Sevillalı Isidorus · Etimolojiler
XVI. Kitap: Taşlar ve Madenler Üzerine
16.pr1. Toz ve toprak kesekleri
Toz (pulvis) adını rüzgârın gücüyle itilmesinden (pellatur) alır. Çünkü esintiyle kalkar, ne direnir ne durmayı bilir. Peygamber'in dediği gibi: "Rüzgârın yeryüzünden savurduğu toz gibi."
Balçık (limus) yumuşak (lenis) olduğu için bu adı alır.
Coenum çamur batağıdır.
Kül (cinis) yangından gelir, çünkü ondan oluşur.
Kor külü (favilla) ateşle yapıldığı için bu adı alır; çünkü phos ateştir.
Kesek (gleba) yumak (globus) olduğu için bu adı alır. Çünkü toz toplanarak sıkışır ve tek yumakta birleşir. Bağlanmış toprak kesektir, çözülmüş toprak tozdur.
Labina, yürüyenleri kaydırdığı (labes) için türeme yoluyla bu adı alır.
Lutum adının, temiz olmadığı için tersinden verildiğini düşünenler vardır, çünkü yıkanmış (lotum) her şey temizdir.
Volutabra, yaban domuzlarının yuvarlandığı (volutentur) yerdir.
Uligo balçığın ya da suyun pisliğidir.
Sabulum toprağın en hafif türüdür.
Kil (argilla), ondan ilk kapları yapan Argoslulardan adını alır.
Tebeşir (creta), en iyisinin bulunduğu Girit adasından gelir. Kimolos tebeşiri beyazdır, Kyklad adalarından Kimolos'tan adını alır. Bunun bir türü giysilerin değerli renklerini yumuşatır, kükürtle kararanlara bir parlaklık vererek onları canlandırır; öteki türü değerli taşlara parlaklık kazandırır. Gümüşçü tebeşiri de beyazdır, gümüşe parlaklık verdiği için bu adı alır.
Samos toprağı, Samos adasından adını alır; beyaz ve hafiftir, dile yapışır, ilaçlar ve kaplar için gereklidir.
Puteoli tozu, İtalya'nın Puteoli tepelerinde toplanır. Denizlere karşı durmak ve dalgaları kırmak için kullanılır: suya batırılınca hemen taş olur, her gün dalgalarla güçlenip kayaya dönüşür. Tıpkı kilin ateşte taşa dönmesi gibi.
Kükürt (sulphur) ateşle tutuştuğu için bu adı alır; çünkü ur ateş demektir. Gücü sıcak sularda hissedilir, hiçbir şey ondan kolay tutuşmaz. Sicilya ile İtalya arasında yanan Aiolos adalarında oluşur; başka yerlerde kazılarak da bulunur. Dört türü vardır. Kazılarak çıkarılan saf kükürt saydam ve yeşildir, hekimler bütün türler arasında yalnız bunu kullanır. Gleba dedikleri ikinci tür yalnız çamaşırcıların işine yarar. Üçüncüsü sıvıdır, yünleri tütsülemeye yarar, çünkü beyazlık ve yumuşaklık verir. Dördüncüsü fitil yapımına çok elverişlidir. Kükürdün gücü o kadar büyüktür ki ateşe atılınca kokusuyla saralıyı ele verir. Anaxilaos altında kor bulunan bir kâse şarabı dolaştırmış, ateşin yansımasıyla konuklara ölü benzi gibi korkunç bir solgunluk yaymıştır.
- DE LAPIDIBUS ET. METALLIS. et glebis terrae. 2. Pulvis a ctus, quod vi venti pellatur. Tollitur enim ejus flatu, nec resistit, nec stare novit, sicut ait Propheta: Tanquam pulvis, quem projicit ventus a facie terrae. 3. Limus vocatus, quod lenis sit. Coenum est vorago luti. Cinis ex incendio dicitur; ab eo enim fit. Favilla, quod per ignem effecta sit. Nam ϕω̃ς ignis est. 4. Gleba, quod globus sit. Pulveris enim collectione compingitur, et in uno glomere adunatur. Terra autem ligata, gleba est soluta, pulvis. 5. Labina, eo quod ambulantibus lapsum inferat, dicta per derivationem a labe. Lutum vocatum quidam per antiphrasin putant, quod non sit mundum, nam omne lotum mundum est. 6. Volutabra appellata, quod ibi apri volutentur. Uligo sordes limi, vel aquae sunt. Sabulum levissimum terrae genus. 7. Argilla ab Argis vocata, apud quos primum ex ea vasa confecta sunt. Creta ab insula Creta, ubi melior est. Creta cimolia candida est, a Cimolo Cycladum insula dicta, quarum altera vestimentorum pretiosos colores emollit, et contristatos sulphure quodam nitore exhilarat, altera gemmis nitorem praestat. Creta argentaria, et ipsa candida appellata, eo quod nitorem argento reddat. Terra Samia a Samo insula dicta, candida, et levis, et linguae glutinosa, medicamentis et vasculis necessaria. 8. Pulvis Puteolanus in Puteolanis Italiae colligitur collibus, opponiturque ad sustinenda maria, fluctusque frangendos. Nam mersus aquis protinus lapis fit, undisque quotidie fortior effectus in saxum mutatur, sicut argilla igne in lapidem vertitur. 9. Sulphur vocatum, quia igne accenditur: Ur enim ignis est. Nam vis ejus in aquis ferventibus sentitur, nec alia res facilius accenditur. Nascitur in insulis Aeoliis inter Siciliam et Italiam, quas ardere dicunt. Invenitur et in aliis locis effossum. Hujus genera quatuor. Vivum quod foditur, translucetque et viret, quo solo ex omnibus generibus medici utuntur. Alterum quod appellant glebam, usibus tantum fullonum familiare. Tertium liquor est, usus ejus ad lanas suffiendas, quia candorem, mollitiemque praestat. Quartum ad elychnia conficienda maxime aptum. Sulphuris tanta vis est, ut morbos comitiales deprehendat nidore suo impositus ignibus. Anaxilaus calicem vini, prunaque subdita circumferens exardescentis repercussu pallorem dirum, velut defunctorum convivis offudit.
16.22. Sudan çıkan kesekler
Zift (bitumen) Yahudiye'de Asphaltites gölünde yüzeye çıkar; denizciler kayıklarla yaklaşıp yüzen keseklerini toplar. Suriye'de ise yer yer topraktan fışkıran bir balçıktır. İkisi de koyulaşıp katılaşır. Yunanlar ikisine de pissasphaltos der. Tabiatça yanıcıdır, ateşin akrabasıdır; demirle asla kırılmaz, yalnız kadınların âdet kanıyla çözülür. Gemi derzleri için faydalıdır.
Şap (alumen) ışıktan (lumen) adını alır, çünkü boyanacak renklere parlaklık verir. Toprağın tuzlu çiyidir; kışın sudan ve balçıktan oluşur, yaz güneşinde olgunlaşır. İki türü vardır: sıvı ve katı.
Kimileri tuzun (sal) ateşte sıçradığı (exsiliat) için bu adı aldığını düşünür. Çünkü ateş tabiatında olduğu hâlde ateşten kaçar; yine de tabiatına uyar, çünkü ateşle su birbirinin daima düşmanıdır. Kimileri tuzun denizden (salum) ve güneşten (sol) adını aldığı kanısındadır. Çünkü deniz sularından kendiliğinden oluşur: kıyıların ve kayalıkların ucunda kalan köpük güneşte pişer. Ondan alındığı göller, ırmaklar ve kuyular da vardır. Sonra tuzlalara yığılıp güneşte kurutulur. Irmaklar da tuza dönüşerek yoğunlaşır, geri kalan su buzun altından akar. Başka yerlerde kumlar kaldırılarak toplanır, gecelerde ayla birlikte büyür; Kirene'de ammoniacus tuzu kumların altında bulunur. Doğal tuz dağları da vardır; orada tuz demirle taş gibi kesilir, yeniden büyür. Kimi yerde öyle serttir ki Arabistan'da olduğu gibi surları ve evleri tuz kütleleriyle yaparlar.
Tuzun tabiatında da farklar vardır. Bir yerde tatlı, başka bir yerde çok tuzludur. Sıradan tuz ateşte çıtırdar. Tragasai tuzu ne ateşte çıtırdar ne de sıçrar. Sicilya'daki Agrigentum tuzu aleve dayanır, suda sıçrar, ateşte ise tabiatına aykırı olarak erir.
Renk farkları da vardır. Memphis tuzu kırmızımsıdır, Sicilya'nın Etna dağının bulunduğu bölgesinde mordur. Yine Sicilya'da Pachynus'ta o kadar parlak ve aydınlıktır ki görüntüleri yansıtır. Kapadokya'da safran renklisi kazılır.
Tuzun tabiatı her yiyecek için gereklidir. Yemeğe tat verir, iştahı açar, bütün yiyeceklere karşı istek uyandırır. Yaşamın bütün zevki ve en büyük neşesi ondandır. Sağlığın (salus) da adını ondan aldığı düşünülür. Çünkü tuzdan ve güneşten daha faydalı bir şey yoktur. Denizcilerin bedenlerini boynuz gibi sert görürüz. Davarlar, sığırlar ve yük hayvanları da en çok tuzla otlağa çekilir; sütleri çok artar, peynirin niteliği çok güzelleşir. Tuz bedenleri de sıkılaştırır, kurutur ve bağlar. Ölüleri de çürüme lekesinden korur, böylece dayanırlar.
Nitrum adını bir yerden alır. Çünkü Mısır'da Nitria kasabasında ya da bölgesinde oluşur; ondan ilaçlar yapılır, beden ve giysi kirleri onunla yıkanır. Tabiatı tuzdan pek uzak değildir; tuzun gücüne sahiptir, kuraklıktan beyazlayan kıyılarda benzer biçimde oluşur.
Aphronitrum Yunanca, Latincesi nitrum köpüğüdür. Biri bunun hakkında şöyle der: "Köylüsün, Yunanca adımı bilmezsin: nitrum köpüğü derler bana, Yunan isen aphronitrum." Asya'da mağaralarda damlayarak toplanır, sonra güneşte kurutulur. En iyisi en az ağır, en kolay ufalanan ve rengi morumsu olandır.
Chalcanthum adını chalcitis'in thymum'u yani çiçeği olmasından alır; Latinlerde de "bakır çiyi" (aeris ros) denir. Bugün birçok bölgede yapılır. Eskiden İspanya'da bu tür suyu içeren kuyu ve göllerde kaynatılır, ahşap teknelere boşaltılır, üzerlerine küçük taşlarla gerilmiş ipler asılırdı; bu iplere çamur cam üzüm taneleri gibi yapışır, çıkarılıp otuz gün kurutulurdu.
Bugün başka yerlerde mağaralarda yapılır: sıvı hâlde toplanır, sonra kimi salkımlara dökülüp katılaşır. Kazılmış çukurlarda da oluşur; yanlardan düşen damlalar birleşir. Tuz gibi kavurucu güneşte de olur. Büzücü gücü o kadar büyüktür ki aslanların ve ayıların ağzına serpilince onları öyle sıkıştırır ki ısıramazlar.
- Bitumen in Judaeae lacu Asphaltite emergit, cujus glebas supernatantes nautae scaphis appropinquantes colligunt. In Syria autem limus est passim a terra exaestuans. Spissantur autem utraque, et densitate coeunt, et utraque Graeci πισσάσϕαλτον appellant. Natura ejus ardens, et igni cognata, et nequaquam ferro rumpitur, nisi solis muliebribus inquinamentis, utilis ad compages navium. 2. Alumen vocatum a lumine, quod lumen coloribus praestat tinguendis. Est autem salsugo terrae, efficiturque hyeme ex aqua, et limo, et aestivis solibus maturatur. Hujus species duae sunt, liquidum et spissum. 3. Sal quidam dictum putant, quod in igne exsiliat. Fugit enim ignem, dum sit igneus, sed naturam sequitur, quia ignis et aqua semper inter se inimica sunt. Alii sal a salo, et sole vocatum existimant, nam ex aquis maris sponte gignitur, spuma in extremis littoribus, vel scopulis derelicta, et sole decocta. Sunt et lacus, et flumina, et putei, e quibus hauritur. Dehinc in salinis ingestus sole siccatur, sed et flumina, densantur in salem, amne reliquo sub gelu fluente. Alibi quoque detractis arenis colligitur, crescens cum luna noctibus: nam in Cyrenaea ammoniacus sub arenis invenitur. Sunt et montes nativi salis, in quibus ferro caeditur, ut lapis renascens, tantae alicubi duritiae, ut muros domosque massis salis faciant, sicut in Arabia. 4. In natura quoque salis differentiae sunt. Nam alibi suavis, alibi salsissimus; commune sal in igne crepitat. Tragasaeum nec crepitat igne nec exsilit. Agrigentinum Siciliae flammae patiens in aqua exsilit, in igne fluit contra naturam. 5. Sunt et colorum differentiae. Memphiticus rufus est, in parte quadam Siciliae purpureus, ubi Aetna mons est. Item in eadem Sicilia in Pachyno adeo splendidus et lucidus, ut imagines reddat. In Cappadocia crocinus effoditur. 6. Salis natura necessaria est ad omnem escam. Pulmentis enim saporem dat, excitat aviditatem, et appetitum in omnibus cibis facit. Ex eo quippe omnia victus delectatio et summa hilaritas. Hinc et salus nomen accepisse putatur. Nihil enim utilius sale et sole. Denique cornea videmus corpora nauticorum. Quin etiam pecudes, armenta et jumenta sale maxime provocantur ad pastum, multo largiores lacte, multoque gratiores casei dote. Corpora etiam sal astringit, siccat et alligat. Defuncta etiam a putrescendi labe vindicat, ut durent. 7. Nitrum a loco sumpsit vocabulum. Nascitur enim in oppido, vel regione Aegypti Nitria, ex quo et medicinae fiunt, et sordes corporum vestiumque lavantur. Hujus natura non multum a sale distat. Habet enim virtutem salis, et similiter oritur canescentibus siccitate littoribus. 8. Aphronitrum Graece, Latine spuma nitri est, de quo quidam ait: Rusticus es, nescis quid Graeco nomine dicar. Spuma vocor nitri Graecus es aphronitrum. Colligitur autem in Asia, in speluncis distillans, dehinc siccatur sole. Optimum putatur, si minime fuerit ponderosum, et maxime friabile, colore pene purpureo. 9. Chalcantum dictum, quia Chalcitidis est thymum, id est, flos, unde et apud Latinos aeris ros appellatur. Fit autem nunc multis in regionibus; olim in Hispaniae puteis, vel stagnis id genus aquae habentibus, quam decoquebant, et in piscinas ligneas fundebant, appendentes super eas restes, lapillis extentas, quibus limus in similitudinem vitrei acini adhaerebat, sicque ejectum siccabatur diebus xxx. 10. Fit autem nunc alibi in speluncis, quod liquidum collectum, dehinc diffusum in quosdam botros solidatur: fit et in scrobibus cavatis, quarum de lateribus decidentes guttae coalescunt; fit et salis modo ex flagrantissimo sole. Adeo autem constrictae virtutis est, ut in leonum et ursorum ora sparsum tantam vim habeat ad stringendum, ut non valeant mordere.
16.33. Sıradan taşlar
Taş halk arasında da topraktan daha yoğun bir şey olarak ayrılır. Lapis adını ayağı incittiği (laedat pedem) için alır. Lapis hareketli ve dağınıktır; saxa ise yerine bağlıdır ve dağlardan koparılır. Petra Yunancadır.
Çakmaktaşı (silex) sert bir taştır, adını içinden ateş sıçramasından (exsiliat) alır.
Scopulus yüksek kayadan, adeta gözetlemekten (speculari) adını alır; ya da gemileri korumaktan: apo tou skepein. Yunancada spelaion, Latincede spelunca denir: oyulmuş kayadır.
Crepido, sarp kayanın ucudur; adını kopuk kayanın yüksekliğinden alır.
Cautes denizdeki sivri kayalardır; sakınmaktan (cavere) adını alır, adeta cautae'dir.
Murices kıyıdaki kayalardır; canlı murex'lere benzer, çok sivridir ve gemilere zararlıdır.
Yankı (echo), insan sesini yakalayıp konuşanların sözlerini de taklit eden kayadır. Echo Yunanca, Latincede imago denir, çünkü sese karşılık vererek başkasının sözünün görüntüsü olur. Bu aslında yerin, çoğunlukla vadilerin tabiatından kaynaklanır.
Calculus, toprağa karışık yuvarlak, çok sert ve bütün parlaklığıyla pürüzsüz bir küçük taştır. Küçüklüğünden ötürü rahatsızlık vermeden çiğnendiği (calcetur) için bu adı alır. Bunun zıddı scrupus'tur: ayakkabıya girince acıtan, ufak ve pürüzlü küçük taş. Bu yüzden zihni rahatsız eden şeye scrupulus deriz. Scrupea saxa, yani pürüzlü kayalar da buradan gelir.
Bileği taşı (cos) demiri kesmek için keskinleştirdiği için bu adı alır; çünkü Yunancada kesiğe kotis denir. Bunların kimi suyla kullanılır, kimi bilemede yağ ister. Yağ ağzı yumuşatır, su en keskin hâle getirir.
Süngertaşı (pumex), köpüğün (spuma) yoğunlaşıp katılaşmasından oluşur; kurudur, az beyazdır, serinletici gücü o kadar büyüktür ki kaba konunca şıra kaynamayı bırakır.
Rudus dedikleri, ustaların ezilip kirece karıştırılmış taşlarıdır; bunları döşeme yaparken dökerler. Rudera da buradan gelir.
Alçı (gypsum) kirecin akrabasıdır, adı Yunancadır; çok türü vardır. Hepsinin en iyisi saydam taştır. Yapılardaki kabartmalar ve korniş süsleri için çok güzeldir.
Sönmemiş kireç (calx viva), dokununca soğuk olduğu hâlde içinde gizli bir ateş bulunduğu için bu adı alır. Bu yüzden üzerine su dökülünce saklı ateş hemen açığa çıkar. Tabiatı şaşırtıcı bir şey yapar: yandıktan sonra ateşi söndüren suyla tutuşur, ateşi yakan yağla söner. Yapılarda kullanımı gereklidir, çünkü taş taşa ancak kireçle birleşince güçlü yapışır. Beyaz ve sert taştan kireç yapıya, yumuşak taştan yapılan ise sıvaya elverişlidir.
Kum (arena) kuruluktan (ariditas) adını alır, kimilerinin sandığı gibi yapıda yapışmaktan (adhaerere) değil. Kumun sınanması şöyledir: elle sıkılınca hışırdarsa ya da beyaz giysiye serpildiğinde hiç kir bırakmazsa iyidir.
4. Seçkin taşlar
Magnes, bulanın adını taşıyan Hint taşıdır. Hindistan'da şöyle bulunmuştur: Magnes sürüleri otlatırken pabucunun çivileri ve asasının ucu ona yapıştı; sonra her yerde bulundu. Rengi pas gibidir, ama demire yaklaştırılınca demiri çekerse iyi kabul edilir. Demiri öyle tutar ki halkalardan zincir yapar. Bu yüzden halk ona "canlı demir" der. Cam sıvısını da demir gibi çektiğine inanılır. Gücü öyledir ki kutlu Augustinus'un aktardığına göre biri mıknatısı gümüş bir kabın altında tutmuş, demiri gümüşün üzerine koymuştur; sonra el altından taşı hareket ettirdikçe demir yukarıda hızla hareket etmiştir. Bir tapınakta demirden bir heykelin havada asılı görünmesi bu yolla sağlanmıştır. Etiyopya'da ise demiri uzaklaştıran, iten başka bir magnes vardır. Her magnes ne kadar maviyse o kadar iyidir.
Gagates taşı ilk kez Kilikya'da Gagas ırmağının dalgasıyla atılmış olarak bulunmuştur; adı da buradandır. Britanya'da çok bulunur. Siyah, düz, pürüzsüzdür ve ateşe yaklaştırılınca yanar. Onunla pişmiş toprağa yazılanlar silinmez. Yakılınca yılanları kaçırır, cin çarpmışları ele verir, bekâreti ortaya çıkarır. Şaşılacak şey, suyla tutuşur, yağla söner.
