İskitya'nın da Gotya'nın da adını Yafes'in oğlu Magog'dan aldığı söylenir. Toprağı bir zamanlar çok büyüktü: doğuda Hindistan'dan, kuzeyde Maiotis bataklıkları üzerinden Tuna ile Okyanus arasında Germania sınırlarına kadar uzanıyordu. Sonradan küçülmüş; doğunun sağ yanında Ser Okyanusu'nun uzandığı yerden batıdaki Hazar denizine, oradan güneyde Kafkas sıradağlarına kadar inmiştir. Altında Hyrkania uzanır. Batısında da toprak verimsizliği yüzünden geniş alanlarda dolaşan çok sayıda millet vardır.
Bunlardan kimi tarla sürer; kimi ise canavarca ve vahşidir, insan eti ve kanıyla yaşar. İskitya'nın birçok toprağı zengindir, yine de çoğu yer oturulmaz: birçok yerde altın ve değerli taş bol olduğu hâlde grifonların yırtıcılığı yüzünden insanların oraya gitmesi nadirdir. En iyi zümrütlerin vatanı burasıdır. Lacivert taşı ve en saf billur da İskitya'nındır. Moskhların büyük ırmakları, Phasis ve Araxes de oradadır.
Hyrkania, adını İskitya'nın altında uzanan Hyrkana ormanından alır. Doğusunda Hazar denizi, güneyinde Ermenistan, kuzeyinde Albania, batısında İberya vardır. Ormanlarıyla sarptır; kaplan, panter ve leopar gibi yırtıcı hayvanlarla doludur. Vergilius onun için şöyle der: "Hyrkania kaplanları memelerini uzattı."
Albania adını halkın renginden alır, çünkü insanları beyaz saçlı doğar. Doğudan Hazar denizinin altından yükselir, kuzey Okyanusu'nun kıyısı boyunca ıssız ve işlenmemiş yerlerden Maiotis bataklıklarına kadar uzanır. Bu ülkenin kocaman köpekleri vardır; öyle vahşidirler ki boğaları yere serer, aslanları öldürürler.
Ermenistan adını, Thessalialı Iason'un yoldaşı Armenos'tan alır. Armenos, kral Iason'u yitirince oraya buraya dağılmış olan kalabalığı toplamış, Ermenistan'ı kurmuş ve ona kendi adını vermiştir. Toros ile Kafkas arasındadır; Kapadokya'dan Hazar denizine kadar uzanır. Kuzeyinde Keraunia dağları vardır. Tepelerinden Dicle ırmağı doğar. Dağlarında da tufandan sonra geminin durduğu söylenir. İki Pannonia gibi Yukarı ve Aşağı olmak üzere iki Ermenistan vardır.
İberya, Asya'da bir bölgedir; Pontus yakınında Ermenistan'a bitişiktir. Burada boyaya yarayan otlar biter.
Kapadokya'ya adını kendi şehri vermiştir. Suriye'nin başında yer alır; doğuda Ermenistan'a, batıda Küçük Asya'ya, kuzeyde Kimmer denizine ve Amazonların sahip olduğu Themiskyra ovalarına, güneyde Toros dağına değer. Bu dağın altında Kilikya ve Isauria, Kıbrıs adasına bakan Kilikya körfezine kadar uzanır. Toprağı hepsinden önce atların beslendiği yerdir. İçinden, bir zamanlar Lidya krallıklarını Perslerden ayıran Halys ırmağı akar.
Küçük Asya doğuda Kapadokya'ya değer, öteki yanlardan bütünüyle denizle çevrilidir. Kuzeyinde Karadeniz, batısında Propontis, güneyinde Mısır denizi vardır. Eyaletleri Bithynia, Frigya, Galatya, Lidya, Karya, Pamfilya, Isauria, Likya ve Kilikya'dır.
Küçük Asya'nın ilki olan Bithynia, Pontus'un başlangıcında güneşin doğduğu tarafta, Trakya'nın karşısındadır; daha önce birçok adla anılmıştır. Önce Bebrykia, sonra Mygdonia, ardından kral Bithynos'tan ötürü Bithynia denmiştir; Büyük Frigya da budur. Kaçan Hannibal'ın zehir içip can verdiği Nikomedia şehri buradadır.
Galatya adını, onu ele geçiren eski Gal milletlerinden alır. Galyalılar Bithynia kralı tarafından yardıma çağrılmış, zaferden sonra anlaşma gereği krallığı onunla paylaşmışlardır. Ardından Yunanlarla karışıp önce Galyalı-Yunanlar (Gallograeci) diye anılmışlar, şimdi de eski Gal adından Galatlar diye anılırlar; bölgelerine Galatya denir.
- Nilus solus eam circumfluens irrigat, et inundatione tua fecundat, unde et ferax frugibus, multam partem terrarum frumento alit, caeterorum quoque negotiorum adeo copiosa, at impleat necessariis mercibus etiam orbem terrarum. Finis Aegypti Canopaea a Canope Menelai gubernatore sepulto in ea insula, quae Libyae principium et ostium Nili facit. 29. Seres oppidum Orientis, a quo, et genus Sericum, et regio nuncupata est. Haec a Scythico Oceano, et mari Caspio ad Oceanum Orientalem inflectitur; nobilibus fertilis frondibus, a quibus vellera decerpuntur, quae caeterarum gentium commercia abnuentes Seres, ad usam vestium vendunt. 30. Bactriae regioni proprius amnis Bactrus vocabulum dedit. Partes ejus quae pone sunt, Paropamisi jugis ambiuntur; quae adversae sunt, Indi fluvii fontibus terminantur. Reliqua includit Ochus fluvius. Mittit Bactria fortissimos Camelos nunquam atterentes pedes. 31. Scythia sicut et Gothia a Magog filio Japhet fertur cognominata; cujus terra olim ingens fuit, nam ab Oriente India, a Septentrione per paludes Moeotides inter Danubium, et Oceanum, usque ad Germaniae fines porrigebatur. Postea vero minor effecta, a dextra Orientis parte, qua oceanus Sericus tenditur usque ad mare Caspium, quod est ad Occasum; dehinc a Meridie usque ad Caucasi jugum deducta est; cui subjacet Hyrcania, ab Occasu habens pariter gentes multas propter terrarum infecunditatem late vagantes. 32. Ex quibus quaedam agros incolunt, quaedam portentosae ac truces carnibus humanis et eorum sanguine vitant. Scythiae plures terrae sunt locupletes; inhabitabiles tamen plures, nam dum in plerisque locis auro et gemmis affluant, gryphorum immanitate accessus hominum rarus est. Smaragdis autem optimis haec patria est. Cyaneus quoque lapis et crystallus purissimus Scythiae est. Habet et flumina magna Moschorum, Phasiden, atque Araxen. 33. Hyrcania dicta a silva Hirrana, quae Scythiae subjacet, habens ab Oriente mare Caspium, a Meridie Armeniam, a Septentrione Albaniam, ab Occasu Iberiam. Est autem silvis aspera, copiosa immanibus feris, tigribus, pantherisque, ac pardis; de qua Virgilius: Hyrcanaeque admorunt ubera tigres. 34. Albania a colore populi nuncupata, eo quod albo crine nascantur: haec ab Oriente sub mare Caspium surgens, per oram oceani Septentrionalis usque ad Maeotides paludes per deserta et inculta extenditur. Huic terrae canes ingentes sunt, tantaeque feritatis, ut tauros premant, leones perimant. 35. Armenia nuncupata ab Armeno, Jasonis Thessali comite, qui amisso rege Jasone, collecta multitudine ejus, quae passim vagabatur, Armeniam condidit, et ex suo nomine nuncupavit. Sita est inter Taurum et Caucasum, a Cappadocia usque ad Caspium mare protensa, habens a Septentrione Ceraunios montes, ex cujus collibus Tigris fluvius nascitur; et in cujus montibus area post diluvium sedisse perhibetur. Duplex est autem Armenia, superior et inferior, sicut duas Pannoniae. 36. Hiberia regio Asiae est, prope Pontum Armeniae juncta; in hac herbae tincturae utiles nascuntur. 37. Cappadociam urbs propria nominavit. Haec in capite Syriae sita: ab Oriente Armeniam tangit, ab Occasu Asiam minorem, ab Aquilone mare Cimmericum, et Themiscirios campos, quos habuere Amazones, a Meridie vero Taurum montem, cui subjacet Cilicia et Isauria usque ad Cilicum sinum, qui spectat contra insulam Cyprum. Terra ejus ante alias nutrix equorum. Halys amnis per eam fluit, qui quondam Lydine regna disjunxit a Persis. 38. Asia minor ab Oriente Cappadocia attingitur, ab aliis partibus, undique mari circumdatur. Nam a Septentrione Pontum Euxinum habet, ab Occasu Propontidem, a Meridie Aegyptium mare. Habet provincias Bithyniam, Phrygiam, Galatiam', Lydiam, Cariam, Pamphiliam, Isauriam, Lyciam, atque Ciliciam. 39. Prima Asiae minoris Bithynia in Ponti exordio ad solis orientis partem, adversa Thraciae jacet, multis antea nominibus appellata. Nam prius Bebrycia dicta, deinde Mygdonia, mox a Bithyno rege Bithynia nuncupata, ipsa est et major Phrygia. Nicomedia urbs in ea est, ubi Annibal fugiens veneni haustu animam exspiravit. 40. Galatia dicta a priscis Gallorum gentibus, a quibus exstitit occupata. Nam Galli in auxilium a rege Bithyniae evocati, regnum cum eo, pacta victoria, diviserunt; sicque deinde Graecis admisti, primum Gallo-graeci, nunc ex antiquo Gallorum nomine Galatae dicuntur, et eorum regio Galatia nuncupatur.
14.3_4Frigya adını Aisopos'un kızı Phrygia'dan alır. Jüpiter'in oğlu Dardanos'tan ötürü Dardania da denir. Homeros onun için şöyle der: "Göksel kaleden Jüpiter'in ilk doğurduğu." Çünkü Korythos şehrinden çıkıp Frigya'ya ilk gelen odur. Bu bölge Troas'ın üstünde, kuzey tarafta Galatya'ya, güneyde Likaonya'ya komşudur; doğuda Lidya'ya bitişiktir, batıda Hellespontos denizine ulaşır. Bölgenin bir kısmı Truva'dır; Truvalıların kralı, Ganymedes'in babası Tros ona kendi adını vermiştir. İki Frigya vardır, büyük ve küçük. Büyük Frigya'da Smyrna, Küçük'te İlion bulunur.
Likaonya...
Karya'yı Frigya'dan Hermos ırmağı ayırır.
Lidya kralların eski yurdudur; Paktolos'un dalgası altın selleriyle onu zenginliklere eriştirmiştir. Önceden Maionia denirdi. Küçüklüğü yüzünden iki kardeş kralı, Lydos ve Tyrrhenos'u taşıyamayınca, kura ile Tyrrhenos büyük bir kalabalıkla yola çıkmış, İtalya'nın bir yöresini ele geçirip ona Tyrrhenia demiştir. Lidya ise eyalette kalan kral kardeşi Lydos'tan adını almıştır. Batıdan Küçük Frigya'ya bitişiktir, doğuda Meles ırmağının çevrelediği Smyrna şehri vardır; ovalarını kumları altınla pek zengin Paktolos ve Hermos ırmakları dolaşır.
Pamfilya...
Isauria adını yerin konumundan almıştır, çünkü her yandan rüzgârların esintisine açıktır (aurae). Başkenti Seleukia'dır.
Kilikya adını Kiliks adlı birinden almıştır; onun Phoinix'in soyundan geldiğini, Jüpiter'den daha eski olduğunu söylerler. Çoğu ovadır; batıda Likya'yı, güneyde Issos denizini, arkada Toros sıradağlarını karşılar. İçinden Kydnos ırmağı geçer; şehirlerin anası Tarsus buradadır. Korykos kasabası da burada olup bol ve en iyi safran buradan gelir; kokusu daha keskin, rengi daha altınıdır.
Likya adını, doğudan Kilikya'ya bitişik olmasından almıştır. Doğusunda Kilikya, batısında ve güneyinde deniz, kuzeyinde Karya vardır. Sicilya'da Etna, Campania'da Vesuvius nasıl ateş saçıyorsa, burada da Khimaira dağı geceleri alevler içinde ateş püskürür.
4. Avrupa
Asya'dan sonra kalemimizi Avrupa'ya çeviriyoruz. Europa, Libya kralı Agenor'un kızıydı; Jüpiter onu Afrika'dan kaçırıp Girit'e getirmiş ve dünyanın üçte birine onun adını vermiştir. Bu Agenor, Libya'nın oğludur; Libya, yani Afrika, adını ondan almıştır. Buradan anlaşılıyor ki önce Libya, sonra Avrupa ad almıştır.
Dünyanın üçte biri olarak ayrılan Avrupa, Tanais ırmağından başlar, kuzey Okyanusu boyunca batıya inerek İspanya sınırlarına kadar gelir. Doğu ve güney kısmı Pontus'tan yükselip bütünüyle Büyük Deniz'e bağlanır ve Gades adasında son bulur.
Avrupa'nın ilk bölgesi Aşağı İskitya'dır. Maiotis bataklıklarından başlar, Tuna ile kuzey Okyanusu arasında Germania'ya kadar uzanır. İçinde yaşayan barbar milletler yüzünden bu toprağa genel olarak Barbaria denir. İlk kısmı, Maiotis bataklıklarına ulaşan Alania'dır. Ardından Gotya'nın da bulunduğu Dakya, sonra da büyük kısmına Suevlerin yerleştiği Germania gelir.
Germania, Aşağı İskitya'dan sonra Tuna'dan başlayarak Ren ırmağı ile Okyanus arasında kapalıdır. Kuzeyde ve batıda Okyanus'la çevrilidir, doğuda Tuna, güneyde Ren ırmağıyla ayrılır. Bu ülke savaşçı erkekler bakımından zengin, kalabalık halklarla doludur ve vahşi milletlerle kaynar. Halkları çok doğurduğu için (gignendo) Germania adını almıştır. Hercynia ormanı, tüyleri geceleri parlayan kuşlar yetiştirir. Ayrıca bizonlar, yaban sığırları ve geyikler de doğurur. Değerli taş, billur ve kehribar, ayrıca yeşil callaicum ve beyaz keraunion da gönderir. İki Germania vardır: biri kuzey Okyanusu yakınında Yukarı Germania, öteki Ren çevresindeki Aşağı Germania.
Tuna'nın barbar ülkesinden Akdeniz yönüne doğru ayırdığı eyaletlerin ilki Moesia'dır; ad, ürünün (messis) bolluğundan gelir. Bu yüzden eskiler ona "Ceres'in ambarı" demiştir. Doğuda Tuna'nın ağızlarına, güneydoğuda Trakya'ya, güneyde Makedonya'ya, batıda Istria'ya bitişiktir. Moesia'dan sonra Pannonia, ardından soğuk ve az ürün veren Noricum ovası gelir. Sonra ekin bakımından verimli Raetia ovası gelir ki onu Belgica Galyası izler.
