İçeriğe geç
Etimolojiler

Sevillalı Isidorus · Etimolojiler

XV. Kitap: Binalar ve Tarlalar Üzerine

15.pr1. Şehirler

Şehirleri kuranlar konusunda çoğu zaman görüş ayrılığı vardır; hatta Roma şehrinin kökeni bile tam olarak bilinemez. Sallustius şöyle der: "Roma şehrini, benim öğrendiğime göre, Truvalılar kurmuş ve başlangıçta onlarla birlikte Aborigenler tutmuştur." Kimileri Euandros'un kurduğunu söyler; Vergilius'un şu sözü gibi: "O zaman kral Euandros, Roma kalesinin kurucusu." Kimileri Romulus'un kurduğunu söyler: "İşte oğlum, onun himayesinde o ünlü Roma."

O kadar büyük bir şehir için bile kesin bir açıklama yoksa, öteki şehirlerin bir görüşe göre şüpheli kalmasına şaşmamalı. Bu yüzden farklı şeyler söyleyen tarihçileri de şerhçileri de bilgisizlikle suçlamamak gerekir, çünkü yanılgıyı eskiliğin kendisi doğurmuştur. Yine de kutsal Yazıların ya da milletlerin tarihinin kesin kökenini bildirdiği bazı şehirleri çok az sözle anmak gerekir.

Tufandan önce ilk şehri Kain, Naid'de oğlunun adıyla Hanok diye kurmuştur. Bu şehri yalnız soyunun kalabalığıyla doldurmuştur.

Tufandan sonra ilk olarak dev Nemrut, Mezopotamya'daki Babil şehrini kurmuştur. Asurların kraliçesi Semiramis onu genişletmiş, şehrin surlarını zift ve pişmiş tuğlayla yaptırmıştır. Adını karışıklıktan almıştır, çünkü kuleyi yapanların dilleri orada karışıp birbirine girmiştir.

Yahudiler, Nuh'un oğlu Sam'ın, ki ona Melkisedek derler, tufandan sonra Suriye'de ilk olarak Salem şehrini kurduğunu ileri sürerler. Aynı Melkisedek'in krallığı orada idi. Sonradan burayı Yebusîler tutmuş, adını da onlardan alarak Yebus denmiştir. Böylece Yebus ve Salem adları birleşince Hierusalem olmuştur. Sonra Süleyman'dan ötürü Hierosolyma, adeta Hierosolomonia denmiştir. Şairler bunu bozarak Solyma demiş, sonradan da Aelius Hadrianus'tan ötürü Aelia diye anılmıştır. Sion da burasıdır; İbranicede "gözetleme" demektir, çünkü yükseğe kurulmuştur ve uzaktan geleni görür. Hierusalem ise bizim dilimize "barışçı" diye çevrilir.

Ünlü kasabalar ve onları kimlerin kurduğu:

Liber Baba da denen Dionysos, Hindistan'ı zaferle dolaştıktan sonra Indus ırmağı yakınında kendi adıyla Nysa şehrini kurmuş ve elli bin insanla doldurmuştur.

Aigeus'un oğlu Medos, Medya'yı kurmuş; bölgesi de Medya adını buradan almıştır.

Pers krallığının başkenti Persepolis'i, Danae'nin oğlu Perseus kurmuştur. Pek ünlü, zenginlikle dolu bir şehirdir; Pers ülkesinin adı da ondandır.

Ktesiphon'u da Parthlar, Babil şehriyle yarışmak için Parthia'da kurmuştur.

Pers ülkesindeki Susa kasabasını Memnon'un babasının kurduğu söylenir. Susa adı Sulke ırmağı üstünde bulunmasındandır. Orada Kyros'un sarayı vardır; beyaz ve benekli taşlarla, altın sütunlarla, süslü tavanlar ve değerli taşlarla işlenmiştir. Parlak yıldızlarla belirtilmiş bir gök temsili ve insan aklının inanamayacağı başka şeyler de vardır.

Baktra kasabasını Baktrialılar kurmuştur; ona, Baktros denen kendi ırmaklarının adını vermişlerdir.

Mezopotamya'daki Karrhai şehrini, Edessa'nın ötesinde Parthlar kurmuştur. Bir zamanlar Roma ordusu burada kırılmış, komutan Crassus esir düşmüştür.

Mezopotamya'daki Edessa şehrini Kuş'un oğlu Nemrut, Babil'den göç ettikten sonra kurmuş ve orada krallık sürmüştür; önceki adı Erek'tir. O aynı zamanda Kalanne'yi de kurmuştur; sonradan kral Seleukos'tan ötürü adı değiştirilip Seleukeia denmiştir. Arabistan'daki Philadelphia şehrini, Lut oğullarının kırdığı pek eski millet Refailer kurmuştur.

İskender'in maiyetindeki gençlerden Seleukos, İskender'in ölümünden sonra Doğu krallığını ele geçirmiş, Suriye'de bir şehir kurmuş, buna babası Antiokhos'un adıyla Antakya demiş ve onu Suriye'nin başkenti yapmıştır. Laodikeia, Seleukeia, Apameia ve Edessa şehirlerini de o kurmuştur.

Suriye'deki Şam, İbrahim'in kâhyasının oğlu Dımaşk tarafından kurulmuş ve adlandırılmıştır. Önceleri bütün Suriye'de önde gelen şehirdi. Çünkü İskender'den sonra kurulduğunu bildiğimiz Antakya, Laodikeia ve Apameia henüz parlamamıştı. İshak ona vaat edilmeden önce İbrahim'in "mirasçım olacak" dediği de bu Dımaşk'tır.

Filistin'deki Gazze kasabasını Hivîler kurmuştur; eski halkı öldürülünce burada Kapadokyalılar yaşamıştır. Gazze denmesi, Pers kralı Kambyses'in Mısırlılara savaş açtığında hazinelerini oraya koymasındandır; Pers dilinde hazineye gaza denir.

Filistim şehrini Yabancılar (Allophyli) kurmuştur. Yukarıda andığımız Askalon burasıdır; adını, Ham'ın torunu ve Misraim'in oğlu Keslim'den alır.

15.pr
  1. De auctoribus conditarum urbium plerumque dissensio invenitur, adeo ut ne urbis quidem Romae origo possit diligenter agnosci. Nam Sallustius dicit: Urbem Romam, sicuti ego accepi, condidere, acque habuere initio Trojani, et cum iis Aborigines. Alii dicunt ab Evandro, secundum quod Virgilius: Tunc rex Evandrus Romanae conditor arcis. Alii a Romulo, ut: En hujus, nate, auspiciis illa inclyta Roma 2. Si igitur tantae civitatis certa ratio non apparet, non mirum si in aliarum opinione dubitatur. Unde nec historicos, nec commentatores varia dicentes imperitiae condemnare debemus, quia antiquitas ipsa creavit errorem. Sane quasdam, de quibus aut sanctae Scripturae, aut historiae gentium certam originem referunt, paucis admodum verbis relexere oportet. 3. Primus ante diluvium Cain civitatem Enoch ex nomine filii sui in Naid condidit; quam urbem sola multitudine suae posteritatis implevit. 4. Primus post diluvium Nemrod gigas Babylonem urbem Mesopotamiae fundavit. Hanc Semiramis regina Assyriorum ampliavit, murumque urbis bitumine, et cocto latere fecit. Vocabulum autem sumpsit a confusione, eo quod ibi confusae sint atque permistae linguae aedificantium turrim. 5. Judaei asserunt Sem filium Noe, quem dicunt Melchisedech, primum, post diluvium, in Syria condidisse urbem Salem, in qua regnum fuit ejusdem Melchisedech. Hanc postea tenuerunt Jebusaei, ex quibus, et sortita est vocabulum Jebus, sicque duobus nominibus copulatis, Jebus et Salem, vocata est Hierusalem, quae postea a Salomone Hierosolyma, quasi Hierosolomonia dicta est. Haec et corrupte a poetis Solyma nuncupata est, et postmodum ab Aelio Adriano Aelia vocitata est. Ipsa est Sion, quae Hebraice speculatio interpretatur, eo quod in sublimi constructa sit, et de longe venientia contempletur. Hierusalem autem pacifica in nostro sermone transfertur. Oppida nobilia qui, vel quae constituerunt. 6. Dionysius qui et Liber pater, cum Indiam victor perambulasset, Nysam urbem ex suo nomine juxta Indum fluvium condidit, et quinquaginta millibus hominum adimplevit. 7. Medus autem Aegaei filius Mediam construxit, unde et regio ejus Mediae nomen sortita est. 8. Persepolim urbem caput Persici regni Perseus Danaes filius condidit famosissimam, confertissimamque opibus, a quo et Persida dicta est. 9. Ctesiphontem quoque Parthi apud Parthiam condiderunt, in aemulationem Babyloniae urbis. 10. Susis oppidum Persidae aiunt Memnonis patrem constituisse. Dictum autem Susis, quod immineat Sulce fluvio. Ibi est regia Cyri lapide candido et vario cum columnis aureis, et lacunaribus gemmisque distincta, continens etiam simulacrum coeli, stellis micantibus praesignatum, et caetera humanis mentibus incredibilia. 11. Bactrum oppidum Bactriani condiderunt, ex proprio amne eum cognominantes, qui Bactrus vocatur. 12. Carra civitas Mesopotamiae trans Edessam condita a Parthis, ubi quondam Romanus est caesus exercitus, et Crassus dux captus. 13. Edessam urbem Mesopotamiae condidit Nembroth, filius Chus, postquam de Babylone migravit, in qua, et regnavit, quae ante Arach cognominata est. Ipse construxit, et Chalannen, quae postea verso nomine a Seleuco rege dicta est Seleucia. Philadelphiam urbem Arabiae condidit Raphaim, gens antiquissima, quam interfecerunt filii Loth. 14. Seleucus unus ex pueris Alexandri, post mortem ejusdem Alexandri, occupato regno Orientis, urbem in Syria condidit, eamque ex Antiochi patris sui nomine Antiochiam nuncupavit, et Syriae caput instituit. Ipse quoque Laodiciam, et Seleuciam, ipse Apamiam, et Edessam urbes construxit. 15. Damascus Syriae, condita et nuncupata a Damasco dispensatoris Abrahae filio. Haec antea in omni Syria tenuit principatum. Necdum enim florebant ibi Antiochia, Laodicia, et Apamia, quas urbes post Alexandrum constructas esse cognoseimus. Hic est Damascus, quem Abraham futurum sibi haeredem dixerat, antequam esset illi promissus Isaac. 16. Gazam oppidum Palaestinae condiderunt Hevxi, in qua habitaverunt Cappadoces pristinis cultoribus interfectis. Vocata autem Gaza, eo quod ibi Cambyses rex Persarum thesauros suos posuit, cum bellum Aegyptiis intulisset. Persarum enim lingua thesaurus Gaza nominatur. 17. Philistim urbem condiderunt Allophyli; ipsa est Ascalon, de qua superius memoravimus, nuncupata ex nomine Cesloim, qui fuit nepos Cham, et filius Mesraim.

15.pr_2Dor bir zamanlar çok güçlü bir şehirdi; değişmiş hâliyle Straton Kulesi, sonra Yahudiye kralı Herodes tarafından Caesar Augustus'un şerefine Kayseriye denmiştir. Kilise burada Kornelius'un evini, Filipos'un küçük evini ve dört peygamber kızın odasını görmüştür.

Filistin kıyısındaki Yafa kasabasını da Filistliler kurmuştur. Orada Andromeda'nın zincirlerinin izini hâlâ taşıyan bir kaya gösterilir; canavarının biçimi filden daha büyüktü.

Eriha'nın Yebusîlerce kurulduğu, adını da onlardan aldığı aktarılır. Burayı Yeşu yıkmıştır. Yerine Efrayim soyundan Beytel'li Oza bir başkasını yapmıştır. Bu da Kudüs Romalılar tarafından kuşatıldığı sırada, halkının inançsızlığı yüzünden alınıp yıkılmıştır. Yerine üçüncü bir şehir yapılmıştır ki bugüne kadar durmaktadır.

Samiriye'de Latince ve Yunanca Sikhima denen Şekem şehrini Hamor kurmuş, oğlu Şekem'in adıyla anmıştır. Bugünkü Neapolis, Samiriyelilerin şehri burasıdır.

Samiriye'deki Beytel şehrini Yebusîler kurmuştur. Önce adı Luz'du. Ama Yakup orada uyurken göğe dayanan merdiveni görüp "Burası gerçekten Tanrı'nın evi ve göğün kapısıdır" deyince, yer bu sebeple Beytel, yani "Tanrı'nın evi" adını almıştır. Yeroboam orada altın buzağılar yaptırınca Beytaven, yani "putun evi" denmiştir; oysa daha önce "Tanrı'nın evi" denirdi.

Yahuda'nın Beytlehem'i, Davut'un şehri, dünyanın Kurtarıcı'sını doğuran şehir, Yebusîlerce kurulmuş ve önce Efrata diye anılmıştır. Yakup sürülerini orada otlattığında, geleceğe dair bir kehanetle bu yere Beytlehem adını vermiştir. Bu "ekmek evi" demektir, gökten orada inen ekmekten ötürü.

Yahudiye'deki Hebron şehrinin eski adı Arba'ydı. Devler onu, Mısır'daki Tanis şehrini kurmalarından yedi yıl önce kurmuşlardır. Arba adını sayıdan alır, çünkü orada üç ata ve dördüncü olarak Âdem gömülüdür. Mamre de burasıdır; ad, İbrahim'in dostlarından birinden gelir.

Çevresindeki bütün bölgeye adını veren Samiriye'yi Asur kralı Sanherib kurmuş, ona Samiriye, yani "nöbet" demiştir; çünkü İsrail'i göç ettirdiğinde oraya nöbetçi olarak Medleri yerleştirmişti. Antiokhos kuşatarak alıp yerle bir etmiştir. Sonra Herodes temellerinden yeniden kurmuş, Augustus'un şerefine Augusta, yani Yunanca Sebastia demiştir. Peygamberler Elişa ve Abdias ile kadından doğanların en büyüğü Vaftizci Yahya orada gömülüdür.

Yahudiye'de Taberiye'yi ise başka bir Herodes, Tiberius Caesar adına kurmuştur.

Fenikelilerin şehri Sur'u Fenikeliler kurmuştur. Kral Süleyman'a altın buradan götürülürdü. En iyi mor boya burada yapılır; soylu mora bu yüzden Sur moru denir.

Fenikeliler Kızıldeniz'den çıkıp pek zengin Sidon şehrini kurmuş, balık bolluğundan ona Sidon demişlerdir; çünkü Fenikeliler balığa sidon der. Onlar Suriye'de Sur'u, Afrika'da Utica'yı, Hippo'yu, Leptis'i ve kıyıdaki başka şehirleri de kurmuşlardır.

Boiotia'da Kadmos'un önderliğinde Thebai'yi de onlar kurmuştur. En sonunda dünyanın en uç yerlerine varan onlar, Okyanus'ta bir şehir yapıp kendi dillerinde ona Gades demişlerdir. Çünkü Fenike milletinde eski bir âdet vardı: birçok kişi ticaret için hep birlikte evden çıkar, yerlilerin gönlünü daha önce bilmedikleri mallarla kazandıktan sonra şehir kurmaya elverişli görünen yerleri ele geçirirlerdi.

Onlardan çıkan Dido da Afrika kıyısında bir şehir kurmuş ve ona Fenike dilinde "yeni şehir" anlamına gelen Karthada adını vermiştir. Sonra dil değişince Kartaca denmiştir. Burayı Scipio yıkmıştır. Şimdiki şehri sonradan Romalılar kurmuştur. Kartaca'ya önce Byrsa, sonra Sur, ardından Kartaca denmiştir.

Mısır'daki Memphis şehrini, Jüpiter'in oğlu Epaphos, ikinci Mısır'da hüküm sürerken kurmuştur. Papirüsün çıktığı şehir budur; en iyi müneccimler de buradan çıkmıştır. Çünkü eski yanılgının izleri bugüne kadar bu şehrin sihir sanatlarına düşkün olduğunu gösterir.

Mısır'ın başkenti Tanis'te Firavun bulunuyordu; Musa, Çıkış kitabında yazılan bütün alametleri burada yapmıştır. Burayı Titanların, yani devlerin kurduğu, kendi adlarıyla andıkları söylenir.

Mısır'daki Heliopolis, Latince "güneş şehri" demektir; Yetmişler böyle anlamıştır. İsrail oğulları tarafından yapılmıştır; Hezekiel'in andığı kâhin Potifera burada idi.