Asbestos Arkadya taşıdır, demir rengindedir; adını ateşten alır, çünkü bir kez tutuşunca asla sönmez. İnsan sanatı bu taştan hünerli bir şey yaptı ki putperestler dinî sapkınlığa kapılıp hayran kaldılar. Nitekim bir tapınakta Venüs mabedi olduğu ve orada şamdanda açık havada öyle yanan bir kandil bulunduğu söylenir ki onu hiçbir fırtına, hiçbir yağmur söndüremezmiş.
- Lapis a terra tanquam densior, etiam vulgo discernitur. Lapis autem dictus, quod laedat pedem. Lapis mobilis est, et sparsus. Saxa haerent et a montibus exciduntur. Petra Graecum est. Silex est durus lapis, eo quod exsiliat ignis, ab eo dictus. 2. Scopulus a saxo eminenti, quasi a speculando dictus, sive a tegumento navium ἀπό του̃ σϰέπειν. Spelaea Graece, spelunca Latine. Est autem rupis cavata. 3. Crepido extremitas saxi abrupti, unde et crepido vocata, quod sit abrupti saxi altitudo. Cautes aspera saxa in mari, dictae a cavendo, quasi cautae. Murices petrae in littore, similes muricibus vivis acutissimae, et navibus perniciosae. 4. Echo saxum est quod, humanae vocis sonum captans, etiam verba loquentium imitatur. Echo autem Graece, Latine imago vocatur, eo quod ad vocem respondens alieni efficitur imago sermonis, licet hoc quidem, et locorum natura eveniat, ac plerumque convallium. 4. Calculus est lapillus terrae admistus, rotundus, atque durissimus, et omni puritate lenissimus. Dictus autem calculus, quod sine molestia brevitate sui culcetur; cui contrarius est scrupus, lapillus minutus, et asper, qui si inciderit in calciamentum, nocet, et molestia est animo; unde et animi molestiam dicimus scrupulum, hinc et scrupea saxa, id est, aspera. 5. Cos nomen accepit, quod ferrum ad incidendum acuat; cotis enim Graeco sermone incisio nominatur. Ex his aliae aquariae sunt, aliae oleo indigent in acuendo, sed oleum lenem, aquae aciem acerrimam reddunt. 6. Pumex vocatur, eo quod spumae densitate concretus fiat, et est aridus, candore parvus, tantamque naturam refrigerandi habeat, ut in vase missus, musta fervere desinant. Rudus artifices appellant, lapides contusos et calci admistos, quos in pavimentis faciendis superfundunt, unde et rudera dicuntur. 7. Gypsum cognatum calci est, et est Graecum nomen; plura ejus genera. Omnium autem optimum lapis specularis. Est enim in signis aedificiorum, et coronis gratissimus. 8. Calx viva dicta, quia dum sit tactu frigida, intus occultum continet ignem. Unde et perfusa aqua statim latens ignis erumpit. Natura ejus mirum aliquid facit. Postquam enim arserit, aquis incenditur, quibus solet ignis exstingui; oleo exstinguitur, quo solet ignis accendi. Usus ejus structuris fabricae necessarius. Nam lapis lapidi non potest adhaerere fortius, nisi calce conjunctus. Calx e lapide albo, et duro melior structurae, ex molli, utilis tectoriis. 9. Arena ab ariditate dicta, non ab adherendo in fabricis, ut volunt quidam. Hujus probatio, si manu impressa stridat, aut si in vestem candidam sparsa, nihil sordis relinquat. 10. Magnes lapis Indicus ab inventore vocatus. Fuit autem in India ita primum repertus: clavis crepidarum baculique cuspidi haerens, cum armenta idem Magnes pasceret, postea et passim inventus. Est autem colore ferrugineus, sed probatur cum ferro adjunctus ejus fecerit raptum. Nam adeo apprehendit ferrum, ut catenam faciat annulorum. Unde et eum vulgus ferrum vivum appellat. Liquorem quoque vitri, ut ferrum, trahere creditur, cujus tanta vis est (ut refert beatissimus Augustinus) quod quidam eumdem magnetem lapidem tenuerit sub vase argenteo, ferrumque super argentum posuerit, deinde subtermovente manu cum lapide ferrum cursim desuper movebatur. Unde factum est, ut in quodam templo simulacrum ex ferro pendere in aere videretur. Est quippe alius in Aethiopia magnes, qui ferrum omne abigit, respuitque. Omnis autem magnes tanto melior est, quanto magis caeruleus. 11. Gagates lapis primum inventus est in Cilicia, Gagatis fluminis fluctu rejectus, Unde et nominatus, licet in Britannia sit plurimus. Est autem niger, planus, lenis, et ardens igni admotus. Fictilia ex eo scripta non delentur, incensus serpentes fugat, daemoniacos prodit, virginitatem deprehendit: mirum quia accenditur aqua, oleo restinguitur. 12. Asbestos Arcadiae lapis, ferrei coloris, ab igne nomen sortitus, eo quod accensus semel nunquam exstinguitur. De quo lapide mechanicum aliquid ars humana molita est, quod gentiles capti sacrilegio mirarentur. Denique in templo quodam fuisse Veneris fanum (dicunt), ibique candelabrum, et in eo lucernam sub dio sic ardentem, ut eam nulla tempestas nullus imber exstingueret.
16.3_2Pyrites Pers taşıdır, kızıl sarıdır, bakır niteliğini andırır, çok ateş taşır; çünkü kolayca kıvılcım çıkarır. Fazla sıkılırsa tutanın elini yakar, bu yüzden adını ateşten almıştır. Başka bir sıradan pyrites vardır ki buna "canlı taş" derler. Demirle ya da taşla vurulunca kıvılcımlar saçar; bunlar kükürt, kuru mantar ya da yapraklarla alınır, söz söylemekten hızlı ateş verir. Halk buna ocak taşı der.
Selenites Latincede "ay taşı" demektir, çünkü iç beyazlığının ayla büyüyüp azaldığını söylerler. Pers ülkesinde oluşur.
Dionysias koyu renkli, kırmızı lekelerle benekli bir taştır. Suya karıştırılıp ezilince şarap kokusu çıkardığı için böyle denir; bu yakıcılığa rağmen şaşılacak şey, sarhoşluğa karşı koymasıdır.
Thracius siyah ve sesli bir taştır, Equitia'daki Pontus adlı ırmakta oluşur.
Phrygius taşı adını bir yerden alır. Çünkü Frigya'da oluşur; rengi solgun, ağırlığı ortadır. Süngerimsi bir kesektir. Önce şarapla ıslatılıp körükle kızarana dek yakılır, sonra üç kez tatlı şarapla söndürülür. Yalnız giysi boyamaya yarar.
Syrius taşı, bulunduğu Suriye'den adını alır. Bütün hâlde yüzdüğü, parçalanınca battığı aktarılır.
Arabicus lekesiz fildişine benzer. Bileği taşında ovulunca safrana benzer bir öz çıkarır.
Iudaicus taşı beyazdır; palamut biçimindedir, üzerinde birbirinin altına düzenli çizilmiş çizgiler vardır, Yunanlar bunlara grammas der.
Samius bulunduğu Samos adasından adını alır; ağır ve beyazdır, cilalamaya yarar.
Memphitis Mısır'daki bir yerden adını alır, değerli taş tabiatındadır. Ezilip yakılacak ya da kesilecek yerlere sirkeyle sürülünce bedeni öyle uyuşturur ki kişi acı duymaz.
Sarcophagus taşı, gömülen ölülerin bedenleri kırk gün içinde onda eridiği için bu adı alır; Yunancada sarx et, phagein yemek demektir. Troas'ta oluşur, yarılabilir damarlarla ayrılır. Doğuda da aynı türden kayalar vardır; yaşayanlara bağlanınca onların bedenlerini de kemirir.
Haematites, bileği taşında çözülünce kan rengini aldığı için bu adı alır. Çok morumsu ve pas rengidir. Yukarı Mısır'da, Babil'de ve İspanya'da oluşur.
Androdamas siyah renkli, ağırlığı ve sertliğiyle dikkat çekicidir; adını buradan alır, en iyisi Afrika'da bulunur. Gümüşü ya da bakırı kendine çektiği söylenir; ezilince haematites gibi kan rengine döner.
Schistos uzak İspanya'da bulunur, safrana benzer, hafif parlaklığı vardır, kolay ufalanır.
Amiantos adını eskilerden almıştır; ondan giysi dokunursa ateşe dayanır, ateşe konunca yanmaz, parlaklık alıp ışıldar. Yarılmış şapa benzer, bütün büyülere, özellikle büyücülerin büyülerine dayanır.
Ostracites katmanlı ve yarılabilir testi parçasına benzer.
Galactites kül rengidir, tadı tatlıdır; ama asıl adını ezilince kendinden süt gibi bir şey çıkarmasından alır.
Obsidius taşı siyah, saydamdır ve cama benzer. Duvarlardaki aynalara görüntü gölgelerini yansıtsın diye konur. Birçokları ondan değerli taşlar yapar. Hindistan'da ve İtalya'nın Samnium bölgesinde oluşur.
Mithridax Fırat taşıdır; güneş vurunca çeşitli renklerle parıldar.
Aetitae taşları kartal yuvalarında bulunur; erkek ve dişi olarak ikişer bulunduğunu, kartalların bunlarsız doğuramayacağını söylerler. Erkeği sert, meşe mazısına benzer, kırmızımsıdır; dişisi küçük ve yumuşaktır. Bağlanınca doğumu hızlandırır, doğum yapanlardan çabuk alınmazsa rahmin bir kısmını da düşürür.
Phengites Kapadokya taşıdır, mermer sertliğinde, beyaz ve saydamdır. Vaktiyle bir kral altın kapılı bir tapınağı bununla yaptırmıştır; kapılar kapalıyken içerde gün aydınlığı vardı.
Chernites fildişine benzer, Darius'un buna gömüldüğü söylenir. Beyazlıkta ve sertlikte Paros mermerine benzer ama daha az ağırdır; buna porus denir.
Ostracites testi parçasına (testa) benzediği için böyle adlandırılır; süngertaşı yerine kullanılır.
Melitites taşı bal gibi tatlı bir öz çıkardığı için bu adı alır.
Smyris taşı pürüzlü, ehlileşmez, her şeyi aşındırır; değerli taşlar onunla ovulur.
Chrysites aşı boyasına benzer, Mısır'da bulunur.
Hammites nitrum'a benzer ama daha serttir, Mısır'da ve Arabistan'da oluşur.
Thyites Etiyopya'da oluşur, yeşil gibidir ama çözülünce sütlüdür ve çok acıtır.
Coranus beyazdır, Paros mermerinden serttir.
- Pyrites Persicus lapis, fulvus, aeris simulans qualitatem, cujus plurimus ignis: siquidem facile scintillas emittit; hic tenentis manum, si vehementius prematur, adurit, propter quod ab igne nomen accepit. Est alius pyrites vulgaris, quem vivum lapidem appellant, qui ferro, vel lapide percussus scintillas emittit, quae excipiuntur sulphure, vel aridis fungis, vel foliis, et dicto celerius praebet ignem. Hunc vulgus focarem petram vocat. 2. Selenites Latine lunaris interpretatur, eo quod interiorem ejus candorem cum luna crescere, atque deficere aiunt. Gignitur in Perside. 3. Dionysias lapis fuscus, et rubentibus notis sparsus. Vocatur autem ita, quia si aquae mistus conteratur, vinum flagrat, et quod in illo ardore mirum est, ebrietati resistit. 4. Thracius niger, et sonorus, nascitur in flumine, cujus nomen est Pontus in Equitia. 5. Phrygius lapis, ex loco traxit vocabulum. Nascitur enim in Phrygia, colore pallidus, mediocriter gravis. Est autem gleba pumicosa. Uritur antea vino perfusus, flatusque follibus donec rubescat, ac rursus dulci vino exstinguitur, trinis vicibus, tingendis tantum vestibus utilis. 6. Syrius lapis a Syria, ubi reperitur, appellatur; hic integer fluctuari traditur, comminutus mergi. Arabicus similis est ebori sine ulla macula. Hic defricatus ad cotem, succum dimittit croco similem. 7. Judaicus lapis albus est, atque in schemate glandis scripturis sub invicem modulatus, quas Graeci γραμμὰς appellant. 8. Samius a Samo insula, ubi reperitur, vocatus et est gravis, et candidus, poliendo utilis. 9. Memphitis vocatus a loco Aegypti, et est gemmantis naturae. Hic tritus, atque in iis, quae urenda, et secanda sunt ex acelo illitus, ita obstupescere facit corpus, ut non sentiat cruciatum. 10. Sarcophagus lapis dictus, eo quod corpora defunctorum condita in eo infra quadraginta dies absumuntur, σὰρξ enim Graece caro dicitur, ϕάγειν comedere. Nascitur autem in Troade, fissilique vena scinditur. Sunt et ejusdem generis in Oriente saxa, quae etiam viventibus alligata erodunt corpora. Haematites appellatus, eo quod cote resolutus, in colorem veniat sanguinis. Est autem adnodum lividus. Est et ferrugineus. Nascitur in ultima Aegypto, Babylonia et Hispania. 11. Androdamas colore niger, pondere, et duritia insignis, unde et nomen traxit, praecipuus reperitur in Africa. Trahere autem in se argentum, vel aes dicitur, quique attritus, ut Haemathites in colorem redigitur sanguinis. 12. Schistos invenitur in ultima Hispania, croco similis, cum levi fulgore, facile friabilis. 13. Amiantos appellatus a veteribus, eo quod si ex ipso vestis fuerit contexta contra ignem resistat, et igni imposita non ardeat, sed splendore accepto nitescat, et est scissi aluminis similis, veneficiis resistens omnibus, specialiter magorum. 14. Ostracites similis est testae laminosus scissibilis. Gallactites colore cinereus, gustu suavis, sed ideo sic vocatus, quod quiddam de se lacteum attritus dimittat. 15. Obsidius lapis niger, translucidus, et vitri habens similitudinem. Ponitur in speculis parietum propter imaginum umbras reddendas. Gemmas multi ex eo faciunt, nascitur in India, et in Samnio Italiae. Mitridax lapis Euphratis, sole repercussus coloribus micat variis. 16. Aethitae lapides reperiuntur in nidis aquilarum; aiunt binos inveniri, marem et foeminam, nec sine iis parere aquilas. Horum masculus, durus, similis gallae, subrutilus: femineus vero pusillus, ac mollis. Alligati partus celeritatem faciunt, etiam aliquid vulvae excidunt, nisi cito parturientibus auferantur. 17. Phengites Cappadociae lapis, duritia marmoris candidus, atque translucens, ex quo quondam templum constructum est a quodam rege foribus aureis, quibus clausis claritas intus diurna erat. 18. Chernites eboris similis, in quo Darium conditum ferunt, Parioque similis candore, et duritia, minus tamen ponderosus, qui porus vocatur. 19. Ostracites vocatus, quod similitudinem testae habeat usus ejus est pro pumice. 20. Melitites lapis dictus, eo quod melleum, et dulcem succum emittat. 21. Smyris lapis asper, et indomitus, et omnia atterens, ex quo gemmae teruntur. 28. Chrysites colore similis ochrae invenitur in Aegypto. 22. Hammites similis nitro, sed durior, gignitur in Aegypto et Arabia. 23. Thyites nascitur in Aethiopia veluti viridis, sed lacteus, cum resolvitur remordens vehementer. 24. Coranus albus est, duriorque Pario.
16.3_3Molotius yeşil gibi ve büyük olarak Mısır'da bulunur.
Tusculanus İtalya'daki bir yerden adını alır, ateşte parçalandığı aktarılır.
Sabinus koyu renklidir, yağ eklenince parladığı da söylenir. Ateşe çok dayanıklı yeşil bir taş da vardır.
Siphinius yumuşak ve beyazdır, ısıtılıp yağa konunca kararır ve sertleşir.
Taşların kimi de ilaç ve boya havanlarında kullanılmaya elverişlidir. Efes taşı en iyisidir, sonra Chalazius gelir. Thebaicus ve basanites taşları da kendilerinden hiçbir şey bırakmaz.
Saydam taş (lapis specularis), cam gibi saydam olduğu için bu adı almıştır. İlk kez Hispania Citerior'da, Segobrica şehri çevresinde bulunmuştur. Toprak altında bulunur, kazılıp çıkarılır ve istenildiği kadar ince tabakalara ayrılır.
- Molotius veluti viridis, et grandis invenitur in Aegypto. 2. Tusculanus a loco Italiae dictus, dissilire igne traditur. 3. Sabinus fuscus, addito oleo, etiam lucere fertur. Est et quidam viridis lapis vehementer igni resistens. 4. Siphinius mollis, et candidus, excalefactus oleo nigrescit, atque durescit. 5. Lapides quoque medicinalium mortariorum et pigmentorum usibus apti. Ephesius praecipuus, et inde Chalazius. Thebaicus quoque, et basanites lapides nihil ex sese remittentes. Specularis lapis vocatus est, quod vitri more transluceat, repertus primum in Hispania citeriore, et circa Segobricam urbem. Invenitur enim sub terra, et effossus exciditur, atque finditur in quamlibet tenues crustas.
16.55. Mermerler
Taş türlerinden sonra mermerlere gelelim. Çünkü taşlarla mermerler arasında fark vardır: benekleri ve renkleriyle öne çıkan seçkin taşlara mermer denir. Marmor Yunanca bir kelimedir, yeşilliğinden adını almıştır; sonraları başka renkler de bulunsa eski ad yeşillikten korunmuştur.
Mermerlerin renkleri ve türleri sayısızdır. Hepsi kayalardan kesilmez; birçoğu toprak altına dağılmıştır ve çok değerli türdendir. Yeşil Lakedaimon mermeri öyledir: en neşelisidir, ilk kez Lakedaimonlularda bulunmuş, adını da buradan almıştır.
Ophites yılanların beneklerine benzer, adını oradan alır. İki türü vardır: yumuşak beyaz, sert siyah.
Augustaeum ve Tiberium, Augustus ile Tiberius'un yönetimleri sırasında Mısır'da bulunmuştur. Bunların ophites'ten farkı şudur: o, yukarıda dediğimiz gibi yılan beneklerine benzer; bunlar ise benekleri farklı biçimde toplar. Augustaeum dalgalı gibi kıvrılarak girdaplanır, Tiberium'da beyazlık dağınıktır, bükülmemiştir.
Porphyrites Mısır'dandır; kırmızıdır, arasına beyaz noktalar serpilmiştir. Mor (purpura) gibi kızardığı için bu adı alır.
Basaltes, demir rengi ya da sertliğindedir, adı da buradan verilmiştir. Mısır'da ve Etiyopya'da bulunur.
Alabastrites beyaz, çeşitli renklerle benekli bir taştır; İncil'deki o koku kabı bundandı. Koku kapları için oyarlar, çünkü kokuları en iyi bozulmadan koruduğu söylenir. Mısır Teb'i ve Suriye Şam'ı çevresinde oluşur, ötekilerden beyazdır; en değerlisi ise Hindistan'dadır.
Parius olağanüstü beyazdır, lakabı Lychnites'tir. Paros adasında oluşur, adını oradan alır.
Lygdinus, tabak ve kâseleri geçmeyen büyüklüktedir, o da kokulara elverişlidir.
Coraliticus Asya'da bulunmuştur, ölçüsü iki cubitus'u aşmaz, fildişine yakın beyazlıktadır.
Buna karşılık siyah Alabandicus adını kendi toprağından alır, görünüşü mora benzer. Doğuda ateşte eritilir ve cam yapımında kullanılır.
Thebaicus altın damlalarla beneklidir, Afrika'nın Mısır'a bağlı kısmında bulunur; tabiî bir faydasıyla göz merhemlerini ezmek için küçük bileği taşlarına uygundur.
Syenites Syene ya da Teb çevresinde oluşur; krallar ondan sütunlar yapmıştır.
Atölyelerde bulunan mermerler kayalarda oluşur. Bunlardan Thasius çeşitli renkli beneklerle bezelidir; ilk kullanımını Kyklad adaları vermiştir.