- Phrygia dicta a Phrygia Aesopi filia. Haec Dardania a Dardano Jovis filio dicta. De quo Homerus ait: Quem primum genuit caelesti Jupiter arce. Hic enim profectus de Corito civitate primus venit in Phrygiam. Est autem regio Troadi superjecta ab Aquilonis parte Galatiae, a Meridiana vicina est Lycaoniae, ab Oriente Lydiae adhaeret, ab Occidente Hellesponto mari terminatur. Hujus regio Troja est, quam ex suo nomine appellavit Tros, Trojanorum rex, Ganymedis pater. Duae sunt autem Phrygiae, majori et minor. Major Phrygia Smyrnam habet; Minor vero Ilium. 42. Lycaonia... Cariam Hermus fluvius discernit a Phrygia. 43. Lydia sedes antiqua regum, quam Pactoli unda extulit in divitias, torrentibus aureis: haec antea Maeonia dicebatur. quae dum pro brevitate duos fratres reges Lydum et Tyrrhenum ferre non posset,154ex sorte Tyrrhenus cum ingenti multitudine profectus, loca Italiae occupavit, et Tyrrheniam nuncupavit. Lydia autem a Lydo regis fratre, qui in provincia remanserat, cognominata est. Conjungitur ab Occidente minori Phrygiae, ab Ortu Smyrnam urbem habet, quam Meles fluvius cingit, cujus campos Pactolus et Hermus circumfluunt, arenis aureis ditissimi. 44. Pamphylia... Isauria ex situ loci perhibetur cognominata, quod undique aurarum aperta flatibus pateat. Metropolim urbem Seleuciam habet. 45. Cilicia a Cilice quodam nomen traxit, quem ortum Phoenice dicunt, et antiquiorem Jove fuisse asserunt. Plurima jacet campis, recipiens ab Occiduo Lyciam, a Meridie mare Issicum a tergo montis Tauri juga. Hanc Cydnus amnis intersecat, matrem urbium habet Tarsum. In ea et Corycus oppidum est, unde crocum plurimum et optimum venit, spiramine fragrantius, et colore plus aureo. 46. Lycia nuncupata, quod ab Oriente adjuncta Ciliciae sit. Nam habet ab Ortu Ciliciam, ab Occasu et Meridie mare, a Septentrione Cariam. Ibi est mons Chimaera, qui nocturnis aestibus ignem exhalat, sicut in Sicilia Aetna, et Vesuvius in Campania. 1. Post Asiam ad Europam stylum vertimus. Europa quippe Agenoris regis Libyae filia fuit, quam Jovis ab Africa raptam Cretam advexit, et tertiam partem orbis ex ejus nomine appellavit. Iste autem est Agenor Libyae filius, ex qua, et Libya, id est Africa fertur cognominata. Unde apparet prius Libyam accepisse vocabulum, postea Europam. 2. Europa autem in tertiam partem orbis divisa, incipit a flumine Tanai, descendens ad Occasum per Septentrionalem oceanum usque ad fines Hispaniae, cujus pars Orientalis et Meridiana a Ponto consurgens, tota nari Magno conjungitur, et in insula Gadibus finitur. 3. Prima Europae regio Scythia inferior, quae a Maeotidis paludibus incipiens, inter Danubium et oceanum Septentrionalem usque ad Germaniam porrigitur; quae terra generaliter propter barbaras gentes, quibus inhabitatur, Barbaria dicitur. Hujus pars prima Alania est, quae ad Maeotidas paludes pertingit. Post hanc Dacia, ubi et Gothia; deinde Germania, ubi plurimam partem Suevi incoluerunt. 4. Germania, post Scythiam inferiorem a Danubio inter Rhenum fluvium, Oceanumque conclusa, cingitur a Septentrione et Occasu Oceano, ab Ortu vero Danubio, a Meridie Rheno flumine dirimitur; terra dives virorum ac populis numerosis, et immanibus frequens. Unde et propter fecunditatem gignendorum populorum Germania dicta est; gignit aves Hercynia sylva quarum pennae noctu perlucent. Bisontes quoque feras, et uros atque alces parturit. Mittit et gemmas, crystallum et succinum. Callaicum quoque viridem, et ceraunium candidum. Duae sunt autem Germaniae, Superior juxta septentrionalem oceanum, inferior circa Rhenum... 5. Provinciarum autem, quas Danubius a Barbarico ad Mediterraneum mare seclusit, prima est Moesia, a messium proventu vocata. Unde eam veteres Cereris horreum nuncupabant. Haec autem ab Oriente ostiis Danubii jungitur; ab Euro vero Thraciae, a Meridie Macedoniae, ab Occasu Histriae copulatur. Post Moesiam autem Pannonia est. Inde Noricus ager frigidus, et parcius fructuosus. Post, quae Rheticus ferax frugibus, qui excipit Galliam Belgicam.
14.3_5Trakya'ya adını Yafes'in oğlu Tiras'ın geldiği ve verdiği söylenir. Başkaları, Trakya adının halkın vahşiliğinden geldiğini söylemiştir. Doğusunda Propontis ve Konstantinopolis şehri karşısındadır, kuzeyinde Ister uzanır, güneyde Ege denizine bitişiktir, batısında da Makedonya uzanır. Bir zamanlar bu bölgeye Bessoi halkı, Massagetler, Sarmatlar, İskitler ve daha pek çok kavim yerleşmiştir. Çünkü geniştir, bu yüzden pek çok millet barındırmıştır. Trakya, barbarların pek çok milletine de değen Hebros ırmağını doğurur.
Yunanistan adını, bütün bu bölgede krallık sürmüş olan kral Graecus'tan alır. Yunanistan'ın yedi eyaleti vardır: batıda ilki Dalmaçya, sonra Epir, sonra Hellas, sonra Thessalia, sonra Makedonya, sonra Akhaia; denizde de iki eyalet, Girit ve Kikladlar. İlirya ise genel olarak bütün Yunanistan'dır.
Dalmaçya'nın adını aynı eyaletin en büyük şehri Delmion'dan aldığı düşünülür. Doğuda Makedonya'ya, kuzeyde Moesia'ya bitişiktir; batıda Istria ile sınırlanır, güneyde Adriyatik körfeziyle kapanır.
Epir adını Akhilleus'un oğlu Pyrrhos'tan alır. Bir kısmı olan Khaonia'ya daha önce, Pyrrhos'un Andromakhe'den olan oğlu Molossos'tan dolayı Molossia denirdi. Pyrrhos, Orestes'in tuzağıyla öldürüldükten sonra Andromakhe'yi Helenos almış ve babasının yerine geçen üvey oğlunun krallığını yönetmiştir. Epir'in Molossos'tan ötürü Molossia denen bu kısmına Helenos sonradan, avda bilmeden öldürdüğü söylenen kardeşi Khaon'un adıyla Khaonia demiştir; ölen kardeşini teselli etmek ister gibi.
Hellas adını Deukalion ile Pyrrha'nın oğlu kral Hellen'den alır; Yunanlara önceden Hellenler denmesi de ondandır. Önceden Akte denen Attika toprağı da budur. Yunanistan'ın yerlisi olan Kranaos adında biri vardı; onun Attis adlı kızından ötürü bu toprağa Attika denmiştir. Makedonya ile Akhaia arasında yer alır, kuzey tarafı Arkadya'ya bitişiktir. Gerçek Yunanistan da budur; özgür ilimlerin anası, filozofların süt annesi Atina şehri buradadır. Yunanistan'ın ondan daha parlak ve soylu bir şeyi olmamıştır. Bir zamanlar en kanlı savaşın geçtiğine inanılan Marathon ovası da buradadır.
Hellas'ın iki eyaleti vardır: Boiotia ve Peloponnesos.
Boiotia'nın adı şu sebepten gelir. Agenor'un oğlu Kadmos, Jüpiter'in kaçırdığı kız kardeşi Europa'yı babasının emriyle aramış, ama bulamamış; babasının öfkesinden korkarak gönlünü pekiştirip sürgünü seçmiştir. Rastlantıyla gördüğü bir ineğin izini takip etmiş, ineğin yattığı yeri yurt edinmiş ve bu yere ineğin adından (bos) Boiotia demiştir. Orada Thebai şehrini de kurmuştur. Bu şehirde bir zamanlar iç savaşlar gürlemiş, Apollon ile o büyük Thebaili Herkül de burada doğmuştur. Aynı yere Apollon'a ve Musalara adanmış, Boiotia'daki bir pınardan ötürü Aonia da denir.
Hellas'ın ikinci kısmı olan Peloponnesos'u Pelops yönetmiş ve ona adını vermiştir.
Thessalia adını kral Thessalos'tan alır; güneyde Makedonya'ya bitişiktir, arkasında Pieria vardır. Thessalia'da çok sayıda ırmak ve kasaba vardır; başlıcaları Thessalonike ve Thebai'dir. Bir zamanlar Apollon'a adanmış Parnassos dağı buradadır. Thessalia Akhilleus'un vatanı, Lapithlerin çıktığı yerdir. Atları ilk kez dizginle bunların ehlileştirdiği söylenir; Kentaurların adı da buradan gelir. Altın sikkeler ilk önce Thessalia'da yapılmış, at terbiyesi de ilk burada bulunmuştur.
Makedonya'nın adı başlangıçta kral Emathios'tan ötürü Emathia idi. Deukalion'un kızından torunu Makedon orada başa geçince adı değiştirmiş, ona kendi adıyla Makedonya demiştir. Doğuda Ege denizine, güneyde Akhaia'ya, batıda Dalmaçya'ya, kuzeyde Moesia'ya komşudur. Büyük İskender'in vatanıdır; altın ve gümüş damarlarıyla zengindir. Paianites denen taşı burası yetiştirir. Olympos dağı buradadır; öyle yüksek bir tepeyle yükselir ki doruğunda ne bulut ne rüzgâr hissedilir.
Akhaia'ya, şehir de eyalet de, adını kral Akhaios'tan alır. Neredeyse adadır; Makedonya'ya bitiştiği kuzey yanı dışında her taraftan denizle kuşatılmıştır. Doğuda Myrtos denizi, güneydoğuda Girit denizi, güneyde İyon denizi; güneybatı ve batıda Kefalonya ve Kassiope adaları vardır. Yalnız kuzey yanından Makedonya'ya ya da Attika toprağına bitişiktir. Başkenti, Yunanistan'ın süsü Korinthos şehridir. Inakhos, Akhaia'nın ırmağıdır.
- Thraciae Thiras Japhet filius veniens nomen dedisse perhibetur. Alii a saevitia incolarum Thraciam appellatam dixerunt. Huic ab Oriente Propontis, et urbs Constantinopolis opposita est, a Septentrione vero Ister obtenditur, a Meridie vero Aegaeo mari adhaeret, ab Occasu Macedonia illi subjacet. Cujus regionem olim Bessorum populus, Massagetae, Sarmatae, Scythae, et aliae plurimae nationes incoluerunt. Ampla est enim, ideoque plurimas continuit gentes, Hebrum fluvium Thracia fundit, qui etiam gentes barbarorum plurimas tangit. 7. Graecia a Graeco rege vocata, qui cunctam eam regionem regno incoluit. Sunt autem provinciae Graeciae septem: quarum prima ab Occidente Dalmatia, inde Epirus, inde Hellas, inde Thessalia, inde II Macedonia, inde Achaia, et duae in mari, Creta et Cyclades. Illyricum autem generaliter omnis Graecia est. 8. Dalmatiam a Delmi maxima ejusdem provinciae civitate, traxisse nomen existimatur. Adhaeret ab Oriente Macedoniae, a Septentrione Moesiae, ab Occasu Istria terminatur, a Meridie vero Adriatico sinu clauditur. 9. Epirus a Pyrrho Achillis filio cognominata, cujus pars Chaonia, quae ante Molossia dicta est, a Molosso filio Pyrrhi, quem de Andromacha habuit. Sed postquam occisus est Pyrrhus Orestis insidiis, Andromacham Helenus suscepit, tenuitque regnum privigni, qui successerat patri, a quo Molossia dicta pars Epiri, quam Helenus postea a fratre Chaone, quem in venatu per ignorantiam dicitur occidisse, Chaoniam nominavit, quasi ad solatium fratris exstincti. 10. Hellas dicta a rege Hellene, Deucalionis et Pyrrhae filio, a quo et prius Graeci Hellenes nuncupati sunt. Ipsa est, et Attica terra, Acte prius dicta. Nam Cranaus quidam Graeciae indigena fuit, ex cujus filia Attis nomine Attica terra vocata est. Haec inter Macedoniam, et Achaiam media jacet, Arcadiae a Septentrionali parte conjuncta. Ipsa est et vera Graecia, ubi fuit Athenae civitas mater liberalium litterarum, et philosophorum nutrix, qua nihil habuit Graecia clarius atque nobilius. In ea est et Marathonius campus opinione quondam praelii cruentissimus. 11. Helladis autem duae sunt provinciae, Boeotia et Peloponnesus. Boeotia autem dicta hac ex causa. Dum Cadmus Agenoris filius Europam sororem a Jove rapiam ex praecepto genitoris quaereret, nec reperiret, patris iram formidans, confirmato animo, elegit exsilium. Nam bovis forte conspectae secutus vestigia, amplexus est sedem ubi illa recubuerat, sicque locum de nomine bovis Boeotiam nominavit: ubi et Thebas urbem construxit, in qua olim civilia bella detonuerunt, et ubi nati sunt Apollo et Hercules major ille Thebanus. Eadem est Aonia vocata, a fonte quodam Apollini et Musis consecrato, qui in eadem Boeotia est. Peloponnesus secunda pars Helladis, a Pelope regnata atque vocata. 12. Thessalia a Thessalo rege cognominata, quae a meridiana plaga Macedoniae conjuncta est, cujus a tergo Pieria est. Multa in Thessalia flumina, et oppida, inter quae praecipue Thessalonica, et Thebae. Ibi est mons Parnassus quondam Apollini consecratos. Thessalia patria Achillis, et origo Lapilharum fuit, de quibus fertur quod hi primo equos frenis domuerint; unde et Centauri dicti sunt. In Thessalia primum solidi aurei facti sunt, domandorum quoque equorum usus primum repertus est. 13. Macedoniae in exordio ab Emutio rege Emathiae nomen erat, sed Macedo Deucalionis maternus nepos, postquam ibi accepit principatum, mutavit vocabulum, Macedoniamque a suo nomine dixit. ID Est autem confinis ab Oriente AEgaeo mari, a Meridie Achaiae, ab Occasu Dalmatiae, a Septentrione Moesiae. Patria Alexandri Magni, et regio aureis venis argenteisque opima. Lapidem quem paeantidem vocant ista gignit. Mons Olympus in ea est, qui excellenti vertice tantus attollitur, ut in cacumine ejus, nec nubes, nec venti sentiantur. 14. Achaia ab Achaeo rege, et urbs et provincia appellata. Haec pene insula est. Nam absque Septentrionali parte, qua Macedoniae jungitur, undique septa est mari. Ab Oriente enim habet Myrleum mare, ab Euro Creticum, a Meridie Ionium: ab Africo et Occasu a Cephaloniam, et Cassiopam insulas, a sola Septentrionali parte Macedoniae, vel Atticae terra adjungitur, hujus caput est urbs Corinthus Graeciae decus. Inachus est Achaiae fluvius.
14.3_6Arkadya, Akhaia'nın bir koyu gibidir, çınar yaprağı biçimindedir; İyon denizi ile Ege denizi arasında uzanır. Jüpiter ile Kallisto'nun oğlu Arkas, Pelasgları hâkimiyet altına aldıktan sonra ona kendi adıyla Arkadya demiştir. Sikyonia da burasıdır; bu ad, Sikyonlular krallığının da adını aldığı kral Sikyon'dan gelir. Arkadya'da büyük ırmak Erymanthos vardır; bir de asbestos taşı vardır ki bir kez yanınca hiç sönmez. Orada bembeyaz karatavuklar da doğar.
Lakedaimonia...