15.pr_2
  1. Dor urbs fuit quondam potentissima, et, versa vice, Stratonis turris, postea ab Herode rege Judaeae in honorem Caesaris Augusti Caesarea nuncupata. In qua Cornelii domum Christi vidit Ecclesia, et Philippi aediculas, et cubiculum quatuor virginum prophetarum. 19. Joppe oppidum Palaestinae maritimum, iidem Palaestini aedificaverunt, ubi saxum ostenditur, quod vinculorum Andromedae adhuc vestigia retinet, cujus belluae forma eminentior elephantis fuit. 20. Jericho a Jebusaeis condita traditur, a quibus et nomen traxisse perhibetur; hanc subvertit Jesus. Pro qua exstruxit aliam Ozam de Bethel ex tribu Ephraim. Sed et haec eo tempore, quo Hierusalem oppugnabatur a Romanis, propter perfidiam civium capta atque destructa est, pro qua tertia aedificata est urbs, quae hodie usque permanet. 21. Sichem Samariae urbem, quae Latine et Graece Sichima vocatur, aedificavit Emor, appellavitque eam Domine Sichem filii sui. Ipsa est nunc Nea. polis, civitas Samaritanorum. 22. Bethel urbem Samariae condiderunt Jebusaei, quae prius vocabatur Luza; sed postquam dormiens ibi Jacob vidit scalam innitentem coelo, et dixit: Vere hic domus Dei est, et porta coeli; hac ex causa nomen locus accepit Bethel, id est, domus Dei. Quando autem ibi ab Jeroboam vituli aurei fabricati sunt, vocata est Bethaven, id est, domus idoli, qua antea vocabatur domus Dei. 23. Bethlehem Juda, civitas David, quae mundi genuit Salvatorem, a Jebusaeis condita fertur, et vocata primum Ephrata. Quando autem Jacob ibi pecora sua pavit, eidem loco Bethlehem nomen, quodam vaticinio futuri, imposuit, quod domus pani, interpretatur, propter eum panem qui ibi de coelo descendit. 24. Chebron civitas Judaeae, quae quondam vocabatur Arbe, condita est a gigantibus ante septem annos quam ab eis Tanis urbs Aegypti conderetur. Ipsa est Arbe a numero ita vocata, quod ibi tres patriarchae sepulti sunt, et quartus Adam. Ipsa est et Mambre vocata ex uno amico Abrahae. 25. Samariam, a qua omnis regio quae circa eam fuit nomen accepit, Sennacherib rex Assyriorum construxit, vocavitque Samariam, id est, custodiam, quia quando Israel transtulit, Medos ibi custodes constituit. Hanc obsidione captam Antiochus solocoaequavit. Quam postea Herodes a fundamentis instaurans, in honorem Augusti, Augustam, idest, Sebastiam Graeco sermone vocavit. Ibi siti sunt Elisaeus et Abdias prophetae, et quo major inter natos mulierum non fuit, Baptista Joannes. 26. Tiberiadem vero Herodes alius in Judaea, in nomine Tiberii Caesaris condidit. 27. Tyrus urbs Phoenicum condita a Phoenicibus fuit. Haec est civitas ex qua aurum regi Salomoni deferebatur, in qua optima purpura tingitur. Unde et Tyria dicitur nobilis purpura. 28. Phoenices a Rubro profecti. mari, Sidonem urbem opulentissimam condiderunt; * quam, a piscium copia, Sidon appellaverunt. Nam piscem Phoenices sidon vocant. Ipsi etiam Tyrum in Syria; ipsi Uticam in Africa, Hipponem, Leptim, aliasque urbes in ora maritima condiderunt. 29. Ipsi Thebas in Boeotia, duce Cadmo; ipsi postremo in ultima orbis tendentes, urbem in Oceano construxerunt, eamque lingua sua Gades nominaverunt. Nam mos erat antiquus Phoenicum gentis. multos simul, mercandi causa, a domo proficisci, et cum incolarum animos, commercio rerum iis ante incognitarum, sibi conciliassent, loca, quae condendis urbibus idonea videbantur, capere. 30. Ex iis profecta et Dido in littus Africae urbem condidit. et Carthadam nominavit, quod Phoenicia lingua exprimit civitatem novam; mox sermone verso Carthago est dicta: hanc Scipio delevit. Quae autem nunc est, postea a Romanis condita est. Carthago autem antea Byrsa, post Tyrus dicta est, deinde Carthago. 31. Memphim civitatem Aegypti aedificavit Epaphus Jovis filius, cum in secunda Aegypto regnaret. Haec est urbs ubi charta nascitur, ubi etiam optimi mathematici fuerunt. Nam hanc urbem magicis artibus deditam pristini usque ad praesens tempus vestigia erroris ostendunt. 32. Tanis metropolis Aegypti, ubi Pharao fuit, et Moyses cuncta signa fecit quae in Exodo scribuntur. Hanc construxisse perhibentur Titanes, id est, Gigantes, et ex suo nomine nuncupaverunt. 33. Heliopolis urbs Aegypti, quae Latine interpretatur solis civitas, sicut LXX interpretes arbitrantur. Aedificata est autem a filiis Israel; in qua Petephres sacerdos fuit, cujus meminit Ezechiel.

15.pr_3İskenderiye şehrini Büyük İskender kurmuş, adını da taşır. Onu Afrika ve Mısır sınırına yerleştirmiş ve Mısır bölgesinin başkenti olmasını buyurmuştur. Mısır ile deniz arasında bir kapı sürgüsü gibi durur, limanı elverişsizdir. Mısır'ın No şehri budur, sonra adı değişip İskenderiye olmuştur.

Mısır Thebai'sini Kadmos kurmuştur. Mısırlılar arasında kapılarının sayısıyla en ünlü şehir sayılır; Araplar her yandan ticaret mallarını oraya getirirler. Mısır'daki Thebais bölgesinin adı da buradandır. Hem Boiotia'nın hem Mısır'ın Thebai'si vardır, ikisini de aynı kişi kurmuştur.

Ptolemais ve Berenike adlarını, kurucuları olan Mısır krallarından alır.

Kapadokya'daki Kayseri...

Kilikya'daki Tarsus'u Danae'nin oğlu Perseus kurmuştur. Havari Pavlus bu şehirdendir: "Kilikya'nın Tarsus şehrinde doğdum" der. Hindistan'da da bir yere Tarşiş denir.

Isauria'daki Seleukeia'yı, Antakya'yı da kuran Seleukos kurmuştur.

Apollon'un oğlu Ilos, Frigya'da İlion'u kurmuştur.

Amazonlar Asya'da Efes'i kurmuştur.

Smyrna'yı ise Theseus kurmuştur; şair Homeros'un vatanıdır. Smyrna denmesi, ovalarını Hermos ırmağının kesmesindendir.

Kolkhların şehri Dioskurias'ı, Castor ve Pollux'un arabacıları Amphitos ve Telkhios kurmuş, adını da onlardan almıştır. Çünkü Yunancada Castor ve Pollux'a Dioskuroi denir.

Nikomedia, Bithynia kralı Nikomedes tarafından yapılmıştır.

Önce Mariandyna denen Bithynia'yı Phoinix kurmuştur.

Trakya'daki Konstantinopolis şehrini Constantinus kendi adıyla kurmuştur; değer ve güç bakımından bir tek Roma'ya denktir. Önce Spartalıların kralı Pausanias tarafından kurulmuş ve Byzantion diye anılmıştır. Bu ad ya Adriyatik denizi ile Propontis arasında bu kadar açık yer tutmasından, ya da kara ve deniz zenginliklerinin kavuştuğu yer olmasındandır. Constantinus da burayı kurmaya en elverişli yer olarak görmüştür, kendisine karada ve denizde bir sığınak olsun diye. Bu yüzden şimdi Roma imparatorluğunun merkezi ve bütün Doğu'nun başıdır, Roma'nın Batı'nın başı olması gibi.

Trakya'daki Epir'i Pyrrhos kurmuş, adını da ondan almıştır.

Hellas'taki Atina'yı Kekrops kurmuş, kendi adıyla Kekropia demiştir. Yunanistan'da Kekrops'tan sonra üçüncü kral olan Amphiktyon onu Minerva'ya adamış ve şehre Athenai adını vermiştir. Çünkü Minerva'ya Yunancada Athena denir. Yunanlar Minerva'yı pek çok sanatın bulucusu olarak gösterirler, çünkü edebiyat, türlü uğraşların sanatları ve felsefenin kendisi Atina'yı adeta tapınak olarak benimsemiştir.

Akhaia'daki Korinthos'u Orestes'in oğlu Korinthos kurmuştur. Yunanlar ona Korinthia der, yani "devlet yönetimi".

Boiotia'daki Thebai'yi Fenikelilerden gelen Kadmos kurmuştur; Mısır Thebai'sini de daha önce o yapmıştı.

Mykenai...

Lakedaimonia, Semele'nin oğlu Lakedaimon tarafından kurulmuştur.

Sparta adını, Inakhos'un oğlu Phoroneus'un oğlu Spartos'tan alır. Sparta ile Lakedaimonia aynı şehirdir; Lakedaimonialılara da bu yüzden Spartalılar denir.

Akhaia, Akhaios tarafından kurulmuştur.

Argos'ta krallık yapan Pelops, Peloponnesos şehrini kurmuştur.

Kekrops, Rodos adasında Rodos'u yapmıştır.

Karpathos, Kos'u kurmuştur.

Typhon oğlu Aos, Paphos'u kurmuştur.

Lykurgos'un oğlu Angaios, Samos'u kurmuştur.

Dardanos, Dardania'yı kurmuştur.

Yunanlardan Graecus'un oğlu Thessalos, Thessalonike'yi kurmuş ve orada krallık yapmıştır.

Brundisium'u Yunanlar kurmuştur. Brundisium Yunanca bir addır, çünkü brunda geyik başı demektir. Şehrin konumunda gerçekten de boynuz, baş ve dil görünür.

İtalya'da Ianus Ianiculum'u, Saturnus Saturnia ile Latium'u kurmuştur; Latium adını oraya kaçıp gizlenmesinden almıştır.

Campania'da Pompeii'yi, İspanya'dan zaferle dönerken öküz alayı (pompa) süren Herkül kurmuştur.

Aeneas, Truva'nın yıkılışından sonra İtalya'ya gelince, karısının adıyla Lavinium'u kurmuştur.

Ascanius ise krallığını üvey annesi Lavinia'ya bırakıp Alba Longa'yı yapmıştır. Alba adı dişi domuzun renginden, Longa adı ise kasabanın üzerinde bulunduğu tepenin uzunluğu boyunca uzanmasından gelir. Bu şehirden itibaren krallara Albalılar denmeye başlamıştır.

Capua'yı Albalıların kralı Capys Silvius kurmuş, adını da kurucusundan almıştır. Kimileri toprağı hayatın bütün ürününü aldığı (capiat) için capacitas'tan bu adı aldığını; kimileri de üzerinde bulunduğu ovalardan geldiğini söyler. Campania şehirlerinin başıdır; Roma ve Kartaca ile birlikte üç büyük şehirden biri sayılır. İtalya'nın Campania eyaleti adını ondan almıştır.

15.pr_3
  1. Urbem Alexandriam condidit Alexander Magnus, cujus et nomen detinet. Hanc enim idem in terminis Africae et Aegypti constituit, et caput esse regionis Aegypti jussit. Interjacet autem inter Aegyptum et mare, quasi claustrum, importuosa. Haec est urbs Aegypti Noo, postea versa in Alexandriam. 35. Thebas Aegyptias condidit Cadmus, quae inter Aegyptios urbes numero portarum nobiliores habentur, ad quas commercia Arabes undique subvehunt. Hinc regio Aegypti Thebais dicta est. Thebae autem et Boeotiae sunt et Aegyptiae, uno tamen auctore conditae. 36. Ptolemais, et Berenice a regibus Aegyptiis nominatae, a quibus et aedificatae fuerunt. 37. Caesaream Cappadociae... Tarsum Ciliciae Danaes proles Perseus aedificavit. De qua civitate fuit Paulus apostolus: Natus, inquit, Tharso Ciliciae. Quidam etiam locus Indiae Tharsis vocatur. 38. Seleuciam Isauriae condidit Seleucus, qui et Antiochiam. Ilus autem Apollinis filius in Phrygia Ilium condidit. Amazones Ephesum in Asia construxerunt. 39. Theseus vero Smyrnam construxit, quae Homero poetae patria exstitit, et Smyrna vocata, quod ejus campos Hermus fluvius secat. 40. Dioscoriam Colchorum urbem Amphytus et Tilchius aurigae Castoris et Pollucis fabricaverunt, ex eorum nomine eam cognominantes. Nam Castor et Pollux Graece διόσϰουροι appellantur. 41. Nicomedia, a Nicomede rege Bithyniae aedificata est. Bithynia condita a Phoenice, quae primum Mariandyna vocabatur. 42. Constantinopolim urbem Thraciae Constantinus ex nomine suo instituit, solam Romae meritis et potentia adaequatam. Haec condita primum a Pausania rege Spartanorum, et vocata Bizantium, vel quod tantum pateat inter Adriaticum mare et Propontidem, vel quod sit receptaculum terrae marisque copiis. Unde et eam Constantinus aptissimam condere judicavit, nt receptaculum sibi terra marique fieret. Unde et nunc Romani imperii sedes, et totius caput est Orientis, sicut Roma Occidentis. 43. Epirus Thraciae condita est a Pyrrho et cognominata. 44. Athenas in Hellade Cecrops condidit, et ex suo nomine Cecropiam nominavit. Hanc Amphictyon, qui in Graecia tertius post Cecropem regnavit, Minervae sacravit, et nomen civitati Athenas dedit. Nam Minerva Graece dicitur; unde et Minervam Graeci inventricem multarum artium asserunt, quia et litterae, et artes diversorum studiorum, et ipsa philosophia veluti templum Athenas habuerunt. 45. Corinthum in Achaia condidit Corinthus Orestis filius. Hanc Graeci Corintheam vocant, hoc est, administrationem reipublicae. 46. Thebas Boeotiae Cadmus veniens a Phoenicibus condidit, Thebis Aegyptiis prius ab eo constructis. 47. Mycenas... Lacedaemonia condita a Lacedaemone Semeles filio. Sparta a Sparto filio Phoronei vocata, qui fuit filius Inachi. Ipsam autem esse Spartam quam et Lacedaemoniam civitatem, atque inde Lacedaemonios Spartanos dici. 48. Achaia ab Achaeo constructa. Pelops, qui apud Argos regnavit, Peloponnensem urbem condidit. Cecrops in insula Rhodo RHODUM aedificavit. Carpathus Coum. Aeos Typhonis Illius Paphum. Angaeus Lycurgi filius Samum. Dardanus autem condidit Dardaniam. Thessalonicam Thessalus. Graeci filius, aedificavit, in qua etiam regnavit. 49. Brundisium construxerunt Graeci. Brundisium autem dictum est Graece, quod brunda caput cervi dicatur: sic est enim, ut et cornua videantur, et caput, et lingua in positione ipsius civitatis. 50. In Italia autem a Jano Janiculum, a Saturno Saturnia, atque Latium conditum, et quod ibi fugiens latuisset, cognominatum. 51. Ab Hercule in Campania Pompeia, qui victor ex Hispania pompam boum duxerat. 52. Aeneas autem post excidium Trojae in eamdem Italiam veniens, ab uxoris nomine Lavinium condidit. 53. Ascanius vero relicto Laviniae novercae suae regno, Albam Longam aedificavit. Alba autem vocata propter colorem suis: Longa, quia longum oppidum est juxta prolixitatem collis in quo sita est. Ex hac etiam urbe reges Albanorum appellari coeperunt. 54. Capuam Capus Sylvius rex Albanorum construxit, appellatam nomine conditoris, licet et sint qui dicant a capacitate eam Capuam dictam, quod ejus terra omnem vitae fructum capiat; alii a locis campestribus in quibus sita est. Est autem caput urbium Campaniae, inter tres maximas Romam, Carthaginemque numerata, ex qua et provincia Italiae Campania dicta est.

15.pr_4Romulus, Alba'da Amulius'u öldürüp dedesi Numitor'u yeniden krallığa getirince şimdi Roma'nın bulunduğu yere gelmiş, orada yurt edinmiş, surları yapmış ve şehre kendi adıyla Roma demiştir. Ondan önce Euandros'un burayı kurduğu da söylenir; şu söz bundan gelir: "O zaman baba Euandros, Roma kalesinin kurucusu."

Numa Pompilius'un kızından doğan Ancus Martius, Tiber'in ağzında, hem yabancı malları kabul edecek hem de düşmanı durduracak bir şehir kurmuş, konumundan ötürü ona Ostia demiştir.

İç çekişmeler ve sürekli kavgalar yüzünden rahatsız olan bazı Galyalılar yeni yurt aramak üzere İtalya'ya gitmişler, kendi yerleşecekleri yerlerden Toskanalıları sürüp Milano ve başka şehirleri kurmuşlardır. Milano (Mediolanum) denmesi, orada ortası yünlü bir domuz bulunmasındandır.

Tarihçilere göre Messapia'ya kökeni Yunan Messappos vermiştir. Bu ad sonradan Calabria'ya dönüşmüştür; Oinotros'un kardeşi Peuketios başlangıçta ona Peucetia demişti.

Teiresias'ın kızı Manto'nun, Thebailerin yıkımından sonra İtalya'ya gelip Mantua'yı kurduğu söylenir. Cisalpina Galyası denen Venetia'dadır. Mantua denmesi, ölü ruhları (manes) korumasındandır.

Parthenope adlı bir kız orada gömüldüğü için Parthenope denilen kasabaya sonradan Augustus'un dileğiyle Neapolis denmiştir.