Lesbius bundan biraz daha morumsudur, o da çeşitli renkli benekler taşır.
Corinthaeus ammoniacum zamkına benzer, çeşitli renklerle karışıktır, ilk kez Korint'te bulunmuştur. Ondan kocaman sütunlar, eşikler ve kirişler yapılır.
Carystium yeşildir, adını görünüşünden alır, çünkü değerli taş oyanlara hoş gelir; yeşilliği gözleri dinlendirir.
Numidicum mermeri Numidya gönderir; bileği taşında safrana benzer bir öz bırakır, adını oradan alır. Tabakalara değil, kütle ve eşik yapımına elverişlidir.
Lucullaeum mermeri Sakız adasında oluşur. Ona adını konsül Lucullus vermiştir; ondan hoşlanıp ilk o Roma'ya getirmiştir. Bir hayranından ad alan neredeyse tek mermer budur.
Lunensis de vardır.
Tephria kül renginden adını alır; bu taşın bağlanması yılanlara karşı övülür.
Fildişi (ebur), barrus'tan, yani filden adını alır. Horatius: "Ne istersin, kadın, kara fillere layık olan sen?"
- Post lapidum genera veniamus ad marmora. Nam inter lapides et marmora differentia est. Nam marmora dicuntur eximii lapides, qui maculis et coloribus commendantur. Marmor sermo Graecus est a viriditate vocatus, et quamvis postea, et alii colores inveniantur, nomen tamen pristinum a viriditate retinuerunt. 2. Marmorum colores, et genera innumerabilia sunt. Non tamen omnia e rupibus exciduntur, sed multa sub terra sparsa sunt, et pretiosissimi generis: sicut Lacedaemonium viride, cunctis hilarius, repertum prius apud Lacedaemones, unde et vocabulum traxit. 3. Ophites serpentium maculis simile est, unde et vocabulum sumpsit; duo ejus genera, molle candidum, nigrum durum. 4. Augustaeum, et Tiberium in Aegypto Augusti, et Tiberii primum principatu reperta sunt. Differentia eorum est ab ophite, cum illud, ut praediximus, serpentium maculis sit simile. Haec maculas diverso modo colligunt; nam Augustaeum undatim est crispum in vertices, Tiberium sparsa, non convoluta canitie. 5. Porphyrites ex Aegypto est, rubens candidis intervenientibus punctis. Nominis ejus causa, quod rubeat, ut purpura. 5. Basaltes ferrei coloris, sive duritiae. Unde et nomen ei datum est, inventus in Aegypto et Aethiopia. 6. Alabastrites lapis candidus, interstinctus variis coloribus, ex quo evangelici illius unguenti vasculum fuit. Cavant enim hunc ad vasa unguentaria, quoniam optime servare incorrupta dicitur. Nascitur circa Thebas Aegyptias et Damascum Syriae caeteris candidior, probatissimus vero in India. 7. Parius candoris eximii, Lychnites cognomento: hic apud Paron insulam nascitur, unde et Parius nuncupatus. Lygdinus magnitudine quae lances craterasque non excedat, unguentis et ipse aptus. 8. Coraliticus in Asia repertus, mensura non ultra cubitos binos, candore proximo ebori quadam similitudine. E diverso niger Alabandicus terrae suae nomine nuncupatus, purpurae aspectu similis. Iste in Oriente igni liquatur, atque ad usum vitri funditur. 9. Thebaicus interstinctus aureis guttis invenitur in parte Africae Aegypto ascripta, coticulis ad terenda collyria quadam utilitate naturali conveniens. 10. Syenites circa Syenem, vel Thebas nascitur; trabes ex eo fecere reges. 11. Marmora autem, quae in officinis sunt, rupibus gignuntur, ex quibus Thasius diversis coloris maculis distinctus est, cujus primum usum insulae Cyclades dederunt. 12. Lesbius lividior est paulo hoc, sed et ipse diversi coloris maculas habens. 13. Corinthaeus, Ammoniacae guttae similis cum varietate diversorum colorum, Corintho primum repertus: ex eo columnae ingentes, liminaque fiunt, ac trabes, 14. Carystium viride, optimum nomen ab aspectu habens, eo quod gratum sit iis qui gemmas sculpunt; ejus enim viriditas reficit oculos. 15. Numidicum marmor Numidia mittit, ad cotem succum dimittit, croco similem, unde et nomen accepit, non crustis, sed in massam et liminum usum aptum. 16. Lucullaeum marmor nascitur in Chio insula, cui Lucullus consul nomen dedit, qui delectatus illo primum Romam invexit, solumque pene hoc marmor ab amatore nomen accepit. 17. Est et Lunensia. Tephria appellatur a colore cineris, cujus lapidis alligatio contra serpentes laudatur. 18. Ebur a barro, id est, elephante dictum. Horatius: Quid tibi vis, mulier, nigris dignissima barris?
16.66. Değerli taşlar
Mermer türlerinden sonra, renklerinin güzelliğiyle altına çok süs katan değerli taşlar gelir. İlk başlangıçları Kafkas kayasındandır. Söylenceye göre Prometheus bu kayanın bir parçasını ilk demire geçirip parmağına takmış, yüzük ve değerli taş böyle başlamıştır.
Değerli taş türlerinin sayısız olduğu aktarılır; biz yalnız başlıcalarını ve en bilinenlerini kaydedeceğiz.
Gemmae adını sakız (gummi) gibi saydam olmalarından alır.
Değerli taşlara (pretiosi lapides) pahalı oldukları için ya da değersizlerden ayrılabilmeleri için ya da nadir oldukları için bu ad verilmiştir. Çünkü nadir olan her şeye büyük ve değerli denir. Samuel kitabında da şöyle okunur: "Rab'bin sözü İsrail'de değerliydi", yani nadirdi.
- Post marmorum genera gemmae sequuntur, quae multum auro decorem tribuunt venustate colorum. Primordia earum a rupe Caucasi. Fabulae ferunt Prometheum primum fragmentum saxi ejus inclusisse ferro, ac digito circumdedisse iisque coepisse annulum atque gemmas. 2. Genera gemmarum innumerabilia esse traduntur, e quibus nos ea tantum quae principalia sunt, sive notissima, annotabimus. 3. Gemmae vocatae, quod instar gumi transluceant. 4. Pretiosi lapides ideo dicti sunt, quia chare valent, sive ut a vilibus discerni possint, seu quod rari sint. Omne enim quod rarum est, magnum et pretiosum vocatur, sicut et in Samuelis volumine legitur: Et sermo Domini pretiosus erat in Israel, hoc est, rarus.
16.77. Yeşil değerli taşlar
Bütün yeşil taşların başı zümrüttür (smaragdus); eskiler ona inci ve tek incilerden sonra üçüncü değeri verir. Adını aşırı yeşilliğinden alır; çünkü aşırı yeşil olan her şeye acı (amarum) denir. Hiçbir taşta ya da otta bundan daha sert bir yeşillik yoktur. Yeşil otları ve yaprakları geçer, çevresindeki yansıyan havayı yeşile boyar. Taş oyucular için göze bundan hoş bir dinlendirme yoktur. Yüzeyi düz olursa ayna gibi görüntü yansıtır. Nitekim imparator Nero gladyatör dövüşlerini zümrütte seyrederdi. On iki türü vardır, ama en soylusu İskit halkı arasında bulunan İskit zümrütleridir. İkinci sırada Baktria zümrütleri gelir; bunlar poyraz estiğinde kayaların aralarında toplanır, çünkü o zaman toprak açılır, kum rüzgârla kalkınca parıldarlar. Üçüncü yeri Mısır zümrütleri alır. Ötekiler bakır madenlerinde bulunur, ama kusurludur: bakır, kurşun, kıl tellerine ya da tuza benzer lekeler taşırlar.
Zümrütler tabiatça doymuş olsalar da saf şarap ve yeşil zeytinyağıyla güzelleşir.
Chalcosmaragdus yeşil ve bakır damarlarıyla bulanık olduğu için bu adı alır. Mısır'da ya da Kıbrıs'ta oluşur.
Prasius yeşil renginden adını alır, ama değersizdir. Bir diğer türü kan rengi noktalarla kaplıdır. Üçüncüsü üç beyaz çizgiyle bezelidir.
Beryllus Hindistan'da oluşur, adını kendi halkının dilinden alır. Yeşillikte zümrüde benzer ama solgundur. Hintliler onu altı köşeli biçimde cilalar, rengin donukluğu köşelerin yansımasıyla canlansın diye. Başka biçimde cilalanırsa parlamaz. Dokuz türü vardır.
Chrysoberyllus, solgun yeşilliği altın rengiyle parladığı için bu adı alır; bunu da Hindistan gönderir.
Chrysoprasius Hint taşıdır, pırasa suyu rengindedir, arasına altın damlalar serpilmiştir, adını buradan alır. Kimileri onu beryllus türüne katar.
Iaspis, Yunancadan Latinceye "yeşil değerli taş" diye çevrilir. Çünkü ias yeşil, pis değerli taş demektir. Zümrüde benzer, ama rengi yoğundur. On yedi türü vardır. Kimileri iaspis'in takanlar için sevimlilik ve koruma sağladığını öne sürer; buna inanmak iman değil, batıl inançtır.
Topazion yeşil türdendir, her renkte parlar. İlk kez Arabistan'ın bir adasında bulunmuştur: açlık ve fırtınadan bitkin düşen Troglodit korsanlar ot kökleri kazarken onu çıkarmıştır. Bu ada sonra arandı, sisle kaplıydı, denizciler onu ancak sonunda buldu. Bu yüzden yer de taş da adını bu olaydan aldı: Troglodit dilinde topazein aramak demektir. En büyük taştır, soylu taşlar içinde bir tek o törpüyü hisseder. İki türü vardır.
Callaica yeşil renklidir, ama solgun ve çok yoğundur. Altına ondan güzel hiçbir şey yakışmaz, adını da buradan alır. Hindistan'da ya da Germanya'da, buz gibi kayalarda göz gibi kabararak oluşur.
Molochites koyu yeşildir, zümrütten yoğundur; adını ebegümecinin renginden alır, mühür çıkarmada övülür. Arabistan'da oluşur.
Heliotropium yeşil ve bulutlu renkte, üzerine kırmızı yıldızlar serpilmiş, kan rengi damarlıdır. Adının sebebi taşın etkisidir: bakır leğenlere atılınca güneş ışınlarını kan rengi yansımayla değiştirir. Suyun dışında ise ayna gibi güneşi alır, güneş tutulmalarını gösterir, ayın altına girişini ortaya çıkarır. Büyücülerin utanmazlığının en açık örneği de budur: heliotropium otu karıştırılıp kimi dualar eklenince taşıyanın görünmez olduğunu söylerler. Kıbrıs'ta ve Afrika'da oluşur, ama daha iyisi Etiyopya'dadır.
Sagda Keldanilerde yeşil renkli bir taştır. Gücü öyledir ki geçen gemileri dipten yakalar, omurgalara öyle sıkı yapışır ki ahşabın bir kısmı kazınmadan zorla ayrılır.
Myrrhites, rengi mür rengi olduğu için bu adı alır. Isınıncaya dek sıkılırsa sümbül kokusu çıkarır.
Aromatites Arabistan'da ya da Mısır'da bulunur, rengi ve kokusu mür gibidir, adını oradan alır.
Melichlores çift renklidir: bir yanı yeşil, öbür yanı bal gibidir.
Choaspites Perslerin ırmağından adını alır, yeşil zemin üzerine altın parıltılıdır.
- Omnium gemmarum virentium Smaragdus principatum habet, cui veteres tertiam post margaritas et uniones tribuunt dignitatem. Smaragdus a nimia viriditate vocatur. Omne enim nimis viride amarum dicitur. Nullis enim gemmis, vel herbis major quam huic austeritas est. Nam herbas virentes frondesque exsuperat, inficiens circa se viriditate repercussum aerem. Scalpentibus quoque gemmas nulla gratior oculorum refectio est. Cujus corpus si extentum fuerit, sicut speculum, ita imagines reddit. Quippe Nero Cesar gladiatorum pugnas in smaragdo spectabat. Genera ejus duodecim, sed nobiliores Scythici, qui in Scythica gente reperiuntur. Secundum locum tenent Bactriani. Colliguntur enim in commissuris saxorum flante Aquilone, tunc enim tellure deoperta intermicant, quia ventis arenae maxime moventur. Tertium Aegyptii habent. Reliqui in metallis aerariis inveniuntur, sed vitiosi. Nam aut aere, aut plumbo, aut capillamentis, vel salis similes notas habent. 2. Smaragdi autem mero et viridi proficiunt oleo, quamvis natura imbuantur. 3. Chalchosmaragdus dicta, quod viridis sit, et turbida aeris venis. Haec in Aegypto, vel Cypro insula nascitur. 4. Prasius pro viridanti colore dictus, sed vilis. Cujus alterum genus e sanguineis punctis obhorret. Tertium distinctum virgulis tribus candidis. 5. Berillus in India gignitur, gentis suae lingua nomen habens, viriditate similis smaragdo, sed cum pallore. Politur autem ab Indis in sexangulas formas, ut hebetudo coloris repercussu angulorum excitetur. Aliter politus non habet fulgorem. Genera ejus novem. 6. Chrysoberyllus dictus, eo quod pallida ejus viriditas in aureum colorem resplendeat, et hunc India mittit. 7. Chrysoprasius Indicus est, colore porri succum referens, aureis intervenientibus guttis, unde et nomen accepit, quem quidam beryllorum generi dicaverunt. 8. Iaspis de Graeco in Latinum viridis gemma interpretatur. Ias quippe viride, pis gemma dicitur. Est autem smaragdo subsimilis, sed crassi coloris. Species ejus XVII. Volunt autem quidam iaspidem gemmam, et grati, et tutelae esse gestantibus, quod credere non fidei, sed superstitionis est. 9. Topazion ex virenti genere est, omnique colore resplendens, inventa primum in Arabiae insula, in qua Troglodytae praedones fame, et tempestate fessi, cum herbarum radices effoderent, eruerunt. Quae insula post ea quaesita, nebulis cooperta, tandem a navigantibus inventa est. Sed ob hoc locus, et gemma nomen ex causa accepit. Nam τοπάζειν Troglodytarum lingua significationem habet quaerendi. Est autem amplissima gemmarum, eadem sola nobilium limam sentit. Genera ejus duo. 10. Caltaica colore viridis, sed pallens, et nimis crassa, nihil jocundius aurum decet, unde et appellata. Nascitur in India, vel Germania, in rupibus gelidis, oculi modo extuberans. 11. Molochites spissius virens, et crassius quam smaragdus, a colore malvae nomen accepit, in reddendis laudata signis. Nascitur in Arabia. 12. Heliotropium viridi colore et nubilo, stellis puniceis supersparsa cum sanguineis venis. Causa nominis de effectu lapidis est. Nam dejecta in labris aeneis radios solis mutat sanguineo repercussu. Extra aquam autem speculi modo solem accipit, deprehenditque defectus ejus, subeuntem lunam ostendens. Magorum impudentiae manifestissimum in hoc quoque exemplum est, quod admista herba Heliotropio quibusdam additis precationibus, gerentem conspici negent. Gignitur in Cypro et Africa, sed melior in Aethiopia. 13. Sagda gemma prasini coloris apud Chaldaeos. Cujus tanta vis est, ut permeantes naves e profundo petat, et carinis ita tenaciter adhaereat, ut nisi abrasa parte ligni, vix separetur. 14. Myrrhites dicta est, quod in eo myrrhae color est. Compressus autem usque ad calorem, nardi spirat suavitatem. Aromatites reperitur in Arabia, vel Aegypto myrrhae coloris, et odoris, unde et nomen habet. 15. Melichlores, bicolor ex una parte viridis, ex altera melli similis. 16. Choaspites a flumine Persarum dicta est ex Viridi fulgoris aurei.
16.88. Kırmızı değerli taşlar
Mercan (corallium) denizde oluşur, dallı biçimdedir, rengi yeşil, sonra çok kırmızıdır. Damarları su altında beyaz ve yumuşaktır; çıkarılınca hemen sertleşip kızarır, dokununca da anında taşlaşır. Bu yüzden ya ağlarla yakalanıp sökülür ya da keskin demirle kesilir. Bu yüzden corallium denir. Bizde Hint incisi ne kadar değerliyse Hintlilerde mercan o kadar değerlidir. Büyücüler buna inanılırsa yıldırımlara karşı koyduğunu söyler.
Sardius ilk Sardes'te bulunduğu için bu adı alır. Mermerden üstün kırmızı renktedir, ama değerli taşlar arasında en ucuzudur. Beş türü vardır.
Onyx içinde insan tırnağına benzer bir beyazlık bulunduğu için bu adı alır; çünkü Yunanlar tırnağa onyx der. Bunu Hindistan ya da Arabistan oluşturur. İkisi farklıdır: Hint onyx'inde beyaz kuşaklarla çevrili kıvılcımlar, Arap onyx'inde ise siyah zemin üzerinde beyaz kuşaklar vardır. Beş türü vardır.
Sardonyx iki adın birleşmesinden oluşur: onyx'in beyazlığından ve sardius'tan. Üç renklidir: altı siyah, ortası beyaz, üstü sülüğen kırmızısı. Mühürde balmumundan hiçbir şey koparmayan yalnız budur. Hintlilerde ve Araplarda selle açığa çıkmış olarak bulunur. Beş türü vardır.
Haematites kan kırmızısıdır, bu yüzden bu adı alır; çünkü haima kan demektir. En iyisi Etiyopya'da oluşur, Arabistan ve Afrika'da da bulunur. Büyücüler ondan barbarların tuzaklarını açığa çıkarmak için bir şey vaat eder.
Kehribar (succinum), Yunanların electrum dediği, sarımsı ve balmumu renkli maddedir. Ağaç özü (succus) olduğu, bu yüzden succinum dendiği söylenir. Electrum denmesine ise masal yoluyla bir açıklama yapılmıştır: Phaethon yıldırımla öldürülünce kız kardeşleri yastan kavak ağaçlarına dönmüş, her yıl Eridanus ırmağı kıyısında gözyaşlarıyla electrum dökmüşlerdir. Birçok şairin dediği gibi güneşe elector denmesinden ötürü de electrum adı verilmiştir. Oysa bu kavak özü değil, çam özüdür, çünkü yakılınca çıra kokusu verir.
Kuzey Okyanusu adalarında zamk gibi oluşur, soğukla ya da ılıkla kristal gibi yoğunlaşır. Ondan süs olsun diye kır kadınlarına gerdanlık yapılır. Kimileri ona harpago der, çünkü parmak sürtünmesiyle sıcaklık alıp mıknatısın demiri çektiği gibi yaprakları, samanları ve giysi saçaklarını kapar. İstenen her biçimde boyanır: havacıva kökü ve mor salyangoz boyasıyla renklendirilir.
Lyncurius zamanla sertleşen vaşak sidiğinden oluştuğu için bu adı alır. Kehribar gibi sarımsıdır ve soluğuyla yakınındaki yaprakları çeker.