Pannonia adını, İtalya'dan ayrıldığı Pennin Alpleri'nden alır. Yiğit erkeklerin ve bereketli toprağın bölgesidir; iki hızlı ırmak olan Drava ve Sava ile çevrilidir. Noricum ve Raetia ile bitişiktir. Doğusunda Moesia, güneydoğusunda Istria, güneybatısında Apenin Alpleri, batısında Belgica Galyası, kuzeyinde de Germania ile Galya'yı ayıran Tuna kaynağı ya da sınırı vardır.
Istria'ya adını, toprağından akan Ister ırmağı vermiştir; Tuna da odur. Istria'nın kuzeyinde Pannonia vardır.
İtalya'yı bir zamanlar Yunan halkları ele geçirmiş, bu yüzden Büyük Yunanistan denmiştir. Sonra kralın adından Saturnia, ardından Latium denmiştir; çünkü aynı Saturnus, Jüpiter tarafından yurdundan sürülünce orada gizlenmiştir (latuerit). En sonunda orada hüküm süren Sikeloslar kralı Italus'tan ötürü İtalya adını almıştır. Boyu eninden uzun olup kuzeybatıdan güneydoğuya uzanır. Güneyden Tiren denizi, kuzeyden Adriyatik ile kapanır, batıdan Alp sıradağlarıyla son bulur. Her bakımdan çok güzel bir topraktır; toprağının verimi ve otlaklarının bolluğu ile pek hoştur.
Benacus, Avernus ve Lucrinus göllerine; Eridanus ve Tiber ırmaklarına, sıcak pınarlı Baiae'ye sahiptir. Syrtites, lyncurius ve mercan taşlarını, boa yılanını, vaşağı ve Diomedes kuşlarını doğurur. İtalya ve İspanya'ya Hesperia denmesi, Yunanların Hesperos yıldızıyla denizde yol almalarındandır. İkisi şöyle ayrılır: yalnız Hesperia dersen İtalya'yı kastedersin; "uzak" sözünü eklersen İspanya'yı, çünkü Batı'nın sonundadır.
Tuscia İtalya'nın bir parçasıdır, Umbria da Tuscia'nın. Tuscia adı sıkça sunulan kurbanlardan ve günlükten gelir: "kurban sunmak" (thyein) kelimesinden.
Umbria için tarihçiler, sulu felaket zamanında yağmurlardan (imbres) sağ kaldığını, bu yüzden Yunancada Umbria adını aldığını anlatır. Apenin dağı sıralarında, İtalya'nın güneye bakan kısmındadır.
Etruria İtalya'nın bir parçasıdır. Sınırları Tiber'in kıyısına kadar uzandığı için, adeta "öteki sınır" (heteros horos) denmiştir: heteros "öteki", horos "sınır" demektir. Çünkü Roma'nın sınırları önceleri Tiber'in yalnız bir kıyısını tutuyordu. Kimileri Etruria adının Etruscus adlı bir önderden geldiğini düşünür. Aynı yere, kura ile halkın bir kısmıyla Maionia'dan İtalya'ya gelen Lydos'un kardeşi Tyrrhenos'tan ötürü Tyrrhenia da denir. Burası Tuscia'dır da; ama "Tuscia" dememeliyiz, çünkü bunu hiçbir yerde okumadık. Tuscia adı kurbanın ve günlüğün sıklığından, "kurban sunmak"tan (apo tou thyein) gelir. Kâhinlik sanatının da orada bulunduğunu söylerler.
Apulia'da Brundisium bulunur; onu, önderleri Diomedes'i izleyen Aitolialılar kurmuştur.
Campania toprakları kışın da yazın da yeşerir. Güneşi yumuşak, ılımanlığı hoş, havası saf ve tatlıdır.
Galya adını halkın beyazlığından alır, çünkü Yunancada süte gala denir. Dağlar ve göğün soğukluğu bu taraftan güneşin kızgınlığını engeller; bu yüzden bedenlerin beyazlığı renk almaz. Doğudan Alp sıradağları korur, batıdan Okyanus kuşatır; güneyde Pireneler'in sarp yamaçları, kuzeyde Ren'in suları ve Germania vardır. Başlangıcı Belgica, sonu Aquitania'dır. Toprağı verimli, otlakları bol, hayvan beslemeye elverişli bir bölgedir; ırmaklar ve pınarlarla sulanır, Ren ve Ron gibi iki büyük ırmak içinden geçer.
Belgis, Galya'da bir şehirdir; Belgica eyaleti adını ondan alır.
Cisalpina (Beriki Galya), Alplerin bu yakasında olduğu için bu adı alır.
Transalpina (Öteki Galya), yani Alplerin ötesi, kuzeye doğrudur.
Raetia ise Ren'e yakın olduğu için bu adı alır.
Aquitania, adını Liger ırmağının eğri sularından (aquae) alır; ırmak büyük ölçüde onun sınırıdır ve neredeyse çember gibi çevreler.
İspanya'ya önce Iberus ırmağından ötürü İberya, sonra Hispalus'tan ötürü Hispania denmiştir. Batıdaki Hesperos yıldızından ötürü asıl Hesperia da odur. Afrika ile Galya arasındadır; kuzeyden Pireneler'le kapalı, öteki yanlardan her taraftan denizle kuşatılmıştır. Havasının sağlığıyla dengeli, her tür ekinle verimli, değerli taş ve maden bolluğuyla çok zengindir.
- Arcadia sinus Achaiae est, ut platani folium, inter Ionium et Aegaeum mare exposita, quam Arcas Jovis et Calistae filius, Pelasgis in ditionem redactis, ex suo nomine Arcadiam nuncupavit. Ipsa est et Sicyonia a Sicyone rege, a quo et regnum Sicyoniorum est dictum. Habet autem Arcadia fluvium magnum Erimanthum; asbeston quoque lapidem, qui semel accensus nunquam exstinguitur. Candidissimae etiam merulae ibi nascuntur. 16. Lacedaemonia... Pannonia ab Alpibus Poeninis est nuncupata, quibus ab Italia secernitur: regio viris fortis, et solo laeta, duobus satis acribus fluviis Drabo, Saboque vallata. Conjungitur autem cum Norico et Rhetia, habens ab Oriente Moesiam, ab Curo Istriam, ab Africo vero Alpes Appenninas, ab Occasu Galliam Belgicam, a Septentrione Danubii fontem, vel limitem, qui Germaniam, Galliamque secernit. 17. Istriam Ister amnis vocavit, qui ejus terram influit, ipse est Danubius. Habet autem Istria a Septentrione Pannoniam. 18. Italia olim a Graecis populis occupata, magna Graecia appellata est; deinde a regis nomine Saturnia, mox et Latium dicta, eo quod, idem Saturnus, a Jove sedibus suis pulsus, ibi latuerit; postremo ab Italo, Siculorum rege, ibi regnante, Italia nuncupata est. Cujus situs longitudine amplius quam latitudine a Circio in Eurum extenditur, a Meridie Tyrrheno mari, ab Aquilone Adriatico clauditur, ab Occiduo Alpium jugis finitur: terra in rebus omnibus pulcherrima, Soli fertilitate, pabuli ubertate gratissima. 19. Habet lacus Benacum, Avernum, atque Lucrinum; fluvios Eridanum, et Tiberim, et. tepentes fontibus Baias. Gignit gemmas syrtitem, lyncurium, et corallium; boam quoque serpentem, lyncem teram, et Diomedeas aves. Italia autem et Hispania idcirco Hesperiae dictae, quod Graeci Hespero stella navigent, et in Italia et in Hispania, quae hac ratione discernuntur; aut enim Hesperiam solam dicis, et significas Italiam: aut addis ultimam, et significas Hispaniam, quia in Occidentis est fine. 20. Tuscia pars Italiae, Umbria vero pars Tusciae. Tuscia autem a frequentia sacrificii et thuris vocata, ὰπὸ τοῦ θύειν. 21. Umbriam vero historiae narrant, eo quod tempore aquosae cladis imbribus superfuerit, ob hoc Umbriam Graece cognominatam. Est enim in jugis Appennini montis sita, Na parte Italiae juxta Meridiem. 22. Etruria pars Italiae dicta, quod ejus fines tendebantur usque ad ripam Tiberis, quasi ἓτερος ὃρος. Nam ἓτερος alter, ὃρος, finis vocatur. Romae enim fines antea unam tantum Tiberis ripam tenebant. Alii Etruriam ab Etrusco principe putant. Item et Tyrrhenia a Tyrrheno Lydii fratre, qui ex sorte cum populi parte de Maeonia venit ad Italiam. Haec est et Tuscia, sed Tusciam dicere non debemus, quia nusquam legimus. Tuscia autem, a frequentia sacrificii et thuris, dicta est ἀπὸ τοὗ θὺειν: illic et aruspicianam dicunt esse repertam. 23. In Apulia, ubi Brundisium situm est, quam Aetoli secuti Diomedem ducem condiderunt. 24. Campania habet terras hyeme atque aestate vernantes. Sol ibi mitis, grata temperies, aer purus et blandus. 25. Gallia a candore populi nuncupata est, γάλα enim Graece lac dicitur. Montes enim et rigor coeli ab ea parte solis ardorem excludunt, quo fit ut candor corporum non coloretur. Hanc ab Oriente Alpium juga tuentur, ab Occasu Oceanus includit, a Meridie praerupta Pyrenaei, a Septentrione Rheni fluenta, atque Germania, cujus initium Belgica, finis Aquitania est; regio gleba uberi, ac pabulosa ad usum animantium apta, fluminibus quoque, et fontibus irrigua, perfusa duobus magnis Rheno, et Rhodano fluviis. 26. Belgis autem civitas est Galliae, a qua Belgica provincia dicta est. Cisalpina, quia citra Alpes. Transalpina, id est trans Alpes, contra Septentrionem. Rhetia vero, quod sint juxta Rhenum. 27. Aquilania autem ab obliquis aquis Ligeris fluminis appellata, quia ex plurima parte terminus ejus est, eamque pene in orbem cingit. 28. Hispania prius ab Ibero amne Iberia nuncupata. Postea ab Hispalo HISPANIA cognominata est. Ipsa est, et vere Hesperia, ab Hespero stella Occidentali dicta. Sita est autem inter Africam, et Galliam, a Septentrione Pyrenaeis montibus clausa, a reliquis partibus undique mari conclusa, salubritate coeli aequalis, omnium frugum generibus fecunda, gemmarum. metallorumque copiis ditissima.
14.3_7İçinden büyük ırmaklar akar: Baetis, Minius, Iberus ve Paktolos gibi altın taşıyan Tagus. Altı eyaleti vardır: Tarraconensis, Carthaginensis, Lusitania, Gallaecia, Baetica ve boğazın karşısında Afrika bölgesinde Tingitania.
İki İspanya vardır: kuzey tarafta Pireneler'den Kartaca'ya kadar uzanan Beriki İspanya ve güneyde Keltiberlerden Gades boğazına kadar uzanan Öteki İspanya. Citerior ve ulterior adları, citra ve ultra gibidir. Citra "topraklara yakın" gibidir; ultra da ya en son (ultima) olduğundan ya da ondan sonra başka hiçbir (ulla) toprak bulunmadığından gelir.
- Interlluunt eam flumina magna, Boetis, Minius, Iberus et Tagus aurum trahens, ut Pactolus. Habet provincias sex: Tarraconensem, Carthaginensem, Lusitaniam, Galleciam, Boeticam, et transfreta in regione Africae Tingitaniam. 30. Duae sunt autem Hispaniae, Citerior, quae in Septentrionis plaga a Pyrenaeo usque ad Carthaginem porrigitur: Ulterior, quae in Meridiem a Celtiberis usque ad Gadilanum fretum extenditur. Citerior autem et Ulterior dicta, quasi citra et ultra; sed citra, quasi circa terras, et ultra, vel quod ultima, vel quod non sit post hanc ulla, hoc est, alia terra.
14.55. Libya
Libya adını oradan esen Libs'ten, yani güneybatı yelinden alır. Başkaları, Jüpiter'in oğlu, Mısır'da Memphis'in kurucusu Epaphos'un karısı Kassiope'den Libya adlı bir kız doğurduğunu, onun sonradan Afrika'da krallık sürdüğünü, ülkenin de onun adıyla Libya diye anıldığını söyler.
Kimileri Afrika adının, adeta aprica (güneşli) olmasından geldiğini düşünür, çünkü göğe ya da güneşe açıktır, soğuğun ürpertisi yoktur. Başkaları Afrika'nın adını İbrahim'in Ketura'dan gelen torunlarından Afer adlı birinden aldığını söyler; ondan yukarıda söz etmiştik.
Mısır sınırlarından başlar, güney boyunca Habeşistan üzerinden Atlas dağına kadar gider. Kuzey tarafta Akdeniz'le çevrilidir ve Gades boğazında son bulur. Eyaletleri şunlardır: Kirene Libyası, Pentapolis, Tripolis, Byzacium, Kartaca, Numidia, Sitifis Mauritania'sı, Tingis Mauritania'sı ve güneşin kızgınlığı çevresinde Habeşistan.
Kirene Libyası, Afrika'nın ilk kısmıdır; adını sınırları içindeki başkent Kirene'den alır. Doğusunda Mısır, batısında Büyük Syrtisler ve Troglodytler, kuzeyinde Libya denizi, güneyinde Habeşistan ile barbarların çeşitli kavimleri ve erişilmez ıssız çöller vardır; bu çöller basilisk yılanlarını da yetiştirir.
Pentapolis, Yunancada beş şehirden ötürü bu adı alır: Kirene, Berenike, Teukhira, Apollonia ve Ptolemais. Bunlardan Ptolemais ile Berenike adlarını krallardan almıştır. Pentapolis, Kirene Libyası'na bitişiktir ve onun sınırları içinde sayılır.
Tripolitania eyaletini de Yunanlar kendi dillerinde üç büyük şehrin sayısından ötürü adlandırırlar: Oea, Sabratha ve Büyük Leptis. Doğusunda Büyük Syrtisler ve Troglodytler, kuzeyinde Adriyatik denizi, batısında Byzacium, güneyinde Habeş Okyanusu'na kadar uzanan Gaetuller ve Garamantlar vardır.
Byzacena bölgesi adını iki çok ünlü kasabasından alır: biri Hadrumetum, öteki Byzacium'dur. Tripolis'in altındadır; iki yüz bin adımdan daha geniştir. Zeytinle verimlidir, toprağı o kadar yağlıdır ki ekilen tohumlar neredeyse yüz katı ürün verir.
Büyük Kartaca'nın bulunduğu Zeugis, asıl Afrika budur. Byzacium ile Numidia arasında yer alır; kuzeyde Sicilya denizine bitişik, güneyde Gaetullerin bölgesine kadar uzanır. Yakın kısımları ürün verir; uzak kısımları yırtıcı hayvanlar, yılanlar ve çölde dolaşan büyük yaban eşekleriyle doludur.
Gaetulia ise Afrika'nın iç kısmıdır.
Numidia adını, sürekli dolaşan halkından alır, çünkü belirli bir yurtları yoktu. Onların dilinde belirsiz ve gezici yurtlara Numidia denir. Ampsaga ırmağından başlar, Zeugis sınırında biter. Doğusunda Küçük Syrtisler, kuzeyinde Sardinya'ya uzanan deniz, batısında Sitifis Mauritania'sı, güneyinde Habeş milletleri vardır. Ovaları çok verimlidir. Ormanlık olduğu yerde yırtıcı hayvanlar besler, sıradağlarla sarp olduğu yerde at ve yaban eşeği yetiştirir. Numidia mermeri denen seçkin mermerle de övülür. Başlıca şehirleri Hippo Regius ve Rusicada'dır.