Actium'lu Apollon tapınağının bulunduğu Leucate burnunda Augustus, Antonius'a karşı savaşmıştır. Onu yendikten sonra Actium körfezinde bir şehir kurmuş, zaferden ötürü ona Nikopolis demiştir.

Partheniler önderi Phalanthos, Parthenileri yerleştirmiştir.

Neptunus'un oğlu Taras, Tarentum şehrini hem kurmuş hem adını vermiştir.

Kyros Yunanistan'ın kıyı şehirlerini ele geçirirken, onun yendiği Phokaialılar her türlü darlığa düşünce Pers imparatorluğundan olabildiğince uzağa, adlarının bile duyulmayacağı bir yere kaçmaya yemin etmişlerdir. Böylece gemilerle Galya'nın en uç körfezlerine gitmişler, Galyalıların vahşiliğine karşı silahla kendilerini koruyarak Massilia'yı kurmuş ve önderlerinin adıyla anmışlardır. Varro bunların üç dilli olduğunu söyler, çünkü Yunanca, Latince ve Galyaca konuşurlar.

Narbonne, Arles ve Poitiers'yi kendi kolonileri kurmuştur. Bordeaux'nun (Burdigala) adının, ilk sakinlerinin Burgos Galyalıları olmasından, daha önce bu halkla dolmasından geldiği söylenir.

İspanya'da Tarraco'yu Scipiolar kurmuştur; bu yüzden Tarraconensis eyaletinin başkentidir.

Tarraconensis İspanya'sının kasabası Caesaraugusta, Caesar Augustus tarafından yeri seçilmiş ve adlandırılmıştır. Yerinin hoşluğu ve zevkleriyle İspanya'nın bütün şehirlerinden daha üstün, daha parlaktır; kutsal şehitlerin mezarlarıyla da çiçek gibi açılır.

Hannibal yönetimindeki Afrikalılar İspanya kıyılarını ele geçirince Spartaria Kartacası'nı kurmuşlardır. Burası hemen Romalılarca alınıp koloni yapılmış, eyalete de adını vermiştir. Şimdi ise Gotlar burayı yıkıp ıssızlığa çevirmiştir.

Saguntum'u, Zakynthos adasından İspanya'ya gelen Yunanlar kurmuştur. Afrikalılar sonra savaşla saldırıp burayı yok etmiştir.

Caesar Augustus, Lusitania'yı ve Okyanus'taki bazı adaları aldıktan sonra Emerita'yı yapmış, oraya gazi askerler yerleştirdiği için bu adı vermiştir. Çünkü askerlikten terhis olmuş gazilere emeriti denir.

Olisipo, Ulysses tarafından kurulmuş ve adlandırılmıştır. Tarihçilerin dediğine göre bu yerde gök yerden, denizler de karadan ayrılır.

Hispalis'i Iulius Caesar kurmuş, kendi adıyla ve Roma şehrinin adıyla ona Iulia Romula demiştir. Hispalis adını konumundan almıştır, çünkü bataklık toprakta derine kazıklar (pali) çakılarak kurulmuştur; kaygan ve sağlam olmayan temeli kaymasın diye.

Gades kasabasını Pönler kurmuştur; onlar Spartaria Kartacası'nı da kurmuştur.

Septa kasabası yedi (septem) dağdan gelir. Benzerliklerinden Kardeşler denen bu dağlar Gades boğazının üstünde yükselir.

Tingis ve Lixus şehirlerinin kurucusu Antaios'tur. Herkül'ün onu güreşte yenip öldürdüğü söylenir. Lixus adını Mauritania'daki Lixus ırmağından alır; Antaios'un sarayı oradaydı. Sala da Sala ırmağının üstünde olduğu için bu adı alır.

Mauritania'daki Caesarea kasabasını Maurların kralı Iuba, Caesar Augustus'un şerefine kurmuş ve adıyla Caesarea demiştir; tıpkı Herodes'in Filistin'de başka bir Caesarea kurması gibi. Bu sonuncusu bugün pek ünlü bir şehirdir.

Caesarea Mauritaniası'nın kasabası Icosium'u, Herkül oradan geçerken maiyetinden ayrılan yirmi kişi kurmuştur. Hiç kimse şehre kendi koyduğu adla övünmesin diye, kurucuların sayısından şehre Icosium adı verilmiştir.

Kirene, Libya'nın kraliçesiydi. Kendi adıyla Kirene şehrini kurmuş, Libya'ya da ondan ötürü Kirene Libyası denmiştir.

15.pr_4
  1. Romulus cum interfecto apud Albam Amulio, avum Numitorem in regnum restituisset, in eum locum, ubi nunc Roma est, devenit, ibique sedes posuit, moenia construxit, urbemque ex nomine suo Romam vocavit. Hanc autem ante Evander dicitur condidisse, unde est illud: Tunc pater Evandrus Romanae conditor arcis. 56. Ancus Martius ex filia Numae Pompilii natus hic urbem in exitu Tiberis condidit, quae et peregrinas merces exciperet, et hostem moraretur, quam ab ipso situ Ostiam appellavit. 57. Galli quidam intestina discordia, et assiduis dissensionibus suorum permoti, sedes novas quaerentes Italiam profecti sunt, sedibusque propriis Tuscis expulsis, Mediolanum, atque alias urbes condiderunt. Vocatum autem Mediolanum, ab eo quod ibi sus medio lanea perhibetur inventa. 58. Historiis placet a Messappo Graeco Messappiae datam originem versa postmodum in nomen Calabriae, quam in exordio Oenotri frater Peucetius Peucetiam nominaverat. 59. Manto Tiresiae filia post interitum Thebanorum dicitur delata in Italiam Mantuam condidisse. Est autem in Venetia, quae Gallia Cisalpina dicitur. Et Mantua dicta, quod manes tuetur. 60. Parthenopia a Parthenope virgine quadam illic sepulta, Parthenopea appellata, quod oppidum postea Augustus Neapolim esse maluit. 61. Ad promontorium Leucaten, in quo Actii Apollinis templum fuit, bellum Augustus contra Antonium gessit. Quo victo, urbem in Actiaco sinu condidit, quam a victoria Nicopolim appellavit. 62. Phalantus Partheniorum dux Parthenios constituit. Tara' Neptuni filius fuit, a quo Tarentum civitas, et condita et appellata est. 63. Cum Cyrus maritimas urbes Graeciae occuparet, et Phocenses ab eo expugnati omnibus angustiis premerentur, juraverunt, ut profugerent quam longissime ab imperio Persarum, ubi ne nomen quidem eorum audirent, atque ita in ultimos Galliae sinus navibus profecti, armisque se adversus Gallicam feritatem tuentes, Massiliam condiderunt, et ex nomine ducis nuncupaverunt. Hos a Varro trilingues esse ait, quod et Graece loquantur, et Latine, et Gallice. 64. Narbonam, et Arelatum, et Pictavium coloni proprii condiderunt. Burdegalim appellatam ferunt, quod Burgos Gallos primum colonos habuerit, quibus antea cultoribus adimpleta est. 65. Tarraconam in Hispania Scipiones construxerunt; ideo caput est Tarraconensis provinciae. 66. Caesaraugusta Tarraconensis Hispaniae oppidum a Caesare Augusto et situm et nominatum, loci amoenitate, et deliciis praestantius civitatibus Hispaniae cunctis, atque illustrius, florens sanctorum martyrum sepulturis. 67. Afri sub Hannibale maritima Hispaniae occupantes, Carthaginem Spartariam construxerunt, quae mox a Romanis capta, et colonia facta, nomen etiam provinciae dedit. Nunc autem a Gothis subversa, atque in desolationem redacta est. 68. Saguntum Graeci ex insula Zacyntho profecti in Hispaniam condiderunt, quam Afri postea bello impetitam deleverunt. 69. Emeritam Caesar Augustus aedificavit, postquam Lusitaniam, et quasdam Oceani insulas cepit, dans ei nomen ab eo quod ibi milites veteranos constituisset. Nam emeriti dicunt veterani, solutique militia. 70. Olyssipona, ab Ulysse est condita, et nuncupata; quo loco, sicut historiographi dicunt, coelum a terra, et maria distinguuntur a terris. 71. Hispalim Caesar Julius condidit, quam ex suo nomine, et Romae urbis vocabulo Juliam Romulam nuncupavit. Hispalis autem a situ cognominata est, eo quod in solo palustri suffixis in profundo palis locata sit, ne lubrico atque instabili fundamento cederet. 72. Gades oppidum a Poenis conditum, qui etiam Carthaginem Spartariam condiderunt. 73. Septa oppidum a montibus septem, qui, a similitudine, Fratres vocati, Gaditano imminent freto. 74. Tingis civitatis et Lixis Antheus auctor est, quem Hercules fertur luctae certamine superatum interfecisse. Lix autem a Lixo flumine Mauritaniae nuncupata, ubi Anthaei regia fuit, et Sala quod immineat Sala flumini. 75. Caesaream Mauritaniae oppidum Juba rex Maurorum in honorem Caesaris Augusti condidit, quam ex ejus nomine Caesaream appellavit, sicut Herodes aliam Caesaream in Palaestina, quae nunc urbs est clarissima. 76. Icosium Caesariensis Mauritaniae oppidum, Hercule illic transeunte, viginti a comitatu ejus discedentes construxerunt, ac ne quis imposito a se nomine privatim gloriaretur, de condentium numero urbi Icosio nomen est datum. 77. Cyrene regina fuit Libyae, quae ex suo nomine civitatem Cyrenem condidit, a qua et Libyam, Cyrenensem vocavit
15.22. Kamu binaları

Şehir (civitas), bir toplum bağıyla birleşmiş insan kalabalığıdır. Adını vatandaşlardan (cives), yani şehrin sakinlerinden alır; çünkü pek çok kişinin hayatını (vitas) bir araya getirip içinde tutar. Urbs surların kendisidir; civitas ise taşlara değil, sakinlere denir.

Üç toplum vardır: aileler, şehirler, milletler.

Urbs adı daireden (orbis) gelir, çünkü eskiden şehirler daire biçiminde yapılırdı. Ya da surların çizildiği sabanın bir parçası olan urbus'tan gelir. Şu söz buradandır: "Krallığa bir yer seçti, sabanla çizmeyi düşledi." Gelecek şehrin yeri karıkla, yani sabanla belirlenirdi. Cato şöyle der: "Yeni bir şehir kuracak olan, boğa ve inekle saban sürsün; sürdüğü yere sur yapsın; kapı istediği yerde sabanı kaldırıp taşısın ve oraya kapı desin."

Şehrin farklı cinsiyetten iki buzağıyla sabanla çevrilmesi, ailelerin karışması ve ekip ürün veren birinin simgesi olması içindir. Şehir sabanla kurulur, sabanla yıkılır. Horatius da bu yüzden şöyle der: "Surların üzerine düşman sabanını bastırsın."

Kimileri kasaba (oppidum) adının surların karşı dikilmesinden (oppositio) geldiğini söylemiştir. Kimileri zenginlikleri (opes) saklamaktan geldiğini, çünkü korunaklı olduğunu söyler. Kimileri de burada oturanların topluluğunun düşmana karşı birbirine yardım (opem) etmesinden geldiğini söyler. Çünkü insanlar ilk başta çıplak ve silahsız gibiydi: ne yırtıcılara karşı korunmaları, ne soğuk ve sıcaktan sığınakları vardı, ne de insanlar birbirlerine karşı yeterince güvendeydi.

Sonunda tabiî becerileriyle, mağaralarda ve ormandan gelen örtülerle, çalı çırpı ve kamışlardan kulübeler ve evler ördüler. Böylece hayat daha güvenli olacak, zarar verebilecekler içeri giremeyecekti. Kasabaların kökeni budur; yardım (opem) verdikleri için de oppida adını aldıklarını söylediler. Kasaba, köyden, kaleden ve kırsal bölgeden büyüklüğü ve surlarıyla ayrılır.

Yerleşimlere şehir, koloni, belediye, köy, kale ya da kırsal bölge denir.

Şehir (civitas), asıl anlamıyla, yabancıların değil, aynı toprakta doğanların kurduğu yerdir. Bu yüzden kendi vatandaşlarının kurduğu şehirlere koloni değil, civitas denir.

Koloni, yerli eksikliği yüzünden yeni sakinlerle doldurulan yerdir. Bu yüzden colonia adı toprağın işlenmesinden (cultus) gelir.

Belediye (municipium), şehir statüsü sürdüğü hâlde hükümdardan daha küçük ya da daha büyük bir görev hakkı alan yerdir. Municipium adı munia'dan, yani görevlerden gelir; çünkü yalnız görevleri, yani borçlu olunan vergileri ya da hizmetleri öder. Çünkü özgür ve en önemli davalar ile hükümdardan çıkan işler orada görülmez. Bunlar şehirlerin şerefine aittir.

Köyler, kaleler ve kırsal bölgeler, hiçbir şehir saygınlığıyla süslenmeyen, alelade insanların yaşadığı yerlerdir; küçüklükleri yüzünden daha büyük şehirlere bağlanırlar.

Köy (vicus) adı yalnızca komşu (vicini) sakinlerden gelir, ya da surlar olmaksızın yalnız yolları (viae) olmasındandır. Çünkü surlarla korunmaz; yine de şehrin konutlarına da vici denir. Vicus adı, şehrin yerini tutmasından (vice) ya da yalnızca sursuz yolları olmasından gelir.

Eskiler pek yüksek bir yerde bulunan kasabaya castrum derdi, adeta "yüksek ev" (casa alta). Çoğulu castra, küçültmesi castellum'dur. Ya da orada oturanların başıboşluğu kısıldığı (castrabatur) için bu adı almıştır, gezgin kalıp düşmana açık olmasınlar diye.

Kırsal bölgeler (pagi), tarlaların arasında oturanlar için binaya uygun yerlerdir. Bunlara conciliabula da denir; adını çok kişinin bir araya gelip toplanmasından alır.

Kavşaklar (compita), köylülerin toplanma âdeti olan yerlerdir. Compita adı, tarlalardaki birçok yerin buraya varmasından (competunt) ve köylülerin burada buluşmasından gelir.

Şehir çevresindeki binalara, adeta şehrin altında olduğu için suburbana denir.

Surlar (moenia) şehrin duvarlarıdır; şehri koruduklarından (muniant), adeta şehrin korunağı olduklarından bu adı alırlar.

Munium adı, adeta elle yapılmış (manu factum) olmasından gelir. Duvarlar (muri) da korumadan (munitio) gelir, adeta "korunmuş", çünkü şehrin içini korur ve savunurlar. Moenia kelimesinin iki anlamı vardır. Bazen mecazen şehrin bütün kamu binaları için kullanılır: "Duvarları yararız, şehrin surlarını açarız." Asıl anlamıyla ise yalnızca surlara moenia denir.

Sur, kuleler ve siperlerle süslenir.

Kulelere (turres) yuvarlak ve uzun (teretes) oldukları için bu ad verilmiştir.

Teres uzunluğu olan yuvarlak şeydir, sütun gibi. Çünkü kare ya da geniş yapılsalar bile uzaktan bakanlara yuvarlak görünürler. Sebebi şudur: her köşenin görüntüsü havanın uzun mesafesinde kaybolur, yuvarlak görünür.

Siperler (propugnacula), surların mazgallarıdır; buralardan savunma yapıldığı (propugnatur) için bu adı alırlar.

Promurale, surun korumasının önünde (pro) bulunduğu için bu adı alır. Çünkü sura en yakın olandır, yani önündeki duvardır.