- Corallium gignitur in mari, forma ramosum, colore viride, et maxime rubens; venae ejus candidae sub aqua et molles, detractae confestim durantur et rubescunt, tactuque protinus lapidescunt. Itaque occupari, evellique retibus solet, aut acri ferramento praecidi, qua de causa corallium vocitatur. Quantum autem apud nos margaritum indicum pretiosum est, tantum apud Indos corallium. Hunc magi fulminibus resistere affirmant, si creditur. 2. Sardius dicta, eo quod primum reperta sit a Sardibus; haec rubrum habet colorem marmoribus praestans, sed inter gemmas vilissima. Genera ejus quinque. Onyx appellata, quod habet in se permistum candorem in similitudinem unguis humani. Graeci enim unguem ὄνυχα dicunt. Hanc India, vel Arabia gignit; distant autem invicem: nam Indica igniculos habet albis cingentibus zonis; Arabica autem nigra est cum candidis zonis: genera ejus quinque. 4. Sardonyx ex duorum nominum societate vocata est. Est enim ex onychis candore, et Sardo. Constat autem tribus coloribus, subterius nigro, medio candida, superius minio. Haec sola in signando nihil cerae evellit. Reperitur autem apud Indos et Arabes, detecta torrentibus. Genera ejus quinque. 3. Haematites rubore sanguineus, ac propterea haematites vocatur, αἷμα quippe sanguis est. Gignitur in Aethiopia quidem principalis, sed et in Arabia, et in Africa invenitur. De qua promittunt magi quiddam ad coarguendas barbarorum insidias. 4. Succinus, quem appellant Graeci electrum, fulvi cereique coloris, fertur arboris succus esse, et ob id succinum appellari. Electrum autem vocari fabulosa argumentatio dedit. Namque Phaethonte fulminis ictu interempto, sorores ejus luctu mutatas in arbores populos, lacrymis electrum omnibus annis fundere juxta Eridanum amnem, et electrum appellatum, quoniam sol vocitatus sit elector, ut plurimi poetae dixerunt. Constat autem eum non esse succum populi, sed pineae arboris. Nam accensus tedae nidore fragrat. 7. Nascitur autem in insulis Oceani Septentrionalis, sicut gummi, densaturque ut crystallum rigore, vel tepore. Ex eo fiunt decoris gratia agrestium feminarum monilia, vocari autem a quibusdam harpago, eo quod attritu digitorum, accepta caloris anima, folia, paleasque, et vestium fimbrias rapiat, sicut magnes ferrum. Quocunque autem modo libeat, tinguitur. Nam anchusae radice conchylioque inficitur. 8. Lyncurius vocatus, quod fiat ex urina lyncis bestiae tempore indurata. Est autem, sicut et succinum, fulva, attrahens spiritu folia propinquantia.
16.99. Mor renkli taşlar
Mor taşların başı Hint ametistidir. Ametist (amethystus) mordur, içine menekşe rengi karışmıştır, gül parlaklığı gibidir, hafifçe küçük alevler saçar. Bir başka türü hyacinthus'a yaklaşır. Adının sebebi olarak şunu gösterirler: moru büsbütün ateş rengi değil, şarap rengidir. Oyulması kolaydır. Beş türü vardır.
Safir (sapphirus) mor karışımı mavidir, üzerinde altın tozları serpilidir. En iyisi Medlerdedir, ama hiçbir zaman tam saydam değildir.
Hyacinthus adını kendi adındaki çiçekten alır. Etiyopya'da bulunur, rengi mavidir. En iyisi ne seyrek ne yoğunluktan donuk olandır; ikisinin ölçülü karışımıyla parlar, morla ışıldar. Ama eşit parlamaz: açık havada berrak ve hoştur, bulutlu havada gözün önünde solar ve söner. Ağza konunca soğuktur. Oyulmaya çok direnir, ama yenilmez değildir: elmasla çizilir ve mühürlenir.
Hyacinthizon Hint taşıdır, hyacinthus'u çok andırır. Bunların kimi kristale benzer, aralarından geçen tellerle bulanıklaşır; adları da bu kusurdan gelir.
Amethystizon, küçük kıvılcımının ucu ametist menekşesine döndüğü için bu adı alır.
Chelidonia kırlangıçların renginden adını alır, iki türü vardır: biri bir yandan saf mor, öteki arasına siyah benekler serpilmiş mordur.
Cyanea İskit taşıdır, mavi parıltıyla ışıldar; bazen saftır, bazen araya serpilmiş altın toz noktalarıyla çeşitlenir.
Rhodites gül renklidir, adını buradan almıştır.
- Inter purpureas gemmas principatum Amethystus Indicus tenet. Amethystus purpureus est permisto violaceo colore, et quasi rosae nitore, leniter quasdam flammulas fundens. Alterum ejus genus descendit ad Hyacinthos. Causam nominis ejus afferunt, quia sit quidam in purpura illius non ex toto igneum, sed vini colorem habens. Est autem scalpturis facilis, genera ejus quinque. 2. Saphirus caeruleus est cum purpura, habens pulveres aureos sparsos, apud Medos optimus, nusquam tamen perlucidus. 3. Hyacinthus ex nominis sui flore vocatur. Hic in Aethiopia invenitur, caeruleum colorem habens. Optimus qui nec rarus est, nec densitate obtusus, sed ex utroque temperamento lucens purpuraque refulgens. Hic autem non rutilat aequaliter, serene enim perspicuus est atque gratus, nubilo coram oculis evanescit atque marcescit, in os missus frigidus est, in scalpturis durissimus, nec tamen invictus; nam adamante scribitur, et signatur. 4. Hyacinthizon Indicus est Hyacinthum prope referens. Quidam autem eorum crystallis similes, capillamentis intercurrentibus obscurantur, ex quo etiam vitio nomen illorum est. 5. Amethystizon appellatur, quia ejus extremus igniculus in Amethysti violam exit. 5. Chelidonia ex hirundinum colore vocata, duorum est generum, quarum una ex altera parte purpurea pura, et altera purpurea nigris intervenientibus maculis. 6. Cyanea Scythiae gemma, caeruleo coruscans nitore, pura interdum, et punctulis intermicantibus auratis pulvisculis varians. 7. Rhodites rosea est, et ex eo nomen accepit.
16.1010. Beyaz taşlar
İnci (margarita) beyaz taşların ilkidir. Bu türün deniz kabuklarında (conchulae) bulunması yüzünden bu adı aldığını söylerler. Balığın beyninde küçük taş bulunduğu gibi, salyangozun etinde de bir taş oluşur. Salyangozların yılın belli bir zamanında içtiği gök çiyinden meydana gelir. Bu incilerin kimine unio denir. Bu uygun bir addır, çünkü yalnız bir tane bulunur, asla iki ya da daha çok birlikte bulunmaz. Beyaz inciler sararanlardan daha iyidir. Çünkü beyazlık ya gençlikten ya da sabah çiyinden doğar, koyuluk ise yaşlılıktan ya da akşam havasından.
Paederos beyaz taşlar içinde inciden sonra ikinci gelir. Hangi renge katılması gerektiği tartışılır, çünkü adı başka güzellikler için de öyle sık kullanılmıştır ki kelime güzelliğin ayrıcalığı olmuştur.
Asterites beyazdır, içinde hapsolmuş bir ışık taşır, adeta içerde dolaşan bir yıldız gibidir; beyazlaşan güneş ışınlarını yansıtır, adını da buradan alır.
Galactites süt gibidir; ezilince süt tadında beyaz bir öz bırakır. Emziren kadınlara bağlanınca memeleri süt doldurur. Çocukların boynuna asılınca salya getirdiği, ağızda eridiği ve belleği aldığı söylenir. Nil ve Akheloos ırmakları onu getirir. Beyaz damarlarla çevrili zümrüde galactites diyenler de vardır.
Chalazias dolunun hem beyazlığını hem biçimini taşır; sertliği de elmas gibi yenilmezdir. Ateşe konsa bile kendi soğukluğunu korur.
Güneş taşı (solis gemma) beyazdır; güneş görünümünde çevresine parlak ışınlar saçtığı için bu adı almıştır.
Selenites beyaz ve bal renkli parıltıyla ışıldar, içinde ay görüntüsü taşır; bunun ayın gidişine göre her gün küçülüp büyüdüğünü söylerler. Pers ülkesinde oluşur.
Cynaedia, aynı adı taşıyan balığın beyninde bulunur, beyaz ve uzuncadır. Büyücüler bunlarla durgun hava ya da fırtına işaretlerini önceden bildiklerini söyler.
Belioculus beyazımsıdır, altın parıltıyla ışıldayan ortasıyla siyah bir göz bebeğini kuşatır. Görünüşünden ötürü Asur kralı Belus'a adanmıştır, adı da buradan gelir.
Epimelas, beyaz taşın üstü kararınca denir, adını buradan alır.
Exhebenus güzel ve beyazdır; kuyumcular altını onunla cilalar.
- Margarita, prima candidarum gemmarum, quam inde margaritam aiunt vocatam, quod in conchulis maris hoc genus lapidum inveniatur. Inest enim in carne cochleae calculus natus, sicut in cerebro piscis lapillus. Gignitur autem de coelesti rore, quem certo anni tempore cochleae hauriunt. Ex quibus margaritis quaedam uniones vocantur: aptum nomen habentes, quod tantum unus, nunquam duo, vel plures simul reperiantur. Meliores autem candidae margaritae quam quae flavescunt. Illas enim aut juventus aut matutini roris conceptio reddit candidas, has senectus, vel vespertinus aer gignit obscuras. 2. Paederos, secunda post margaritam candidarum gemmarum, de qua quaeritur in quo colore numerari debeat, toties jactati per alienas pulchritudines nominis, adeo ut decoris praerogativa vocabulo facta sit. 3. Asterites candida est, inclusam lucem continens, veluti stellam intus ambulantem, redditque solis candicantis radios, unde et nomen invenit. Galactites lactea est, quae attrita reddit succum album ad lactis saporem, feminis nutrientibus illigata fecundat ubera. Infantium quoque collo suspensa salivam facere fertur, in ore autem liquescere, et memoriam adimere. Mittunt eam Nilus, et Achelous amnes. Sunt qui smaragdum albis venis circumligatum galactiten vocant. 4. Chalazias grandinis et candorem praefert et figuram, duritie quoque invicta, ut adamas; etiam in igne posita manet suum frigus. 5. Solis gemma candida est, traxitque nomen, quod ad speciem solis in orbem fulgentes spargit radios. 6. Selenites translucet candido melleoque fulgore, continens lunae imaginem, quam juxta cursum astri ipsius perhibent in dies singulos minui, atque augeri. Nascitur in Perside. 7. Cynaedia invenitur in cerebro piscis ejusdem nominis, candida et oblonga. Praesagire iis ferunt magi signa tranquillitatis vel tempestatis. 8. Belioculus albicans pupillam cingit nigram medio aureo fulgore lucentem. Haec propter speciem Assyriorum regi Belo dicata, unde et appellata. Epimelas dicitur, cum in candida gemma superne nigricat color, unde et nomen habet. 9. Exhebenus speciosa et candida, qua aurifices aurum poliunt.
16.1111. Siyah taşlar
Achates ilk kez Sicilya'da aynı adı taşıyan ırmağın yanında bulunmuş, sonra birçok ülkede görülmüştür. Siyahtır, ortasında birleşip çeşitlenen siyah ve beyaz halkalar vardır, haematites'e benzer. Büyücüler onların tütsüsüyle, inanılırsa, fırtınaları savar, ırmakları durdurur.
Apsyctos siyah ve ağırdır, kırmızı damarlarla bezelidir. Ateşte ısıtılınca yedi gün sıcaklığı tutar.
Aegyptilla'nın kökü siyah, yüzü mavidir; bulunduğu Mısır'dan adını alır.
Medea siyahtır, o masallardaki Medea tarafından bulunmuştur. Bakır renkli damarları vardır, safran rengi ter çıkarır, tadı şarap gibidir.
Veientana İtalya taşıdır, Veii'de bulunmuştur; yüzü siyahtır, arasında beyaz benekler parlar.
Barontis kan rengi ve beyaz benekli siyah taştır.
Mesomelas siyahtır, ortasını herhangi bir renkte bir damar keser.
Venüs saçı (Veneris crinis) çok siyah parlaklıktadır, içinde kızıl saç görünümü taşır.
Trichrus Afrika'dandır, siyahtır, ama üç öz bırakır: kökünden siyah, ortasından kan rengi, tepesinden aşı boyası rengi.
Dionysias kırmızı benekli siyah taştır. Suyla ezilince şarap kokar, kokusuyla sarhoşluğa karşı koyduğu sanılır.
Pyrites siyahtır, ama ovulunca parmakları yakar.
- Achates reperta primum in Sicilia juxta flumen ejusdem nominis, postea plurimis in terris. Est autem nigra, habens in medio circulos nigros, et albos junctos, et variatos, similis haematiti. Magi suffitu earum, si creditur, tempestates avertunt, flumina sistunt. 2. Apsyctos nigra, et ponderosa, distincta venis rubentibus. Haec excalefacta igni septem diebus calorem tenet. 3. Aegyptilla nigra est radice, caerulea facie, ex Aegypto, ubi invenitur vocata. Medea nigra est, a Medea illa fabulosa inventa. Habet venas aerii coloris, sudorem reddit croci, saporem vini. 4. Veientana Italica gemma est a Veiis reperta, nigra facie, albis intermicantibus notis. Barontis nigra est cum sanguineis et albis notis. 5. Mesomelas nigra, vena quemlibet colorem secante per medium. Veneris crinis, nigerrimi nitoris, continens in se speciem rufi crinis. 6. Trichrus ex Africa nigra est, sed tres succos reddit, a radice nigrum, medio sanguineum, e summo ochrae. 7. Dionysias nigra mistis rubentibus notis, ex aqua trita vinum flagrat, et odore suo ebrietati resistere putatur. Pyrites nigra quidem, sed attritu digitos adurit.
16.1212. Çok renkli taşlar
Panchrus çok renklidir, neredeyse bütün renklerden oluşur, adını da buradan alır.
Orca yabancı bir addır; kızıl sarı, siyah, yeşil ve beyaz renklerdendir.
Mithridax güneş vurunca çeşitli renklerle parıldar. Pers ülkesinde oluşur.
Drosolithus çok renklidir. Adının sebebi, ateşe tutulunca ter gibi bir şey çıkarmasıdır.
Opalus çeşitli taşların renkleriyle bezelidir. Onda kırmızı yakutun daha ince ateşi, ametistin parlak moru, zümrütün ışıltılı yeşili vardır, hepsi bir çeşitlilik içinde birlikte parlar. Adını ülkesinden alır. Çünkü onu yalnız Hindistan oluşturur.
Ponticae adını Pontus'tan alır. Çeşit çeşittir: kimi altın damlalarla parıldar, kimi yıldız taşır, kimi uzun renk şeritleriyle çizgilidir.
Hexecontalithus küçük olmakla birlikte çok renklidir, bu adı buradan almıştır. Öyle çeşitli beneklerle serpilmiştir ki küçük yuvarlağında altmış taşın rengi görülür. Libya'da Troglodytlerde oluşur.
Murrina Partlarda oluşur, ama en iyisi Germanya'dadır. Bunun toprak altında sıcaklıkla yoğunlaşmış sıvı olduğunu düşünürler, adını da buradan alır. Çeşitliliği gökkuşağında görüldüğü gibi renklerin yansımasıyla mora, beyaza ve ateşe döner. Bunun zıddı olan sebep ise kristali oluşturur: daha şiddetli soğukla donmuştur.
13. Kristaller
Kristal (crystallus) parlaktır, rengi su gibidir; yıllarca donmuş kar olduğu aktarılır. Yunanlar da adını buradan vermiştir. Asya'da ve Kıbrıs'ta, en çok kuzey Alplerinde, yazın bile güneşin kavurucu olmadığı yerlerde oluşur. Orada sertleşir, uzun yılların katılığı kristal denen bu türü verir. Güneş ışınlarına tutulunca alevi öyle kapar ki kuru mantarlara ya da yapraklara ateş verir. Kadeh yapımında da kullanılır. Soğuktan başka hiçbir şeye dayanamaz.
Elmas (adamas) küçük ve çirkin bir Hint taşıdır; rengi pas gibi, parlaklığı kristal gibidir. Fındık içinden büyüğü hiç bulunmamıştır. Hiçbir maddeye boyun eğmez: ne demire ne ateşe, hiç ısınmaz da. Yunanca adı da "ehlileşmez" demektir. Ama demiri ve ateşi hiçe sayan bu yenilmez taş, yeni ve sıcak teke kanında bekletilirse kırılır; ancak o zaman demirin çok darbesiyle parçalanır. Oymacılar onun parçalarıyla değerli taşlara işlemeler yapar, onları deler.
Mıknatıs taşıyla öyle uyuşmaz ki yanına konunca demirin çekilmesine izin vermez; demir mıknatısa yaklaştırılsa mıknatısın tuttuğunu kapar, alır götürür. Kehribar gibi zehirleri ortaya çıkardığı, boş korkuları kovduğu, büyülere karşı koyduğu söylenir. Altı türü vardır.
Chalazias dolunun beyazlığını ve biçimini, elmasın sertliğini taşır. Ateşe konsa bile soğukluğunu korur.
Ceraunium'un iki türü vardır. Biri Germanya'dan gelir, kristale benzer ama mavi parlar; açık havaya konunca yıldızların parıltısını kapar. Öteki ceraunium'u İspanya, Lusitanya kıyılarında oluşturur; rengi kızıl pyropus gibi, niteliği ateş gibidir. Yıldırımın gücüne karşı yardım ettiği söylenir, buna inanılırsa. Ceraunia adını, yalnız yıldırım vuran yerin yakınında bulunmasından alır; çünkü Yunancada yıldırıma keraunos denir.
Iris Arabistan'da Kızıldeniz'de oluşur, kristal renklidir, altı köşelidir; adını özelliğinden alır: çatı altında güneş vurunca yakındaki duvarlara gökkuşağının görünüşünü ve renklerini yansıtır.
Astrios Hindistan'dandır, kristale yakındır. Ortasında dolunay parıltısıyla bir yıldız ışıldar. Adını, yıldızlara (astra) tutulunca onların parıltısını kapıp yansıtmasından almıştır.
Alectria adeta alectoria'dır; çünkü horozların midesinde bulunur, kristal görünümlü, bakla büyüklüğündedir. Büyücüler, inanılırsa, dövüşlerde bununla yenilmez olunduğunu söyler.
Enhydros adını sudan alır, çünkü öyle su sızdırır ki içinde kapalı bir pınar olduğunu sanırsın.
- Panchrus varius ex omnibus pene coloribus constans, unde et nominatur. Orca barbari nominis ex fulvo et nigro, viridique et candido est. 2. Mithridax, sole percussa, coloribus micat variis. Gignitur in Perside. Drosolithus varius, nominis causa, quia si ad ignem applicetur, velut sudorem mittit. 3. Opalus distinctus diversarum colore gemmarum. Est enim in eo carbunculi tenuior ignis, amethysti fulgens purpura, smaragdi nitens viriditas, et cuncta pariter sub quadam varietate lucentia. Nomen habet ex patria. Sola enim eum parturit India. 4. Ponticae a Ponto dicuntur, genere diverso nunc auratis guttis micantes, aliae habentes stellas, aliae longis colorum ductibus lineatae. 5. Hexecontalithus in parva magnitudine multicolor, unde et hoc nomen sibi adoptavit. Tam diversis enim notis sparsus est, ut sexaginta gemmarum colores in parvo ejus orbiculo deprehendantur. Nascitur autem in Libya apud Troglodytas. 6. Murrina apud Parthos gignitur, sed praecipua in Germania, humorem sub terra putant calore densatum unde et nomen sumpsit. Varietas ejus in purpuram candoremque et ignem cum quodam colorum repercussu, qualis in coelesti arcu spectatur. Cujus contraria causa crystallum facit gelu vehementiore concreto. 7. Crystallus resplendens, et aquosus colore traditur, eo quod nix sit glacie durata per annos. Unde et nomen ei Graeci dederunt. Gignitur autem in Asia et Cypro, maxime in septentrionum Alpibus, ubi nec aestate sol ferventissimus invenitur. Ideo ipsa induratur, et annosa duritia reddit hanc speciem quae crystallus dicitur. Hic oppositus radiis solis adeo rapit flammam, ut aridis fungis, vel foliis ignem praebeat. Usus ejus etiam ad pocula destinatur. Nihil autem aliud quam frigidum pati potest. 8. Adamas Indicus lapis parvus, et indecorus, ferrugineum habens colorem, et splendorem crystalli. Nunquam autem ultra magnitudinem nuclei avellani repertus. Hic nulli cedit materiae, ne ferro quidem, nec igni, nec unquam incalescit, unde et nomen interpretatione Graeca indomitabilis accepit. Sed dum sit invictus ferri, ignisque contemptor, hircino rumpitur sanguine recenti et calido maceratus, sicque multis ictibus ferri perfringitur. Cujus fragmentis scalptores pro gemmis insigniendis perforandisque utuntur. 9. Hic autem dissidet cum magnete lapide in tantum, ut juxta positus ferrum non patiatur abstrahi, magneti autem si admotus magnetem comprehenderit, rapiat atque auferat. Fertur quoque in electri similitudine venena deprehendere, metus vanos expellere, maleficis resistere artibus. Genera ejus sex. 10. Chalazias grandinum, et candorem, et figuram adamantinam duritiam praefert. Etiam in igne posita manet suum frigus. 11. Cerauniorum duo genera sunt: Unum quod Germania mittit crystalli similem, splendet tamen caeruleo; et si sub divo positus fuerit, fulgorem rapit siderum. Ceraunium alterum Hispania in Lusitanis littoribus gignit, cui color e pyropo rubenti, et qualitas ut ignis. Haec adversus vim fulgurum opitulari fertur, si credimus. Dicta autem Ceraunia, quoniam alibi non inveniuntur quam in loco fulminis ictui proximo. Graece enim fulmen κεραυνός dicitur. 12. Iris apud Arabiam in mari Rubro nascitur coloris crystallini, sexangulata, dicta ex argumento Iris. Nam sub tecto percussa sole species et colores arcus coelestis in proximos parietes emittit. 13. Astrios ex India est, crystallo propinqua, in cujus centro stella lucet fulgore lunae plenae, sumpsit autem nomen quod, astris opposita, fulgorem rapit ac regerit. 14. Alectria, quasi alectoria. In ventriculis enim gallinaceis invenitur, crystallina specie, magnitudine fabae. Hac in certaminibus invictos fieri magi volunt, si credimus. 15. Enhydros ab aqua vocata. Exsudat enim aquam, ita ut clausam in ea putes fontaneam scaturiginem.