Mauritania adını halkların renginden alır, çünkü Yunanlar siyaha mauron der. Galya adını halkın beyazlığından nasıl aldıysa, Mauritania da siyahlığından almıştır. İlk eyaleti Sitifis Mauritania'sıdır; Sitifis kasabası oradadır, bölgenin adını da ondan aldığı söylenir.
Caesarea Mauritania'sında Caesarea şehri bir koloniydi; eyalet adını ondan almıştır. Birbirine bitişik bu iki eyaletin doğusunda Numidia, kuzeyinde Büyük Deniz, batısında Malva ırmağı, güneyinde de verimli toprakla Okyanus'a kadar yayılan kumları ayıran Astrixis dağı vardır.
Tingis Mauritania'sı adını, bu eyaletin başkenti Tingis'ten alır. Afrika'nın en son kısmı olan bu bölge yedi dağdan yükselir. Doğusunda Malva ırmağı, kuzeyinde Gades boğazı, batısında Atlas Okyanusu, güneyinde Hesperia Okyanusu'na kadar dolaşan Gaulal milletleri vardır. Yırtıcı hayvanlar, maymunlar, ejderhalar ve deve kuşları yetiştirir; bir zamanlar filleri de boldu, ama artık onları yalnız Hindistan doğuruyor.
Garamantis bölgesinin başkenti Garama kasabasıydı. Kirene ile Habeşistan arasındadır; orada gündüz sıcağında donan, gece soğuğunda ısınan bir pınar vardır.
- Libya dicta, quod inde Libs flat, hoc est, Africus. Alii aiunt Epaphum Jovis filium, qui Memphim in Aegypto condidit, ex Cassiopa uxore procreasse filiam Lybiam, quae postea in Africa regnum possedit, cujus ex nomine terra Lybia est appellata. 2. Africam autem nominatam quidam inde existimant, quasi apricam, quod sit aperta coelo, vel soli, et sine horrore frigoris. Alii dicunt Africam appellari ab uno ex posteris Abrahae de Cethura, qui vocatus est Afer, de quo supra meminimus. 3. Incipit autem a finibus Aegypti, pergens juxta Meridiem per Aethiopiam usque ad Atlantem montem. A Septentrionali vero parte Mediterraneo mari conjuncta clauditur, et in Gaditano freto finitur, habens provincias Libyam Cyrenensem, Pentapolim, Tripolim, Bizacium, Carthaginem, Numidiam, Mauritaniam Sitifensem, Mauritaniam Tingitanam, et circa solis ardorem Aethiopiam. 4. Lybia Cirenensis in parte Africa prima est, a Cyrene urbe metropoli, quae est in ejus finibus, nuncupata. Huic ab Oriente Aegyptus est, ab Occasu Syrtes majores, et Troglodytae, a Septentrione mare Libycum: a Meridie Aethiopia, et barbarorum variae nationes, et solitudines inaccessibiles, quae etiam basiliscos serpentes creant. 5. Pentapolis, Graeca lingua a quinque urbibus nuncupata, id est, Cyrene, Berenice, Theuchira, Apollonia, Ptolemaide. Ex quibus Ptolemais et Berenice a regibus nominata: sunt. Est autem Pentapolis Libyae Cirenensi adjuneta, et in ejus finibus deputata. 6. Tripolitanam quoque provinciam Graeci lingua sua signant de numero trium magnarum urbium; Oea, Sabratae Leptis magnae; haec habet ab Oriente Syrtes majores, et Troglodytas, a Septentrione mare Adriaticum, ab Occasu Byzacium, a Meridie Getulos et Garamantes usque ad Oceanum Aethiopicum pertendentes. 7. Byzacena regio ex duobus nobilissimis oppidis nomen sortita est, ex quibus unum Adrumetus vocatur (alterum Byzacium). Haec sub Tripoli est, patens passuum ducenta, vel amplius millia, fecunda oleis, et glebis Ita praepinguis, ut jacta ibi semina, incremento pene centesimo frugis renascantur. 8. Zeugis, ubi Carthago magna, ipsa est et vera Africa inter Byzacium, et Numidiam sita, a Septentrione mari Siculo juncta, et a Meridie usque ad Getulorum regionem porrecta, cujus proxima quaeque frugifera sunt, ulteriora autem bestiis et serpentibus plena, atque onagris magnis in deserto vagantibus. Getulia autem Africae pars mediterranea est. 9. Numidia ab incolis passim vagantibus sic vocata, quod nullam certam haberent sedem. Nam lingua eorum incerte sedes et vagae Numidia dicunlur. Incipit autem a flumine Ampsaga, in Zeugitanum limitem desinit, a habens ab Ortu Syrtes minores, a Septentrione mare quod intendit Sardiniam, ab Occasu Mauritaniam Sitifensem, a Meridie Aethiopum gentes, regio campis praepinguis. Ubi autem sylvestris est, feras educat; ubi jugis ardua, equos et onagros procreat; eximio etiam marmore praedicatur, quod Numidicum dicitur. Habet autem urbes praecipuas Hipponem, Rhegium, et Rusicadam. 10. Mauritania vocata a colore populorum. Graeci enim nigrum μἇυρον vocant. Sicut enim Gallia a candore populi, ita Mauritania a nigredine nomen sortita est. Cujus prima provincia Mauritania Sitifensis est, quae Sitifi habet oppidum, a quo et vocabulum traxisse regio perhibetur. 11. Mauritania vero Caesariensis Colonia, Caesaria civitas fuit, et nomen provinciae ex ea datum. Utraeque igitur sibi conjunctae ab Oriente Numidiam habent, a septentrione mare Magnum, ab Occasu flumen Malvam, a Meridie montem Astrixim, qui discernit inter fecundam terram, et arenas jacentes usque ad Oceanum. 12. Mauritania Tingitana a Tingi metropolitana hujus provinciae civitate vocata. Haec ultima Africae exsurgit a montibus septem, habens ab Oriente flumen Malvam: a Septentrione fretum Gaditanum, ab Occiduo oceanum Atlanticum, a Meridie Gaulalum gentes usque ad oceanum Hesperium pererrantes. Regio gignens feras, simias, dracones, et struthiones, olim etiam, et elephantis plena fuit, quos sola nunc India parturit. 13. Garamantis regionis caput Garamma oppidum fuit. Est autem inter Cyrenensem et Aethiopiam, ubi est fons qui riget calore diei, et calet frigore noctis.
14.5_2Habeşistan adını, güneşin yakınlığının kavurduğu halkların renginden alır. Gerçekten de insanların rengi yıldızın gücünü ele verir, çünkü orada sıcak hiç eksilmez. Bütün toprağı güney yönündedir. Batıya doğru dağlık, ortada kumluk, doğu tarafında ıssızdır. Batıda Atlas dağından doğuda Mısır sınırlarına kadar uzanır; güneyde Okyanus, kuzeyde Nil ırmağıyla kapanır. Pek çok millet barındırır; yüzleri çeşit çeşit, görünüşleri canavarca ve korkunçtur.
Yırtıcı hayvan ve yılan kalabalığıyla doludur. Orada gergedan, zürafa, basilisk ve beyninden değerli taşlar çıkarılan dev ejderhalar vardır; yakut ve krizopras da orada bulunur. Tarçın da orada toplanır.
İki Habeşistan vardır: biri güneşin doğduğu tarafta, öteki batıda, Mauritania'da.
Dünyanın üç kısmından başka, Okyanus'un ötesinde güneyde dördüncü bir kısım vardır. Güneşin kızgınlığı yüzünden bize bilinmeyen bu kısmın sınırlarında, masala göre Antipodlar yaşar. İspanya'ya en yakın Mauritania'dır, sonra Numidia, sonra Kartaca bölgesi; ardından Gaetulia gelir, sonra Habeşistan, sonra güneşin yangınlarıyla kavrulmuş yerler.
Bilmek gerekir ki bazı eyaletler önce kurucularının adıyla anılmış, sonra milletin adı eyaletten türemiştir. Italus'tan İtalya, sonra İtalya'dan yine Italus gelir; böylece milletin adını, eyaletin adının türediği kurucunun adı nasılsa öyle kullanırız. Bundan da bir tek insandan bir şehrin, bir bölgenin ve bir milletin ad alması sonucu doğar.
Eyaletler (provinciae) adlarını belli bir sebepten almıştır. Romalılar başka krallara ait milletlerin beyliklerini fethedip kendi yönetimleri altına aldıklarında, uzaktaki (procul) bölgelere provincia demişlerdir. Vatana (patria) ise orada doğanların hepsinin ortak malı olduğu için bu ad verilmiştir.
Yukarıda terra kelimesinin unsuru, terrae kelimesinin ise Afrika, İtalya gibi tek tek kısımları gösterdiğini söylemiştik. Bunlara "yerler" (loca) de denir. Çünkü yerler ve dünyadaki toprak alanları içlerinde birçok eyalet barındırır; tıpkı bedende bir yerin, içinde birçok uzuv barındıran tek bir parça olması, evin de içinde birçok oda bulundurması gibi. Eyaletlerin parçası olduğu toprak alanlarına da "topraklar" ve "yerler" denir: Asya'da Frigya, Galya'da Raetia, İspanya'da Baetica gibi.
Asya bir yerdir, Frigya Asya'nın eyaletidir, Truva Frigya'nın bölgesidir, İlion da Truva'nın şehridir. Bölgeler de eyaletlerin kısımlarıdır; halk bunlara conventus der: Frigya'da Truva, Gallaecia'da Cantabria ve Asturia gibi. Bölge (regio) adı yöneticilerden (rectores) gelir; bölgenin kısımları ise mülk arazileridir (territoria).
Territorium adı, öküzlerle ve sabanla çiğnenmiş (tritum) olmasından, adeta tauritorium'dan gelir. Çünkü eskiler saban çizerek hem mülklerin hem arazilerin sınırlarını çizerlerdi.
6. Adalar
Adalara (insulae), tuzlu suda (salum), yani denizde (in salo) oldukları için bu ad verilmiştir. Bunlardan pek çok eskinin titiz çabayla araştırdığı en bilinen ve en büyüklerini not etmek gerekir.
Britanya bir Okyanus adasıdır; aradaki deniz onu bütün dünyadan ayırır. Adını kendi halkından alır. Galyaların karşı yakasında, İspanya'ya bakacak şekilde yer alır. Çevresi kırk sekiz kere yetmiş beş bin adımdır. Büyük ırmakları çoktur, sıcak pınarları vardır, madenleri bol ve çeşitlidir. Gagates taşı ve inci de orada çok bulunur.
Thanatos, Okyanus'ta bir adadır; Galya boğazında Britanya'dan ince bir kanalla ayrılır. Buğday tarlaları ve bereketli toprağı vardır. Thanatos adı yılanların ölümünden gelir: kendisi yılan nedir bilmez, ondan götürülen toprak ise dünyanın neresine taşınırsa taşınsın yılanları anında öldürür.
Thule, Okyanus'un en son adasıdır; kuzey ile batı arasında, Britanya'nın ötesindedir. Adını güneşten alır, çünkü güneş yaz dönümünü orada yapar ve ondan öte gün yoktur. Bu yüzden denizi ağır ve donmuştur.
Orkneyler Okyanus adalarıdır; Britanya'nın ötesindedir ve sayıları otuz üçtür. Yirmisi ıssızdır, on üçünde oturulur.
Scotia, Hibernia da denir, Britanya'ya en yakın adadır. Toprak alanı daha dardır ama konumu daha verimlidir. Güneybatıdan kuzeye uzanır; ön kısımları İberya'ya ve Cantabria Okyanusu'na bakar. Hibernia adı buradan gelir. Scotia adı ise İskoç milletlerinin yaşamasındandır. Orada hiç yılan yoktur, kuş azdır, arı hiç yoktur. Hatta oradan getirilen tozu ya da çakıl taşlarını biri başka yerde kovanların arasına serpse, oğullar peteği terk eder.
- Aethiopia dicta a colore populorum, quos solis vicinitas torret. Denique vim sideris prodit hominum color, est enim ibi jugis aestus. Nam quidquid ejus est, sub Meridiano cardine est. Circa Occiduum autem montuosa est, arenosa in medio, ad Orientalem vero plagam deserta; cujus situs ab Occiduo Atlantis montis ad Orientem usque in Aegyptii fines porrigitur; a Meridie Oceano, a Septentrione Nilo numine clauditur, plurimas habens gentes, diverso vultu, et monstrosa specie horribiles. 15. Ferarum quoque, et serpentium referta est multitudine. Illic quippe Rhinoceros bestia, et camelopardatis, basiliscus, dracones ingentes, ex quorum cerebro gemmae extrahuntur, hyacinthus quoque, et crysoprasus ibi reperiuntur. Cinnamomum ibi colligitur. 16. Duae sunt autem Aethiopiae. una circa solis Ortum, altera circa Occasum in Mauritania. 17. Extra tres autem partes orbis, quarta pars trans Oceanum interior est in Meridie, quae solis ardore nobis incognita est, in cujus finibus Antipodes fabulose inhabitare produntur. Proxima autem Hispaniae Mauritania est, deinde Numidia, inde regio Carthaginensis, post quae Getuliam accepimus, postea Aethiopiam, inde loca exusta solis ardoribus. 18. Sciendum sane, quod quaedam provinciae primum de nomine auctoris appellatae sunt, postea a provincia gentis nomen est factum; nam ab Italo ITALIA, et rursus ab Italia ITALUS, et sic utimur ipso nomine gentis, quomodo fuit ipsum nomen auctoris, unde derivatum est nomen provinciae. Ex quo accidit ex uno homine nominari, et civitatem, et regionem, et gentem. 19. Provinciae autem ex causa vocabulum acceperunt. Principatus namque gentium, qui ad reges alios pertinebant, cum in jus suum Romani vincendo redigerent, procul positas regiones provincias appellaverunt. Patria autem vocata, quod communis sit omnium qui in ea nati sunt. 20. Terram autem significare praediximus elementum; terras veros singulas partes, ut Africa, Italia; eadem et loca. Nam loca, et terrae spatia in orbe terrarum, multas in se continent provincias, sicut in corpore locus est, pars una multa in se continens membra, sicut et domus multa in se habens cubicula; sic terrae et loca dicuntur terrarum spatia, quorum partes sunt provinciae; sicut in Asia, Phrygia, in Gallia Rhetia, in Hispania, Baetica. 21. Nam Asia locus est, provincia Asiae Phrygia, Troja regio Phrygias, Ilium civitas Trojae. Item regiones partes sunt provinciarum quas vulgus conventus vocat; sicut in Phrygia Troja, sicut in Gallicia Cantabria, Asturia. A rectoribus autem regio nuncupata est, cujus partes territoria sunt. 22. Territorium autem vocatum, quasi tauritorium, tritum bobus, ct aratro. Antiqui enim sulco ducto, et possessionum, et territoriorum limites designabant. 1. Insulae dictae, quod in salo sint, id est, in mari. Ex iis quoque notissimae et maximae, quas plurimi veterum solerti studio indagaverunt, notandae sunt. 2. Britannia, Oceani insula, interfuso mari toto orbe divisa, a vocabulo suae gentis cognominata. Haec in aversa Galliarum parte ad prospectum Hispaniae sita est; circuitus ejus quadragies octies septuaginta quinque millia; multa et magna flumina in ea, fontes calidi, metallorum larga et varia copia. Gagates lapis ibi plurimus, et margaritae. 3. Thanatos, insula Oceani, freto Gallico a Britannia aestuario tenui separata, frumentariis campis, et gleba uberi. Dicta autem Thanatos a morte serpentum, quos dum ipsa nesciat, asportata inde terra quoquo gentium vecta sit, angues illico perimit. 4. Thyle ultima insula Oceani inter septentrionalem, et occidentalem plagam ultra Britanniam, a sole nomen habens, quia in ea aestivum solstitium sol facit, et nullus ultra eam dies est; unde et pigrum, et concretum est ejus mare. 5. Orchades, insulae Oceani, ultra Britanniam positae numero triginta tres, quarum viginti desertae sunt, tredecim coluntur. 6. Scotia, eadem et Hibernia proxima Britanniae insula, spatio terrarum angustior, sed situ fecundior: haec ab Africo in Boream porrigitur, cujus partes priores Iberiam, et Cantabricum oceanum intendunt. Unde et Hibernia dicta. Scotia autem, quod a Scotorum gentibus colitur, appellata. Illic nullus anguis, avis rara, apis nulla; adeo ut advectos inde pulveres, seu lapillos, si quis alibi sparserit inter alvearia, examina favos deserant.
