Sevillalı Isidorus · Etimolojiler
XVII. Kitap: Kır İşleri Üzerine
17.pr1. Kır işleri yazarları
Yunanlarda kır işlerini yazma becerisini insanlığın çalışmalarına ilk kazandıran Boiotialı Hesiodos'tur. Sonra Demokritos gelir. Kartacalı Mago da çiftçilik çalışmalarını yirmi sekiz kitapta yazmıştır. Romalılarda tarım üzerine ilk öğretiyi Cato vermiş, sonra Marcus Terentius onu işleyip güzelleştirmiş, ardından Vergilius şiirlerin övgüsüyle yüceltmiştir. Sonraları Cornelius Celsus ile Iulius Atticus da az gayret göstermemiş, seçkin hatip Aemilianus ya da Columella da bu bilginin bütününü toplamıştır.
Sabana öküzü ilk kez Homogyrus adlı sıradan bir adamın koştuğunu, onu yıldırım çarptığını söylerler. Kimileri bu sanatın mucidinin Osiris, kimileri Triptolemos olduğunu söyler. Burada şu soru çıkar: Ceres Yunanistan'da demirle toprağı sürmeyi ilk nasıl başlatmıştır? Ama herhangi bir demirle, özellikle saban demiri ya da sabanla değil.
Tarlayı gübrelemeyi İtalya'da Stercutius adlı biri başlatmıştır. Onun sunağını Picus adamıştır. Tarımın birçok aletini o bulmuş, tarlalara ilk gübreyi o vermiştir. Kimileri onun Saturnus olduğunu düşünmüştür; böyle gösterişli çınlayan bir adla ona daha büyük bir soyluluk versinler, unvanının saygınlığını yükseltsinler diye.
2. Tarlaların işlenmesi
Tarla işi (cultura), tahılın ya da şarabın büyük emekle kazanıldığı iştir; işlemekten (incolere) adını alır. Eskilerin zenginliği bu ikisindeydi: iyi otlatmak ve iyi sürmek. Tarla işi şunlardır: yakma, sürme, dinlendirme, anız yakma, gübreleme, tırmıklama ve ot ayıklama.
Yakma (cinis), tarlanın faydasız nemini terlettiği yangındır.
Sürmeye (aratio) bu ad verilir, çünkü demirin kullanımı bulunmadan önce toprağı bakırla (aes) işlerlerdi. Sürme ikidir: ilkbahar ve sonbahar sürmesi.
Dinlendirme, tarlanın yıl aşırı boş kalıp güç toplamasıdır.
Gübreleme gübrenin serpilmesidir. Stercus ya tarlalara serildiği (sternitur) ya da şehirde biriken pisliğin temizlenmesi (extergi) gerektiği ya da, daha doğrusu, Stercutus da denen Stercutius'tan ötürü bu adı alır. Tarlalara atılan fimus da aynı şeydir. Fimus adı toprak (humus) olmasından gelir. Halk arasında buna laetamen denir, çünkü beslemesiyle filizleri sevindirir (laeta), tarlaları semiz ve verimli yapar.
Tırmıklama (occatio), köylüler ektikten sonra öküzleri bırakıp büyük kesekleri parçalaması ve çapalarla kırmasıdır. Adı adeta obcaecatio'dur, çünkü örter. Demek ki occare, tohumları, asmaları ya da ağaçları toprakla örtmektir.
Ot ayıklama (runcatio), otları topraktan yolmaktır. Çünkü rus toprak demektir.
Karık (sulcus) adını güneşten (sol) alır, çünkü sürülünce güneş alır.
Veruactum, adeta baharda (vere) işlenmiş, yani ilkbaharda sürülmüş tarla demektir.
Proscissio, tarla daha sertken yapılan ilk sürmedir.
Ekim (satio), adeta tohum işi ya da ekilenlerin işi demektir. Serere adı, bu işin yağmurda değil, açık havada (sereno) yapılmasından gelir. Vergilius'un "Çıplak sür, çıplak ek" sözü de buradandır.