16.1414. Ateş renkli taşlar
Bütün ateş renkli taşların başı kırmızı yakuttur (carbunculus). Kömür (carbo) gibi kor olduğu için bu adı alır; parıltısı gece de yenilmez. Karanlıkta öyle parlar ki gözlere alevler saçar. On iki türü vardır; en iyileri parıldayıp adeta ateş döküyor görünenlerdir. Yunancada anthrax denir. Libya'da Troglodytlerde oluşur.
Anthracites de kırmızı yakut gibi ateş renkli olduğu için bu adı alır, ama beyaz bir damarla kuşatılmıştır. Kendine özgü yanı, ateşe atılınca yarı ölü gibi sönmesi, buna karşılık suya batırılınca tutuşmasıdır.
Sandasirus Hindistan'da aynı adlı yerde oluşur. Görünüşü şöyledir: saydam ateş içinde adeta altın damlalar parıldar. Herkes kabul eder ki damla sayısı arttıkça değeri de artar.
Lychnites aynı ateş renkli türdendir, adını kandillerin (lychni) yanışından alır. Birçok yerde oluşur, en iyisi Hintlilerdedir. Kimileri onun daha zayıf bir kırmızı yakut olduğunu söylemiştir. İki görünüşü vardır: biri mor, öteki al kırmızı ışıldar. Güneşle ısınınca ya da parmakla ovulunca samanları ve kâğıt liflerini kendine çektiği söylenir. Oyulmaya direnir; oyulmuşsa mühür basarken bir hayvan ısırığı gibi balmumunun bir kısmını tutar. Dört türü vardır.
Carchedonia'nın da lychnites gibi aynı şeyi yaptığı söylenir, ama önceki taşlardan çok daha ucuzdur. Nasamonlarda, söylendiğine göre ilahî yağmurla oluşur. Dolunay yansımasıyla bulunur. Bütün türleri oyulmaya direnir.
Alabandina adını Asya'daki Alabanda bölgesinden alır; rengi carchedonia'ya yaklaşır ama nadirdir.
Dracontites ejderha beyninden çıkarılır. Canlıyken kesilmezse taş olmaz; bu yüzden büyücüler onu uyuyan ejderhalardan keser. Gözü pek adamlar ejderha mağaralarını araştırır, ejderhaları uyutmak için oraya ilaçlı otlar serper, uykuya dalanların başını kesip taşı çıkarırlar. Saydam beyazlıktadır. Doğu kralları bunları kullanmakla özellikle övünür.
Chrysoprasus Etiyopya taşıdır; ışık gizler, karanlık gösterir. Çünkü gece ateş, gündüz altın rengidir.
Phlogites Pers ülkesindendir; içinde dışarı çıkmayan yakıcı alevler gösterir.
Syrtites, ilk kez Lucania kıyısında Syrtis'lerde bulunduğu için bu adı alır. Rengi safran gibidir, içinde bulutlu havada parlayan zayıf yıldızlar taşır.
Hormesion en hoş taşlar arasında görülür, ateş renginde ışıldar, altın uçlarında beyaz bir ışık taşır.
- Omnium ardentium gemmarum principatum carbunculus habet. Carbunculus autem dictus, quod sit ignitus, ut carbo, cujus fulgor nec nocte vincitur. Lucet enim in tenebris, adeo ut flammas ad oculos vibret. Genera ejus XII; sed praestantiores, qui videntur fulgere, et velut ignem effundere. Carbunculus autem Graece ἂνθραξ dicitur. Gignitur in Libya apud Troglodytas. 2. Anthracites vocatus, quod sit et ipse coloris ignei, ut carbunculus; sed candida vena praecinctus, cujus proprium est, quod, jactatus in ignem, velut intermortuus exstinguitur, at contra aquis perfusus exardescit. 3. Sandasirus nascitur in India loco ejusdem nominis. Species ejus, quod veluti in translucido igne intus fulgent aureae guttae. Constat autem inter omnes quantum numero stillarum accedit, tantum et pretio accedere. 4. Lychnites ex eodem genere ardentium est, appellata a lucernarum flagrantia. Gignitur in multis locis, sed probatissima apud Indos. Quidam eam remissiorem carbunculum esse dixerunt. Hujus duplex facies: una quae purpura radiat; altera quae cocci rubore. A sole excalefacta, aut digitorum attritu paleas et chartarum fila ad se rapere dicitur. Scalpturis resistit, ac si quando scalpta fuerit, dum signa imprimit, quasi quodam animali morsu partem cerae retentat. Genera ejus quatuor. 5. Carchedonia hoc quod et Lychnites facere dicitur, quanquam multo vilior praedictis. Nascitur apud Nasamonas imbre, ut ferunt, divino. Invenitur ad repercussum lunae plenae. Omnia autem genera scalpturae resistunt. 6. Alabandina dicta ab Alabanda Asiae regione, cujus color ad carchedoniam vadit, sed rarus. 7. Dracontites ex cerebro draconis eruitur, quae nisi viventi abscisa fuerit, non ingemmescit; unde et eam magi dormientibus draconibus amputant. Audaces enim viri explorant draconum specus, et Spargunt ibi gramina medicata ad incitandum draconum soporem, atque ita somno sopitis capita desecant, et gemmas detrahunt. Sunt autem candore translucido. Usu earum Orientis reges praecipue gloriantur. 8. Chrysoprasus Aethiopicus est, quem lapidem lux celat, prodit obscuritas. Nocte enim igneus est, die aureus. 9. Phlogites ex Persida est, ostentans intra se quasi flammas aestuantes, quae non exeant. 10. Syrtites vocata, quoniam in littore Syrtium inventa primum est in parte Lucaniae. Color ejus croceus, intus stellas continens elanguidas, sub nubilo renitentes. Hormesion inter gratissimas aspicitur, et igneo colore radians auro portante secum in extremitatibus candidam lucem.
16.1515. Altın renkli taşlar
Değerli taşların kimi türleri madenlerin ya da taşların görünüşüne göre adlandırılmıştır.
Chrysopis tam altın gibi görünür.
Chrysolithus altına benzer, deniz rengini andırır. Bunu Etiyopya oluşturur.
Chryselectrus altına benzer, ama kehribar rengine yaklaşır, yalnız sabah bakışında hoştur, ateşi en çok kapandır; yanına konunca en çabuk tutuşur.
Chrysolampis altından ve ateşten adını alır. Gündüz altın rengi, gece ateş rengidir. Bunu Etiyopya oluşturur.
Ammochrysus altın karışık kumludur, kimi yerde yaprak kimi yerde toz parçacıkları taşır. Pers ülkesinde oluşur.
Leucochrysus altın renklidir, arasından beyaz damar geçer.
Melichrysus, altın içinden saf bal görünür gibi saydam olduğu için bu adı alır.
Chrysocolla karıncaların altın çıkardığı Hindistan'da oluşur. Altına benzer, mıknatıs tabiatındadır; ancak altını artırdığı aktarılır, adı da buradan gelir.
Argyrites gümüşe benzer, altın lekeleri vardır.
Androdamas gümüş parlaklığındadır, neredeyse elmas gibidir, daima dört köşe zarlar biçimindedir. Büyücüler bu adın, ruhun dürtülerini ya da öfkesini ehlileştirip dizginlediği, inanılırsa, için verildiğini düşünür. Kızıldeniz'de oluşur.
Chalcites bakır rengindedir.
Chalcophonos siyahtır, ama taşa vurulunca bakır gibi çınlar.
Balanitae'nin iki türü vardır: yeşilimsi olan ve Korint bakırına benzeyen; ortasını alev rengi bir damar keser.
Sideritis bakışta demirden hiç ayrılmaz; ama büyülüdür, nereye götürülürse kavga çıkarır.
Idaeus dactylus Girit adasındandır, demir rengindedir; adının sebebi insan baş parmağını andırmasıdır.
Aethiopicus demir rengindedir, ezilince siyah bir öz çıkarır.
Zmilaces Fırat yatağında toplanır, Prokonnesos mermerine benzer, ortası bir renkle göz bebeği gibi ışıldar.
Arabica ülkesinden adını alır, görünüşü fildişi gibidir.
Hephaestites görüntü yansıtmada ayna tabiatındadır, oysa kızıl parlar. Sınanması şöyledir: kaynar suya konunca hemen soğutursa ya da güneşe tutulunca kuru maddeyi tutuşturursa gerçektir. Korykos'ta oluşur.
Ostracites taşlıdır, testi rengindedir, daha serttir. Bir türü achates'e benzer, ancak achates cilalanınca yağlanır. Sert olanında o kadar güç vardır ki öteki taşlar onun parçalarıyla oyulur.
Glossopetra insan diline benzer, adını da buradan almıştır. Ayın tutulması sırasında gökten düştüğü söylenir. Büyücüler ona az güç vermez: ay hareketlerinin onunla uyandırıldığını sanırlar.
Değerli taşların kimi türleri de hayvanlardan adlandırılmıştır. Echites engerek beneklerini taşır. Carcinias deniz yengeci rengindedir. Scorpitis akrebi hem renk hem biçimle andırır. Myrmicites sürünen karıncanın biçimini taklit eder. Taos tavusa benzer. Hieracites doğan rengindedir. Aetites kartal rengindedir. Aegophthalmos keçi gözüne benzer. Lycophthalmus dört renklidir: kızıl, kan rengi, ortada kurt gözü gibi beyazla çevrili siyah. Meconites gelinciği andırır.
Kimi taşları putperestler bazı batıl inançlarında kullanır.
Liparia yakılınca bütün yabanî hayvanların çağrıldığı aktarılır.
Anancitis ile su falında cin görüntülerinin çağrıldığını söylerler.
Synochitis ile yeraltındakilerin çağrılan gölgelerinin tutulduğunu söylerler.
Chelonites Hint kaplumbağasının gözüdür, alacalı ve mordur. Büyücüler, dile konunca gelecek şeylerin onunla önceden bildirildiğini uydurur.
Brontia'nın gök gürültüsüyle kaplumbağa başından düştüğü, yıldırım darbelerini söndürdüğü sanılır.
Hyaenia taşı sırtlan denen hayvanın gözlerinde bulunur; insanın dili altına konunca geleceği önceden söylediğini iddia ederler. Mercanın da fırtınaya ve doluya karşı koyduğu söylenir.
Pontica morumsu saydam bir taştır, üzerinde kırmızı, bazen altın yıldızlar vardır. Onunla cinlere soru sorulduğunu ve cinlerin kovulduğunu söylerler.
Kimi taş türlerinde gerçeği sahteden ayırmak çok güçtür. Çünkü gerçek bir türün niteliğini başka sahte taşlara aktarmak icat edilmiştir. Sardoniksler böyledir: üç taş birbirine yapıştırılır ve bu anlaşılmaz. Bunları ayrı türlerden, siyah, beyaz ve sülüğen rengi taşlardan yaparlar. Çok değerli zümrüt yerine de bazıları camı sanatla boyar; bu sahte yeşillik, hileyi sınayıp ortaya çıkaran biri bulunana dek gözü aldatır. Başka taşlarda başka yollar vardır. Ölümlülerin hiçbir hayatı hilesiz değildir.
Saydam olmayan bütün taşlara kör (caecae) derler, çünkü yoğunlukları onları karartır.
- Sunt quaedam gemmarum genera ex specie metallorum, vel lapidum cognominata. 2. Chrysopis aurum tantum videtur esse. Chrysolithus auro similis est cum marini coloris similitudine, hunc Aethiopia gignit. 3. Chryselectrus similis auro, sed in colorem electri vergens, matutino tantum aspectu jucundus, rapacissimus ignium, et si juxta fuerit celerrime ardescens. 4. Chrysolampis ex auro et igne vocata. Aurea est enim die, et noctu ignea: hanc Aethiopia gignit. 5. Ammochrysus arenis auro intermissis, nunc bractearum, nunc pulveris habet quadrulas. Gignitur in Perside. 6. Leucochrysus colore aureo, interveniente candida vena. Melichrysus dicta, quod veluti per aurum sincerum mel, sic haec gemma transluceat. 7. Chrysocolla gignitur in India, ubi formicae eruunt aurum. Est autem auro similis, et habet naturam magnetis, nisi quod augere aurum traditur, unde et nuncupatur. Argyrites similis argento, habens stigmata aurea. 8. Androdamas argenti nitorem habet, et pene adamas, quadrata semper tesseris. Magi putant nomen impositum ab eo quod animorum impetus vel iracundias domare et refrenare dicatur, si credimus. Gignitur in mari Rubro. 9. Chalcites aerei coloris est. Chalcophonos nigra est, sed lapidi illisa aeris tinnitum reddit. 10. Balanitae duo sunt genera: subvirides et Corinthii aeris similitudine, mediam secante flammea vena. 11. Sideritis a contemplatione ferri nihil dissonat; verum maleficus, quoquo inferatur, discordias excitat. 12. Idaeus dactylus, ex insula Creta, est ferrei coloris; causa nominis ejus, quia pollicem humanum exprimit. 13. Aethiopicus ferrei coloris est, qui dum teritur, nigrum succum emittit. 14. Zmilaces in Euphratis alveo legitur Proconesio marmori similis, medio colore, veluti oculi pupilla internitens. Arabica ex patria dicta, aspectu eburnea est. 15. Hephaestistes speculi naturam habet, in reddendis imaginibus, quanquam rutilet: experimentum ejus, si ferventi aquae addita statim refrigeret, aut si soli opposita aridam materiam accendat. Nascitur in Coryco. 16. Ostracites lapidosus, colore testaceo, durior. Altera achati similis, nisi quod achates politura pinguescit. Duriori tanta inest vis, ut aliae gemmae scalpantur fragmentis ejus. 17. Glossopetra similis est linguae humanae, unde et nomen sumpsit. Fertur autem, deficiente luna, e coelo cadere, cui non modicam magi tribuunt potestatem. Nam ex eo lunares motus excitari putant. 18. Sunt et quaedam gemmarum genera cognominata ab animalibus. Echites vipereas maculas exprimit. Carcinias marini cancri coloris est. 19. Scorpitis scorpionem et colore et effigie refert. Myrmicites formicae reptantis effigiem imitatur: Taos pavoni est similis. Hieracites accipitris coloris. Aetites aquilae. Aegopthalmos caprino oculo similis. 20. Lycopthalmus quatuor colorum, et rutilo sanguinea, in medio nigrum candido cingit, ut luporum oculus. Meconites papaver exprimit. 21. Sunt et quaedam gemmae quibus gentiles in superstitionibus quibusdam utuntur. 22. Liparia suffita omnes bestias evocari tradunt. Ananchitide in hydromantia daemonum imagines evocari dicunt. Synocitide umbras inferorum evocatas teneri aiunt. 23. Chelonites oculus est Indicae testudinis, varius, et purpureus. Per hanc magi impositum linguae futura praenuntiari fingunt. 24. Brontia a capite testudinum cum tonitruis cadere putatur, et restinguere fulminis ictus. 25. Hyaenia lapis in oculis Hyaenae bestiae invenitur, qui si sub lingua hominis subditus fuerit, futura eum praecinere dicunt. Sed et corallium tempestati et grandini resistere fertur. 26. Pontica est gemma quaedam livore perlucida, habens stellas rubeas, interdum et aureas. Dicunt per eam interrogari daemones, et fugari. 27. In quibusdam gemmarum generibus veras a falsis discernere magna difficultas est, quippe cum inventum sit ex vero genere alterius in alia falsa transducere, ut sardonices, quae ternis glutinantur gemmis, ita ut deprehendi non possint. Fingunt enim eas ex diverso genere, nigro, candido minioque colore. Nam et pro lapide pretiosissimo smaragdo quidam vitrum arte inficiunt, et fallit oculos subdole quaedam falsa viriditas, quoadusque non est qui probet simulatum et arguat; sic et alia alio atque alio modo. Neque est sine fraude ulla vita mortalium. 28. Omnes autem non translucidas gemmas caecas appellant, eo quod densitate sua obscurentur.
16.1616. Cam
Cam (vitrum) görmeye (visui) saydamlığıyla açık olduğu için bu adı alır. Öteki madenlerde içerde olan gizlidir; camda ise her sıvı ya da görünüş içerde nasılsa dışarıdan da öyle görünür, bir bakıma kapalıyken açıktır.
Kökeni şudur. Suriye'nin Yahudiye'ye komşu Fenike denen bölgesinde, Karmel dağının eteğinde bir bataklık vardır. Ptolemais yakınlarında denize beş mil akan Belus ırmağı buradan doğar; kumu sel dalgasıyla kirden yıkanır. Söylentiye göre buraya nitrum tüccarlarının bir gemisi yanaşmış, kıyıya dağılıp yemek hazırlarken kapları dayayacak taş bulamamış, gemiden nitrum kesekleri koymuşlar. Bunlar tutuşup kıyının kumuna karışınca yeni bir sıvının saydam dereleri akmış. Camın kökeni budur.
Çok geçmeden, becerikli zekâ yalnız nitrum ile yetinmemiş, başka karışımlarla da bu sanatı denemiştir. Hafif ve kuru odunlarla pişirilir, bakır ve nitrum eklenir, birbirine bağlı fırınlarda bakır gibi eritilir ve kütleler hâline gelir. Sonra bu kütleler atölyelerde yeniden dökülür: kimi üflenerek biçimlenir, kimi tornada işlenir, kimi gümüş gibi oyulur. Birçok yolla da boyanır; öyle ki hyacinthus, safir, yeşil taşlar, onyx ya da öteki taşların renklerini taklit eder. Aynalar için ondan daha uygun, resim için ondan daha elverişli malzeme yoktur.
Yine de en büyük değer beyaz camdadır, sonra kristale en çok benzeyene. Bu yüzden içki kaplarında cam, gümüş ve altın madenlerini geride bırakmıştır. Eskiden İtalya'da da yapılırdı. Galya ve İspanya'da da çok yumuşak beyaz kum havanda ve değirmende öğütülürdü. Sonra ağırlık ya da ölçüyle üç kısım nitrum karıştırılır, eritilip başka fırınlara aktarılırdı. Bu kütleye ammonitrum denirdi; yeniden pişirilince saf ve beyaz cam olurdu.
Cam türüne obsidianus taşı da sayılır. Bazen yakıcı, bazen siyahtır, saydamdır ama görüntüsü koyudur; duvar aynalarında görüntü yerine gölgeler verir. Birçokları ondan değerli taş yapar. Bu taşın Hindistan'da, İtalya'da ve İspanya'da Okyanus kıyısında oluştuğu aktarılır.