14.5_3Gades, Baetica eyaletinin sonunda bir adadır; Avrupa'yı Afrika'dan ayırır. Orada Herkül Sütunları görünür; Okyanus'un gelgiti de buradan Tiren denizinin boğazına girer. Karadan yüz yirmi adımla ayrılır. Kızıldeniz'den çıkıp burayı ele geçiren Surlular ona kendi dillerinde Gadir, yani "çit" demişlerdir, çünkü deniz çevresini çitle sarmış gibidir. Burada hurmaya benzer bir ağaç biter; zamkı cama bulaştırılınca keraunion taşı olur.
Talih Adaları (Fortunatae) adlarıyla, her iyi şeyi verdiklerini, meyvelerinin bolluğuyla mutlu ve mesut olduklarını gösterir. Değerli ormanların meyvelerini kendi tabiatlarıyla doğururlar. Tepelerin sıraları kendiliğinden biten asmalarla örtülüdür; ot yerine her yerde ekin ve sebze vardır. Bu yüzden putperestlerin yanılgısı ve dünyevî şairlerin şiirleri, toprağın bu verimi yüzünden buraların Cennet olduğunu sanmıştır. Okyanus'ta, Mauritania'nın sol yanının karşısında, batıya en yakın yerdedir; aralarındaki denizle birbirlerinden ayrılırlar.
Gorgades, Okyanus'un adalarıdır; Hesperu Keras denen burna karşı durur. Buralarda kanatlılar kadar hızlı, tüylü ve kaba bedenli Gorgo kadınları yaşamış, adalar da adını onlardan almıştır. Karadan iki günlük deniz yolculuğu uzaktadır.
Hesperidler adaları adını Mauritania'nın sonunda bulunan Hesperis şehrinden alır. Gorgadlar'ın ötesinde, Atlas kıyısı altında, denizin en iç körfezlerindedir. Masallara göre bahçelerinde hiç uyumayan bir ejderha altın elmaları korur. Orada öyle kıvrımlı kenarlı bir deniz kolu bulunduğu söylenir ki uzaktan bakanlara yılanın kıvrılışını andırır.
Khryse ve Argyre, Hint Okyanusu'nda adalardır. Madenleri o kadar çoktur ki birçokları bunların altın ve gümüş yüzeyli olduğunu anlatmış, adlarını da buradan almışlardır.
Taprobane adası Hindistan'ın güneydoğu altındadır; Hint Okyanusu oradan başlar. Uzunluğu 875 bin adım, genişliği 625 bin adımdır. İçinden akan bir ırmakla ikiye bölünür; bütünüyle inci ve değerli taşlarla doludur. Bir kısmı yırtıcı hayvanlar ve fillerle doludur, bir kısmında insanlar yaşar. Bu adada bir yılda iki yaz ve iki kış olduğu, yerin iki kez çiçeklendiği söylenir.
Tylos Hindistan'da bir adadır; her zaman yaprak taşır. Okyanus adaları buraya kadardır.
Şimdi Hellespontos'tan Gades'e kadar Büyük Deniz'de bulunan orta adalara gelelim.
Kıbrıs adası, adını içindeki Kypros şehrinden almıştır. Karpathos denizinde Venüs'e adanmış Paphos da burasıdır. Güney rüzgârına yakındır; bir zamanlar zenginliğiyle, en çok da tuncuyla ünlüydü. Çünkü bu maden ilk kez orada bulunmuş ve kullanılmıştır.
Girit, Yunanistan'ın Peloponnesos karşısında büyük bir parçasıdır. Önce iklimin ılımanlığından Makaronesos denmiş, sonra yerlisi Kres'ten ötürü Girit adını almıştır. Kres'in, Jüpiter'in orada saklanıp beslendiği Kuretlerden biri olduğu söylenir. Yunanistan'ın doğudan batıya pek uzun uzanan bir adasıdır; kuzeyden Yunan denizinin, güneyden Mısır denizinin dalgalarıyla yıkanır. Bir zamanlar yüz şehriyle ünlüydü, bu yüzden ona Hekatompolis de denmiştir.
Kürek ve okta ilk o parlamıştır; hukuku ilk o yazıyla sabitlemiş, atlı birlikleri ilk o eğitmiştir. Musiki uğraşı İda Daktyllerinden başlayarak burada doğmuştur. Keçisi bol, geyiği azdır. Kurt, tilki ve öteki zararlı hayvanları hiçbir yerde doğurmaz. Yılanı yoktur, baykuşu yoktur; getirilirse hemen ölür. Asma ve ağaçları boldur. Girit'te diktamos otu biter; alimos da biter ki çiğnenince gün boyu açlığı önler. Zehirli örümcekler ve İda Daktylos'u denen taş da doğurur.
Abydos, Avrupa'da Hellespontos üstünde bir adadır; dar ve tehlikeli bir denizle ayrılır. Yunancada abydos denmesi, Hellespontos denizinin girişi olmasındandır. Xerxes burada gemilerden köprü yapıp Yunanistan'a geçmiştir.
Kos adası Attika eyaletine bitişiktir; hekim Hippokrates burada doğmuştur. Varro'nun tanıklığına göre kadınların süsü için yün işleme sanatıyla ilk bu ada ün kazanmıştır.
Kikladlar eskiden Yunanistan'a aitti. Delos'tan daha uzak mesafelerle ayrılsalar da Delos'un çevresinde çember biçiminde dizildikleri için Kikladlar denmiş olduğu düşünülür; Yunanlar çembere kyklos der. Kimileri ise bu adı çember biçiminde dizilmelerinden değil, aynı adanın çevresindeki kayalıklardan aldıklarını düşünür.
Hellespontos'ta Ege ile Malea denizi arasında yer alırlar; Myrtos denizi de onları çevreler. Hepsi elli üç tanedir; kuzeyden güneye beş yüz bin adım, doğudan batıya iki yüz bin adım yer tutar. Başkentleri Rodos'tur.
- Gades, insula in fine Baeticae provinciae sita, quae dirimit Europam ab Africa, in qua Herculis columnae visuntur, et unde Tyrrheni maris faucibus Oceani aestus immittitur. Est autem a continenti terra centum viginti passibus divisa. Quam Tyrii a rubro profecti mare occupantes, lingua sua Gadir, id est, sepem, nominaverunt, pro eo quod circumsepta sit mari. Nascitur in ea arbor similis palmae, cujus gummi infectum vitrum Ceraunium gemmam reddit. 8. Fortunatae insulae vocabulo suo significant omnia ferre bona, quasi felices, et beatae fructuum ubertate. Suapte enim natura pretiosarum poma silvarum parturiunt. Fortuitis vitibus juga collium vestiuntur, ad herbarum vicem messis et olus vulgo est; unde gentilium error, et saecularium carmina poetarum, propter soli foecunditatem, easdem esse Paradisum putaverunt. Sitae sunt autem in Oceano contra laevam Mauritaniae, Occiduo proximae, et inter se interjecto mari discretae 9. °Gorgades, insulae Oceani, obversae promontorio quod vocatur Hesperuceras, quas incoluerunt Gorgones feminae aliti pernicitate, hirsuto et aspero corpore; ex iis insulae cognominatae; distant autem a continenti terra bidui navigatione. 10. Hesperidum insulae vocatae a civitate Hesperide, quae fuit in fine Mauritaniae; sunt enim ultra Gorgadas sitae sub Atlanteum littus in intimis maris sinibus, in quarum hortis fingunt fabulae draconem pervigilem aurea mala servantem. Fertur ibi esse maris aestuarium adeo sinuosis lateribus tortuosum, ut visentibus procul lapsus angueos imitetur. 11. Chryse et Argyre insulae in Indico Oceano sitae, adeo fecundae copia. metallorum, ut plerique eas auream superficiem et argenteam habere prodiderint, unde et vocabula sortitae sunt. 12. Taprobana insula Indiae subjacens ad Eurum, ex qua oceanus Indicus incipit, patens in longitudine octingentis septuaginta quinque millibus passuum, in latitudine sexcentis viginti quinque millibus. Scinditur amne interfluo, tota margaritis repleta et gemmis. Pars ejus bestiis et Elephantis repleta est, partem vero homines tenent. In hac insula dicunt in uno anno duas esse aestates, et duas hiemes, et his locum vernare floribus. 13. Tylos insula est Indiae, ferens omni tempore folia; hucusque insulae Oceani. 14. Item mediae, quae ab Hellesponte usque ad Cades in mari magno sunt constitutae. Cyprus insula a civitate Cupro, quae in ea est, nomen accepit. Ipsa est et Paphes Veneri consecrata ia Carpathio mari, vicina Austro, famosa quondam divitiis, et maxime aeris; ibi enim prima hujus metalli inventio et utilitas fuit. 15. Creta Graeciae pars est ingens contra Peloponnesum: haec primum a temperie coeli Macaronesum appellata est, deinde Creta dicta a Crete quodam indigena, quem aiunt unum Curetum fuisse, a quibus Jupiter ibi absconditus est, et enutritus. Est autem insula Graeciae inter Ortum, et Occasum longissimo tractu porrecta, a Septentrione Graeciae aestibus, ab Austro Aegyptiis undis perfusa. Fuit autem quondam centum urbibus nobilis, unde et Hecatompolis dicta est. 16. Prima etiam remis et sagittis claruit, prima litteris jura fixit, equestres turmas prima docuit. Studium musicum ab Idaeis dactylis in ea coeptum; capris copiosa, cervis eget, lupos et vulpes, aliaque ferarum noxia, nusquam gignit, serpens ibi nullus, noctua nulla, et si invehatur, statim moritur. Larga est autem vitibus & arboribus. Dictamus herba in Creta nascitur, et alimus, quae admorsa diurnam famem prohibet; Phalangos autem venenatos gignit, et lapidem, qui Idaeus dactylus dicitur. 17. Abydos insula in Europa super Hellespontum posita, angusto et periculoso mari separata, et ἄυδος Graece dicta, quod sit introitus Hellesponti maris, in quo Xerxes pontem ex navibus fecit, et in Graeciam transiit. 18. Coos insula adjacens provinciae Atticae, in qua Hippocrates medicus natus est, qua, ut Varro testis est, arte lanificii prima in ornamentum feminarum inclaruit. 19. Cyclades insulae antiquitus Graeciae fuerunt, quas inde Cycladas autumant dictas, quod licet spatiis longioribus a Delo projectae, in orbem tamen circa Delum sitae sint. Nam orbem ϰύϰλον Graii loquuntur. Quidam vero non quod in orbum digestae, sed propter scopulos qui circa eamdem sunt, dictas putant Cyclades. 20. Hae in Hellesponto inter Aegaeum, et Maleum mare constitutae circumdantur etiam pelago Myrtoo. SUnt autem omnes numero quinquaginta tres, tenentes a Septentrione in Meridiem millia quingenta: ab Oriente in Occasum millia ducenta: metropolis earum Rhodus.
14.5_4Delos adası Kikladların ortasındadır. Delos denmesinin sebebi şudur: Ogyges zamanında olduğu bilinen tufandan sonra sürekli gece aylarca dünyayı karartmışken, güneş ışınlarıyla bütün ülkelerden önce o aydınlanmıştır. Gözlere ilk görünen o olduğu için bu adı almıştır; çünkü Yunanlar açık olana delon der. Ortygia da burasıdır, çünkü bıldırcın kuşları ilk orada görülmüştür; Yunanlar bıldırcınlara ortyx der. Latona, Apollon ve Diana'yı bu adada doğurmuştur. Delos sonradan hem şehrin hem adanın adı olmuştur.
Rodos, doğudan ilk Kiklad adasıdır. Şehir kurulurken orada bir gül başının bulunduğu söylenir; hem şehir hem ada adını bundan alır (rhodon "gül"). Bu şehirde yetmiş arşın yüksekliğinde tunçtan bir Güneş kolosu vardı. Aynı adada yüz tane de daha küçük kolos vardı.
Tenedos, kuzeyde bulunan Kikladlardan biridir. Burada bir zamanlar Tenes adında biri bir şehir kurmuştur; şehrin ya da daha doğrusu adanın adı ondandır. Bu Tenes, üvey annesiyle yattığı iftirasına uğrayınca kaçmış ve bu ıssız adayı edinmiştir; ada da bu yüzden Tenedos adını almıştır. Cicero şöyle der: "Tenedos adı kendisinden gelen Tenes'in kendisi."
Karpathos, güney yanında Mısır'ın karşısında bir Kiklad adasıdır. Karpathos denizi adını ondan alır. Bu ad meyvelerin çabuk olgunlaşmasından (karpos) gelir. Mısır ile Rodos arasındadır. Bu adadan ötürü büyük ve geniş gemilere Karpasia gemileri denir.
Kythera, batı yanındaki Kikladlardan bir adadır; önce adı Porphyris'ti. Kythera denmesi, Venüs'ün orada doğmuş olmasındandır.
Ikaria, Kikladlardan bir adadır; İkaros denizine adını vermiştir. Samos ile Mykonos arasındadır; ileri uzanan kayalarla ıssız ve hiçbir körfezle liman sunmaz. Giritli Ikaros'un burada kazaya uğrayıp öldüğü, bu kişinin sonundan yere adının verildiği söylenir.
Naksos adasına önce Dionysias denmiştir; adeta Dionaksos, çünkü asmaların verimiyle ötekileri yener. Delos'tan on sekiz bin adım uzaktadır. Jüpiter'in bir zamanlar Titanlara karşı buradan yola çıktığı söylenir.
Melos, Kikladlardandır; bütün adaların en yuvarlağıdır. Adını da bundan alır.
Tarih anlatır ki Iason'dan Philomelos ve Plutos doğmuştur; Philomelos'tan da Parius doğmuş, o da adaya ve kasabaya kendi adıyla Paros demiştir. Önce Minoia, sonra Paros denmiştir. Vergilius onun için şöyle der: "Karlar gibi beyaz Paros." Çünkü Paros mermeri denen en beyaz mermeri yetiştirir. Sardes taşını da gönderir; mermerlerden üstündür, ama değerli taşların en değersizidir.
Khios adasına Süryanice bu ad verilir, çünkü orada sakız yetişir; Süryaniler sakıza khio derler.
Samos, Ege denizinde bir adadır; Juno burada doğmuştur. Samoslu Sibylla ve "felsefe" adını bulan Samoslu Pythagoras buradandır. Bu adada pişmiş topraktan kapların ilk kez bulunduğu aktarılır; bu yüzden "Samos kapları" denir.