15.2
  1. Civitas est hominum multitudo societatis vinculo adunata, dicta a civibus, id est, ab ipsis incolis urbis, pro eo quod plurimorum consciscat, et contineat vitas. Nam urbs ipsa moenia sunt, civitas autem non saxa, sed habitatores vocantur. 2. Tres autem sunt societates: familiarum, urbium, gentium. 3. Urbs vocata ab orbe, quod antiquitus civitates in orbem fiebant, vel ab urbo parte aratri, quo muri designabantur, unde est illud: Optavitque locum regno, et concludere sulco. Locus enim futurae civitatis sulco designabatur, id est, aratro. Cato: Qui urbem, inquit, novam condet, tauro et vacca aret, ubi araverit, murum faciat, ubi portam vult este, aratrum sustollat, et portet, et portam vocet. 4. Ideo autem urbs aratro circumdabatur dispari sexu juvencorum propter commistionem familiarum, et imaginem serentis, fructumque reddentis. Urbs autem aratro conditur, aratro evertitur. Unde Horatius: Imprimeretque muris hostile aratrum. 5. Oppidum quidam ab oppositione murorum dixerunt: alii ab opibus recondendis, eo quod sit munitum, alii quod sibi in eo conventus habitantium opem det mutuam contra hostem. Nam primum homines tanquam nudi et inermes, nec contra belluas praesidia habebant, nec receptacula frigoris et caloris, nec ipsi inter se homines ab hominibus satis erant tuti. 6. Tandem naturali solertia speluncis, silvestribusque tegumentis tuguria sibi et casas virgultis arundinibusque contexuerunt, quo esset vita tutior, ne iis qui nocere possent, aditus esset. Haec est origo oppidorum, quae quod opem darent, idcirco oppida nominata dixerunt. Oppidum autem magnitudine et moenibus discrepat a vico, et castello, et pago. 7. Civitates autem, aut coloniae, aut municipia, aut vici, aut castella, aut pagi appellantur. 8. Civitas proprie dicitur quam non advenae, sed eodem innati solo condiderunt. Ideoque urbes a propriis civibus conditae civitates, non coloniae, nuncupantur. 9. Colonia vero est quae defectu indigenarum novis cultoribus adimpletur. Unde et colonia a cultu agri est dicta. 10. Municipium est quod, manente statu civitatis, jus aliquod minoris aut majoris officii a principe impetrat. Dictum autem municipium a muniis, id est, officiis, quod tantum munia, id est, tributa debita, vel munera reddant. Nam liberales et famosissimae causae, et que ex principe proficiscuntur, ibi non aguntur. Haec enim ad dignitatem civitatum pertinent. 11. Vici, et castella, et pagi, ii sunt quae nulla dignitate civitatis ornantur, sed vulgari hominum conventu incoluntur, et propter parvitatem sui majoribus civitatibus attribuuntur. 12. Vicus autem dictus a vicinis tantum habitatoribus, vel quod vias habeat tantum sine muris. Est autem sine munitione murorum; licet et vici dicantur ipsae habitationes urbis. Dictus autem vicus, eo quod sit vice civitatis, vel quod vias habeat tantum sine muris. 13. Castrum antiqui dicebant oppidum loco altissimo situm, quasi casam altam, cujus pluralis numerus castra, diminutivum castellum est, sive quod castrabatur licentia inibi habitantium, ne passim vaga hosti pateret. 14. Pagi sunt apta aedificiis loca, inter agros habitantibus. Haec et conciliabula dicta a conventu et societate multorum in unum. 15. Compita sunt ubi usus est conventus fieri rusticorum, et dicta compita, quia multa loca in agris eodem competunt, et quo convenitur a rusticis. 16. Suburbana sunt circumjecta civitatis aedificia, quasi sub urbe. 17. Maenia sunt muri civitatis, dicta ab eo quod muniant civitatem, quasi munimenta civitatis, id est, tutamenta. 18. Munium autem dictum, quasi manu factum; sic et muri a munitione dicti, quasi, Muniti, quod muniant et tueantur interiora urbis. Moenia autem duplicem habent significationem. Nam interdum moenia abusive dici (solent) omnia aedificia publica civitatis, ut: Dividimus muros, et moenia pandimus urbis. Proprie autem moenia sunt tantum muri. 19. Murus autem turribus, propugnaculisque ornetur. Turres vocatae, quod teretes sint, et longae. Teres enim est aliquid rotundum cum proceritate, ut columna. Nam quamvis quadratae, aut latae construantur, procul tamen videntibus rotundae existimantur; ideo quia omne cujusque anguli simulacrum per longum aeris spatium evanescit, atque consumitur, et rotundum videtur. 20. Propugnacula pinnae murorum sunt, dicta quia ex his propugnatur. 21. Promurale vero, eo quod sit pro munitione muri. Est enim muro proximum, id est, ante murum.

15.2_2Kapı (porta), içeri ya da dışarı bir şey taşınabilen (portare) yerdir. Asıl anlamıyla kapı ya şehrin ya da ordugâhın kapısıdır, yukarıda söylendiği gibi. Köy, önceden söylendiği gibi, şehrin konutlarıdır; komşulara da bu yüzden vicini denir. Yollar (viae) köyler arasındaki dar alanlardır.

Geniş caddeler (plateae) şehirlerin uzun ve daha geniş yollarıdır; Yunan dilinin özelliğine göre genişlikten bu adı alırlar, çünkü Yunanlar genişe platos der.

Quintana, caddenin beşinci kısmıdır; araba oradan geçebilir.

Lağımlar (cloacae) sular buralardan süzüldüğü (percolantur) için bu adı almıştır. Roma'da bunları ilk Tarquinius Priscus'un yaptırdığını söylerler. Yağmur taşkını olduğunda sular bunlardan şehrin dışına aksın, büyük ve sürekli fırtınalarda suların yıkımı ovayı ya da şehirlerin temellerini altüst etmesin diye.

Imboli ya altları tonozlu olduğu ya da altlarında yüründüğü (ambulant) için bu adı alır; bunlar caddelerin iki yanındaki revaklardır.

Forum (forus), davaların görüldüğü yerdir. Adı ya konuşmaktan (fari) ya da Yunanlara ilk kanunları veren kral Phoroneus'tan gelir. Bu yerlere pro rostris de denir; çünkü Pön Savaşı'ndan sonra Kartacalıların ele geçirilen gemilerinden burunlar (rostra) sökülmüş ve bu zaferin nişanı olsun diye Roma Forumu'na çakılmıştır.

Senato binasına (curia), senatonun orada her şeyi özenle (cura) yönetmesinden ötürü bu ad verilir.

Praetorium, praetorun orada yargılamak için oturmasından ötürü bu adı alır.

Gymnasium genel olarak alıştırma yeridir; ama Atina'da felsefenin öğrenildiği ve bilgelik çalışmasının yapıldığı yerdi. Çünkü gymnasion Yunancada, Latincedeki exercitium, yani "çalışma"dır. Hamamlar, koşucuların ve atletlerin yerleri de gymnasia'dır, çünkü orada herkes kendi sanatında çalışır.

Roma'daki Capitolium adı, Roma şehrinin ve dininin en yüce başı (caput) olmasından gelir. Başkaları şöyle der: Tarquinius Priscus Roma'da Capitolium'un temellerini açarken, temelde Etrüsk harfleriyle yazılı bir insan başı bulmuş ve bu yüzden buraya Capitolium demiştir.

Kaleler (arces) şehrin yüksek ve sağlam kısımlarıdır. Çünkü şehirlerin en güvenli kısımlarına düşmanı uzak tuttukları (arcendo) için arces denir. Arcus (yay) ve arca (sandık) da buradan gelir.

Romalılar circus adının atların dönüşünden (circuitus) geldiğini düşünür, çünkü atlar orada direklerin çevresinde koşar.

Tiyatro adını seyirlikten (theoria) almıştır; halk orada yukarıda durup seyrederek sahne oyunlarını izlerdi.

Amfitiyatro ise iki tiyatrodan oluştuğu için bu adı almıştır. Amfitiyatro yuvarlaktır, tiyatro ise amfitiyatronun ortasından alınmış gibidir, yarım daire biçimindedir.

Labirent (labyrinthus), karmakarışık duvarlı bir yapıdır; Girit'te Daidalos'un yaptığı, Minotauros'un kapatıldığı yapı böyleydi. Oraya keten yumağı olmadan giren çıkış yolu bulamaz. Yapının kıvrımı öyledir ki kapıları açanlar içeride korkunç bir gök gürültüsü duyar. Yüz basamaktan fazla inilir; içeride heykeller ve canavarca tasvirler, karanlıkta farklı yönlere giden sayısız geçitler ve girenleri şaşırtmak için yapılmış başka şeyler vardır. Öyle ki karanlığından aydınlığa çıkmak imkânsız görünür. Dört labirent vardır: ilki Mısır'da, ikincisi Girit'te, üçüncüsü Limni'de, dördüncüsü İtalya'dadır. Hepsi öyle yapılmıştır ki yüzyıllar bile onları çözemez.

Fener (pharus), çok büyük bir kuledir; Yunanlar ve Latinler kullanımından ötürü ona ortaklaşa pharus demiştir, çünkü alevlerin işaretiyle denizciler onu uzaktan görür. Ptolemaios'un İskenderiye yanında sekiz yüz talanta yaptırdığı aktarılan fener böyledir. İşlevi, gemilerin gece yolculuğuna ateş göstererek sığlıkları ve liman girişini önceden bildirmektir; denizciler karanlıkta aldanıp kayalıklara düşmesinler diye. Çünkü İskenderiye'nin sığlıkları aldatıcı, yaklaşımı tuzaklıdır. Bu yüzden limanlarda aydınlatma için yapılan düzeneklere phari denir. Çünkü phos ışık, horasis görme demektir; sabah yıldızına da Yunancada phosphoros denir.

Cochleae, yüksek ve yuvarlak kulelerdir. Cochlea denmesi adeta cycleae olmasından gelir, çünkü içlerinde çember çizer gibi çıkılır. Roma'da yüz yetmiş beş ayak yüksekliğindeki böyledir.

Sıcak hamamlara (thermae) sıcak oldukları için bu ad verilmiştir, çünkü Yunanlar sıcaklığa thermon der.

Hamamlar (balnea) adını kederin hafiflemesinden almıştır: Yunanlar balaneion demişlerdir, çünkü ruhtaki sıkıntıyı giderir. Bunlara gymnasia da denir, çünkü atletler orada bedenlerini yağlayıp elleriyle ovarak çalışırlar. Çünkü Yunancada gymnasion, Latincede exercitium denir; gymnos "çıplak" demektir.

Apodyterium, yıkananların giysilerini koydukları yerdir; soyunmaktan gelir, çünkü Yunancada soyunmaya apodyein denir.

15.2_2
  1. Porta dicitur, qua potest vel importari vel exportari aliquid. Proprie autem porta, aut urbis, aut castrorum vocatur, sicut superius dictum est. Vicus, ut praedictum est, ipsae habitationes urbis sunt, unde et vicini dicti. Viae, ipsa spatia angusta, quae inter vicos sunt. 23. Plateae, perpetuae ac latiores civitatum viae sunt, juxta proprietatem linguae Graecae a latitudine nuncupatae; πλάτος enim Graeci latum dicunt. 24. Quintana pars plateas quinta est, qua carpentum progredi potest. 25. Cloacae dictae, quod iis percolantur aquae. Has primum Romae fecisse dicunt Tarquinium Priscum, ut quotiens pluviarum inundatio existeret, per eas aquae extra civitatem omitterentur, ne maximis, perpetuisque tempestatibus planitiem, vel fundamenta urbium strages aquarum subverteret. 26. Imboli, vel quia subvolamina sunt, vel quia sub iis ambulant: sunt enim porticus hinc de platearum. 27. Forus est exercendarum litium locus, a fando dictus, sive a Phoroneo rege, qui primus Graecis leges dedit. Haec loca, et prorostris vocantur, ideo quod ex bello Punico, captis navibus Carthaginensium, rostra ablata sunt, et in foro Romano praefixa, ut esset hujus insigne victoriae. 28. Curia dicitur, eo quod ibi cura per senatum de cunctis administretur. 29. Praetorium, eo quod ibi praetor sedeat ad discutiendum. 30. Gymnasium generalis est exercitiorum locus; tamen apud Athenas locus erat ubi discebatur philosophia, et sapientiae exercebatur studium. Nam γυμνάσιον Graece vocatur, quod Latine exercitium dicitur, hoc est meditatio. Sed et balnea, et loca cursorum, et athletarum gymnasia sunt, eo quod illic omnes in suae a: lis studio exercitentur. 31. Capitolium Ioniae vocatum, eo quod fuerit Romanae urbis, et religionis caput summum. Alii aiunt: cum Tarquinius Priscus Capitolii fundamenta Romae aperiret, in loco fundamenti caput hominis litteris Tuscis notatum invenit, et proinde Capitolium appellavit. 32. Arces sunt partes urbis excelsae, atque munitae: nam quaecunque tutissima urbium sunt, ab arcendo hostem arces vocantur; unde et arcus, et area. 33. Circum Romani dictum putant a circuitu equorum, eo quod ibi circum metas equi currant. 34. Theatrum autem a spectaculo nominatum, άπό τη̃ς θεωριας, quod in eo populus stans desuper, atque spectans, ludos scenicos contemplaretur. 35. Amphitheatrum vero vocatum, quod ex duobus sit theatris compositum; nam amphitheatrum rotundum est, theatrum vero ex medio amphitheatri est, semicirculi figuram habens. 36. Labyrinthus est perplexis parietibus aedificium, qualis est apud Cretam a Daedalo factus, ubi fuit minotaurus inclusus, in quo si quis introierit sine glomere lini, exitum invenire non valet; cujus aedificii talis est sinus, ut aperientibus fores tonitruum intus terribile audiatur. Descenditur centenis ultra gradibus, intus simulacra et monstrificae effigies, in partes diversas transitus innumeri per tenebras, et caetera ad errorem ingredientium facta, ita ut de tenebris ejus ad lucem venire impossibile videatur. Quatuor sunt autem labyrinthi: Primus Aegyptius, secundus Creticus, tertius in Lemno, quartus in Italia, omnes ita constructi, ut dissolvere eos nec saecula quidem possint. 37. Pharus turris est maxima, quam Graeci, et Latini in commune ex ipsius rei usu pharum appellaverunt, eo quod flammarum indicio longe videamur a navigantibus, qualem Ptolemaeus juxta Alexandriam construxisse octingentis talentis traditur. Usus ejus est nocturno navium cursui ignes ostendere, ad praenuntianda vada, portusque introitus, ne decepti tenebris navigantes in scopulos incidant; nam Alexandria fallacibus vadis insidiosos accessus habet. Hinc igitur in portibus machinas ad praelucendi ministerium fabricatas, pharos dicunt; nam ϕω̃ς lux est, ο̎ρασις visio dicitur; unde et Lucifer Graece ϕωσϕόρος appellatur. 38. Cochleae sunt altae, et rotundae turres, et dictae cochleae, quasi cycleae, quod in eis tanquam per circulum orbemque conscendatur, qualis est Romae CLXXV pede 39. Thermae appellatae, quod caleant, Graeci enim θερμόν calorem vocant. 40. Balneis vero nomen inditum a levatione moeroris: nam Graeci βαλανει̃ον dixerunt, quod anxietatem animi tollat. Haec et gymnasia dicuntur, quia ibi Athletae uncto corpore, et perfricato manibus exercitantur; nam γυμνάσιον Graece, Latine exercitium dicitur, γυμνός enim nudus. 41. Apodyterium, ubi lavantium vestimenta ponuntur, ab exuendo dictum; άποδύειν enim Graece exuere dicitur.

15.2_3Popina, Yunanca bir sözdür; bizde bozularak propina denir. Halka açık hamamların yanında, yıkandıktan sonra açlık ve susuzluk giderilen yerdir. Propina ve propinare buradan gelir; Yunancada peina açlık demektir, çünkü bu yer açlığı giderir.

Dükkânlar (tabernae) bir zamanlar halktan insanların köylerdeki küçük, basit evleriydi; kalaslar ve tahtalarla kapatılmıştı. Tabernariae de buradandır, çünkü orada otururlardı. Tabernae denmesi tahta (tabulae) ve ağaçtan yapılmış olmasındandır. Bugün görünüşlerini korumasalar da eski adlarını korurlar.

Kasap dükkânı (macellum), alıcılara satılacak hayvanların orada kesilmesinden (mactentur) ötürü bu adı almıştır.

Pazar (mercatum) adını ticaretten (commercium) alır; çünkü orada mal almak ve satmak âdettir. Telonium da öyledir; orada gemilerin malları ve denizcilerin kazançları ödenir. Çünkü vergi tahsildarı orada oturur, mallara fiyat koyar ve tüccarlardan sesiyle ister.

Hapishane (carcer), dışarı çıkmamızın engellendiği yerdir; adı zorla tutmaktan (coercendo) gelir. Fronto da şöyle der: "Hapiste tutulmaktan çok hoş yerlerde Yunan gibi eğleniyormuş gibi görünsünler diye."

3. Konutlar

Konut (habitatio), sahip olmaktan (habendo) gelir; "evlerde oturmak" gibi.

Ev (domus) Yunanca addan gelir, çünkü Yunanlar çatılara domata der. Ev bir ailenin oturduğu yerdir; şehir nasıl bir halkın, dünya nasıl bütün insan soyunun yurduysa.

Eskiler her binaya aedes demiştir. Kimileri aedes'in adını yemekten (edendo) aldığını düşünür ve Plautus'tan örnek verir: "Sizi öğle yemeğine evime çağırmış olsam."

Binaya (aedificium) denmesi de buradandır, çünkü önce yemek için yapılmıştır.

Saray (aula), krallık evidir ya da dört revakla kapatılmış geniş bir yapıdır.

Atrium, büyük bir yapı ya da daha geniş ve ferah bir evdir. Atrium denmesi, dışarıdan ona üç revak eklenmesindendir. Başkaları atrium'un adeta ateş ve kandilden kara (atrum) olduğunu söylemiştir, çünkü kara duman yapar.

Saray (palatium), Arkadya'nın önderi Pallas'tan bu adı almıştır. Arkadyalılar onun şerefine Pallanteum kasabasını yapmış, onun adına kurulan saraya da Palatium demişlerdir.

Gelin odası (thalamus) şu sebepten bu adı almıştır. Romalılar Sabin kadınlarını kaçırırken, içlerinden güzelliğiyle öne çıkan biri büyük bir hayranlıkla kaçırılmış, kehanetle komutan Talassius'a verilmesi gerektiği cevabı alınmıştır. Bu evlilik mutlu geçtiği için bütün düğünlerde Talassius'un adının tekrarlanması kuralı konmuştur. Mısırlılar da gelinlerin yatıp uzandıkları yerlere kendi dillerinde thalamus der.