İmparator Tiberius zamanında bir ustanın, esnek ve işlenebilir olacak şekilde bir cam karışımı bulduğu söylenir. İmparatorun huzuruna kabul edildiğinde ona bir kâse uzattı. İmparator öfkelenip kâseyi yere fırlattı. Usta kâseyi yerden aldı, bakır kap gibi bükülmüştü; koynundan çekiç çıkarıp kâseyi düzeltti. Bunun üzerine imparator ustaya dedi: "Camın bu terkibini başka bilen var mı?" Usta başka bilen olmadığına yemin edince imparator, bu bilinirse altının çamur sayılacağını ve bütün madenlerin değerinin düşeceğini düşünerek onun başını vurdurdu. Gerçekten de cam kaplar kırılmasaydı altından ve gümüşten daha iyi olurdu.
- Vitrum dictum, quod visui perspicuitate transluceat. In aliis enim metallis quidquid intrinsecus continetur absconditur; in vitro vero quilibet liquor, vel species, qualis est interius, talis exterius declaratur, et quodammodo clausus patet. Cujus origo haec fuit. In parte Syriae, quae Phoenice vocatur, finitima Judaeae, circa radicem montis Carmeli, palus est ex qua nascitur Belus amnis, quinque millium passuum spatio in mare fluens juxta Ptolemaidem, cujus arenae de torrente fluctu sordibus eluuntur. 2. Hic fama est, appulsa nave mercatorum nitri, cum sparsim per littus epulas pararent, nec essent pro attollendis vasis lapides, glebas nitri ex nave subdidisse, quibus accensa, permista arena littoris, translucentes novi liquoris fluxisse rivos, et hanc fuisse originem vitri. 3. Mox, ut est ingeniosa solertia, non fuit contenta solo nitro, sed et aliis misturis hanc artem studuit. Levibus enim aridisque lignis coquitur, adjecto cyprio ac nitro, continuisque fornacibus, ut aes liquatur, massaeque fiunt. Postea ex massis rursus funditur in officinis, et aliud flatu figuratur, aliud torno teritur, aliud argenti modo caelatur. Tinguitur etiam multis modis, ita ut hyacinthos, sapphirosque et virides imiletur et onyches, vel aliarum gemmarum colores; neque est alia a speculis aptior materia, vel picturae accommodatior. 4. Maximus tamen honor in candido vitro, proximoque in crystalli similitudine. Unde et ad potandum argenti metalla et auri pepulit vitrum. Olim fiebat et in Italia; et per Gallias et Hispaniam arena alba mollissima pila molaque terebatur. Dehinc miscebatur tribus partibus nitri pondere, vel mensura, ac liquata in alias fornaces transfundebatur, quae massa vocabatur ammonitrum, atque haec recocta fiebat vitrum purum et candidum. 5. In genere vitri et obsidianus lapis annumeratur. Est autem urens interdum, et niger aliquando, et translucidus crassiore visu, et speculis parietum pro imagine umbras reddente: gemmas ex eo multi faciunt. Hunc lapidem et India et in Italia, et ad Oceanum in Hispania nasci tradunt. Ferunt autem sub Tiberio Caesare quemdam artificem excogitasse vitri temperamentum, ut flexibile esset, et ductile, qui dum admissus fuisset ad Caesarem, porrexit phialam Caesari, quam ille indignatus in pavimentum projecit. Artifex autem sustulit phialam de pavimento, quae complicaverat se tanquam vas aeneum; deinde marculum de sinu protulit, et phialam correxit. Hoc facto, Caesar dixit artifici: Nunquid alius scit hanc condituram vitrorum? Postquam ille jurans negavit alterum hoc scire, jussit illum Caesar decollari, ne dum hoc cognitum fieret, aurum pro luto haberetur, et omnium metallorum pretia abstraherentur. Et re vera, quia si vasa vitrea non frangerentur, meliora essent, quam aurum et argentum.
16.1717. Madenler
Maden (metallum) kelimesi Yunanca apo tou metallan'dan gelir. Çünkü tabiatı şöyledir: bir damar görününce başkasını arama umudu doğar. Yedi maden türü vardır: altın, gümüş, bakır, elektron, kalay, kurşun ve her şeyi ehlileştiren demir.
18. Altın
Altın (aurum) adını aura'dan, yani parıltıdan alır, çünkü hava yansıtınca daha çok parlar. Vergilius bu yüzden şöyle der: "Sonra dalların arasından altının ayrı renkli parıltısı (aura) ışıldadı", yani altının parıltısı. Çünkü madenlerin parıltısının başka bir ışığı yansıttığında daha çok parlaması tabiîdir. Parıltıları (altın süslerin) insanları parlak kılan aurarii de buradan gelir.
Obryzum altın, parıltıyla ışık saçtığı (obradiet) için bu adı alır. En iyi renktedir; İbraniler buna ophaz, Yunanlar kirron der.
Bractea en ince altın yapraktır; adı apo tou brakhein'den, yani ekhein'den, çıtırdamaktan gelir.
Para (pecunia) hem niteliğini hem adını önce davarlardan (pecudes) almıştır. Çünkü sikkeler hayvan derisinden kesilip damgalanırdı. Sonra Saturnus tarafından bakır sikke bulundu; o sikkelerin damgalanıp üzerine yazılmasını kararlaştırdı. Bu yüzden putperestler hazineyi de Saturnus'a adamıştır. Kimileri, yukarıda dediğimiz gibi, iumenta'nın yardım etmekten (iuvare) gelmesi gibi pecunia'nın da davarlardan adını aldığını söyler. Eskilerde bütün mal varlığına davarlardan ötürü peculium denirdi, çünkü bütün servetleri onlardan ibaretti. Bu yüzden zengine pecuarius denirdi, şimdi pecuniosus denir.
En eskiler altın ve gümüş bulunmadan önce bakır kullanırdı. Önce bakır para kullanıldı, sonra gümüş, sonra altın geldi, ama para başladığı maddeden adını korudu. Hazineye aerarium denmesi de bundandır: önce yalnız bakır kullanılır, altın ve gümüş henüz damgalanmadığı için yalnız o saklanırdı. Sonra bu madenlerden para yapıldıysa da aerarium adı, paranın başladığı madenden kalmıştır.
Hazine (thesaurus), Yunanca asıl anlamıyla apo tes theseos'tan, yani konmaktan, saklanmış şeyden gelir. Çünkü thesis koyma demektir. Kelime Yunanca ile Latincenin birleşmesidir: Yunanlar thes'e saklanmış, Latinler aurum'a altın der, birleşince "saklanmış altın" anlamı çıkar.
Auraria adını altından alır.
Vergilere (tributa) eskiden her tribus'tan toplandıkları için bu ad verilmiştir; tıpkı şimdi her yöreden toplandığı gibi. Roma halkının üç bölüme ayrıldığı, her bölümün başındakilere de tribunus dendiği bilinir. Halkların verdiği harcamalara da bu yüzden tributa demişlerdir.
Vectigalia, taşımaktan (vehere) adını alan vergilerdir.
Stipendium, küçük paranın (stips) tartılmasından (pendere) gelir. Çünkü eskiler parayı saymaktan çok tartardı.
Moneta, madende ya da ağırlıkta hile yapılmaması için uyardığı (monet) için bu adı almıştır.
Nomisma, altın, gümüş ya da bakır sikkedir; imparatorların adları (nomina) ve suretleriyle damgalandığı için böyle denir. İlk sikkeye argyros denirdi, çünkü çok büyük kısmı gümüşten basılırdı.
Nummi adını Romalıların kralı Numa'dan alır; Latinler arasında onları ilk kez o resimlerle damgalamış, üstüne kendi adını yazmıştır.
Folles içine konuldukları torbadan adlandırılmıştır: içeren şey, içerilene ad vermiştir.
Nomisma'da üç şey aranır: maden, şekil ve ağırlık. Bunlardan biri eksikse nomisma olmaz.
Gümüş, altın ve bakırın üç türü vardır: damgalanmış, işlenmiş ve işlenmemiş. Damgalanmış olan sikkelerdedir; işlenmiş, kaplarda ve heykellerdedir; işlenmemiş olan kütledeki maddedir ki buna grave de denir, yani kütle.
Madenlerin biçim alabildiği şöyle öğrenilmiştir. Yanan ormanlar herhangi bir sebeple toprağı pişirince ısınan damarlar her türden derecikler döktü. Bu bakır ya da altın olsun, toprağın alçak yerlerine akınca, akan derenin ya da karşılayan çukurun verdiği biçimi aldı. Bu nesnelerin parıltısına kapılan insanlar katılaşmış kütleleri kaldırırken üzerlerinde toprağın şekillenmiş izlerini gördüler; böylece erimiş olanların her biçime sokulabileceğini düşündüler.
- Metallum dictum Graece ὰπὸ τοῡ μεταλλἄν quod natura ejus ea sit, ut ubi una vena apparuerit, ibi spes sit alterius inquirendi. Septem autem sunt genera metallorum: aurum, argentum, aes, electrum, stagnum, plumbum, et quod domat omnia, ferrum. 2. Aurum ab aura dictum, id est, a splendore, quod repercusso aere plus fulgeat. Unde et Virgilius: Discolor inde auri per ramos aura refulsit, hoc est, splendor auri. Naturale enim est ut metallorum splendor plus fulgeat luce alia repercussus. Hinc et aurarii dicti, quorum fulgor splendidos reddit. 3. Obryzum aurum dictum, quod obradiet splendore; est enim coloris optimi, quod Hebraei ophaz, Graeci κιρρόν vocant. 4. Bractea dicitur tenuissima lamina, ὰπὸ τοῡ βράχειν, quod est ἠχει̃ν, id est, a crepitando. 5. Pecunia prius de pecudibus et proprietatem habebat et nomen. De corio enim pecudum nummi incidebantur et signabantur. Postea a Saturno aereus nummus inventus; ipse enim signari nummos et inscribi constituit; propterea et aerarium Saturno a gentilibus consecratum est. Alii, ut superius pecuniam a pecudibus appellaverunt, sicut a juvando jumenta dicta sunt. Omne enim patrimonium apud antiquos peculium dicebatur a pecudibus, in quibus eorum constabat universa substantia, unde et pecuarius vocabatur, qui erat dives, modo vero pecuniosus. 6. Antiquissimi, nondum auro argentoque invento, aere utebantur. Nam prius aerea pecunia in usu fuit, post argentea, deinde aurea subsecuta, sed ab ea qua coepit nomen retinuit. Unde et aerarium dictum, quia prius aes tantum in usu fuit, et ipsum solum recondebatur, auro argentoque nondum signato, ex quorum metallis, quamvis postea fuisset facta pecunia, nomen tamen aerarii permansit ab eo metallo unde initium sumpsit. 7. Thesaurus juxta Graecam proprietatem ἀπὸ τῆς θέσεως a positione, hoc est, a reposito, nominatur. Nam θέσις positio dicitur, et est nomen ex Graeco Latinoque sermone compositum. Nam θές Graeci repositum dicunt, Latini aurum, quod junctum sonat repositum aurum. Auraria nomen habet ab auro. 8. Tributa vero, eo quod antea per tribus singulis exigebantur, sicut nunc per singula territoria. Sic autem in tres partes divisum fuisse Romanum populum constat, ut qui praeerant in singulis partibus tribuni dicerentur. Unde etiam sumptus quos dabant populi tributa nominaverunt. 9. Vectigalia sunt tributa, a vehendo dicta. Stipendium a stipe pendenda nominatum. Antiqui enim appendere pecuniam soliti erant magis quam annumerare. Moneta appellata est quia monet, ne qua fraus in metallo vel pondere fiat. 9. Nomisma est solidus aureus, vel argenteus, sive aereus, qui ideo nomisma dicitur quia nominibus principum effigiisque signabatur. Primus nummus ἅργυρος nuncupabatur, quia quam plurimum ex argento percutiebatur. 10. Nummi autem a Numa Romanorum rege vocati sunt, qui eos primum apud Latinos imaginibus notavit, et titulo nominis sui praescripsit. 11. Folles dicuntur a sacculo quo conduntur, a continente id quod continetur appellatum. 12. In nomismate tria quaeruntur: metallum, figura et pondus. Si ex iis aliquid defuerit, nomisma non erit. 13. Tria autem sunt genera argenti, et auri, et aeris: signatum, factum, infectum. Signatum est quod in nummis est; factum est, quod in vasis et signis; infectum, quod in massis, quod et grave dicitur, id est, massa. In notitiam autem formarum metalla ita venerunt. Dum enim quacunque ex causa ardentes silvae excoquerent terram, excalefactis venis fudit rivos cujuscunque stricturae. 14. Sive igitur aes illud fuerat, sive aurum, cum in loca terrae depressiora decurreret, sumpsit figuram, in quam illud, vel profluens rivus, vel excipiens lacuna formaverat. Quarum rerum splendore capti homines, cum ligatas attollerent massas, viderunt in eis terrae vestigia figurata, hincque excogitaverunt liquefactas ad omnem formam posse deduci.
16.1919. Gümüş
Gümüş (argentum) Yunanca adından çok uzak değildir; çünkü onlar buna argyron der. Şaşılacak biçimde, beyaz olduğu hâlde bedene sürülünce siyah çizgiler bırakır.
Civa (argentum vivum), konduğu maddeleri yediği için bu adı alır; hızla aktığı için buna akıcı da denir. Özellikle madenlerde ya da gümüş fırınlarında damlaların katılaşıp örtülere yapışmasıyla bulunur; çoğu kez çok eski lağım pisliğinde ya da kuyu balçığında da bulunur. Sülüğen demir kaba konup üzerine toprak tabak kapatılarak da yapılır; sonra kabın etrafı sıvanır ve kömürle çevrilir, böylece civa sülüğenden damlar. Bu olmadan ne gümüş ne bakır yaldızlanabilir.
Gücü o kadar büyüktür ki bir sextarius civanın üstüne yüz librelik taş koysan hemen yükü taşır. Oysa bir scrupulus altın koyarsan bu hafifliği hemen koynuna alır. Buradan anlaşılır ki boyun eğdiği ağırlık değil, tabiattır. En iyi cam kaplarda saklanır, çünkü öteki maddeleri deler. İçirilirse ağırlığıyla öldürür.
Gümüş artığı lithargyros'tur, biz buna gümüş köpüğü deriz. Gümüş ve kurşundan oluşur.
20. Bakır
Bakır (aes) da altın ve gümüş gibi havanın (aer) parıltısından adını alır. Eskilerde bakır kullanımı demirden önce bilinirdi. Toprağı önce bakırla sürer, savaş kavgalarını bakırla yaparlardı. Bakır daha değerliydi, altın ve gümüş faydasız diye atılırdı. "Şimdi tersine döndü, bakır yerde yatıyor, altın en yüksek onuru aldı. Dönen çağ böylece nesnelerin zamanını değiştirir: değerli olan sonunda hiç itibar görmez."
Bakırın kullanımı sonra heykellere, kaplara, yapı işçiliğine geçti. En çok da kalıcı olsun diye kamu kararları onlara yazılmıştır.
Cyprium bakırı ilk kez Kıbrıs adasında bulunmuş, adı da buradan gelmiştir. Cadmia denen aşınmış taştan yapılır ve işlenebilir. Buna kurşun katılırsa mor renkli olur.
Aurichalcum, hem altının parıltısına hem bakırın sertliğine sahip olduğu için bu adı alır. Kelime Latince ile Yunancanın birleşmesidir, çünkü Yunancada bakıra khalkos denir. Bakırla, bol ateşle yapılır ve ilaçlarla altın rengine getirilir.
Corinthium bütün madenlerin karışımıdır; bunu ilk rastlantı Korint'te, şehir alınıp yakılırken karıştırmıştır. Hannibal bu şehri alınca bütün bakır, altın ve gümüş heykelleri tek bir ateşe yığıp yaktı. Böylece ustalar bu karışımdan alıp tabaklar yaptı. Korint işleri, ne bu ne o olan, hepsinden doğan bir birlik olarak böyle ortaya çıktı. Bu yüzden ister ondan ister onun taklidinden yapılmış olsun, bugün bile Korint bakırı ya da Korint kapları denir. Üç türü vardır: gümüş parlaklığına yaklaşan beyaz tür, altının kızıl sarı tabiatını taşıyan tür ve hepsinin eşit karışımı olan tür.
Coronarium, işlenebilir bakırdan yapraklar hâlinde inceltilir, boğa ödüyle boyanınca oyuncuların taçlarında altın görünümü verir, adını da buradan alır.
Pyropum adını ateş renginden almıştır. Çünkü her uncia bakıra altı scrupulus altın eklenince çok ince yaprak ateş gibi parlar, alevleri taklit eder, bu yüzden pyropum denir.
Regulare aes, başkalarının işlenebilir bakır dediğidir; bütün Kıbrıs bakırı böyledir.
İşlenebilir (ductile) bakır, çekiçle uzatıldığı (producatur) için bu adı alır. Buna karşılık yalnız dökülene futile denir. Caldarium denen bakır da yalnız dökülür, çünkü çekiç altında kırılır. Her bakır, kusurları ateşte özenle temizlenip pişirilince regulare olur.
Campanum da bakır türlerinden sayılır, İtalya'daki Campania eyaletinden adını alır. Kaplar ve bütün gereçler için en değerlisidir.
Her bakır büyük soğukta daha iyi dökülür. Bakır yağlanmazsa çabuk pas tutar; en iyi sıvı ziftte saklandığı aktarılır.
Bütün madenler içinde en sesli ve en güçlü olan bakırdır; eşiklerin bakırdan yapılması da bundandır. Vergilius: "Bakır kapılarda menteşe gıcırdıyordu."
Bakır artıkları cadmia ve chalcitis'tir. Cadmia bakır pası, chalcitis bakır çiçeğidir.
Cadmia bakır ve gümüş madeni fırınlarında, oturan dumandan oluşur. Çünkü bakırın yapıldığı taşa cadmia denir, fırınlarda yeniden ortaya çıkar ve kendi adının kökenine döner.
Bakır çiçeği, bakır eritilirken yapılır ya da oluşur: çözülen bakırın üzerine soğuk su dökülür. Ani yoğunlaşmayla tükürük gibi çiçek belirir.