Sicilya, kral Sikanos'tan ötürü Sikania, sonra Italus'un kardeşi Sikelos'tan ötürü Sicilya adını almıştır. Önceden, Peloros, Pakhynos ve Lilybaion gibi üç burnu (akra) yüzünden Trinakria denmiştir. Trinakria Yunanca olup Latincede "üçgen" (triquetra) anlamına gelir, adeta üç köşeye ayrılmış. Dar bir boğazla İtalya'dan ayrılır, Afrika denizine bakar. Tahıl veren toprağı var, altını boldur; yine de mağaralarla ve kanallarla deliktir, rüzgâr ve kükürtle doludur. Etna dağının yangınları buradan gelir. Boğazında Skylla ve Kharybdis vardır; gemileri ya yutar ya parçalarlar.
Bir zamanlar Kykloplar'ın vatanı, sonra tiranların süt annesi olmuştur. Ekini verimlidir ve tohumu toprağa veren bütün ülkelerden önce sabanla burası yarılmıştır. Şehirlerin başı Siraküza'dır; Arethusa pınarı, büyük atlar yetiştiren Alpheios ırmağı da oradadır. Komedya ilk kez bu adada bulunmuştur.
Akhates taşına Akhates ırmağından adını ilk o vermiştir. Denizi mercan doğurur. Ateşte eriyen, suda çıtırdayan Agrigentum tuzlarını da üretir. Bütün çevresi üç bin stadiondur. Sallustius, Sicilya'nın İtalya'ya bitişik olduğunu, ama aradaki alanın denizin hücumuyla bölünerek dar bir yerden yarıldığını söyler.
Thapsos adası Sicilya'dan on stadion uzakta, alçakta uzanır; daha düz olduğundan bu adı alır. Vergilius onun için şöyle der: "Yayvan Thapsos."
- Delos insula, in medio Cycladum sita. Et dicta Delo. fertur, quod post diluvium quod Ogygii temporibus notatur, cum orbem multis mensibus continua nox inumbrasset, ante omnes terras radiis solis illuminata est, sortitaque ex eo nomen, quod prima manifestata fuisset visibus. Nam δη̃λον Graeci manifestum dicunt. Ipsa est et Ortygia, eo quod primum ibi visae sunt coturnices aves, quas Graeci ὄρτυγας vocant. In hac insula Latona enixa est Apollinem, et Dianam. Mox autem, et civitas dicitur, et insula. 22. Rhodos Cycladum prima ab Oriente, in qua rosae capitulum dicitur esse inventum, dum ibi civitas conderetur, ex quo et urbs, et insula Rhodos est appellata. In hac urbe solis colossus fuit aereus septuaginta cubitorum altitudine. Fuerunt et alii centum numero in eadem insula colossi minores. 23. Tenedos una ex Cycladibus ad Septentrionem sita, in qua olim civitas a Tene quodam condita est. Unde nomen urbis illius, vel potius insulae fuit. Nam Tenes iste infamatus, quod cum noverca sua concubuisset, fugiens hanc insulam vacuam cultoribus obtinuit; unde et Tenedos insula dicta est; sic Cicero: Tenen ipsum, cujus ex nomine Tenedos, nominatur. 24. Carpathos, una et Cycladibus a Meridie posita c. contra Aegyptum, a qua Carpathium mare appellatum eat, vocata propter celerem fructuum maturitatem. Est enim inter Aegyptum et Rhodum. Ex hac insula dicuntur et Carpasiae naves magnae et spatiosae. 25. Cythera insula una ex Cycladibus a parte Occidua sita, cujus Porphyris antea nomen fuit. Cythera autem vocata, quod ibi Venus sit orta. 26. Icaria insula una de Cycladibus, quae Icario mari nomen dedit. Haec inter Samum, et Myconum procurrentibus saxis inhospitalis est, et nullis sinibus portuosa. Dicitur autem Icarum Cretensem ibi naufragio interiisse, et de exitu hominis impositum nomen loco. 27. Naxos insula ante Dionysias dicta, quasi Dionaxos, quod fertilitate vitium vincat caeteras; est autem a Delo XVIII millia passuum separata, ex qua olim Jovis fertur adversus Titanas fuisse profectus. 28. Melos ex numero Cycladum, una omnium insularum rotundissima, unde et nuncupata. 29. Historia dicit ex Jasone natum fuisse Philomelum et Plutum; ex Philomelo Parium genitum, qui de suo nomine Paron insulam et oppidum appellavit, prius autem Minoia, deinde Paros dicta. De qua Virgilius: Niveamqque Paron. Gignit enim marmor candidissimum, quod Parium dicunt. Minuit et sardan lapidem, marmoribus quidem praestantiorem, sed inter gemmas vilissimum. 30. Chios insula Syra lingua appellatur, eo quod ibi mastix gignitur. Syri enim Masticem Chio vocent. 31. Samos insula est mari Aegaeo, ubi nata est Juno; ex qua fuit sibylla Samia, et Pythagoras Samius, a quo philosophiae nomen inventum est. In hac insula reperta prius fictilia vasa traduntur. Unde et vasa Samia appellata sunt. 32. Sicilia a Sicano rege Sicania cognominata est, deinde a Siculo Itali fratre Sicilia. Prius autem Trinacria dicta propter tria ἃϰρα, id est, promontoria, Pelorum, Pachynum, et Lilybaeum. Trinacria enim Graecum est, quod Latine triquetra dicitur, quasi in tres quadras. Haec ab Italia exiguo freto discreta, Africum mare prospectans, terris frugifera, auro abundans, cavernis tamen, et fistulis penetrabilis, ventisque, et sulphure plena. Unde et ibi Aetnae montis exstant incendia: in cujus freto Scylla est, et Charybdis, quibus navigia aut absorbentur, aut colliduntur. 33. Fuit autem quondam patria Cyclopum, et postea nutrix tyrannorum, frugum fertilis, ac primum terris omnibus commissis seminibus aratro proscissa. Principem urbium Syracusas habet: fontem Arethusam, et Alphaeum amnem magnorum generatorem equorum. In ea insula primum est inventa comaedia. 34. Achaten lapidem ipsa primum ex Achate Admine dedit. Parturit et mare ejus coralium; gignit et sales Agrigentinos in igne solubiles, crepitantes in aquis. Omnis ambitus ejus clauditur stadiorum tribus millibus. Sallustius autem dicit Italiae conjunctam fuisse Siciliam, sed medium spatium impetu maris divisum, et per angustum scissum. 35. Thapsus insula stadiis decem a Sicilia remota jacens, et planior, unde et nuncupata. De qua Virgilius: Thapsumque jacentem.
14.5_5Sicilya'nın Aiolos adaları, Hippotas'ın oğlu Aiolos'tan ötürü bu adı almıştır. Şairler onun rüzgârların kralı olduğunu uydurmuşlardır. Oysa Varro'nun dediği gibi bu adaların yöneticisiydi; adaların sisinden ve dumanından gelecek rüzgârları önceden söylediği için, bilmeyenlere rüzgârları kendi gücüyle tutuyormuş gibi görünmüştür. Bu adalara, Etna gibi yandıkları için Vulcanus Adaları da denir.
Dokuz tanedirler ve her birinin kendine ait adı vardır. İlkine, ondan önce Aiolos'u yöneten Lipara adlı biri Lipara demiştir. İkincisine Hiera denir, çünkü çok yüksek tepeleri vardır. Kalanlar Strongyle, Didyme, Erikusa, Hephaistias, Phoinikusa, Euonymos, Erikodes ve Phoinikodes'tir. Geceleri yandıkları için Aiolos ya da Vulcanus adaları denir. Bunlardan bazıları başlangıçta yoktu; sonradan denizden çıkıp bugüne kadar kalmışlardır.
Stoikhades, Massilialıların adalarıdır; Ron ırmağının denize döküldüğü Narbonne eyaleti önünde, karadan altmış bin adım uzaktadır. Yunancada Stoikhades denmesi, özenle sıraya dizilmiş gibi durmalarındandır.
Herkül'den doğan Sardus, kalabalık bir toplulukla Libya'dan yola çıkıp Sardinya'yı ele geçirmiş, adaya kendi adını vermiştir. Afrika denizinde bir insan ayağı izi biçimindedir; doğuya göre batıya doğru daha geniş uzanır, güney ve kuzeye bakan yanları hemen hemen eşittir. Bu yüzden ticaret başlamadan önce Yunan denizcileri ona ikhnos (ayak izi) demiştir.
Toprağı boyuna 140 bin adım, enine 40 bin adım yayılır. Orada ne yılan doğar ne kurt; yalnız insanlara zararlı küçük bir hayvan olan solifuga yaşar. Zehir de bitmez, ancak birçok yazarın ve şairin andığı, kekiğe benzer bir ot vardır ki insanların ağzını çeker ve onları güler gibi öldürür. Sardinya'nın sıcak pınarları vardır; hastalara şifa verir, yemin ettikten sonra gözlerini bu sulara değdiren hırsızları ise kör eder.
Korsika adasını başlatanlar yerleşimci Ligurlardır; ona önderlerinin adını vermişlerdir. Corsa adlı Ligur bir kadın, kıyı yakınında sürdüğü sürüden bir boğanın yüzüp geçtiğini, belli aralarla bedeni büyümüş olarak geri döndüğünü görmüş; bilmediği otlakları öğrenmek isteyerek ötekilerden ayrılan boğayı kayıkla adaya kadar izlemiştir. Dönüşüyle adanın verimli olduğunu öğrenen Ligurlar sallarla oraya gitmiş ve adaya, kurucu ve önderleri olan kadının adını vermişlerdir.
Bu adaya Yunancada Kyrne denir, çünkü Herkül'ün oğlu Kyrnos orada yaşamıştır. Vergilius onun için şöyle der: "Kyrnos porsukları." Sardinya'dan yirmi bin adımlık bir boğazla ayrılır; Ligur denizinin körfeziyle çevrilidir ve İtalya'ya bakar. Çok sayıda burnu olduğundan köşelidir; pek bereketli otlaklar ve Yunanların katokhites dediği taşı üretir.
Ebusus, İspanya'ya ait bir adadır. Bu ad, Zanion'a uzak olmamasından ötürü, adeta ebozos'tan gelir; ondan yetmiş stadion uzaktadır. Yılanlar toprağından kaçar. Karşısında ise yılanla dolu Colubraria vardır.
Balear adaları İspanya'ya aittir; iki tanedir: Aphrosiade ve Gymnasia, büyük ve küçük. Bu yüzden halk bunlara Majorca ve Minorca der. Taş atan sapan ilk bu adalarda bulunmuştur; Balear adı buradan gelir, çünkü Yunancada atmaya ballein denir. Ballista da bundandır, adeta "atılan"; fundibalum da öyle. Vergilius şöyle der: "Balear sapanının sırımı."
- Aeoliae insulae Siciliae appellatae ab Aeolo Hippotae filio, quem poetae finxerunt regem fuisse ventorum, sed, ut Varro dicit, rector fuit istarum insularum, et quia ex earum nebulis et fumo futuros praedicebat flatus ventorum, ab imperitis visus est ventos sua potestate retinuisse. Eaedem insulae et Vulcaniae vocantur, quod et ipsae, sicut Aetna ardeant. 37. Sunt autem novem habentes propria nomina, quarum primam Lyparus quidam Lyparem vocavit, qui eam ante Aeolum rexit. Altera Hiera vocatur, quod sit collibus eminentissimis; reliquae vero, id est, Strongyle Didyme Ericusa, Hephoestias, Phoenicusa, Evonimos, Ericodes, Phoenicodes; quae quoniam nocte ardent Aeoliae, sive Vulcaniae dicuntur, ex iis quaedam ab initio non fuerunt, postea mari editae usque nunc permanent. 38. Stoechades insulae Massiliensium sexaginta millium spatio a Continenti in fronte a Narbonensis provinciae, qua Rhodanus fluvius in mare exit. Dictae autem Graece Stoechades, quasi opere in ordinem sint positae. 39. Sardus, Hercule procreatus cum magna multitudine a Libya profectus Sardiniam occupavit, et ex suo vocabulo insulae nomen dedit. Haec in Africo mari facie vestigii humani, in Orientem quam in Occidentem latior prominet, ferme paribus lateribus, quae in Meridiem et Septentrionem vertunt, ex quo ante commercium a navigantibus Graecorum ἳχνος appellata est. 40. Terra patet in longitudine millia CXL, latitudine XL. In ea neque serpens gignitur, neque lupus, sed a solifuga tantum animal exiguum hominibus perniciosum. Venenum quoque ibi non nascitur, a nisi herba per scriptores plurimos, et poetas memorata, apiastro similis, quae hominibus rictus contrahit, et quasi ridentes interimit. Fontes habet Sardinia calidos, infirmis medelam praebentes, furibus caecitatem, si sacramento dato oculos aquis tetigerint. 41. Corsicae insulae exordium incolae Ligures dederunt, appellantes eam ex nomine ducis. Nam quaedam Corsa nomine Ligur mulier, cum Taurum ex grege, quem prope littora regebat transnatare solitum, atque per intervalla corpore aucto remeare videret, cupiens scire incognita sibi pabula, taurum a caeteris digredientem usque ad insulam navigio prosecuta est. Cujus regressu insulae fertilitatem cognoscentes Ligures, ratibus ibi profecti sunt, eamque nomine mulieris auctoris, et ducis appellaverunt. 42. Haec autem insula Graece ϰὺρνη dicitur, a Gyrno Herculis filio habitata. De qua Virgilius: Cyrnoeas taxos. Dividitur autem a Sardinia xx millium freto, cincta Ligustici aequoris sinu ad prospectum Italiae. Est autem multis promontoriis angulosa, gignens laetissima pabula, et lapidem quem cathochiten Graeci vocant. 43. Ebosus insula Hispaniae dicta, quod a Zanio non procul sit, quasi ebozos. Nam LXX stadiis ab ea distat, cujus terram serpentes fugiunt. Huic contraria est Colubraria, quae referta est anguibus. < 44. Balears. insulae Hispaniae, duae sunt, Aphrosiade et Gymnasie, et major et minor. Unde et ea. vulgus majoricam et minoricam nuncupant. In iis primum insulis inventa est funda, qua lapides emittuntur, unde et Baleares dictae: i βάλλειν enim Graece mittere dicitur; unde et ballista, quasi missa et fundibalum. Virgilius: Balearis verbere fundas.
14.77. Burunlar
Adalarda çıkıntı yapmak ortak bir özelliktir; bu yüzden bu yerlere burun (promontorium) denir. Sallustius da Sardinya için şöyle der: "Doğuya doğru batıdan daha geniş çıkıntı yapar."
Sigeion, Asya'da bir burundur; Hellespontos burada daha açık genişler. Sigeion adı Herkül'ün suskunluğundan gelir. Herkül, Truva kralı Laomedon misafirliği reddedince gidiyor gibi yapmış, sonra Truva'ya karşı sessizce gelmiştir; sessizliğe (sige) bu ad verilir.
Malea, Yunanistan'da denize giren ve elli bin adım uzanan bir burundur. Orada dalga öyle vahşidir ki denizcileri kovalar gibi görünür. Burun adını Argos kralı Maleos'tan almıştır.
Peloros, Sicilya'da kuzeye bakan bir burundur; Sallustius'a göre oraya gömülen Hannibal'ın dümencisinden ötürü bu adı almıştır.
Pakhynos, Sicilya'da güneye bakan bir burundur; adını havanın kalınlığından alır. Çünkü pakhys yağlı ve kalın demektir; oraya güney yeli eser.
Lilybaion, Sicilya'da güneşin battığı yöne bakan bir burundur; orada bulunan aynı adlı şehirden ötürü bu adı almıştır.
Borion, Numidia'da bir burundur; kuzey yeline (Boreas) baktığı için bu adı almıştır. Sonradan buraya Hippo Regius denmesi, denizle kesilmesindendir.
Calpe, İspanya'da bir burundur.