Yemek odası (cenaculum), birlikte yemekten (communio) adını almıştır; manastır topluluğuna coenobium denmesi de buradandır. Çünkü eskiler kamusal olarak ve ortaklaşa yerdi, kimsenin ayrı sofrası olmazdı, gizlide zevkler lüks doğurmasın diye.

Triclinium, yaslanarak yiyenlerin üç sedirinden adını alan yemek odasıdır. Eskilerde şölenin hazırlıklarının sergilendiği yerde üç sedir serilirdi; bunlara uzanarak ziyafet çekerlerdi. Yunancada kline "yatak" ya da "uzanma yeri" demektir; triclinium adı buradan yapılmıştır.

Oda (cella), bizi gizlediği ve sakladığı (celet) için bu adı alır.

Yatak odası (cubiculum), orada yatıp (cubemus) uyuyarak dinlendiğimiz için bu adı alır.

Cubile, yatma yeridir.

Secessus, gizli bir yer, yani girişi olmayan yer olduğu için bu adı alır.

Han (diversorium), çeşitli yollardan (ex diversis viis) oraya gelinmesinden ötürü bu adı alır.

Konukevi (hospitium) Yunanca bir sözdür; kişi orada bir süre konukluk hakkıyla kalır, sonra geçip gider. Metata da buradandır, çünkü değişir (mutatur). Bu yüzden castra metati sunt "yer değiştirdiler" anlamında okunur. Çünkü ordu orada kalmaz, geçip gider.

Crassus'un arkadaşı Maenius, forumda kerestelerden çıkıntılar yaptırmıştır; seyirciler üstünde dursun diye. Bunlara onun adıyla Maeniana denmiştir. Güneşe (soli) açık olduğu için solaria da denir. Sonra kimileri taştan, kimileri ahşaptan Maeniana yapıp revaklara, kapılara ve evlere eklemişlerdir.

15.2_3
  1. Popina Graecus sermo est, qui apud nos corrupte propina dicitur. Est autem locus juxta balnea publica, ubi post lavacrum a fame, et siti reficiuntur, unde et propina, et propinare dicilur; πει̃να enim Graece famem significat, eo quod hic locus tamen tollat. 43. Tabernae olim vocabantur, aediculae plebeiorum parvae, et simplices in vicis, asseribus et tabulis clausae, unde et tabernariae, quod ibi solebant considere: dictae autem tabernae quod ex tabulis lignisque erant constructae; quae nunc, etsi non speciem, nomen tamen pristinum retinent. 44. Macellum dictum, quod ibi mactentur pecora, quae mercantibus venundantur. 45. Mercatum autem a commercio nominatum; ibi enim res vendere, vel emere solitum est, sicut et Telonium dicitur, ubi merces navium, et nautarum emolumenta redduntur. Ibi enim vectigalis exactor sedet, pretium rebus impositurus, et voce a mercatoribus flagitans. 46. Carcer cst a quo prohibemur exire, et dictus carcer a coercendo. Hinc Fronto: Ut pergraecari potius amoenis locis, quam coerceri carcere viderentur. 1. Habitatio ab habendo vocata, ut habitare casas. Domus ex Graeca appellatione vocata, nam δώματα Graeci tecta dicunt. Est autem domus unius familiae habitatio, sicut urbs unius populi, sicut orbis domicilium totius generis humani. 2. Omne aedificium antiqui aedem appellaverunt. Alii aedem ab edendo quidem sumpsisse nomen existimant, dantes exemplum de Plauto: Si vocassem vos in aedem ad prandium Hinc et aedificium, eo quod fuerit prius ad edendum factum 3. Aula domus est regia, sive spatiosum habitaculum porticibus quatuor conclusum. 4. Atrium magna aedes est, sive amplior et spatiosa domus. Et dictum est atrium, eo quod addantur ei tres porticus extrinsecus. Alii atrium quasi ab igne et lychno atrum dixerunt, atrum enim fit ex fumo 5. Palatium a pallante principe Arcadum dictum, in cujus honore Arcades Pallanteum oppidum construxerunt, et regiam in ipsius nomine conditam Palatium vocaverunt. 6. Thalamum hac ex causa vocatum ferunt. Cum enim raptae fuissent a Romanis Sabinae, ex quibus cum una ante alias specie nobilis cum magna omnium admiratione raperetur, Talassioni duci eam oraculo responsum est dari, et quoniam hae nuptiae feliciter cesserant, institutum est pt in omnibus nuptiis thalassii nomen iteretur. Aegyptii quoque lingua sua loca in quibus nubentes succedunt et incubant thalamum nominant. 7. Coenaculum dictum a communione vescendi, unde et coenobium congregatio. Antiqui enim publice, et in commune vescebantur, nec ullius convivium singulare erat, ne in occulto deliciae luxuriam gignerent. 8. Triclinium est coenaculum a tribus lectulis discumbentium dictum; apud veteres enim in loco ubi convivii apparatus exponebatur, tres lectuli strati erant, in quibus discumbentes epulabantur; ϰλινη enim Graece lectus vel accubitus dicitur, ex quo confectum est ut triclinium diceretur. 9. Cella dicta, quod nos occultet et celet. Cubiculum vero, quod eo cubemus, ibique dormientes requiescamus. Cubile autem cubandi locus est. Secessus, quod sit locus secretus, id est, sine accessu. 10. Diversorium dictum, eo quod ex diversis viis ibi conveniatur. Hospitium sermo Graecus est ubi quis ad tem. pus hospitali jure inhabitat, et iterum inde transiens migrat; inde et metatam, quia mutatur. Unde et legitur, et castra metati sunt, pro mutaverunt. Non enim illic permanet exercitus, sed pertransit. 11. Maenius collega Crassi in foro projecit materies, ul essent loca in quibus spectantes insisterent, quae ex nomine ejus Maeniana appellata. Haec et solaria quia patent soli: post haec alii lapide, alii materia aedificavere portibus Maeniana, et foribus et domibus adjecerunt. 12. Tabulata olim ligneae domus fiebant, inde nomen permanet Tabulatorum. Hypogaeum est constructum sub terris aedificium, quod nos antrum vel speluncam dicimus. Solarium, quod soli, et auris pateat, qualis fuit locus in quo David Bethsabee lavantem aspexit, et adamavit.

15.2_4Ahşap evlerin bir zamanlar katları yapılırdı; tabulata adı buradan kalmıştır.

Hypogaeum, yerin altında yapılmış binadır; biz ona in ya da mağara deriz.

Solarium güneşe (soli) ve hava akımına açık olduğu için bu adı alır; Davut'un Betsabe'yi yıkanırken görüp âşık olduğu yer böyleydi.

Antiokhos Kudüs'ü kuşatırken Yahudilerin önderi Hyrkanos, Davut'un mezarını açıp oradan üç bin talant altın çıkarmıştır. Kuşatmayı kaldırsın diye bunun üç yüzünü Antiokhos'a vermiş, bu işin yarattığı nefreti gidermek için de kalan parayla ilk kez xenodochia, yani fakir yolcuları ağırlamak için konukevleri kurmuştur. Adını da buradan almıştır; çünkü Yunancadan Latinceye çevrilince "yabancıları kabul eden" demektir. Hastaların sokaklardan toplandığı yere Yunancada nosokomeion denir; orada hastalık ve açlıkla tükenmiş zavallıların vücutları iyileştirilir.

4. Kutsal binalar

Kutsal yerler (sacra), ilahî ibadet için kurulmuş yerlerdir; adak sunan din büyüklerinin âdetle sunakları orada kutsar.

Eskilere göre sancta, tapınağın dış kısımlarıdır.

Kutsallar kutsalı (Sancta sanctorum) tapınağın daha gizli yeridir; yalnız kâhin oraya girebilirdi. Ona bu ad, dış kehanet yerinden daha kutsal olduğu ya da kutsallara kıyasla daha kutsal olduğu için verilmiştir; tıpkı Ezgiler Ezgisi'nin bütün ezgilerden üstün olması gibi. Sanctum adı kurbanın kanından (sanguis) gelir; çünkü eskilerde kurban kanıyla kutsanmamış ya da serpilmemiş hiçbir şeye sanctum denmezdi. Ayrıca sanctum, sancitum olandır. Sancire doğrulamak ve ceza koyarak haksızlığa karşı korumaktır; kanunlara ve surlara "kutsal" denmesi de bu yüzdendir.

Propitiatorium, adeta bağışlanma (propitiatio) ibadethanesidir; propitiatio yatıştırma demektir.

Kehanet yerlerine (oracula) buradan cevaplar verildiği için bu ad verilmiştir; oraculum ağızdan (os) gelir.

İç bölmeler (penetralia) kehanet yerlerinin gizli yerleridir; adlarını derinlikten (penitus), yani neredeyse içeriden (pene intus) alırlar.

İbadethane (oratorium) yalnız duaya (oratio) adanmıştır. Orada yapılış amacı dışında kimse bir şey yapmamalıdır; adını da bundan almıştır.

Manastır (monasterium), tek keşişin konutudur. Çünkü Yunancada monos yalnız, sterium durak demektir; yani yalnız yaşayanın konutu.

Coenobium Yunancadan ve Latinceden birleşmiş gibi görünür. Ortak yaşayan çok kişinin konutudur; Yunancada koinon "ortak" demektir.

Tapınak adı geneldir; eskiler bütün büyük yerlere templum derdi. Templa denmesi, adeta geniş çatılardır (tecta ampla). Ama doğuya doğru belirlenmiş yere de gözlemden (contemplatio) ötürü templum denirdi. Bunun dört kısmı vardı: doğuya bakan ön, batıya bakan arka, kuzeye bakan sol, güneye bakan sağ. Tapınak yaparken gece-gündüz eşitliğindeki doğuya bakarlardı; doğudan batıya çizilen çizgilerle göğün sağ ve sol kısmı eşit olsun, danışan ve yakaran doğrudan doğuya baksın diye.

Fana, Faunlardan gelir; putperestlerin yanılgısı onlara tapınaklar yapmış, kötü ruhların cevaplarını oralarda danışarak dinlemiştir.

Delubra, eskilerin pınarlı tapınaklara verdiği addır; girmeden önce burada yıkanırlardı. Delubra adı yıkamaktan (diluendo) gelir. Şimdi bunlar kutsal pınarlı yapılardır; müminler yeniden doğarak burada arınır. Bir önsezi ile iyi ki delubra diye adlandırılmıştır, çünkü günahların yıkanması içindir.

Delubra içindeki pınar, yeniden doğanların yeridir. Burada Kutsal Ruh'un sırrı olarak yedi basamak yapılır: üçü inişte, üçü çıkışta. Yedincisi ise dördüncüsüyle aynıdır; İnsanoğlu'na benzer, ateş fırınını söndürür, ayakların sağlamlığıdır, suyun temelidir; Tanrılığın bütün doluluğu onda bedensel olarak bulunur.

Bazilikalara önceleri kralların konutları denirdi; adları da buradan gelir. Çünkü basileus kral demektir, basilica krallık konutudur. Şimdi ise ilahî tapınaklara bu ad verilir, çünkü orada herkesin Kralı olan Tanrı'ya ibadet ve kurban sunulur.

Martyrium, şehitlerin (martyres) yeridir; Yunanca türeyişle bu adı alır, çünkü bir şehidin anısına yapılmıştır ya da orada kutsal şehitlerin mezarları vardır.

Kimileri sunağa (ara) kurbanların orada yanmasından (ardeant) ötürü bu adın verildiğini söyler. Kimileri aras adının dualardan geldiğini, Yunanların bunlara aras dediğini söyler; bunun zıttı beddua katara'dır. Kimileri de yükseklikten (altitudo) geldiğini ister, ama yanlıştır.

Altare ise yükseklikten geldiği bilinir, adeta yüksek sunak (alta ara).

Pulpitum, okuyucunun ya da mezmur okuyanın orada halk tarafından görülebilmesi (in publico), daha rahat duyulması için bu adı alır.

Tribunal, kâhinin oradan hayat kurallarını verdiği (tribuantur) içindir. Herkesin duyabileceği yüksek bir yerdir. Başka açıklamaya göre tribunal kabilelerden (tribus) adını alır, çünkü kabileler oraya çağrılır.

Analogium oradan söz vaaz edildiği için bu adı alır; Yunancada söze logos denir. Bu da daha yüksekte bulunur.

15.2_4
  1. Cum Hierosolymam Antiochus obsideret, Hyrcanus princeps Judaeorum, reserato David sepulcro, tria millia auri talenta inde abstraxit, ex quibus CCC Antiocho dedit, ut obsidionem relinqueret, atque ut facti invidiam demeret, fertur ex reliqua pecunia instituisse primus xenodochia, quibus adventum susciperet pauperum peregrinorum, unde et vocabulum sumpsit. Nam ex Graeco in Latinum ξενδχοεῖον peregrinorum susceptio nuncupatur. Ubi autem aegrotantes de plateis colliguntur, νοσοϰομεῖον Graece dicitur, in quo consumpta languoribus, atque inedia miserorum membra foventur 1. Sacra sunt loca divinis cultibus instituta, utpote ea in quibus altaria litantibus de more pontificibus consecrantur. Sancta juxta veteres exteriora templi sunt. 2. Sancta autem sanctorum, locus templi secretior, ad quem nulli erat accessus, nisi tantum sacerdoti. Dicta autem Sancta sanctorum, quia exteriori oraculo sanctiora sunt, vel quia sanctorum comparatione sanctiora sunt, sicut Cantica canticorum, quia cantica universa praecellunt. Sanctum autem a sanguine hostiae nuncupatum; nihil enim sanctum apud veteres dicebatur, nisi quod hostiae sanguine esset consecratum, aut conspersum. Item sanctum, quod exstat esse sancitum. Sancire autem est confirmare, et irrogatione poenae ab injuria defendere, sic et leges sanctae, et muri sancti esse dicuntur. 3. Propitiatorium, quasi propitiationis oratorium; propitiatio enim placatio est. Oracula dicta, eo quod inde responsa redduntur, et oraculo ab ore. 4. Penetralia secreta sunt oraculorum, et penetralia dicta, ab eo quod est penitus, hoc est, pene intus. Oratorium orationi tantum est consecratum, in quo nemo aliquid agere debet, nisi ad quod est factum, unde nomen accepit. 5. Monasterium, unius monachi habitatio. Monos namque apud Graecos solus, sterium, statio, id est solitarii habitatio. 6. Coenobium ex Graeco, et Latino videtur esse compositum. Est enim habitaculum plurimorum in commune viventium; ϰοινὸν enim Graece commune dicitur. 7. Templi nomen generale, pro locis enim quibuscunque magnis antiqui templa dicebant. Et templa dicta, quasi tecta ampla. Sed et locus designatus ad Orientem a contemplatione templum dicebatur. Cujus partes quatuor erant, antica ad Ortum, postica ad Occasum, sinistra ad Septentrionem, dextra ad Meridiem spectans. Unde et quando templum construebant, Orientem spectabant Aequinoctialem, ita ut lineae ab Ortu ad Occidentem missae, fierent partes coeli dextra, atque sinistra aequales, ut qui consuleret, ac deprecaretur, rectum aspiceret Orientem. 8. Fana dicta a Faunis, quibus templa error gentilium construebat, unde consulentes daemonum responsa audirent. 9. Delubra veteres dicebant templa fontes habentia, quibus ante ingressum diluebantur, et appellantur delubra a diluendo. Ipsa nunc sunt aedes cum sacris fontibus, in quibus fideles regenerati purificantur, et bene quodam praesagio delubra sunt appellata; sunt enim in ablutionem peccatorum. 10. Fons autem in delubris locus regeneratorum est in quo septem gradus in Spiritus sancti mysterio formantur, tres in descensu, et tres in ascensu. Septimus vero is est, qui et quartus, similis Filio hominis: exstinguens fornacem ignis, stabilimentum pedum, fundamentum aquae, in quo omnis plenitudo Divinitatis habitat corporaliter. 11. Basilicae prius vocabantur regum habitacula, unde et nomen habent; nam βασιλεὐς rex, et basilicae regiae habitationes. Nunc autem ideo divini templa basilicae nominantur, quia ibi Regi omnium Deo cultus, et sacrificia offeruntur. 12. Martyrium locus martyrum Graeca derivatione, co quod in memoriam martyris sit constructum, vel quod sepulcra sanctorum ibi sint martyrum. 13. Aram quidam vocatam dixerunt, quod ibi incensae victimae ardeant. Alii aras dicunt a precationibus, id est, quas Graeci ἀρὰς vocant, unde contra imprecatio ϰατάρα dicitur. Alii volunt ab altitudine aras, sed male. 14. Altare autem ab altitudine constat esse nominatum, quasi alta ara. 15. Pulpitum, quod in eo lector, vel psalmista positus in publico conspici a populo possit, quo liberius audiatur. 16. Tribunal, eo quod inde a sacerdote tribuantur praecepta vivendi. Est enim locus in sublimi constitutus, unde universi exaudire possint. Alias tribunal a tribubus denominatum, quod ad illam tribus convocentur. 17. Analogium dictum, quod sermo inde praedicetur; nam λόγος Graece sermo dicitur, quod et ipsum altius situm est.
15.55. Saklama yerleri

Sacrarium asıl anlamıyla tapınakta kutsal eşyaların konduğu yerdir; donarium'da nasıl sunulanlar konuyorsa, lectisternia'da insanlar nasıl oturuyorsa. Kutsal şeylerin getirilip götürülmesinden ötürü sacrarium denir.