- Argentum non longe a Graeca appellatione distat. Hoc enim illi ἅργυρον vocant. Cui mirum in modum illud inest, ut, dum candidum sit, impressum corpori lineas nigras reddat. 2. Argentum vivum dictum, quod excidat materias in quibus injicitur: hoc et liquidum, quia percurrit. Invenitur specialiter in metallis, sive in argentariis fornacibus guttarum concretione tectis inhaerens; saepe etiam et in stercore vetustissimo cloacarum, vel puteorum limo. Fit etiam et ex minio imposito conchulae ferreae, patina testea superposita; tum circumlito vasculo circumdantur carbones, sicque argentum vivum ex minio distillat: sine hoc neque argentum, neque aes inaurari potest. 3. Tantae autem virtutis est, ut si super sextarium argenti vivi centenarium saxum superponas, oneri statim resistat. Sin vero auri scrupulum, levitatem ejus raptim sinu recipit, ex quo intelligitur, non pondus, sed naturam esse cui cedit. Servatur autem melius in vitreis vasculis, nam caeteras materias perforat. Potui autem datum, interficit ponderis causa. 4. Argenti purgamenta λιθάργυρος, quam nos spumam argenti appellamus. Fit enim ex argento et plumbo. . 4. Aes a splendore aeris vocatum, sicut aurum et argentum. Apud antiquos autem prius aeris quam ferri cognitus usus. Aere quippe prius proscindebant terram, aere certamina belli gerebant, eratque in pretio magis aes; aurum. vero et argentum propter inutilitatem rejiciebantur. Nunc versa vice jacet aes, aurum in summum cessit honorem; sic volvenda aetas commutat tempora rerum. Et quod fuit in pretio, fit nullo denique honore. Usus aeris postea transiit in simulacris, in vasis, in aedificiorum structuris, maxime et ad perpetuitatem monimentorum etiam publicae in eis constitutiones scriptae sunt. 5. Cyprium aes in Cypro insula prius repertum, unde et vocatum: factum ex lapide eroso, quam Cadmiam vocant, et est ductile; huic si addatur plumbum, colore purpureo fit. 6. Aurichalcum dictum, quod et splendorem auri et duritiam aeris possideat. Est autem nomen compositum ex lingua Latina et Graeca. Aes enim sermone Graecorum χαλκός vocatur. Fit autem ex aere et igne multo, ac medicaminibus perducitur ad aureum colorem. 7. Corinthium est commistio omnium metallorum, quod casus primum miscuit Corintho, cum caperetur incensa. Nam dum hanc civitatem Annibal cepisset, omnes statuas aereas, et aureas, et argenteas in unum rogum congessit, et eas incendit. Ita ex hac commistione fabri sustulerunt, et fecerunt paropsides. Sic Corinthia nata sunt ex omnibus in non, nec hoc, nec illud. Unde et usque in hodiernum diem, sive ex ipso, sive ex imitatione ejus, aes Corinthium, vel Corinthia vasa dicuntur. Hujus tria genera: unum candidum, ad argenti nitorem accedens; alterum, in quod ipsius auri fulva natura est; tertium, in quo aequalis cunctorum temperies. 8. Coronarium ex ductili aere tenuatur in laminas, taurorumque felle tinctum speciem auri in coronis histrionum praebet, unde et appellatum. 9. Pyropum igneus color vocavit. Namque in singulas uncias aeris, additis auri scrupulis senis, praetenui bractea ignescit, flammasque imitatur, unde et pyropum dicitur. 10. Regulare aes dicitur, quod ab aliis ductile appellatur, quale omne Cyprium est. 11. Ductile autem dicitur, eo quod malleo producatur, sicut contra futile, quod tantum funditur. Hoc et caldarium, quod tantum funditur. Nam malleis fragile est. Siquidem omne aes, diligentius purgatis igne vitiis excoctisque, regulare efficitur. 12. Campanum quoque inter genera aeris vocatur a Campania provincia, quae est in Italiae partibus, utensilibus et vasis omnibus probatissimum. 13. Aes omne frigore magno melius funditur. Aes rubiginem celerius trahit, nisi oleo perungatur; servari autem id optime in liquida pice tradunt. Inter omnia metalla aes vocalissimum est, et maximae potestatis; ideo et aenea limina, unde et Virgilius: Foribus cardo stridebat ahenis. Purgamenta aeris cadmia, et chalcitis. Cadmia aerugo aeris, chalcitis aeris flos. 14. Cadmia gignitur in metallorum aeris atque argenti fornacibus, insidente nidore. Namque ut ipse lapis ex quo fit aes cadmia vocatur, sic rursus in fornacibus existit, et nominis sui originem recipit. 15. Aeris flos fit, seu gignitur, conflationibus, resoluto atque reliquato aere, superfusa frigida. Repentina enim densatione, tanquam de sputo, reparatur flos.
16.19_2Bakır, yeşil pası (aerugo) da oluşturur. Bakır levhalar çok keskin sirke kabının üstüne asmalarla konur, sirkeye damlayan şey ezilir ve elenir.
- Aeruginem aes quoque creat. Nam laminae aereae super vas aceti asperrimi sarmentis superpositae, atque ita distillantibus, quod ex eo cecidit in ipsum acetum, teritur et cribratur.
16.2121. Demir
Demir (ferrum), toprağa tahılı yani ekin tohumlarını (farra) sakladığı için bu adı alır. Chalybs da denir, adını demirin en iyi ağız suyu aldığı Chalybs ırmağından alır. Bu yüzden maddenin kendisine de yanlış bir kullanımla chalybs denir, şu dizede olduğu gibi: "Yaralayıcı chalybs."
Demirin kullanımı öteki madenlerden sonra bulunmuştur. Sonra onun görünüşü utanca dönüştü: önce toprağın işlendiği şeyle şimdi kan dökülmektedir. Hiçbir cisim unsurları birbirine bu kadar sıkı yapışıp dolanmış değildir; bu yüzden onda soğukla birlikte sertlik vardır. Demir madeni neredeyse her yerde bulunur, ama bütün türler içinde üstünlük Çin demirinindir, çünkü Çinliler onu giysileri ve kürkleriyle birlikte gönderir. İkinci sıra Part demirinindir; bu iki türden başkası saf çelik suyuyla yapılmaz, çünkü ötekilere daha yumuşak bir madde karışır.
Demirin çeşitleri toprağın türüne göre çok farklıdır. Kimi yumuşak ve kurşuna yakındır, tekerlek ve çivi yapımına elverişlidir. Kimi kırılgan ve bakırlıdır, toprağı işlemeye uygundur. Kimi yalnız kısalığıyla beğenilir, asker ayakkabısı çivilerine yarar. Kimi çabuk pas tutar. Bütün bunlara stricturae denir; öteki madenlerde kullanılmayan bu ad, sıkıştırmaktan (stringere) yerinde verilmiştir.
Akkor demirin daha faydalı olması için daldırıldığı sular arasında da çok büyük fark vardır: İspanya'da Bilbilis ve Tirasona, İtalya'da Comum suları böyledir.
Demiri bilerken yağla ağız daha ince olur. Bu yüzden ince demir aletleri suyla kırılgan olmasınlar diye yağda söndürme âdeti vardır.
İnsan kanı demirden öcünü alır: kanın dokunduğu demir çabuk pas tutar.
Mıknatıs taşı demirle uyum içindedir. Bir tek bu madde bu taştan güç alır, hem de uzun süre. Bir mimar İskenderiye'de bir tapınağı aynı taştan tonozlamış, böylece içindeki demir heykel havada asılı görünsün istemiştir.
Ateşte kızdırılan demir vuruşla sertleştirilmezse bozulur. Kırmızıyken dövmeye elverişli değildir, beyazlamaya başlamadan olmaz. Sirke ya da şap sürülen demir bakıra benzer.
Demir artıkları pas ve cüruftur. Pas (rubigo), demiri ya da ekinleri kemiren kusurdur; bir harf değişmiş, adeta rodigo'dur. Yemekten (erodere) ötürü aerugo da denir: aerugo demirin kusurudur, adını bakırdan (aeramentum) değil, yemekten alır.
Scoria ise ateşte pişirilip atılan artıklar ve pisliklerdir. Demirden silkelendiği için bu adı alır.
Demir üstübeç, alçı ve sıvı ziftle ovulursa pas tutmaz. Aynı şekilde alet geyik iliğiyle ya da gülyağı katılmış üstübeçle ovulursa pas zarar vermez.
- Ferrum dictum, quod farra, id est, semina frugum, terrae condat. Idem et chalybs a Chalybe flumine, ubi ferrum optima acie temperatur. Unde et abusive dicitur chalybs ipsa materies, ut: Vulnificusque chalybs. 2. Ferri usus post alia metalla repertus est. Cujus postea versa in opprobrium species. Nam unde prius tellus tractabatur, inde modo cruor effunditur. Nullum autem corpus tam densis inter se cohaerentibus et implicitis elementis quam ferrum; unde inest illi duritia cum frigore. Ferri autem metallum pene ubique reperitur, sed ex omnibus generibus palma Serico ferro datur. Seres enim hoc cum vestibus suis pellibusque mittunt. Secunda Parthico, neque alia genera ferri ex mera acie temperantur. Caeteris enim admiscetur mollior complexus. 3. Differentia ferri plurima juxta terrae genus. Nam aliud molle, plumboque vicinum, rotarum et clavorum usibus aptum; aliud fragile, et aerosum, culturae terrae conveniens; aliud brevitate sola placet, clavisque caligariis; aliud rubiginem celerius sentit. Stricturae vocantur hae omnes, quod non in aliis metallis, a stringendo apte vocabulo imposito. Aquarum vero summa differentia est quibus ferrum candens immergitur, quo utilius fiat, sicut Bilbili in Hispania et Tirasone, Comi in Italia. 4. In acuendo ferro oleo delicatior fit acies, unde et tenuiora ferramenta oleo restingui mos est, ne aqua in fragilitatem durentur. A ferro sanguis humanus sese ulciscitur. Contactum namque celerius rubiginem trahit. Cum ferro magnes lapis concordiam habet. Sola enim haec materia vim ab hoc lapide accipit, longo tempore. Ex eodem lapide architectus quidam Alexandriae templum concameravit, ut in eo simulacrum ferro in aere pendere videretur. Ferrum accensum igni, nisi duretur ictibus, corrumpitur. Rubens non est habile ad tundendum neque antequam albescere incipiat. Aceto, vel alumine illitum ferrum fit aeris simile. 5. Purgamenta ferri rubigo et scoria. Rubigo est vitium rodens ferrum ipsum, vel segetes, quasi rodigo mutata una littera: haec et aerugo ab erodendo. Nam aerugo vitium est ferri, ab erodendo dicta, non ab aeramento. 6. Scoria vero purgamenta et sordes sunt, quae igne excoquuntur. Et dicta scoria, quia de ferro excutitur. 7. Rubigine autem caret ferrum, si cerussa et gypso et liquida pice perungitur. Item rubigo ferramenta non vitiat, si eadem medulla cervina vel cerussa mista rosaceo ungatur.
16.2222. Kurşun
Kurşun (plumbum) adını, denizin derinliğinin ilk kez ondan yapılan toplarla (pilae) ölçülmesinden alır. İki türü vardır: siyah ve beyaz. Daha iyisi beyazdır; ilk kez Atlas Okyanusu adalarında bulunmuştur. Lusitanya'da ve Galecia'da toprağın yüzeyinde kumlu, siyah renkli ve ağır olarak oluşur. Araya küçük taşlar karışır, bunlar özellikle sel suları çekilince görülür. Bu kumlar yıkanır, dibe çöken fırınlarda pişirilir. Altın madenlerinde su verilince siyah ve ağır küçük taşlar da bulunur; altın toplanırken onunla kalır, sonra ayrılıp eritilir ve beyaz kurşuna dönüşür. Kurşunun altınla aynı ağırlıkta olması bundandır.
Siyah kurşun Kantabria çevresinde boldur. Kökeni ikilidir: ya tek başına kendi damarından çıkar ya gümüşle birlikte oluşur ve damarlar karışık eritilir. Fırınlarda ilk akan sıvı kalaydır, ikincisi gümüştür; kalan damar eklenip yeniden eritilince siyah kurşun olur.
Hindistan'da ne kurşun ne bakır vardır; bunları yalnız taşlar ve incilerle takas eder. Siyah kurşunu borular ve levhalar için kullanırız. İspanya'da ve Galya'da kurşun daha zahmetle çıkarılır, Britanya'da ise toprağın yüzeyindedir.
- Plumbum dictum, quod ex eo primum pilis factis maris altitudo tentata est. Hujus vero genera duo sunt, nigrum et candidum; sed melius candidum, quod prius in insulis Atlantici maris inventum est. Siquidem et in Lusitania, et in Gallecia gignitur summa terra arenosa, et coloris nigri, et ponderis gravis: interviniunt et minuti calculi, maxime torrentibus siccatis, lavant eas arenas, et quod subsidit, coquunt in fornacibus. Inveniuntur et in aurariis metallis aqua missa calculi nigri et graves, et dum aurum colligitur cum eo remanent, postea separati conflantur, et in plumbum album resolvuntur. Inde et eidem gravitas plumbi quae auri. 2. Nigrum plumbum circa Cantabriam abundat, cujus origo duplex est. Aut enim solum ex sua vena prodit, aut cum argento nascitur, mistisque venis conflatur. Hujus primus in fornacibus liquor stannum est; secundus argentum; quod remanet superaddita vena, rursusque conflata, fit nigrum plumbum. 3. India neque plumbum neque aes habet, gemmis tantum et margaritis haec permutat. Nigro plumbo ad fistulas laminasque utimur. Laboriosius in Hispania et Gallia eruitur plumbum. Nam in Britannia summo terrae corio.
16.2323. Kalay
Kalayın (stannum) etimolojisi apokhorizon, yani ayıran ve seçendir. Çünkü ateşte birbirine karışıp bozulmuş madenleri ayırır, bakırı ve kurşunu altından ve gümüşten seçer. Öteki madenleri de ateşten korur: bakır ve demir tabiatça çok sert olsalar da kalaysız yanar ve kavrulur.
Bakır kaplara sürülen kalay tadı daha hoş yapar, yeşil pasın zehrini dizginler. Aynalar da ondan yapılır. Üstübeç de kurşundan olduğu gibi ondan yapılır.
- Stanni etymologia, ἀποχωρίζων, id est, separans, et secernens. Mista enim et adulterata inter se per ignem metalla dissociat, et ab auro et argento aes plumbumque secernit; alia quoque metalla ab igne defendit, et cum sit natura aeris ferrique durissima, si absque stanno fuerit, uritur et crematur. 2. Stannum illitum aereis vasis saporem facit gratiorem, et compescit virus aeruginis. Specula etiam ex eo temperantur. Cerussa quoque ex eo, sicut et ex plumbo, conficitur.
16.2424. Elektron
Elektron (electrum), güneş ışığında altından ve gümüşten daha parlak yansıttığı için bu adı alır. Çünkü şairler güneşe elector der. Bu maden bütün madenlerden daha arıdır.
Üç türü vardır. Biri çam ağaçlarından akan ve succinum denen türdür. İkincisi tabiatta bulunan ve değerli tutulan madendir. Üçüncüsü üç kısım altına bir kısım gümüşten yapılan türdür. Tabiî olanı da çözersen bu oranları bulursun. Bu yüzden doğal olmasıyla yapılmış olması arasında fark yoktur; ikisi de aynı tabiattadır.
Tabiî elektronun tabiatı şöyledir: sofrada, ışıklar altında bütün madenlerden parlak ışıldar ve zehri ele verir. Ondan yapılan kaba zehir dökülürse cızırdar, gökkuşağı gibi çeşitli renkler saçar.
- Electrum vocatum, quod ad radium solis clarius auro argentoque reluceat. Sol enim a poetis elector vocatur. Defaecatius est enim hoc metallum omnibus metallis. 2. Hujus tria genera. Unum, quod ex pini arboribus fluit, quod succinum dicitur; alterum metallum, quod naturaliter invenitur, et in pretio habetur; tertium, quod fit de tribus partibus auri et argenti una. Quas partes, etiam si naturale solvas, invenies. Unde nihil interest natum sit, an factum; utrumque enim ejusdem naturae est. 3. Electrum, quod est naturale, ejusmodi naturae est, ut in convivio, et ad lumina clarius cunctis metallis fulgeat, et venenum prodat. Nam si eo infundas venenum, stridorem edit, et colores varios in modum arcus coelestis emittit.
16.2525. Ağırlıklar
Ağırlıkların ve ölçülerin kuralını bilmek faydalıdır. Çünkü yazıldığı gibi en yüksektekinden en aşağıdakine bütün cisimler ölçü, sayı ve ağırlıkla düzenlenmiş ve biçimlendirilmiştir. Tabiat bütün cisimlere ağırlık vermiştir. "Herkesi kendi ağırlığı yönetir."
Çağ bakımından putperestlerin bütün filozoflarından önce gelen Musa, Kitabının çeşitli yerlerinde bize ölçüleri, sayıları ve ağırlığı ilk anlatandır. Yunanistan'da ağırlıkların düzenini ilk kez Argoslu Pheidon koymuştur. Ondan önce başkaları da olsa da bu sanatta en deneyimlisi odur.
Pondus, terazide tartılarak asıldığı (pendeat) için bu adı alır; pensum de buradan gelir. Kötüye kullanımla bir libraya pondus denir. Dipondium, adeta "iki pondus", buradan gelir ve bu ad hâlâ kullanılır.
Trutina, ağırlıklar için eşit dilli iki kefeyle asılan terazidir; talent ve centenarium tartmak için yapılmıştır. Küçük ve az para için de momentana vardır. Buna moneta da denir. Statera da aynı şeydir; adını sayıdan alır, çünkü iki kefe ve ortada bir dille dengede durur (stet).
Examen, terazinin statera'sını yöneten ve kefeleri eşitleyen ortadaki iptir. Mızraklardaki kayışa da amentum denmesi buradandır.
Campana adını İtalya'daki bölgeden alır, kullanımı ilk orada bulunmuştur. İki kefesi yoktur; libra ve uncia ile işaretli bir çubuktur, oynak ağırlıkla ölçer.
Her ağırlığın belli bir ölçüsü vardır, özel adlarla gösterilir.
Chalcus ağırlığın en küçük parçasıdır, obolus'un dörtte biridir, iki mercimek tanesi kadardır. Küçücük olduğu için chalcus denir; tıpkı rahatsızlık vermeden çiğnenecek kadar küçük calculus taşı gibi.
Siliqua solidus'un yirmi dörtte biridir, adını bir ağacın tohumundan alır.
Ceratium obolus'un yarısıdır, bir buçuk siliqua eder. Latince buna semiobolus der. Ceratium Yunanca, Latincede boynuz (cornu) demektir.
Obolus üç siliqua tartar; iki ceratium, dört chalcus eder. Eskiden bakırdan ok gibi yapılırdı. Yunanlardan adını da buradan almıştır: "ok" demektir.
Scripulus altı siliqua ağırlığındadır. Yunanlarda buna gramma denir. Scripulus küçültme yoluyla scrupus denen minik taştan gelir.
Drachma uncia'nın sekizde biridir, üç scripulus, yani on sekiz siliqua eden denarius gümüş ağırlığıdır. Denarius adını vermekten (dare) ya da on sikke sayılmasından alır.
Solidus, hiçbir eksiği görünmediği için bu adı alır. Çünkü eskiler bütüne ve tama solidum derdi. Buna imparatorların adlarıyla ve suretleriyle damgalandığı için nomisma da denir. Başlangıçta bir nomisma bir gümüştü. Bu Asurlularla başlamıştır. Yahudiler bu biçimi Kenan ülkesine ilk Abraham'ın getirdiğini söyler. Latincede solidus'a başka adla sextula denir, çünkü altı tanesi uncia'yı doldurur. Halk buna, dediğimiz gibi, altın solidus der. Üçte birine tremissis denir, çünkü üç kez konunca (ter missus) solidus eder.
Sextula iki kez alınınca duella, üç kez konunca stater eder.
Stater uncia'nın yarısıdır, üç altın tartar; üç solidus durduğu (stet) için stater denir. Buna semiuncia da denir, çünkü uncia'nın yarısıdır. Semissis de denir, çünkü ağırlığın yarısıdır, adeta semis assis'tir.
Quadrans'a İbraniler benzer şekilde codrans der. Uncia'nın dörtte birini tarttığı için quadrans denir.
Sicel, Latincede bozularak siclus denir, İbranice bir addır; onlarda bir uncia ağırlığındadır. Latinlerde ve Yunanlarda ise uncia'nın dörtte biri, stater'in yarısıdır, iki drachma tartar. Bu yüzden kutsal metinlerde siclus okunduğunda uncia, putperest metinlerde ise uncia'nın dörtte biridir.
Uncia, daha küçük ağırlıkların bütününü kendi birliğiyle bağladığı (vinciat), yani kuşattığı için bu adı alır. Sekiz drachma, yani yirmi dört scripulustur. Bu yüzden kanunî ağırlık sayılır, çünkü scripulus sayısı gündüz ve gecenin saatlerini ölçer ya da on iki kez sayılınca libra eder.
Libra uncia'larla tamamlanır; yıl kaç aysa o kadar uncia'dan oluştuğu için tam ağırlık türü sayılır. Adını serbest (libera) olmasından ve yukarıda sayılan bütün ağırlıkları içine almasından alır.
Mna, ağırlıklarda yüz drachma tartar. Yunanca bir addır; 1800 siliqua, 225 tremissis, 75 solidus, 25 stater eder.