8. Dağlar ve yerin öteki adları
Dağlar (montes) yerin en yüksek şişkinlikleridir; yükseldikleri (eminentes) için bu adı almışlardır. Kimi dağlar kendine has sebeplerle adlandırılmıştır. Bunlardan şöhretçe en büyük sayılanları not etmek gerekir.
Kafkas dağı Hindistan'dan Toros'a kadar uzanır; milletlerin ve dillerin çeşitliliğine göre geçtiği her yerde farklı adlar alır. Doğuya doğru daha yükseğe çıktığı yerde karların beyazlığından Kafkas adını alır. Çünkü doğu dilinde caucasum beyaz, yani en yoğun karlarla ağaran demektir. Bu dağa bitişik olan İskitler de ona Croacasim demiştir; onlarda casim beyazlık ya da kar demektir.
Toros dağına da çoğu kişi Kafkas der.
Lübnan, Fenikelilerin en yüksek dağıdır; peygamberler de ondan söz eder. Adını, orada toplanan günlükten alır. Üzerinde doğu tarafına bakan kısmına Antilübnan, yani "Lübnan'ın karşısı" denir.
Ararat, Ermenistan'da bir dağdır; tarihsel olarak tufandan sonra geminin orada durduğuna tanıklık edilir. Bu yüzden bugün bile aynı yerde tahtalarının izleri görülür.
Akrokeraunia dağları yüksekliklerinden ve yıldırımların düşmesinden bu adı almıştır; Yunancada yıldırıma keraunos denir. Ermenistan ile İberya arasındadır, Hazar Kapılarından Dicle ırmağının kaynağına kadar uzanır.
Hiperbore dağları İskitya'dadır; üstlerinden, yani ötelerinden kuzey yeli (Boreas) estiği için bu adı almıştır.
Ripe dağları Germania'nın başındadır; adlarını sürekli esen rüzgârlardan alırlar. Çünkü Yunancada rhipe hücum, atılış demektir, rhiptein'den gelir.
Olympos, Makedonya'da pek yüksek bir dağdır; bulutların altında kaldığı söylenir. Vergilius onun için şöyle der: "Olympos bulutları aştı." Olympos denmesi, adeta Ololampos, yani "gök gibi"dir. Bu dağ Makedonya'yı Trakya'dan ayırır.
Athos, Makedonya'da bir dağdır; o da bulutlardan yüksektir. O kadar yücedir ki gölgesi ondan yetmiş altı bin adım uzakta olan Limni'ye kadar ulaşır.
Parnassos, Thessalia'da Boiotia yakınında bir dağdır; iki doruğuyla göğe yükselir. İki tepeye ayrılır: Kirrha ve Nisa. Adı da bu yüzdendir, çünkü tepelerin birinde Apollon, öbüründe Liber'e tapınılırdı. Bu tepelere iki kardeşten ötürü Kithairon ve Helikon denir; Helikon adı Kithairon'un kardeşi Helikon'dan gelir.
Keraunia dağları Epir'de de vardır; sık düşen yıldırımlardan bu adı almışlardır, çünkü Yunancada yıldırıma keraunos denir.
Apenin dağı adını, adeta Pennin Alpleri'nden alır; Hannibal İtalya'ya gelirken bu Alpleri açmıştır. Vergilius da şöyle der: "Açılmış Alpleri aşacak." Hannibal, İspanya savaşlarından sonra bunları sirkeyle yarmıştır. Iuvenalis: "Dağı da sirkeyle yardı." Yardığı yerlere bu yüzden Pennin Alpleri denir.
Etna dağı adını ateşten ve kükürtten alır; Gehenna da buradan gelir. Güneydoğu ve güneybatı rüzgârlarının estiği yanda bu dağın kükürtle dolu, denize kadar inen mağaraları bulunduğu bilinir. Bu mağaralar dalgaları içine alarak rüzgâr üretir; rüzgâr çalkalanarak kükürtten ateş doğurur, görünen yangın da bundan olur.
Pireneler de sık düşen yıldırım ateşlerinden bu adı almıştır, çünkü Yunancada ateşe pyr denir. Galya ile İspanya arasında, sanki bilerek konmuş bir sur gibi uzanır.
- Commune est insulis, ut promineant; inde et loca earum promontoria dicuntur. Sic Sallustius de Sardinia: In Orientem latior prominet quam in Occidentem. 2. Sigaeum promontorium Asiae, ubi Hellespontus apertius dilatatur. Dictum autem Sigaeum propter Herculis taciturnitatem, quia prohibitus hospitio a Laomedonte Trojanorum rege, simulavit abscessum, et inde contra Trojam cum silentio venit, quod dici1ur σιγή. 3. Maleum promontorium Graeciae, quod intrat mare, et per millia quinquaginta protenditur, ubi unda ita saeva est, ut persequi navigantes, idea. tur. Hoc autem promontorium a Maleo rege Argivorum nomen accepit. 4. Pelorum promontorium Siciliae respiciens ad Aquilonem, secundum Sallustium dictum a gubernatore Annibalis illic sepulto. 5. Pachynum promontorium Siciliae, Austrum spectans, ab aeris crassitudine dictum. Nam παχὺς est pinguis, et crassus, Austro enim perfiatur 6. Lilybaeum promontorium Siciliae, solis Occasum intendens, vocatum ab ejusdem nominis civitate, quae ibi est sita. 7. Borion promontorium Numidiae vocatum, ea quod Aquilonem intendat. Hoc Hipponem Rhegium postea dictum, pro eo quod sit aequore interruptum. 8. Calpe Hispaniae promontorium. 1. Montes sunt tumores terrarum altissimi dicti, quod sint eminentes. Quidam autem propriis ex causis vocali sunt, ex quibus notandi sunt, qui opinione maximi celebrantur. 2. Mons Caucasus ab India usque ad Taurum porrectus, pro gentium ac linguarum varietate, quoquoversum vadit, diversis nominibus nuncupatur. Ubi autem ad Orientem in excelsiorem consurgit sublimitatem, propter nivium candorem Caucasus nuncupatur. Nam Orientali lingua Caucasum significat candidum, id est, nivibus densissimis candicantem. Unde et eum Scythae, qui eidem monti junguntur, Croacasin vocaverunt. Casim enim apud eos candor, sive nix dicitur. 3. Mons Taurus a plerisque idem vocatur qui et Caucasus. 4. Libanus mons Phoenicum altissimus, cujus meminerunt prophetae: dictus a thure, quia ibi colligitur; cujus ea pars, quae est super eum ad Orientalem plagam respiciens, Antilibanus appellatur, id est, contra Libanum. 5. Ararath mons Armeniae, in quo arcam historice post diluvium resedisse testantur. Unde et usque hodie ibidem lignorum ejus videntur vestigia. 6. Acroceraunii montes propter altitudinem, et fulminum jactus vocati sunt. Graece enim fulmen ϰέραυνος dicitur. Sunt autem inter Armeniam et Iberiam, incipientes a portis Caspiis usque ad fontem Tigridis fluvii. 7. Hyperborei montes Scythiae dicti, quod supra, id est, ultra eos flat Boreas. 8. Riphoei montes in capite Germaniae sunt a perpetuo ventorum flatu nominati. Nam ρ́ιϕήGraece impetus et όρμή dicitur, άπὸ του̃ρ́ίπτειν. 9. Olympus mons Macedoniae nimium praecelsus, ita ut sub illo nubes esse dicantur ( De quo Virgilius: Nubes excessit Olympus). Dictus autem Olympus quasi Ololampus (id est, quasi coelum). Hic mons Macedoniam dividit a Thracia. 10. Athos mons Macedoniae, et ipse altior nubibus, tantoque sublimis, ut in Lemnum umbra ejus pertendat, quae ab eo LXXVI millibus separatur. 11. Parnassus mons est Thessaliae juxta Boeotiam, qui gemino vertice est erectus in coelum. Hic in duo finditur juga, Cyrrham et Nissam, unde et nuncupatus, eo quod in singulis jugis colebantur Apollo, et Liber. Haec juga a duobus fratribus Citheron, et Helicon appellantur. Nam Helicon dictus ab Helicone fratre Citheronis. 12. Item Ceraunii sunt montes Epiri, a crebris dicti fulminibus. Graece enim fulmen ϰέραυνος dicitur. 13. Apenninus mons appellatus, quasi Alpes Poeninoe, quia Hannibal veniens ad Italiam easdem Alpes aperuit, unde et Virgilius: Alpes immittet apertas. Has enim Hannibal post bella Hispaniae aceto rupit. Juvenalis: Et montem rupit aceto. Et inde loca ipsa quae rupit Poeninoe Alpes vocantur. 14. Mons Aetna ex igne, et sulphure]dictus; unde et Gehenna. Constat autem hunc ab ea parte qua Eurus, et Africus flat, habere speluncas plenas sulphuris, et usque ad mare deductas; quae speluncae recipientes in se fluctus ventum creant, qui agitatus ignem gignit ex sulphure, unde fit quod videtur incendium. 15. Pyrenaeus et ipse a crebris fulminum ignibus nuncupatus. Graece enim ignis πυ̃ρ vocatur, Iste est, qui inter Galliam atque Hispaniam, quasi de industria, munimentum interjacet.
14.7_2Solorius adı tekliğinden gelir, çünkü İspanya'nın bütün dağları arasında bir tek o (solus) daha yüksek görünür. Ya da güneş doğarken, güneş görünmeden önce ışınları orada görüldüğü içindir.
Calpe, Okyanus'un en uç sınırlarında bir dağdır; Avrupa'yı Afrika'dan ayırır ve Atlas'ın sonu olduğu söylenir. Lucanus onun için şöyle der: "Hesperia'nın Calpe'sini ve en yüce Atlas'ı doldurdu." Atlas, Prometheus'un kardeşi ve Afrika'nın kralıdır. Astroloji sanatını ilk onun düşündüğü söylenir; bu yüzden göğü taşıdığı anlatılmıştır. Bu ilimdeki bilgisi ve gök bilgisinden ötürü adı Afrika'daki dağa geçmiştir. Şimdi Atlas diye anılan bu dağ, yüksekliğinden ötürü göğün yapısını ve yıldızları taşıyor gibi görünür.
Alpler asıl Galya dağlarıdır. Vergilius onlar için "Havaî Alpler" der. "Havaî" diyerek kelimeyi kelimesi kelimesine aktarmıştır, çünkü Galyalıların dilinde yüksek dağlara Alpes denir. Bunlar İtalya'ya sur görevi görür.
Tepeler (colles) dağların daha çıkıntılı sıralarıdır; adeta boyunlar (colla).
Dağ sıralarına (iuga) birbirlerine yakınlıklarıyla birleştikleri (iungantur) için bu ad verilmiştir.
Tumulus küçük dağdır, adeta şişmiş toprak (tumens tellus). Tumulus aynı zamanda hiçbir hatırası kalmamış toprak yığınıdır.
Vadiler (valles) alçak yerlerdir, adeta yolunmuş (vulsa). Convalles de buradan gelir: dağlar arasında çukur yerler.
Ova (campus) toprağın düzlüğüdür. Bu adı, ayağa kısa gelmesinden, dağlar gibi dik olmayıp açık, geniş ve yayılmış uzanmasından almıştır. Yunancada da ona pedion denir. Adını Yunan etimolojisinden almıştır, çünkü Yunanlar kısa olana khamai der.
Toprak zemin (solum) taşıyan her şeydir; besbelli sağlamlıktan (soliditas) gelir. Vergilius bu yüzden deniz için bile der ki: "Zemin kayıyor."
Koruluklar (saltus) ağaçların yükseğe sıçradığı (exsiliunt) geniş ve ormanlık yerlerdir.
Geçitler (fauces) iki dağ arasındaki dar yerlerin girişleridir; dar ve geçilebilir yerlerdir. Adlarını boğaza benzemelerinden alırlar, adeta foces.
Confrages her yandan rüzgârların koşup birbirini kırdığı yerlerdir. Naevius şöyle der: "Dağda, rüzgârların yeri kırdığı yerde."
Kaba yerler (scabra) konumu sarp olan yerlerdir. Beden pürüzlülüğüne uyuz (scabies) denmesi de bundandır.
Lustra, yırtıcı hayvanların karanlık sığınakları ve kurtların yataklarıdır. Genelevlere de lustra denir; bu da tersinden adlandırmadır, çünkü az aydınlanırlar (illustrantur).
Kutsal koru (lucus) sık ağaçlarla çevrili, gökten gelen ışığı (lux) kesen yerdir. Putperestlerin din ve ibadet için orada yaktıkları bol ışıklardan (collucendo) da bu ad gelmiş olabilir.
Issız yerlere (deserta) ekilmediği, bu yüzden adeta terk edildiği (deseruntur) için bu ad verilmiştir. Orman ve dağ yerleri böyledir; en verimli toprakların, uberrimae glebae'nin zıttıdır.
Yolsuz yerler (devia) gizli ve kuytu yerlerdir, adeta yolun dışında; invia da bunlardır. Aviaria da buradandır: gizli ve yoldan uzak, ya da yalnız kuşların (aves) gidebildiği yerler. Şu söz de buradandır: "İşlenmemiş kuşluklar meyvelerle kızarıyor."
Verrius Flaccus, hoş yerlere (amoena) yalnız sevgi (amor) verdikleri ve sevilmeye çektikleri için bu adın verildiğini söyler. Varro ise bir görev gerektirmediklerini, onlarda hiçbir yüküm bulunmadığını, adeta amunia, yani ürünsüz olduklarını, dolayısıyla hiçbir ürün ödenmediğini söyler. Bu yüzden hiçbir hizmet sunmayanlara immunes deriz.
Aprica güneşle sevinen yerlerdir; adeta aneu phrikes, yani soğuksuz; ya da göğe açık (aperto) oldukları için.
Opaca gölge yerlerdir, adeta gökle örtülmüş (operta); aprica'nın zıttıdır.
Kaygan yere (lubricum) birinin orada kayması (labitur) yüzünden bu ad verildiği bilinir; lubricum kayan şey değil, üzerinde kayılan şeydir.
Yazlıklar (aestiva) gölgeli yerlerdir; sürüler yaz boyunca orada güneşin kızgınlığından kaçınır. Statius: "Gölgeli Lykaion'un yazlıklarında otladılar."
Tersaneler (navalia) gemilerin yapıldığı yerlerdir; buraya textrinum da denir.
Demirleme yeri (statio) gemilerin bir süre durduğu (stant) yerdir.
Liman (portus) kışladıkları yerdir; importunum ise hiçbir sığınağı olmayan, adeta limanı olmayan yerdir.
Liman, rüzgârların ulaşamadığı yerdir; kışlık için oraya bir şeyler siper ederler. Portus adı ticaret mallarını taşımaktan (deportandis) gelir. Eskiler ona malları sırtlamaktan (baiulando) baias derdi; baia, baias çekimiyle, tıpkı familia, familias gibi.
Kıyı (litus) suya ve denize yakın topraktır. Litus adı ya dalgayla çarpılmasından (eliditur), ya da suyla yıkanmasından (alluitur) gelir. Cicero Topica'da şöyle der: "Kıyı, dalganın oynadığı yerdir."
Circumluvium suyun çevresini yıkadığı yerdir. Alluvium, ırmak kıyılarının sularla aşınmasıdır.
Kenar (margo) herhangi bir yerin, örneğin denizin (mare) kısmıdır; adını da ondan almıştır.
Deniz kenarı yerlere (maritima), adeta denizin iç yerleri (maris intima) denir.
Ağız (ostia) ırmağın denize girip çıktığı yerden bu adı alır.
Kara (continens) sürekli topraktır, hiçbir denizle bölünmez; Yunanlar ona epeiros der.