Donaria, tapınaklarda sunulması âdet olan hediyelerin (dona) konulduğu yerdir.

Hazine (aerarium) adını, önceleri orada damgalı tuncun (aes) saklanmasından alır. Çünkü altın ve gümüş henüz damgalanmamışken tunç kullanılırdı. Sonra bu madenlerden para yapılsa da, hazine adı paranın başladığı o madenden kalmıştır.

Armarium, her türlü sanatın aletlerinin konduğu yerdir. Armamentarium ise yalnız silahların konduğu yerdir. Iuvenalis şöyle der: "Göğün silah depolarında ne kadar silah varsa." İkisi de adını silahlardan (arma), yani onları kullanan kollardan alır.

Kütüphane (bibliotheca) kitapların konduğu yerdir. Yunancada biblos kitap, theke saklama yeri demektir.

Kiler (promptuarium), gerekli yiyeceklerin oradan çıkarılmasından (promuntur), yani getirilmesinden ötürü bu adı alır.

Cellarium, sofra takımlarının ya da yiyecekten artanların orada toplanması içindir.

Promptuarium ile cellarium arasındaki fark şudur: cellarium birkaç günlük, promptuarium ise uzun süreliktir.

Apotheca ve horrea, Yunancadan kelimesi kelimesine "saklama yeri" denebilir, çünkü insanlar işledikleri ürünleri orada saklar. Bu yüzden Yunancada, saklanmış zengin mal varlığına entheca deriz.

15.5
  1. Sacrarium proprie est locus templi, in quo sacra reponuntur, sicut donarium est in quo collocantur oblata, sicut lectisternia dicuntur, ubi homines sedere consueverunt; ab inferendis igitur et deportandis sacris, sacrarium nuncupatur. 2. Donaria vero, eo quod ibi dona reponantur, quae In templis offerri consueverunt. 3. Aerarium vocatum, quia prius aes signatum ibi recondebatur. Hoc enim olim in usu erat auro argentoque nondum signato, ex quorum metallis, quamvis postea facta fuisset pecunia, nomen tamen aerarii permansit ab eo metallo unde pecunia initium sumpsit. 4. Armarium locus est ubi quarumcunque artium instrumenta ponuntur. Armamentarium vero ubi tantum tela armorum. Unde Juvenalis: Quidquid habent telorum armamentaria coeli. Dicta autem utraque ab armis, id est, brachiis quibus exercentur. 5. Bibliotheca est locus ubi reponuntur libri, βίλος enim Graece liber, θήϰη repositorium dicitur. 6. Promptuarium dictum, eo quod inde necessaria victu! promuntur, id est proferuntur. 7. Cellavium, quod in eo colligantur ministeria mensarum, vel quae necessaria victu: supersunt. Inter promptuarium autem et cellarium hoc interest, quod cellarium est paucorum dierum, promptuarium vero temporis longi. 8. Apotheca autem, vel horrea, a Graeco, verbum ex verbo, repositoria vel reconditoria dici possunt, eo quod in iis homines elaboratas fruges reponunt. Unde et enthecam Graeco sermone repositam rei copiosam substantiam appellamus.
15.66. İşlikler

Ergasterium, bir işin yapıldığı yerdir. Çünkü Yunancada erga işler, sterion durak demektir, yani çalışma yeridir.

Ergastula da Yunanca bir kelimeyle adlandırılır; suçlular bir iş yapmak üzere oraya verilir. Mermer kesen gladyatörler ve sürgünler böyledir; yine de zincirlerle gözetim altında tutulurlar.

Gynaeceum Yunancadır; kadınlar orada yün işlemek için toplanır. Çünkü Yunancada kadına gyne denir.

Değirmen (pistrinum), adeta pilistrinum'dur, çünkü önceleri tahılı tokmakla (pilum) döverlerdi. Bu yüzden eskilerde değirmenci (molitor) değil, pistor denirdi, adeta pinsor, buğday tanelerini dövdükleri (pinsendis) için. Çünkü henüz değirmen taşı yoktu, tahılı tokmakla döverlerdi. Vergilius şöyle der: "Şimdi ekinleri ateşle kavurun, şimdi taşla kırın."

Clibanus adını yokuştan (clivus) alır, çünkü yukarı doğru dik toplanmıştır. Çünkü çıkışa, yani kıvrımlı olana clivum deriz.

Fırın (furnus) türeme yoluyla kavuzlu buğdaydan (far) adını alır, çünkü ekmek ondan yapılıp orada pişirilir.

Şarap sıkma yeri (torcular), üzümlerin orada çiğnenmesi ve burulup (extortae) sıkılmasından ötürü bu adı alır.

Forus üzümün çiğnendiği yerdir; orada üzüm taşındığı (feratur) ya da ayaklarla vurulduğu (feriatur) için bu adı alır. Calcatorium da denir. Ama bu ad birçok şeyi gösterir: forus'un ilk türü şehirde pazar kurmak için bırakılmış yerdir; ikincisi yöneticilerin yargı verdiği yerdir; üçüncüsü yukarıda calcatorium dediğimiz yerdir; dördüncüsü gemilerdeki düz alanlardır. Vergilius bunlar hakkında der ki: "Güverteleri gevşetir." Lacus ise ürün sıvısının oraya akmasından gelir.

15.6
  1. Ergasterium locus est, ubi opus aliquod fit. Graeco enim sermone erga opera sterion statio, id est, operaria statio. 2. Ergastula quoque et ipsa Graeco vocabulo nuncupantur, ubi deputantur noxii ad aliquod opus faciendum, ut solent gladiatores et exsules, qui marmora secant, et tamen vinculorum custodiis alii... gati sunt. 3. Gynaeceum Graece dictum, eo quod ibi conventus feminarum ad opus lanificii exercendum conveniat. Mulier enim Graece γυνὴ nuncupatur. 4. Pistrinum, quasi pilistrinum, quia pilo antea tundebant granum. Unde et apud veteres non molitores, sed pistores dicti sunt, quasi pinsores, a pinsendis granis frumenti, molae enim nondum usus erat, sed granum pilo pinsebant. Unde Virgilius: Nunc torrete igni fruges, nunc frangite saxo 5. Clivanus a clivo dictus, ab eo quod in erectione in collectus. Clivum enim ascensum dicimus, sive flexuosum. 6. Furnus per derivationem a farre dictus, quoniam panis ex eo factus ibi coquitur. 7. Torcular dictum, eo quod ibi uvae calcentur; atque extortae exprimantur. 8. Forus est locus, ubi uva calcatur, dictus quod ibi feratur uva, vel propter quod ibi pedibus feriatur. Unde et calcatorium dicitur; sed hoc nomen multa significat. Prima species fori locus est in civitate ad exercendas nundinas relictus; secunda, ubi magistratus judicare solet; tertia, quam supra diximus, quam calcatorium nominamus; quarta, spatia plana in navibus. De quibus Virgilius: Laxatque foros. Lacus dictus, quia ibi decurrit frugum liquor.
15.77. Girişler

Giriş (aditus) adını yaklaşmaktan (adire) alır; içeri onun üzerinden girer, onun üzerinden kabul ediliriz.

Vestibulum ya özel bir evin girişidir ya da kamu binalarına bitişik alandır. Kapıları giydirdiği (vestiuntur) ya da girişi çatıyla örttüğü (vestiat) için bu adı alır; ya da durmaktan (stando).

Revak (porticus), durulacak yerden çok geçit olduğu için adeta kapı (porta) sayılır; ayrıca açık (aperta) olduğu için de bu adı alır.

Ianua, putperestlerin her girişi ve çıkışı kendisine adadığı Ianus adlı birinden adını alır. Lucanus'un sözü bu yüzdendir: "Savaşçı Ianus'un demir eşiğini kapasın." Evin ilk girişi ianua'dır; ondan içerdeki bütün kapılara genel olarak ostium denir.

Ostium, bir yere girişimizi engelleyen şeydir; adını engel olmaktan (obstare) ya da içerde bir şey gösterdiği (ostendit) için alır. Kimileri ostium denmesinin düşmanı (hostem) oyaladığı için olduğunu söyler, çünkü düşmanların önüne orada çıkarız. Tiber'in ağzına Ostia denmesi de bundandır: düşmanların karşısına konmuştur.

Fores ve valvae kapı kanatlarıdır. Ama dışarı (foras) açılanlara fores, içeri dönenlere (revolvuntur) valvae denir; bunlar çift olur ve katlanır. Yine de kullanım bu kelimeleri genel olarak birbirine karıştırmıştır.

Sürgüler (claustra) kapatıldıkları (claudantur) için bu adı alır.

Pencereler (fenestrae), ambarlarda gördüğümüz gibi dış tarafı dar, iç tarafı geniş olan açıklıklardır; ışığı ödünç verdikleri (fenerent) için bu adı alırlar. Çünkü Yunancada ışığa phos denir. Ya da içerdeki insan onlardan dışarıyı gördüğü için böyle denir. Kimileri fenestra'nın eve ışık sağladığı için bu adı aldığını, kelimenin Yunanca ile Latincenin birleşmesinden oluştuğunu düşünür, çünkü Yunancada ışığa phos denir.

Mil yuvası (cardo), kapının üzerinde dönüp durduğu yerdir; adı kalpten (apo tes kardias) gelir, çünkü kalp bütün insanı yönettiği gibi bu takoz da kapıyı yönetir ve hareket ettirir. "İş mil yuvasındadır" atasözü de buradan gelir.

Kapı eşiklerine (limina), sınır yolları (limites) gibi enine durdukları için bu ad verilir; tarlada olduğu gibi onlardan da ya içeri girilir ya da dışarı çıkılır.

Kapı dikmelerinin postes ve antae adları adeta "arka" (post) ve "ön" (ante) demektir. Antae önde durdukları ya da eve girmeden önce (antea) onlara yaklaştığımız için, postes kapının arkasında durdukları için böyle adlandırılır.

8. Binaların bölümleri

Temele (fundamentum), evin dibi (fundus) olduğu için bu ad verilir. Taş işçiliği de (caementum) kesmekten (caedere) adını alır, çünkü kaba taştan yükselir.

Duvar (paries) adını, ister önden ister yandan olsun, daima iki eş (pares) bulunmasından alır. Yapı ister dört köşe ister altı köşe olsun, birbirine bakan duvarlar eş olur; başka türlü yapılırsa yapı biçimsiz olur.

Parietinae dediğimiz şey adeta duvar yıkıntılarıdır: çatısız, içinde oturanı olmayan ayakta duvarlar.

Köşe (angulus) iki duvarı bir araya getirendir. Culmina adı, eskilerin bugün kırda olduğu gibi çatılarını sapla (culmus) örtmesinden gelir; çatının tepesine bu yüzden culmen denir.

Tonozlar (camerae), içe doğru bakan kavislerdir; adlarını eğri olmalarından alırlar, çünkü Yunancada eğriye kampylon denir.

Laquearia, tonozun altını kaplayıp süsleyenlerdir; lacunaria da denir. Asıl kelime lacus'tur: Lucilius "evler ve tavan gözleri çınlıyor" der. Bunun küçültmesi lacunar'dır; Horatius şöyle der: "Benim evimde ne fildişi parlar ne de altın tavan." Bundan bir başka küçültme, lacunarium doğar; harf değişimiyle (antistikhon) de laquearium olur.

Absida Yunanca bir kelimedir, Latincesi "aydınlık" (lucida) demektir, çünkü kemerden aldığı ışıkla parlar. Ama absida mı absis mi demek gerektiğini kimi bilginler kuşkulu bulur.

Testudo, tapınağın eğimli tonozudur. Eskiler tapınak damlarını kaplumbağa (testudo) biçiminde yapardı; bunu da kubbeli olduğu bilinen göğün görüntüsünü versin diye yaparlardı. Kimileri ise testudo'nun, atriyumun gelenlere karşı duran bölümü olduğunu söyler.

Kemerler (arcus) sıkı bir kapanışla (arcta conclusione) eğildikleri için bu adı alır; fornices de bunlardır.

Döşemeler, Yunanlarda resim sanatıyla işlenmeye başlanmıştır: lithostrota çeşitli renklere boyanmış küçük parçalar ve mozaik taşlarıyla yapılır. Döşemeye pavimentum denmesi dövülmesinden (paviantur), yani vurulmasından dolayıdır. Korkuya pavor denmesi de kalbin çarpmasındandır.

Ostracus, kırık testi parçalarına kireç katılıp dövülerek yapılan kiremit döşemedir; çünkü Yunanlar testi parçasına ostrakon der.

Compluvium, çevredeki yağmur sularının toplandığı (conveniant) yer olduğu için bu adı alır.

Tessellae konutların döşendiği taşlardır; tesserae'den, yani dört köşe küçük taşlardan küçültme yoluyla adlandırılmışlardır.

Sütun kaideleri (bases) sütunların dayanağıdır; temelden yükselir ve üstüne konan yapının ağırlığını taşırlar. Basis Süryanicede çok sağlam bir kayanın adıdır.

15.7
  1. Aditus ab adeundo dictus, per quem Ingredimur et admittimur. 2. Vestibulum est, vel aditus domus privatae, vel spatium adjacens aedibus publicis. Et vestibulum dictum, eo quod vestiuntur fores, aut quod aditum tecto vestiat, aut a stando. 3. Porticus, quod transitus sit magis quam ubi standum sit, quasi porta; et porticus, eo quod sit aperta. 4. Janua a Jano quodam appellatur, cui gentiles omnem introitum, vel exitum sacraverunt. Unde Lucanus: Ferrea belligeri compescat limina Jani. Est autem primus domus ingressus, caetera intra januam ostia vocantur generaliter. Ostium est, per quod ab aliquo arcemur ingressu, ab obstando dictum, sive ostium, quia ostendit aliquid intus. Alii aiunt ostium appellari quia hostem moratur. Ibi enim nos adversariis objicimus, unde et Ostia Tiberina, quia hostibus sunt opposita. Fores et valvae claustra sunt; sed fores dicuntur quae foras, valvae quae intus revolvuntur, et duplices complicabilesque sunt. Sed generaliter usus vocabula ista corrupit. 5. Claustra, ab eo quod claudantur dicta. 6. Fenestrae sunt quibus pars exterior angusta, et interior diffusa est, quales in horreis videmus, dictae, eo quod lucem fenerent. Lux enim Graece ϕῶς dicitur, vel quia per eas intus positus homo foras videt. Alii fenestram putant dictam eo quod domui lucem ministrat, compositum nomen ex Graeco Latinoque sermone, φῶς enim Graece lux est. 7. Cardo est locus in quo ostium vertitur et semper movetur, dictus ἀπὸ τῆς ϰαρδίας; quod quasi cor hominem totum, ita ille cuneus januam regat, ac moveat. Unde et proverbiale est: In cardine rem esse. 8. Limina ostiorum dicta, eo quod transversa sint, ut limites; et per ea sicut in agro, aut introeatur, aut foras eatur. 9. Postes et antae, quasi post et ante. Et antae, quia ante stant, vel quia antea ad eas accedimus, priusquam domum ingrediamur. Postes, eo quod post ostium stent. 10. Fundamentum dictum, quod fundus sit domui. Idem et caementum a caedendo dictum. quod crasso lapide surgat. 11. Paries nuncupatus, quia semper duo sunt pares, vel a fronte, vel a latere. Sive enim tetragonum, sive hexagonum sit, qui se conspiciunt, ex pari erunt. Aliter enim structura facta deformis est. 12. Parietinas dicimus, quasi parietum ruinas. Sunt enim parietes stantes sine tecto, sine habitantibus. 13. Angulus, quod duos parietes in unum conjungat. Culmina dicta sunt quia apud antiquos tecta culmo tegebantur, ut nunc rustica. Hinc tecti summitas culmen dicitur. 14. Camerae sunt volumina introrsum respicientia, appellate a curvo, καμπύλον enim Graece curvum est. 15. Laquearia sunt, quae cameram subtegunt, et ornant. quae et lacuniara dicantur. Principaliter autem lacus dicitur, ut Lucilius: resultant aedesque, lacusque. Cujus diminutio lacunar facit, ut Horatius: Neque aureum mea renidet in domo lacunar. Inde fit alia diminutio lacunarium, et per ἀντίστιχον laquearium. 16. Absida Graeco sermone, Latine interpretatur lucida, eo quod lumine accepto per arcum resplendeat. Sed utrum absidam, an absidem dicere debeamus, hoc verbi genus ambiguum quidam doctorum existimant. 17. Testudo est camera templi obliqua. Nam in modum testudinis veteres templorum tecta faciebant, quae ideo sic fiebant, ut coeli imaginem redderet, quod constat esse convexum. Alii testudinem volunt esse locum in partem atrii adversum venientibus. 18. Arcus dicti, quod sint arcta conclusione curvati, ipsi et fornices. Pavimenta originem apud Graecos habent elaborata arte picturae (lithostrota parvulis crustis, ac tessellis tinctis in varios colores). Vocata autem pavimenta, eo quod paviantur, id est, caedantur. Unde et pavor, quia cadit cor. 19. Ostracus est pavimentum testaceum, eo quod fractis testis calce admista feriatur. Testam enim Graeci ὄστραϰον dicunt. 20. Compluvium dictum, quia aquae partes, quae circa sunt eo conveniant. Tessellae sunt, e quibus domicilia sternuntur, a Tesseris nominata, id est, quadratis lapillis per diminutionem. 21. Bases fulturae sunt columnarum. quae a fundamento consurgunt, et superpositae fabricae sustinent pondus. Bases autem nomen petrae est fortissimae Syro sermone.