- Ponderum ac mensurarum juvat cognoscere modum. Nam omnia corporalia, sicut scriptum est, a summis usque ad ima, in mensura, et numero, et pondere disposita sunt, atque formata. Cunctis enim corporeis rebus pondus natura dedit. Suum quoque regit omnia pondus. 2. Primus Moyses, qui omnes antecedit gentilium philosophos tempore, nobis et mensuras, et numeros, et pondus, diversis in Scripturae suae locis narravit. Primus Phidon Argivus ponderum rationem in Graecia constituit, et licet alii antiquiores exstiterint, sed iste hac arte experientior fuit. 2. Pondus dictum, eo quod in statera libratum pendeat, hinc et pensum. Abusive autem pondus libra una est. Unde etiam dipondium dictum, quasi duo pondera, quod nomen adhuc in usu retinetur. 3. Trutina est gemina ponderum lances aequali examine pendens, facta propter talenta et centenaria appendenda, sicut momentana pro parva modicaque pecunia. Haec et moneta vocata. Eadem et statera nomen ex numero habens, quod duabus lancibus et uno in medio stylo librata aequaliter stet. 4. Examen est filum medium, quo trutinae statera regitur, et lances aequantur. Unde et in lanceis amentum dicitur. 5. Campana a regione Italiae nomen accepit, ubi primum ejus usus repertus est. Haec duas lances non habet; sed virga est signata libris et unciis, et vago pondere mensurata. 7. Unicuique autem ponderi certus est modus, nominibus propriis designatus. 6. Chalcus minima pars ponderis, quarta pars oboli est, constans lentis geminis granis. Appellatur autem chalcus, quod sit parvulus, sicut et lapis calculus, qui adeo minimus est ut sine molestia sui calcetur. 7. Siliqua vigesima quarta pars solidi est, ab arboris semine vocabulum tenens. 8. Ceratium oboli pars media est siliquam habens unam, et semis. Hoc latinitas semiobolum vocat. Ceratium autem Graece, Latine cornuum, interpretatur. 9. Obolus siliquis tribus appenditur, habens ceratia duo, chalcos quatuor. Fiebat enim olim ex aere ad instar sagittae. Unde et nomen a Graecis accepit, hoc est, sagitta. 10. Scripulus sex siliquarum pondere constat. Hic apud Graecos gramma vocatur. Scripulus autem dictus per diminutionem a lapillo brevi, qui scrupus vocatur. 11. Drachma octava pars unciae est, et denarii, pondus argenti tribus constans scripulis, id est, XVIII siliquis. Denarius autem a dando dictus, quia pro decem nummis imputatur. 12. Solidus nuncupatur, quia nihil illi deesse videtur. Solidum enim veteres integrum dicebant et totum. Ipse quoque nomisma vocatur, pro eo quod nominibus principum effigiisque signetur. Ab initio vero unum nomisma unus argenteus erat. Hoc enim ab Assyriis coepit. Dicunt enim Judaei quod Abraham in terram Chanaan primus hanc advexit formam. Solidus apud Latinos alio nomine Sextula dicitur, quod iis sex uncia compleatur. Hunc, ut diximus, vulgus aureum solidum vocat, cujus tertiam partem ideo dixerunt tremissem, eo quod solidum faciat ter missus. 13. Sextula bis assumpta duellam facit, ter posita staterem reddit. 14. Stater autem medietas unciae est, appendens aureos tres, unde et vocatur stater, quod tribus solidis stet. Hic et semiuncia, quia semis habet de uncia. Hic et semissis, quia ponderis semis est, quasi semis assis. 15. Quadrantem Hebraei similiter codrantem vocant, et vocatur quadrans, quod unciae quartam partem appendat. 16. Sicel, qui Latino sermone siclus corrupte appellatur, Hebraeum nomen est, habens apud eos unciae pondus. Apud Latinos autem et Graecos quarta pars unciae est, et stateris medietas, drachmas appendens duas. Unde cum in litteris divinis legitur siclus, uncia est; cum vero in gentilium, quarta pars unciae est. 17. Uncia dicta quod universitatem minorum ponderum sua unitate vinciat, id est, complectatur. Constat autem drachmis VIII, id est, scripulis xxiv. Quod proinde legitimum pondus habetur, quia numerus scripulorum ejus horas diei noctisque metitur, vel quia libram efficit duodecies computatus. 18. Libra in unciis perficitur, et inde habetur perfecti ponderis genus, quia tot constat unciis quot mensibus annus. Dicta autem libra, quod sit libera, et cuncta intra se pondera praedicta concludat. 19. Mna in ponderibus centum drachmis appenditur, et est nomen Graecum, quae sunt siliquae MDCCC, tremisses CCXXV, solidi LXXV, stateres XXV.
16.25_2Yunanlarda en yüksek ağırlığın talent olduğu söylenir: chalcus'tan küçük, talentten büyük bir şey yoktur. Ağırlığı halktan halka değişir. Romalılarda talent yetmiş iki libradır. Plautus bunu gösterir, iki talentin yüz kırk dört libra olduğunu söyler. Üç türlüdür: küçük, orta ve büyük. Küçüğü elli, ortası yetmiş iki, büyüğü yüz yirmi libradır.
Centenarium bir sayı adıdır, çünkü yüz libra ağırlığındadır. Romalılar bu ağırlığı yüz sayısının yetkinliğinden ötürü koymuşlardır.
26. Ölçüler
Ölçü, kendi miktarı ya da zamanıyla sınırlanmış bir şeydir. Ölçü ya cismin ya zamanın ölçüsüdür. Cismin ölçüsü insanların, ağaçların ve sütunların uzunluğu ve kısalığı gibidir; güneşin de kendi çemberinin ölçüsü vardır, geometriciler bunu araştırmaya cesaret eder. Zamanın ölçüsü saatlerin, günlerin ve yılların ölçüsüdür. Saatlerin ayak uzunluğunu ölçtüğümüzü söylememiz de buradandır.
Asıl anlamıyla mensura, ürünlerin ve tahılın, yani sıvı ve kuru şeylerin onunla ölçülmesinden adını alır: modius, artaba, urna, amphora gibi.
Ölçülerin en küçük parçası cochlear'dır; drachma'nın yarısıdır, dokuz siliqua tartar. Üç katı choncula eder. Choncula bir buçuk drachma ile dolar.
Cyathus'un ağırlığı on drachma'dır; kimileri buna cuatus da der. On drachma'ya beş drachma eklenirse oxybaphus olur.
Acetabulum, hemina'nın dörtte biridir, üç drachma tartar.
Cotyla altı cyathus içeren hemina'dır. Buna cotyla denmesi, Yunancada kote'nin kesik demek olmasındandır: hemina, sextarius'un iki eşit parçaya bölünmesidir, bu da cotyla'yı verir. Hemina bir libra tartar, iki katı sextarius eder.
Sextarius iki libradır; iki kez alınınca bilibris adını alır, dört kez alınınca Yunanca adıyla chaenix olur, beş kez alınınca quinar ya da gomor olur. Altıncıyı eklersen congius olur. Çünkü congius altı sextarius ölçer ve sextarius'a adını bundan vermişlerdir.
Congius adını çoğalmaktan (congiendo), yani artarak büyümekten alır. Bu yüzden sonra iyilik olsun diye verilmeye başlayan paraya congiarium denmiştir. Çünkü her imparator kendi döneminde halkın gözüne girmek isteyerek bağışlarda daha cömert görünmek için ekleme yapardı.
Özel anlamıyla congiarium sıvıların ölçüsüdür; şeyi de adını da Romalıların koyduğunu buluruz.
Metreta sıvıların ölçüsüdür. Adını ölçüden alır, çünkü Yunanlar ölçüye metron der. Urna, amphora ve benzerleri de ölçü adları olsa da bu ad ona on sayısının yetkinliğinden verilmiştir. Metrum her ölçüyü kapsar. Cyathus da ölçüdür, amphora da; az ya da çok alan her şey ölçüdür. Ama bu adı özellikle almıştır, çünkü yetkin sayının, yani onun ölçüsüdür.
Modius, kendi ölçüsünde (modus) tam olduğu için bu adı alır. Kırk dört libra, yani yirmi iki sextarius ölçüsüdür. Bu sayının sebebi şudur: Tanrı başlangıçta yirmi iki iş yaptı. Birinci gün yedi iş yaptı: biçimsiz madde, melekler, ışık, üst gökler, yer, su ve hava. İkinci gün yalnız gök kubbeyi. Üçüncü gün dört iş: denizler, tohumlar, ekinler ve fidanlar. Dördüncü gün üç iş: güneş, ay ve yıldızlar. Beşinci gün üç iş: balıklar, suda sürünenler ve kuşlar. Altıncı gün dört iş: yaban hayvanları, sürüler, yerde sürünenler ve insan. Altı günde hepsi yirmi iki tür yaratıldı. Adem'den Yakub'a dek yirmi iki nesil vardır; bütün İsrail halkı onun soyundan doğar. Eski Ahit'in Ester'e kadar yirmi iki kitabı vardır. İlahî kanunun öğretisinin dayandığı yirmi iki harf vardır. İşte bu örneklerle Musa, kutsal kanunun ölçüsüne göre yirmi iki sextarius'luk modius'u yapmıştır. Çeşitli halklar bilmeden bu ölçünün ağırlığına ekleme ya da çıkarma yapsa da İbranilerde ilahî düzenlemeyle bu oran korunur. Modius adını ölçüden (modus) alır. Bu yüzden ölçülü olana modica denir. Çünkü modius ölçülü şeylere ad vermiştir. Az olana modica dememiz doğru kullanım değil, kötüye kullanımdır.
Satum, Filistin eyaletinin âdetine göre bir buçuk modius alan bir ölçüdür. Adı İbranice dilden gelir. Çünkü onlarda satum alma ya da kaldırma demektir, ölçen kişi bu ölçüyü alıp kaldırır. Yirmi iki sextarius alan başka bir satum daha vardır, modius gibidir.
- Talentum autem summum esse pondus perhibetur in Graecis; nam nihil est chalco minus, nihil talento majus. Cujus varium apud diversas gentes pondus habetur. Apud Romanos enim talentum est LXXII librarum, sicut Plautus ostendit, qui ait duo talenta esse CXLIV libras. Est autem triplex, id est, minus, medium, summum. Minus L, medium LXXII libris, summum cxx constat. 2. Centenarium numeri nomen est, eo quod centum librarum ponderis sit. Quod pondus propter perfectionem centenarii numeri Romani instituerunt. 3023. Mensura est res aliqua modo suo, vel tempore circumscripta. Haec aut corporis est, aut temporis. Corporis est, ut hominum, lignorum, et columnarum longitudo, et brevitas. Sed et solem istum propriam sui orbis habere mensuram, quam geometrici perscrutari audent. Temporis, ut horarum, dierum et annorum. Unde et metiri pedes horarum dicimus, hoc est, mensurare. 4. Proprie autem mensura vocata, quod ea fruges metiuntur, atque frumentum, id est, humida et sicca, ut modius, artabo, urna et amphora. 5. Mensurarum pars minima cochlear, quod est dimidia pars drachmae, appendens siliquas novem, quod triplicatum chonculam facit. Choncula drachma una, et dimidia adimpletur. 6. Cyathi pondus decem drachmis appenditur, qui etiam a quibusdam cuatus dicitur. Oxybaphus fit, si drachmae ⟦quinque⟧ adduntur ad x. 7. Acetabulum quarta pars heminae est, III drachmas appendens. Cotyla hemina est habens cyathos sex; quae idcirco cotyla vocatur, quia Graeco sermone cote incisio dicitur, et hemina sextarii in duo aequa inciditur, et cotylarn facit. Hemina autem appendit libram unam, quae geminata sextarium facit. 8. Sextarius duarum librarum est, qui bis assumptus nominatur bilibris; assumptus quater, fit Graeco nomine chaenix; quinquies complicatus quinarem, sive gomor facit. Adjice sextum, congium reddit. Nam congius sex metitur sextariis, a quo et sextario nomen dederunt. 9. Congius autem a congiendo, id est, per augmentum crescendo vocatur. Unde postea pecunia beneficii gratia dari coepta congiarium appellatum est. Unusquisque enim sui temporis imperator favorem populi captans adjiciebat, ut largior videretur in donis. 10. Congiarium autem specialiter mensura est liquidorum, cujus et rem simul et nomen a Romanis impositum invenimus. 11. Metreta est mensura liquidorum. Haec a mensura accepit nomen, μέτρον enim mensuram dicunt Graeci, et inde appellata metreta: licet et urna, et amphora, et reliqua hujusmodi nomina mensurarum sint, tamen ista hoc nomen a denarii numeri perfectione accepit. Metrum ad omnem mensuram pertinet, μέτρον enim Graece, Latine mensura dicitur. Nam et cyathus mensura est, et amphora mensura est, et quidquid plus minusve capit, mensura est. Sed ideo hoc nomen specialiter sibi assumpsit, quod sit mensura perfecti numeri, id est denarii. 12. Modius dictus ab eo quod sit suo modo perfectus. Est autem mensura librarum XLIV, id est, sextariorum XXII. Cujus numeri causa inde tracta est, eo quod in principio Deus XXII opera fecerit. Nam prima die septem opera fecit, id est, materiam informem, angelos, lucem, coelos superiores, terram, aquam atque aerem. Secunda die firmamentum solum. Tertia die quatuor: maria, semina, sationes, atque plantaria. Quarta die tria: solem, et lunam, et stellas: quinta die tria: pisces, et reptilia aquarum, et volatilia. Sexta die quatuor: bestias, pecudes, reptilia terrae, et hominem. Et facta sunt omnia XXII genera in diebus sex. Et xxii generationes sunt ab Adam usque ad Jacob, ex cujus semine nascitur omnis gens Israel. Et XXII libri Veteris Testamenti usque ad Esther. Et XXII litterarum sunt elementa, quibus constat divinae legis doctrina. His igitur exemplis modius XXII sextariorum a Moyse, secundum sacrae legis mensuram effectus est. Et quamvis diversae gentes huic mensurae pondus, vel adjiciant ignoranter, vel detrahant, apud Hebraeos constitutione divina tali ratione servatur. Modius enim a modo dictus. Hinc et modica, id est, moderata. Modicis enim modius nomen imposuit. Nam modica pro parvis abusive, non proprie, dicimus. 13. Satum genus est mensurae juxta morem provinciae Palestinae unum et dimidium modium capiens. Cujus nomen ex Hebraeo sermone tractum est. Satum enim apud eos nominatur sumptio, sive levatio, eo quod qui metitur eamdem mensuram sumat ac levet. Est et aliud satum mensura sextariorum XXII capax, quasi modius.
16.25_3Bathus İbranice dilinde zeytinyağı değirmeninden adını alır; onlarda değirmene bath ya da batha denir. Elli sextarius alır; bir değirmen seferinde ezilen ölçü budur.
Amphora, iki yandan kaldırıldığı için bu adı alır. Yunancada biçiminden adlandırıldığı söylenir, çünkü çift kulpları kulakları taklit eder gibidir. Bir küp ayak şarap ya da su, üç İtalya modius'u tahıl alır.
Cadus Yunan amphora'sıdır, üç urna içerir.
Urna bir ölçüdür, kimi buna quartarius der. Asıl anlamıyla urna ölülerin küllerini saklamaya yarayan kaptır. Şair şöyle der: "Urnası olmayanın örtüsü göktür."
Medimna beş modius ölçüsüdür. Latince dilde medimna, yani yarım denir, çünkü beş modius ile ölçülür ve bu da tam sayı olan onun yarısıdır.
Artaba Mısırlılarda yetmiş iki sextarius'luk ölçüdür: bu sayı dünyayı dolduran yetmiş iki halktan ya da dilden ötürü konmuştur.
Gomor on beş modius yük tartar.
Corus otuz modius ile dolar. İbranice dilden gelir, tepeye benzerliğinden cora denir. Çünkü İbranicede tepelere cora denir. Otuz modius yığılınca tepe gibi görünür ve deve yükü eder.
27. İşaretler
Ağırlık işaretleri çoğu kişiye bilinmez ve okuyanı yanıltır. Bu yüzden biçimlerini ve yazı karakterlerini eskilerin işaretlediği gibi altta verelim.
Z harfi yarım obolus'u gösterir. Yatay düz bir çizgi, tek uzatılmış olarak, bir obolus'u gösterir. Çift çizgi iki obolus'tur. Bir Latin işareti üç obolus'u, bir başka Latin işareti dört obolus'u, bir başka Latin işareti beş obolus'u gösterir.
Altı obolus'un işareti yoktur, çünkü bir drachma'da altı obolus bulunur; bu da gümüş denarius'un ağırlığıdır. H harfi sekiz siliqua'yı, yani tremissis'i gösterir. Bir Latin işareti Yunan nomisma'sını, yani solidus'u gösterir. Beta'ya eklenmiş iota yarım solidus'u gösterir.
Bir köşeden soldan sağa ayrılan iki çizgi, holce de denen drachma'yı gösterir. Yunan gamma'sına eklenmiş Latin N'si semiuncia'yı gösterir. Yunan gamma harfinin sonuna eklenmiş Latin o'su uncia'yı gösterir. Yunan lambda'sının ortasına Latin harfi eklenince libra gösterilir.
Boynuzlarının ucuna Yunan harfi eklenmiş Yunan kappa'sı cyathus'u gösterir. Yanına Latin o'su eklenirse Yunanların cotyle dediği hemina'yı gösterir. Yunan xi'si Latin e'sini eklenmiş olarak alırsa sextarius'u gösterir.
Yanına Latin o'su eklenince Yunanların oxybaphon dediği acetabulum'u gösterir. Üstüne Latin harfi konmuş Yunan harfi mna'yı gösterir. Sonunda Yunan lambda'sı bulunan Latin X'i talenti gösterir. Sağ üst kolunda o harfi bulunan Yunan khi'si chaenix'tir.
- Bathus vocatur Hebraica lingua ab olearia mola, quae bath apud eos, vel batha nominatur, capiens quinquaginta sextarios, quae mensura una mola vice proteritur. 2. Amphora vocata, quod hinc et inde levetur. Haec Graece a figura sui dicta dicitur, quod ejus ansae geminatae videamur aures imitari. Recipit autem vini, vel aquae pedem quadratum, frumenti vero modios Italicos tres. Cadus Graeca amphora est continens urnas tres. 3. Urna mensura est, quam quidam quartarium dicunt. Proprie autem urna vas est quod pro condendis defunctorum cineribus adhiberi solet, de quo poeta: Coelo tegitur, qui non habet urnam. 4. Medimna est mensura quinque modiorum. Medimna autem Latina lingua vocatur, id est, dimidia, eo quod quinque modiis medatur, qui est dimidius numerus a perfecto denario. 5. Artaba mensura est apud Aegyptios sextariorum LXXII: compositus numerus, propter LXXII gentes, vel linguas, quae orbem impleverunt. 6. Gomor xv modiorum onus appendit. Corus xxx modiis impletur. Hic ex Hebraico sermone descendit, qui vocatur cora a similitudine collis. Cora enim Hebraice colles appellantur. Coacervati enim modii xxx instar collis videntur, et onus cameli efficiunt. 7. Ponderis signa plerisque ignota sunt, et inde errorem legentibus faciunt. Quapropter formas eorum et characteres, ut a veteribus signata sunt, subjiciamus. 8. Z littera significat dimidium obolum. - Virgula aequaliter jacens, et porrecta simpliciter, significat obolum. Geminata virgula, duo oboli sunt. Latinum significat obolos tres. Latinum significat obolos quatuor. Latinum demonstrat obolos quinque. 9. Oboli vero sex propterea characterem non habent, quod in una drachma sex veniant, quod est pondus denarii argentei. H littera significat siliquas VIII, id est, tremissem. Latinum significat nomisma Graecum, id est, solidum. Iota adjuncta beta significat dimidium solidum. 10. Virgulae duae ex uno angulo a laeva in dextram se dividentes significant drachmam, quam etiam holcen appellant. N Latinum adjunctum gamma Graeco significat semiunciam. Gamma autem Graecae litterae o Latinum in fine adjunctum significat unciam. Lambda Graecum per medium sui, Latina adjecto, significat libram. 11. Ko. Kappa Graecum circa finem cornuum adjuncto Graeco significat cyathum. K°. Si o Latinum habuerit adjunctum heminam demonstrat, quam Graeci cotylen vocant. E. Xi Graecum si acceperit junctum e Latinum significat sextarium. 12. f °. Si o Latinum adjunctum, indicat acetabulum, quod Graeci oxybaphon vocant. Graecum, superposito Latino; significat mnam. X Latinum in fine habeas lambda Graecum significat talentum. X° Graecum in dextro brachio superiori o littera conjuncta, chaenix est.