9. Yerin alt yerleri14.7_2
- Solorius a singularitate dicitur, quod omnibus Hispaniae montibus solus altior videatur, sive quod, oriente sole, ante radius ejus in eo quam ipse cernatur. 17. Calpe mons in ultimis finibus Oceani, qui dirimit Europam ab Africa, quem Atlantis finem esse dicunt. De quo Lucanus: Hesperiam Calpen, summumque implevit Atlantem. Atlas Promethei frater fuit, et rex Africae, a quo astrologiae artem prius dicunt excogitatam, ideoque dictus est sustinuisse coelum. Ob eruditionem igitur ejus disciplinae et scientiam coeli, nomen ejus in montem Africae derivatum est, qui nunc Atlas cognominatur, qui propter altitudinem suam, quasi coeli machinam atque astra sustentare videmur. 18. Alpes autem proprie montes Galliae sunt, de quibus Virgilius: Aerias Alpes. Et dicendo aerias; verbum expressit a verbo. Nam a Gallorum lingua Alpes montes alti vocantur. Hae sunt enim quae Italiae murorum exhibent vicem. 19. Colles sunt praeminentiora juga montium, quasi colla. 20. Juga autem montium ex eo appellata sunt, quod propinquitate sui jungantur. 21. Tumulus est mons brevis, quasi tumens tellus. Item tumulus, terra congesta, ubi nulla memoria est. 22. Valles sunt humilia loca quasi vulsa. Hinc et convalles, depressa loca terrarum inter montes. 23. Campus est terrarum planities. Dictus autem campus, quod brevis sit pedibus, nec erectus ut montes, sed patens, et spatio suo porrectus, et jacens; unde et Graece πεδίον dicitur. Sumpsit autem nomen ex Graeca etymologia; χαμαί enim Graeci breve dicunt. 24. Solum est omne, quod sustinet, a Soliditate dictum scilicet, unde et de mari Virgilius ait: Subtrahiturque solum. 25. Saltus sunt vasta et silvestria loca, ubi arborea exsiliunt in altum. 26. Fauces sunt angustorum locorum aditus inter duos montes, loca angusta, et pervia, dicta a faucium similitudine, quasi foces. 27. Confrages, loca in quae undique venti currunt, ac sese frangunt, ut Naevius ait: In monte. ubi venti frangebant locum. 28. Scabra sunt loca situ aspera, unde et scabies dicitur, a corporis asperitate. 29. Lustra obscura latibula ferarum et luporum cubilia sunt, unde et lupanaria lustra dicuntur, per contrarium videlicet, quia parum illustrantur. 30. Lucus est locus densis arboribus septus, coelo lucem detrahent. Potest et a collucendo crebris luminibus dici; quae ibi propter religionem gentilium cultumque fiebant. 31. Deserta vocata, quia non seruntur et ideo quasi deseruntur, ut sunt loca silvarum et montium, contraria uberrimarum terrarum, quae sunt uberrimae glebae. 32. Devia sunt loca secreta et abdita; quasi extra viam; ipsa sunt et invia. inde et Aviaria secreta loca et a via remota, aut tantum adibilia avibus; unde est illud: Inculta rubent aviaria baccis. 33. Amoena loci Verrius Flaccus dicta ait, eo quod solum amorem praestent, et ad se amanda alliciant. Varro, quod sine munere sunt, nec quidquam in his officii, quasi amunia, hoc est, sine fructu, unde et nullus fructus exsolvitur. inde etiam nihil praestantes immunes vocamur. 34. Aprica loca, que sole gaudent quasi ἃνευ ϕρίϰης, id est, sine frigore, site quod sint aperto coelo. 35. Opaca vero loca, quasi operta coelo, aprico contraria. 36. Lubricum dici (constat) locum, ab eo quod ibi quis labitur; et lubricum dicitur, non quod labitur, sed in quo labitur. 37. Aestiva sunt loci umbrosa, in quibus per aestatem vitant pecora solis ardorem. Statius: Et umbrosi pituere aestiva Lycaei. 38. Navalia sunt loca ubi naves fabricantur. Hoc et textrinum vocatur. 39. Statio est ubi ad tempus stant naves. Portus ubi hiemant; importunum autem ubi nullum refugium, quasi nullus portus. 40. Portui autem locus est ab accessu ventorum remotus, ubi hiberna opponere solent. Et portus dictus a deportandis commerciis; hunc veteres a bajulandis mercibus baias vocabant, illa declinatione a baia baias', ut a familia familias 41. Littus est terra aquae ei mari vicina. Et dictum littus, quia fluctu eliditur, vel quod aqua alluitur. Cicero in Top.: Littus est qua fluctus eludit. 42. Circumluvium, locus quem aqua circumluit. Alluvium consumptio riparum ex aquis. Margo est pars cujuslibet loci, ut puta maris, unde et nomen accepit. Maritima, quasi maris intima. 43. Ostia ab ingressu et exitu fluminis dicta in mari. Continens, -perpetua terra, nec ullo mari discreta, quam Graeci ἤπειρον vocant.
- Solorius a singularitate dicitur, quod omnibus Hispaniae montibus solus altior videatur, sive quod, oriente sole, ante radius ejus in eo quam ipse cernatur. 17. Calpe mons in ultimis finibus Oceani, qui dirimit Europam ab Africa, quem Atlantis finem esse dicunt. De quo Lucanus: Hesperiam Calpen, summumque implevit Atlantem. Atlas Promethei frater fuit, et rex Africae, a quo astrologiae artem prius dicunt excogitatam, ideoque dictus est sustinuisse coelum. Ob eruditionem igitur ejus disciplinae et scientiam coeli, nomen ejus in montem Africae derivatum est, qui nunc Atlas cognominatur, qui propter altitudinem suam, quasi coeli machinam atque astra sustentare videmur. 18. Alpes autem proprie montes Galliae sunt, de quibus Virgilius: Aerias Alpes. Et dicendo aerias; verbum expressit a verbo. Nam a Gallorum lingua Alpes montes alti vocantur. Hae sunt enim quae Italiae murorum exhibent vicem. 19. Colles sunt praeminentiora juga montium, quasi colla. 20. Juga autem montium ex eo appellata sunt, quod propinquitate sui jungantur. 21. Tumulus est mons brevis, quasi tumens tellus. Item tumulus, terra congesta, ubi nulla memoria est. 22. Valles sunt humilia loca quasi vulsa. Hinc et convalles, depressa loca terrarum inter montes. 23. Campus est terrarum planities. Dictus autem campus, quod brevis sit pedibus, nec erectus ut montes, sed patens, et spatio suo porrectus, et jacens; unde et Graece πεδίον dicitur. Sumpsit autem nomen ex Graeca etymologia; χαμαί enim Graeci breve dicunt. 24. Solum est omne, quod sustinet, a Soliditate dictum scilicet, unde et de mari Virgilius ait: Subtrahiturque solum. 25. Saltus sunt vasta et silvestria loca, ubi arborea exsiliunt in altum. 26. Fauces sunt angustorum locorum aditus inter duos montes, loca angusta, et pervia, dicta a faucium similitudine, quasi foces. 27. Confrages, loca in quae undique venti currunt, ac sese frangunt, ut Naevius ait: In monte. ubi venti frangebant locum. 28. Scabra sunt loca situ aspera, unde et scabies dicitur, a corporis asperitate. 29. Lustra obscura latibula ferarum et luporum cubilia sunt, unde et lupanaria lustra dicuntur, per contrarium videlicet, quia parum illustrantur. 30. Lucus est locus densis arboribus septus, coelo lucem detrahent. Potest et a collucendo crebris luminibus dici; quae ibi propter religionem gentilium cultumque fiebant. 31. Deserta vocata, quia non seruntur et ideo quasi deseruntur, ut sunt loca silvarum et montium, contraria uberrimarum terrarum, quae sunt uberrimae glebae. 32. Devia sunt loca secreta et abdita; quasi extra viam; ipsa sunt et invia. inde et Aviaria secreta loca et a via remota, aut tantum adibilia avibus; unde est illud: Inculta rubent aviaria baccis. 33. Amoena loci Verrius Flaccus dicta ait, eo quod solum amorem praestent, et ad se amanda alliciant. Varro, quod sine munere sunt, nec quidquam in his officii, quasi amunia, hoc est, sine fructu, unde et nullus fructus exsolvitur. inde etiam nihil praestantes immunes vocamur. 34. Aprica loca, que sole gaudent quasi ἃνευ ϕρίϰης, id est, sine frigore, site quod sint aperto coelo. 35. Opaca vero loca, quasi operta coelo, aprico contraria. 36. Lubricum dici (constat) locum, ab eo quod ibi quis labitur; et lubricum dicitur, non quod labitur, sed in quo labitur. 37. Aestiva sunt loci umbrosa, in quibus per aestatem vitant pecora solis ardorem. Statius: Et umbrosi pituere aestiva Lycaei. 38. Navalia sunt loca ubi naves fabricantur. Hoc et textrinum vocatur. 39. Statio est ubi ad tempus stant naves. Portus ubi hiemant; importunum autem ubi nullum refugium, quasi nullus portus. 40. Portui autem locus est ab accessu ventorum remotus, ubi hiberna opponere solent. Et portus dictus a deportandis commerciis; hunc veteres a bajulandis mercibus baias vocabant, illa declinatione a baia baias', ut a familia familias 41. Littus est terra aquae ei mari vicina. Et dictum littus, quia fluctu eliditur, vel quod aqua alluitur. Cicero in Top.: Littus est qua fluctus eludit. 42. Circumluvium, locus quem aqua circumluit. Alluvium consumptio riparum ex aquis. Margo est pars cujuslibet loci, ut puta maris, unde et nomen accepit. Maritima, quasi maris intima. 43. Ostia ab ingressu et exitu fluminis dicta in mari. Continens, -perpetua terra, nec ullo mari discreta, quam Graeci ἤπειρον vocant.
Mağara (specus) yerin altında içi görülebilen bir kazıntıdır; Yunancada spelaion, Latincede spelunca denir.
Spiracula, Yunanların kharoneia ya da Acherontea dediği, zararlı nefes veren bütün yerlerdir. Varro bu tür yere de spiraculum der; yerin nefes (spiritus) saldığı yerlere bu yüzden spiracula denir.
Yarık (hiatus) toprağın derin çöküntüsüdür, adeta itus. Asıl anlamıyla hiatus ağzın her açılışıdır; yırtıcı hayvanlardan aktarılmıştır, çünkü onların açgözlülüğü ağızlarını açmalarında görünür.
Profundum asıl anlamıyla dibi (fundus) uzakta (porro) olandır; mecazen hem yukarısı hem aşağısı için profundum denir: "... denizleri, toprakları ve derin göğü."
Barathrum, aşırı derinliğin adıdır; adeta kara girdap (vorago atra), elbette derinliğinden ötürü.
Erebus, ölüler diyarının derinliği ve kuytusudur.
Styx "kederli" (stygeros) kelimesinden, yani hüzünden gelir; ya insanları hüzünlü kıldığından ya da hüzün doğurduğundan.
Kokytos, ölüler diyarında bir yerdir. Kokytos adını Yunanca anlamından, yas ve iniltiden almıştır.
Tartaros, ya orada her şey karışık olduğundan, tarakhe'den (karışıklık); ya da daha doğrusu tartarizein'den, yani soğuğun titremesinden gelir. Bu, üşümek ve donmaktır, çünkü orada ışık da güneş de yoktur. Orada ne güneş ışığının doğurduğu sıcak buğular, ne onun hareketleriyle kışkırtılan esintiler vardır; yalnız bitmeyen bir donukluk vardır. Çünkü tartarizein Yunanlarda ürpermek ve titremek anlamında okunur. Nitekim orada ağlama ve diş gıcırdatma vardır.
Gehenna ateş ve kükürt yeridir; adının Kudüs surları yanında putlara adanmış, bir zamanlar ölü cesetleriyle dolu bir vadiden geldiği sanılır. İbraniler orada oğullarını cinlere kurban ederdi; o yerin adı da Gehennon'du. Günahkârların işkence göreceği gelecekteki azap yeri bu yerin adıyla anılır. Eyüp kitabında Gehenna'nın iki türlü olduğunu okuruz: ateş ve soğuk.
Inferus altta (infra) olduğu için bu adı almıştır. Beden bakımından, ağırlıklarının sırasını tuttuklarında bütün daha ağır şeyler nasıl daha aşağıdaysa, ruh bakımından da bütün daha hüzünlü şeyler daha aşağıdadır. Bu yüzden Yunancada inferus'un adının kökünün, onda tatlı hiçbir şey bulunmamasını çağrıştırdığı söylenir.
Canlının kalbi nasıl ortadaysa, Ölüler diyarının da yerin ortasında olduğu söylenir. Bu yüzden İncil'de "yerin kalbinde" diye okuruz. Filozoflar ise bu adın, ruhların buradan oraya taşınmasından (feruntur) geldiğini söylerler.
- Specus est fossa sub terra, quae perspici potest; σπηλαιον Graece spelunca Latine. 2. Spiracula appellata omnia loca pestiferi spiritus, quae Graeci χαρωνεία appellant, vel Acherontea. Etiam Varro spiraculum dicit hujuscemodi lucum, et spiracula ex eo dicuntur loca qua terra spiritum edit. 3. Hiatus praeruptio terrae profunda, Quasi itus; proprie autem hiatus est omnis oris apertio, translata a feris, quarum aviditas oris adapertione monstratur. 4. Profundum proprie, quasi cujus porro sit fundus; abusive autem profundum, vel sursum vel deorsum dicitur, ut:... Maria ac terras, Caelumque profundum. 5. Barathrum nimiae altitudinis nomen est, et dictum barathrum, quasi vorago atra, scilicet, a profunditate. 6. Erebus, inferorum profunditas atque recessus. Styx ἀπὸτοῡ στυγεροῡ, id est, a tristitia dicta, eo quod tristes faciat, vel quod tristitiam gignat. 7. Cocytus, locus inferi. Cocytus autem nomen accepit, Graeca interpretatione, a luctu et gemitu. 8. Tartarus, vel quia omnia illic turbata sunt, ἀπὸ τη̃ς ταραχη̃ς vel, quod est verius, ἀπὸ του̃ ταρταρίζειν, idest, a tremore rigoris, quod est algere, et rigere, scilicet, quia luce, soleque caret. Nam neque illic vapores sunt, qui ex solis luce gignuntur, neque flatus, qui ejusdem motibus, incitantur, sed perpetuus stupor: ταρταρίζειν enim horrere, et tremere apud Graecos legitur. Hic enim fletus et stridor dentium. 9. Gehenna est locus ignis,.et sulphuris, quem appellari putant a valle idolis consecrata, quae est juxta murum Hierusalem, repleta olim cadaveribus mortuorum. Ibi enim Hebraei filios suos immolabant daemonibus, et appellabatur locus ipse Gehennon. Futuri ergo supplicii locus ubi peccatores cruciandi sunt, hujus loci vocabulo designatur. Duplicem autem esse gehennam, et ignis, et frigoris (in Job legimus). 10. 9 inferus appellatur, eo quod infra sit. Sicut autem, secundum corpus, si ponderis sui ordinem teneant, inferiora sunt omnia graviora, ita, secundum spiritum, inferiora sunt omnia tristiora. Unde et in Graeca lingua origo nominis, quo appellatur inferus, ex eo quod nihil suave habeat, resonare perhibetur. 11. Sicut autem cor animalis in medio est, ita et inferus in medio terrae esse perhibetur. unde et in Evangelio legimus: In corde terrae. Philosophi autem dicunt quod inferi pro eo dicantur, quod animae hine ibi ferantur.