15.7_2Sütunlar (columnae) uzunluklarına ve yuvarlaklıklarına göre adlandırılır; bütün yapının ağırlığı bunların üzerinde yükselir. Sütunların eski oranı şuydu: yükseklik, tapınağın genişliğinin üçte biri kadardı. Yuvarlak sütunların dört türü vardır: Dor, İyon, Toskana ve Korint; kalınlık ve yükseklik ölçüleriyle birbirinden ayrılırlar. Beşinci tür Attika denen sütunlardır; dört köşeli ya da daha fazla köşelidir, kenarları arasındaki aralıklar eşittir.

Başlıklar (capitella), boyun üstündeki baş gibi sütunların başları (capita) oldukları için bu adı alır.

Epistylia, sütun başlıklarının üzerine konan kirişlerdir; kelime Yunancadır ve "sütunun üstünde" demektir.

Kiremitler (tegulae) evleri örttükleri (tegant), oluk kiremitleri (imbrices) yağmuru (imber) topladıkları için bu adı alır.

Tuğlalar (lateres, laterculi) dört yandan tahtalarla çevrilerek geniş (lati) biçimlendirildikleri için böyle adlandırılır.

Oluk (canalis) kamış (canna) gibi içi boş (cava) olduğu için bu adı alır. Bu kelimeyi erkek değil dişil cinsten kullanmak daha doğrudur.

Su boruları (fistulae), suları döktükleri (fundant) ve gönderdikleri için bu adı alır; çünkü Yunancada stellein göndermek demektir. Bunların ölçüleri suyun miktarına ve hacme göre yapılır.

15.7_2
  1. Columnae pro longitudine, et rotunditate vocatae, in quibus totius fabricae pondus erigitur. Antiqua ratio columnarum erat altitudinis, tertia pars latitudinis (delubri). Genera rotundarum quatuor: Doricae, Ionicae, Tuscanicae, Corintheae, mensura crassitudinis, et altitudinis inter se distantes: Quintum genus est earum, quae vocantur Atticae, quaternis angulis, aut amplius, paribus laterum intervallis. 2. Capitella dicta, quod sint columnarum capita, sicut super collum caput. Epistylia sunt, quae super capitella columnarum ponuntur, et est Graecum, Id est, super columnam. Tegulae, quod tegant aedes, et imbrices, quod accipiant imbres. 3. Lateres, et laterculi, quod lati formentur, circumactis undique quatuor tabulis. Canalis, ab eo quod cava sit in modum cannae. Sane canalem melius genere feminino, quam masculino proferimus. 4. Fistulae aquarum sunt dictae, quod aquas fundant, et mittant. Nam στέλλειν Graece mittere est. Formae earum pro magnitudine aquae et capacitatis modo fiunt.
15.99. Tahkimatlar

Munitum ya da munimentum elle (manu) yapıldığı için bu adı alır.

Cors ya içindeki her şeyi sıkıştırdığı (coarctet), yani kuşattığı için ya da önüne geçerek dışarıdakileri engellediği (coerceat) ve yaklaşmalarına izin vermediği için böyle denir.

Vallum, savunma hattı kurulsun diye toprak yığınıyla yükseltilen settir; adını kazıklardan (valli) alır. Çünkü valli setin güçlendirildiği sırıklardır. Valli adı da çakılıp sökülmelerinden (vellantur) gelir. Intervalla setin yapıldığı kazıkların başları arasındaki boşluklardır; öteki aralıklara da bu ad, yani kazıklardan gelen bu ad verilir.

Agger, herhangi bir şeyin yığılmasıdır; hendekler ya da vadiler onunla doldurulabilir. Adı yığmaktan (aggregare) gelir. Asıl anlamıyla agger, set yapılırken setin yanına yığılan topraktır; ama yanlış bir kullanımla surlara ve bütün tahkimatlara da agger deriz.

Maceriae, bağların ve başka yerlerin çevrildiği uzun duvarlardır; çünkü Yunanlar uzuna makron der.

Formatum ya da formaticum, Afrika ve İspanya'da topraktan duvarlara verilen addır; bunlar iki yanı tahtalarla kuşatılmış kalıba (forma) konup örülmekten çok sıkıştırılır. Yüzyıllarca bozulmadan dururlar; rüzgârdan da ateşten de her harçtan da güçlüdürler.

Çitler (saepes) ekili yerlerin korunağıdır, adlarını da buradan alırlar.

Caulae koyunların korunağı, ağılların çitidir. Kelime Yunancadır, c harfi atılmıştır; çünkü Yunanlar hayvan barınaklarına aulas der.

15.9
  1. Munitum, vel munimentum dictum, quia manu est factum. Cors vocata, vel quod coarctet cuncta, quae interius sunt, id est, concludat: vel quod coerceat objectu suo extraneos, et adire prohibeat. 2. Vallum est, quod mole terrae erigitur, ut custodia praetendatur: dictum autem vallum a vallis. Nam valli fustes sunt, quibus vallum munitur. Et valli dicti, quod figantur et vellantur. Intervalla spatia sunt inter capita vallorum, id est, stipitum, quibus vallum fit, unde et caetera quoque spatia dicuntur, a stipitibus scilicet. 3. Agger est cujuslibet rei acervatio, unde fossae, aut valles possunt repleri ab aggregando. Agger proprie dicitur terra aggesta, quae vallo facto propius ponitur. Sed abusive et muros, et munimenta omnia aggerem dicimus. 4. Maceriae sunt parietes longi, e quibus vineae aliaque clauduntur. Longum enim Graeci μακρὸν dicunt. 5. Formatum, sive formatium in Africa, vel Hispania parietes de terra appellant, quoniam in forma circumdatis duabus utrinque tabulis inferciuntur verius quam struuntur. Aevis durant incorrupti, ventis, ignibus, omni caemento fortiores. 5. Saepes munimenta satorum sunt, unde et appellatae. Caulae munimenta ovium, vel sepimenta ovilium. Est autem Graecum nomen, detracta c littera. Nam Graeci αὐλάς vocant animalium receptacula.
15.1010. Çadırlar

Tabernacula askerlerin çadırlarıdır; yolda güneşin kavurmasından, sağanak yağmurlardan ve soğuğun zararından onlarla korunurlar. Tabernacula adı, iplerle gerilmiş perdelerin, çadırı tutan tahtalar (tabulae) arasına asılmasından gelir.

Tentorium iplerle ve kazıklarla gerildiği (tendatur) için bu adı alır; bugün praetendere denmesi de bundandır.

Papiliones adını, en çok çiçek açmış ebegümeçlerinde bulunan küçük uçucu hayvana benzemelerinden alır. Bunlar yanan ışığa toplanan, etrafında uçuşurken yakın ateşte can veren kanatlılardır.

11. Mezarlar

Sepulcrum, gömülmüş kişiden (sepultus) adını alır. Önceleri herkes kendi evine gömülürdü; sonra kokunun bulaştığı yaşayanların bedenlerini hasta etmesin diye bu, kanunlarla yasaklandı.

Monumentum ise zihni ölünün hatırasına çağırdığı (moneat) için bu adı alır. Anıtı görmediğinde, Kitap'ta yazılan olur: "Ölü gibi gönülden düştü." Gördüğünde ise anıt zihni uyarır ve ölüyü anman için seni hatırlamaya götürür. Bu yüzden anıtlara da zihni uyarmaları bakımından monumenta ve memoriae denir.

Tumulus adeta kabarmış toprak (tumens tellus) demektir.

Sarcophagus Yunanca bir addır, çünkü bedenler orada yenip tükenir: Yunancada sarx et, phagein yemek demektir.

Mausolaea kralların mezarları ya da anıtlarıdır; adlarını Karia kralı Mausolos'tan alırlar. O ölünce karısı olağanüstü büyüklükte ve güzellikte bir mezar yaptırdı; öyle ki bütün değerli anıtlara bugün bile onun adıyla mausoleum denir.

Piramit, dört köşeli ve sivrilen bir mezar türüdür; insan elinin yapabileceği her yüksekliği aşar. Bu yüzden gölge ölçüsünü aştığı ve hiç gölgesi olmadığı söylenir. Bu yapılar geniş tabandan başlayıp ateş gibi darda bitecek şekilde yükselir; çünkü ateşe pyr denir. Bunlar Mısır'dadır.

Eskilerde güçlüler ya dağların altına ya da evlerine gömülürdü. Ölülerin üzerine piramit yapma ya da kocaman sütunlar dikme âdeti buradan gelmiştir.

12. Kır yapıları

Casa, kazık, çalı çırpı ve kamıştan örülmüş bir kır barınağıdır; insanlar soğuğun gücünden ya da sıcağın zararından onunla korunabilir.

Tugurium, bağ bekçilerinin kendilerine siper olsun diye yaptıkları kulübedir, adeta tegurium'dur. Ya güneşin ateşinden ve ışınlarından sakınmak ya da yetişen ürünlere pusu kuran insanları veya küçük hayvanları oradan kovmak için yapılır. Köylüler buna capanna der, çünkü yalnız bir kişi alır (capiat).

Tesqua'nın kimileri kulübe, kimileri sarp ve engebeli yerler olduğunu düşünür.

Magalia, kırda yaşayan Numidyalıların uzun, yanları eğri çatılı yapılarıdır; adeta gemi omurgası gibidir ya da fırın gibi yuvarlaktır. Magalia adeta magaria'dır, çünkü Pönler yeni çiftliğe magar der; bir harf değiştirilmiş, r yerine l gelmiştir: magalia, yani kulübeler.

15.10
  1. Tabernacula tentoria sunt militum, quibus in itinere solis ardores tempestatesque imbrium, frigorisque injurias vitant. Dicta autem tabernacula, quod cortinae distentae funibus, tabulis interstantibus appenderentur, quae tentoria sustinerent. 2. Tentorium vocatum quod tendatur funibus atque palis. Unde et hodie praetendere dicitur. 3. Papiliones vocantur a similitudine parvuli animalis volantis, quod maxime abundat florentibus malvis. Hae sunt aviculae quae lumine accenso conveniunt, et circa volitantes ab igne proximo interire coguntur. 4. Sepulcrum a sepulto dictum. Prius autem quisque in domo sua sepeliebatur. Postea vetitum est legibus, ne fetore ipso corpora viventium contacta inficerentur, Monumentum ideo nuncupatur, eo quod mentem moneat ad defuncti memoriam. Cum enim non videris monumentum, illud est quod scriptum est: Excidit tanquam mortuus a corde. Cum autem videris, monet mentem, et ad Memoriam te reducit, ut mortuum recorderis. Monumenta itaque et memoriae pro mentis admonitione dictae. 5. Tumulus dictus, quasi tumens tellus. Sarcophagus Graecum nomen est, eo quod ibi corpora absumantur, σὰρξ enim Graece caro, ϕάγειν comedere dicitur. 6. Mausolaea sunt sepulcra, seu monumenta regum, a Mausolaeo rege Cariae dicta. Nam eo defuncto uxor ejus mirae magnitudinis et pulchritudinis sepulcrum exstruxit, in tantum, ut usque hodie omnia monumenta pretiosa ex nomine ejus Mausolaea nuncupentur. 4. Pyramis genus sepulcrorum quadratum, et fastigiatum ultra omnem excelsitatem quae fieri manu possit, unde et mensuram umbrarum egressae nullam habere umbram dicuntur. Tali autem aedificio surgunt, ut a lato incipiant, et in angustum finiantur, sicut ignis. Πυ̃ρ enim dicitur ignis. Has Aegyptus habet. Apud majores enim potentes, aut sub montibus, aut in domibus sepeliebantur. Inde tractum est, ut super cadavera, aut pyramides fierent, aut ingentes columnae collocarentur. 7. Casa est agreste habitaculum palis atque virgultis arundinibusque contextum, quibus possint homines tueri a vi frigoris, vel caloris injuria. 8. Tugurium casula est, quam faciunt sibi custodes vinearum ad tegimen sui, quasi tegurium, sive propter ardorem solis et radios declinandos, sive ut inde, vel homines, vel bestiolas, quae insidiari solent natis frugibus, abigant, Hanc rustici capannam vocant, quod unum tantum capiat. 3. Tesqua quidam putant esse tuguria, quidam loca praerupta et aspera. 9. Magalia aedificia Numidarum agrestium oblonga, incurvis lateribus tecta, quasi navium carinae sint, sive rotunda in modum furnorum. Et Magalia dicta, quasi magaria, quia Magar Punici novam villam dicunt, una littera commutata, l pro r, magalia, tuguria.
15.1313. Tarlalar

Tarlaya Latincede ager denmesinin, orada bir şey yapılmasından (agatur) geldiği söylenir. Kimileri ise ager'in daha açık biçimde Yunancadan geldiğine inanır; bu yüzden çiftliğe Yunancada khoragros denir.

Çiftlik (villa) adını sınır olarak yapılan vallum'dan, yani toprak setten alır.

Possessiones geniş kamu ve özel arazilerdir; bunları başlangıçta satın alarak değil, herkes elinden geldiğince işgal ederek ele geçirmiş ve zilyetliğine (possedit) almıştır. Ad da buradan gelir.

Fundus, mirasın üzerinde temellendiği (fundatur) ya da sağlamlaştığı şey olduğu için bu adı alır. Fundus hem şehirdeki hem kırdaki yapı için kullanılır.

Praedium, aile reisinin her şeyden önce gözettiği, yani göz önünde olan şeydir, adeta praevidium'dur; ya da eskiler savaşta aldıkları tarlaları ganimet (praeda) adına sahiplendikleri için böyle denir.

Varro'nun öğrettiği gibi her tarla dörde ayrılır: ya ekilen tarladır (arvus), ya ağaca elverişli dikili tarladır (consitus), ya yalnız ota ve hayvanlara ayrılmış otlaktır (pascuus), ya da arılara uygun bahçelerin ve çiçeklerin bulunduğu çiçek tarlasıdır (floreus). Vergilius da Georgica'nın IV. kitabında buna uymuştur.

Eskiler işlenmemiş tarlalara, yani orman ve meralara rura, ekilene ise ager derdi. Çünkü rus, bal, süt ve sürü bulunabilen yerdir. Köylüye rusticus denmesi bundandır. İşte kır insanlarının ilk ve dingin mutluluğu buydu.

Seges içine tohum ekilen tarladır. Vergilius şöyle der: "Hırslı çiftçinin dualarına ancak o tarla karşılık verir."

Compascuus ager, tarla bölenlerin komşular ortak otlatsın diye bıraktığı tarladır.

Alluvius ager, ırmağın yavaş yavaş biriktirip tarlaya kattığı topraktır.

Arcifinius ager, kesin ölçü çizgileriyle sınırlanmayan, sınırları ırmaklar, dağlar ve ağaçlarla kesilen (arcentur) tarladır; bu yüzden bu tarlalarda artık parça (subsecivum) çıkmaz.

Novalis ager, ya ilk kez sürülmüş ya da gücünü yenilemek için bir yıl ara ile boş bırakılan tarladır. Çünkü novalia bir yıl ürün verir, bir yıl boş kalırdı.

Squalidus ager adeta excultus'tur, çünkü artık işlenmez olmuştur; tıpkı konsüllükten ayrılana exconsul denmesi gibi.

Uliginosus ager her zaman ıslak olan tarladır. Nemli (humidus) ise ara sıra kuruyandır. Çünkü uligo toprağın kendisinden hiç ayrılmayan tabiî nemidir.

Subseciva asıl anlamıyla ayakkabıcının malzemeden kesip fazlalık sayarak attığı parçalardır. Subsecivi agri de buradan gelir: ölçü sırığıyla bölüştürülürken kısır ya da bataklık diye kabul edilmeyen tarlalar. Aynı şekilde, tarla bölünürken bir centuria'yı, yani iki yüz iugerum'u dolduramayan parçalara da subseciva denir.

Area, tahtaların düz yüzeyi anlamına gelir. Area adını düzlüğünden ve eşitliğinden alır; ara da böyledir. Kimileri area'nın, harman dövmek için kazındığı (eradatur) için ya da orada yalnız kuru (arida) ürün dövüldüğü için böyle adlandırıldığını söyler.

Çayır (pratum), bol otu sürüleri besleyen yerdir; eski Romalılar ona, hemen hazır (protinus paratum) olduğu ve büyük işleme emeği gerektirmediği için bu adı vermiştir. Prata biçilebilen yerlerdir.

Bataklıklar (paludes), sürülerin yemini yani samanı (palea) beslediği için çoban tanrıçası Pales'ten adını alır.

15.13
  1. Ager Latine appellari dicitur, eo quod in eo agatur aliquid. Alii agrum ex Graeco nominari manifestius credunt. Unde et villa Graece choragros dicitur. 2. Villa a vallo, id est, aggere terrae nuncupata, quod pro limite constitui solet. 3. Possessiones sunt agri late patentes publici, privatique, quos initio non mancipatione, sed quisque, ut potuit, occupavit, atque possedit, unde et nuncupati. 4. Fundus dictus, quod eo fundatur, vel stabiliatur patrimonium. Fundus autem et urbanum aedificium et rusticum intelligendum est. 4. Praedium, quod ex omnibus patrifamilias maxime praevidetur, id est, apparet, quasi praevidium, vel quod antiqui agros, quos bello ceperant, ut praedae nomine habebant. 5. Omnis autem ager, ut Varro docet, quadrifariam dividitur. Aut enim arvus est ager, id est, sationalis; aut consitus, id est, aptus arboribus; aut pascuus, qui herbis tantum et animalibus vacat; aut floreus, in quo sunt horti apibus congruentes et floribus. Quod etiam Virgilius in IV lib. Georg. secutus est. 6. Rura veteres incultos agros dicebant, id est, sylvas et pascua, agrum vero qui colebatur. Nam rus est, quo mel, quo lac, quo pecus haberi potest. Unde et rusticus nominatur haec agrestium prima et otiosa felicitas. 7. Seges ager est in quo seritur, unde et Virgilius: Illa seges demum votis respondet avari Agricolae. 8. Compascuus ager dictus; qui a divisoribus agrorum relictus est ad pascendum communiter vicinis. 9. Alluvius ager est, quem paulatim fluvius in agrum reddit. 10. Arcifinius ager dictus est, quia certis linearum mensuris non continetur, sed arcentur fines ejus objectu fluminum, montium, arborum, unde et in iis agris nihil subsecivorum intervenit. 11. Novalis ager est, primum proscissus, sive qui alternis annis vacat, novandarum sibi virium causa. Novalia enim semel cum fructu erant, et semel vacua. 12. Squalidus ager, quasi excultus, eo quod jam a cultura exierit, sicut exconsul, quod a consulatu discesserit. 13. Uliginosus ager est semper uvidus. Nam humidus dicitur, qui aliquando siccatur. Uligo enim humor terrae naturalis est, ab ea nunquam recedens. 14. Subseciva sunt proprie, quae de materia praecidens sutor, quasi supervacua abjicit. Inde et subsecivi agri, quos in pertica divisos recusant, quasi steriles, vel palustres. Item subseciva quae in divisura agri non efficiunt centuriam, id est, jugera cc. 15. Area dicitur tabularum aequalitas. Dicta autem area a planitie, atque aequalitate, unde et ara. Alii aream vocatam dicunt, quod pro triturandis frugibus eradatur, vel quod non triturentur in ea, nisi arida. 16. Pratum est cujus foeni copia armenta tuentur, cui veteres Romani nomen indiderunt ab eo quod protinus sit paratum, nec magnum laborem culturae desideret. Prata autem sunt, quae secari possunt. 17. Paludes dictae a Pale pastorali dea, quod paleam, id est, pabula nutriat jumentorum.
15.1414. Tarla sınırları

Sınırlar (fines) adını tarlaların iplerle (funiculis) bölünmesinden alır. Çünkü toprak paylaştırılırken ölçümün eşit olması için ölçü ipleri gerilir.

Limites adını eski bir kelimeden, "enine" demekten alır; eskiler enine olan her şeye lima derdi. Dışarı ve içeri geçilen kapı eşiklerine limina denmesi de buradan gelir; dışarı tarlalara onlar üzerinden gidildiği için limites denmesi de. Devlet kölelerinin kuşandığı, eğri mor şeritli kemerin limus adını alması da bundandır.

Sınır taşları (termini) toprağın ölçülerini ayırıp açıkça gösterdikleri için bu adı alır. Çünkü sınırların tanıklığı onlardan anlaşılır, tarlalar üzerindeki çekişme ve kavga böylece ortadan kalkar.

Tarlalarda en büyük sınır yolu ikidir: cardo ve decumanus. Cardo adını kuzeye doğru göğün mil noktasından (cardo) yönelmiş olmasından alır, çünkü gök şüphesiz kuzey çemberinde döner. Decumanus doğudan batıya enine uzanan yoldur; X biçimini çizdiği için bu adı almıştır. Çünkü iki kez bölünen tarla on sayısının şeklini verir.

Arca adını uzak tutmaktan (arcere) alır, çünkü tarlanın sınırlarını korur ve yaklaşılmasını önler.

Trifinium üç mülkün sınırlarını bağladığı için, quadrifinium dört mülkünkini bağladığı için bu adı alır. Öteki sınır yolları daha dardır; aralarındaki mesafeler ve adları farklıdır.

15.14
  1. Fines dicti, eo quod agri funiculis sunt divisi. Mensurarum enim lineae in terrarum partitione tenduntur, ut dimensionis aequitas teneatur. 2. Limites appellati antiquo verbo transversi. Nam transversa omnia antiqui lima dicebant, a quo et limina ostiorum per quae foras, et intro itur: et limites, quod per eos foras in agros eatur. Hinc et limus vocabulum accepit, cingulum, quo servi publici cingebantur obliqua purpura. 3. Termini dicti, quod terrae mensuras distinguunt, atque declarant. His enim testimonia finium intelliguntur, et agrorum intentio, et certamen aufertur. 4. Limites maximi in agris sunt duo: cardo, et decumanus. Cardo, quia Septentrio directus a cardine coeli est, nam sine dubio coelum vertitur in Septentrionali orbe. Decumanus est, qui ab Oriente in Occidentem per transversum dirigitur, qui pro eo quod formam X faciat, decumanus est appellatus. Ager enim bis divisus figuram denarii numeri efficit. 5. Arca ab arcendo vocata. Fines enim agri custodit, eosque adire prohibet. Trifinium dictum, eo quod trium possessionum fines astringit. Hinc et Quadrifinium, quod quatuor. Reliqui limites angustiores, et inter se distant imparibus intervallis, et nominibus designatis.
15.1515. Tarla ölçüleri

Ölçü (mensura), ağırlık, hacim, uzunluk, yükseklik ve zihinle sınırlanan her şeydir. Atalarımız dünyayı kıtalara, kıtaları eyaletlere, eyaletleri bölgelere, bölgeleri yörelere, yöreleri mıntıkalara, mıntıkaları tarlalara, tarlaları centuria'lara, centuria'ları iugerum'lara, iugerum'ları clima'lara, clima'ları ise actus, pertica, passus, gradus, cubitus, pes, palmus, uncia ve digitus ölçülerine ayırmışlardır. Becerileri bu kadar büyüktü.

Digitus (parmak) kır ölçülerinin en küçüğüdür. Sonra bir parmak ve bir parmağın üçte birini içeren uncia gelir. Palmus dört parmak, pes (ayak) on altı parmak, passus beş ayak, pertica iki passus, yani on ayaktır.

Pertica taşınmaktan (portare) adını alır, adeta portica'dır. Çünkü önceki bütün ölçüler bedendedir: palmus, pes, passus ve ötekiler. Yalnız pertica elde taşınır. On ayaktır, Hezekiel'de tapınağı ölçen kamış gibidir.

En küçük actus dört ayak genişliğinde, yüz yirmi ayak uzunluğundadır. Clima'nın her kenarı altmış ayaktır. Dört köşe actus her yönden yüz yirmi ayakla sınırlanır. Baetica halkı buna, sürmekten (arare) ötürü arapennis der.

İki kez alınan actus bir iugerum eder; adını birleştirilmiş (iunctum) olmasından alır. Iugerum iki yüz kırk ayak uzunluk, yüz yirmi ayak genişliktir. Baetica eyaletinin köylüleri actus'a agna der.

Baetica halkı porca'yı otuz ayak genişlik, yüz seksen ayak uzunluk olarak belirler. Ama porca aslında sürülürken yükselen toprak sırtıdır; kazılıp çukurlaşan kısma lira denir. Galyalılar şehir arsalarında yüz ayaklık alana candetum derler, adeta centetum'dur. Kırsal arazide ise yüz elli kare ayaklık alana candetum derler.

Stadium tarlası yüz yirmi beş passus, yani altı yüz yirmi beş ayaktır; bu ölçü sekizle çarpılınca beş bin ayaktan oluşan mili verir.

Centuria iki yüz iugerum'luk tarladır; eskilerde yüz iugerum'dan adını alırdı. Sonra iki katına çıkarıldı ama eski adını korudu. Tıpkı kabile sayımındaki centuria'ların artmakla birlikte adlarını değiştirememesi gibi.

15.15
  1. Mensura est quidquid pondere, capacitate, longitudine, altitudine, animoque finitur. Majores itaque orbem in partes, partes in provincias, provincias in regiones, regiones in loca, loca in territoria, territoria in agros, agros in centurias, centurias in jugera, jugera in climata, deinde climata in actus, perticas, passus, gradus, cubitos, pedes, palmos, uncias et digitos diviserunt: tanta enim fuit eorum solertia. 2. Digitus est pars minima agrestium mensurarum. Inde uncia habens digitum, et trientem. Palmus autem quatuor habet digitos, pes sedecim, passus pedes quinque, pertica passus duos, id est, decem pedes. 3. Pertica autem a portando dicta, quasi portica. Omnes enim praecedentes mensurae in corpore sunt, ut palmus, pes, passus, et reliqua, sola pertica portatur. Est enim decem pedum, ad instar calami in Ezechiele templum mensurantis. 4. Actus minimus est, latitudine pedum quatuor, longitudine centum viginti. Climata quoque undique versum habent pedes sexaginta. Actus quadratus undique finitur pedibus centum viginti. Hunc Baetici Arapennem dicunt, ab arando scilicet. 5. Actus duplicatus jugerum facit, ab eo quod est junctum, jugeri nomen accepit. Jugerum autem constat longitudine pedum ducentorum quadraginta, latitudine centum viginti. Actum provinciae Baeticae rustici Agnam vocant. 5. Porcam iidem Baetici triginta pedum latitudine, centum octoginta longitudine definiunt. Sed porca est, quod in arando exstat. Quod defossum est, lira. Galli candetum appellant in areis urbanis spatium centum pedum, quasi centetum. in agrestibus autem pedum CL quadratorum candetum vocant. Porro stadialis ager habet passus CXXV, id est, pedes DCXXV, cujus mensura octies computata milliarium facit, quod constat quinque millibus pedum. 6. Centuria autem ager est ducentorum jugerum, qui apud antiquos a centum jugeribus vocabatur; sed postea duplicata est, nomenque pristinum retinuit. In numero enim centuriae multiplicatae sunt, nomen mutare non potuerunt.
15.1616. Yollar

Yol ölçülerine biz mil, Yunanlar stadium, Galyalılar leuca, Mısırlılar schoenus, Persler parasanga der. Her birinin kendi uzunluğu vardır.

Mil bin adımla sınırlanır; adeta "bin ayak"tır, beş bin ayak uzunluğundadır.

Leuca bin beş yüz adımla sınırlanır.

Stadium milin sekizde biridir, yüz yirmi beş adımdan oluşur. Bunu ilk Herkül'ün koyduğu söylenir: bir solukta katettiği mesafeyle belirlemiş, sonunda soluklanıp aynı anda durduğu (stetisset) için ona stadium demiştir.

Yol (via), arabanın geçebildiği yoldur; adını arabaların (vehicula) hareketinden alır. İki actus genişliğindedir, çünkü giden ve gelen arabalar karşılaşır.

Her yol ya kamuya ya da kişiye aittir. Kamu yolu, kamu toprağındadır ve halka yürüyüş ve geçiş için açıktır. Denize ya da şehirlere gider. Özel yol, komşu belediyeye verilmiş yoldur.

Strata adeta halkın ayaklarıyla ezilmiş (trita) demektir. Lucretius: "Halkın ayaklarının aşındırdığı yol taşları." Buna delapidata, yani taş döşenmiş de denir. Yollara ilk taş döşeyenlerin Pönler olduğu söylenir. Sonra Romalılar güzergâhlar düz olsun ve halk boş durmasın diye bunları hemen bütün dünyaya yaymıştır.

Agger, yolun ortasında üst üste taşlarla döşenmiş yüksek kısımdır; adını agger'den, yani yığılmaktan alır. Tarihçiler buna askerî yol der. Vergilius: "Yolun yüksek kısmında yakalanmış yılan gibi."

Iter ya da itus, insanın her yöne gidebildiği yoldur. Iter ile itiner farklı anlamlar taşır. Iter, geçmesi kolay yerdir; ona itus da deriz. Itiner ise uzun yolun gidilmesi ve varmak istediğin yere ulaşmak için yürüme zahmetidir.

Semita yolun yarısıdır, "yarım gidiş"ten (semi itus) adını alır. Semita insanların, callis yaban hayvanlarının ve sürülerin yoludur.

Callis, dağlar arasında sürülerin dar ve çiğnenmiş yoludur; adını ayakların nasırından (callum) alır, ya da sürülerin nasırıyla sertleştiği için.

Tramites tarlalardaki enine yollar ya da düz yollardır; karşıya geçirdikleri (transmittant) için bu adı alır.

Divortia yolların sapmaları, yani ayrı yönlere giden yollardır. Diverticula da böyledir: ana yoldan ayrılan yollar ya da yolun yanından çıkan enine patikalar.

Bivium çift yol olduğu için bu adı alır.

Compita, birden çok yolun bir araya geldiği (competant) yerdir: triviae, quatriviae gibi.

Ambitus, komşuların yapıları arasında dolaşma imkânı için bırakılan iki buçuk ayaklık yerdir; adını dolaşmaktan (ambulare) alır.

Orbita arabanın izidir, tekerleğin çemberinden (orbis) adını alır.

Actus, sürünün sürüldüğü yoldur.

Clivosum kıvrımlı yoldur.

Vestigia, ayak tabanlarının bıraktığı izlerdir; önden gidenlerin yolları onlarla araştırıldığı, yani öğrenildiği (investigentur) için bu adı alır.

15.16
  1. Mensuras viarum nos milliaria dicimus, Graeci stadia, Galli leucas, Aegyptii schoenos, Persae parasangas. Sunt autem proprio quaeque spatio. 2. Milliarium mille passibus terminatur, et dictum milliarium, quasi mille pedum, habens pedum quinque millia. 3. Leuca finitur passibus mille quingentis. Stadium octava pars milliarii est constans passibus CXXV. Hoc primum Herculem statuisse dicunt, cumque eo spatio determinasse, quod ipse sub uno spiritu confecisset, ac proinde stadium appellasse, quod in fine respirasset, simulque stetisset. 4. Via est qua potest ire vehiculum, et via dicta a vehiculorum incursu. Nam duos actus capit propter euntium et venientium vehiculorum occursum. 5. Omnis autem via, aut publica est, aut privata. Publica est quae in solo publico est, qua iter actus populo patet. Haec aut ad mare, aut ad oppida pertinet. Privata est, quae vicino municipio data est. 6. Strata dicta, quasi vulgi pedibus trita. Lucretius: Strataque jam vulgi pedibus detrita viarum. Ipsa est et delapidata, id est, lapidibus strata. Primi autem Poeni dicuntur lapidibus vias stravisse, postea Romani eas per omnem pene orbem disposuerunt propter rectitudinem itinerum, et ne plebs esset otiosa. 7. Agger est media stratae eminentia coaggeratis lapidibus strata, ab aggere, id est, coacervatione dicta, quam historici viam militarem dicunt, ut: Qualis saepe viae deprensus in aggere serpens. 8. Iter, vel itus est via qua iri ab homine quaqua versum potest. Iter autem et itiner diversam significationem habent. Iter enim locus est transitu facilis, unde appellamus et itum. Itiner autem est itus longae viae, et ipse labor ambulandi, ut quo velis pervenias. 9. Semita itineris dimidium est, a semi itu dicta. Semita autem hominum est, callis ferarum et pecudum. 10. Callis est iter pecudum inter montes angustum et tritum, a callo pedum vocatum, sive callo pecudum praeduratum. Tramites sunt transversa in agris itinera, sive recta via, dicti quod transmittant. 11. Divortia sunt flexus viarum, hoc est, viae in diversa tendentes. Eadem diverticula sunt, hoc est, diversae ac divisae viae, sive semitae transversae, quae sunt a latere viae. 12. Bivium, quia duplex est via. Compita, quia plures in ea competant viae, quasi triviae, quatriviae. Ambitus inter vicinorum aedificia locus, duorum pedum et semipedis, ad circumeundi facultatem relictus, et ab ambulando dictus. 13. Orbita vestigium carri, ab orbe rotae dicta. Porro actus quo pecus agi solet. Clivosum, iter flexuosum. Vestigia sunt pedum signa primis plantis expressa, vocata quod iis viae praecurrentium investigentur, id est, cognoscantur.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…