Hasat (messis), biçmekten (metere), yani kesmekten adını alır.
Seges, attığımız tohumdan (semen) ya da kesmekten (sectio) adını alır.
Yunanistan'da ürünleri ilk kullanan ve tohumları başka yerlerden getirip ekin edinen Ceres'tir. Ovidius şöyle der: "Eğri sabanla keseği ilk Ceres yardı, ilk o verdi topraklara ürünleri ve yumuşak besinleri."
3. Tahıllar
Başak taşıyanlara asıl anlamıyla frumenta, ötekilere fruges denir. Frumenta ya da fruges, yemekten (frumendo) adını alır. Çünkü boğazın üst kısmına frumen denir.
Primitiae asıl anlamıyla ürünlerden önce toplanan şeylerdir.
Buğday (triticum) ya harmandan (tritura) adını alır, çünkü en temizi ambara konur ya da tanesi öğütülüp ezilir (teritur).
Far adını başlangıçta kırılmasından (frangeretur) alır. Çünkü eskilerde değirmen kullanımı yoktu; tahılı havana koyup kırarlardı, öğütme böyleydi.
Adoreum bir buğday türüdür, halk ona semen der. Eskiden yemekten (edere) ötürü ador denirdi, çünkü insanlar önce onu kullanmıştır; ya da kurbanda bu türden ekmek sunağa konduğu için böyle denirdi. Bu yüzden kurbanlara adorea denir.
Siligo seçilmişten (selectum) adını alan bir buğday türüdür. Çünkü ekmekte bu tür özellikle iyidir.
Trimestre buğday, ekildikten üç ay sonra toplandığı için bu adı alır. Sudan ya da başka bir sebepten erken ekim yapılamayan yerde bundan yardım umulur.
Alica Yunanca bir addır. Alicastrum alica'ya benzer; ağırlığı ve iyiliğiyle öne çıkar.
- Rerum rusticarum scribendi solertiam apud Graecos primus Hesiodus Baeotius humanis studiis contulit; deinde Democritus, Mago quoque Carthaginensis in XXVIII voluminibus studium agricolationis conscripsit. Apud Romanos autem de agricultura primus Cato instituit, quam deinde Marcus Terentius expolivit, mox Virgilius laude carminum extulit. Nec minus studium habuerunt postmodum Cornelius Celsus, et Julius Atticus, Aemilianus, sive Columella insignis orator, qui totum corpus ejusdem disciplinae complexus est. Primum ad aratrum boves junxisse ferunt quemdam privatum hominem et fulminatum, nomine Homogirum. Quidam autem Osirim dicunt esse artis hujus inventorem. Quidam Triptolemum. Et hic quaestio est quomodo prima Ceres ferro in Graecia vertere terram instituit; sed ferro qualicunque, non specialiter vomere, aut aratro. 3. Stercorandi agri rationem primus induxit quidam nomine Stercutius, in Italia. Cujus ara a Pico dedicata est. Hic plura instrumenta agriculturae reperit, primusque agros fimavit. Eumdem quidam Saturnum putaverunt, ut majorem illi nobilitatem facerent hoc nomine, quo splendide sonaret, et dignitatem tituli compararet. 4. Cultura est qua frumenta vel vina magno labore quaeruntur, ab incolendo vocata. Divitiae enim antiquorum in iis duobus erant, bene pascere et bene arare. Cultura agri, cinis, aratio, intermissio, incensio stipularum, stercoratio, occatio, runcatio. 5. Cinis est incendium, per quod ager inutilem humorem exsudat. Aratio dicta, quia de aere prius terrae culturam exercebant, antequam ferri fuisset usus repertus. Duplex est autem aratio: vernalis et autumnalis. Intermissio est qua alternis annis vacuus ager vires recipit. 6. Stercoratio est laetaminis aspersio. Stercus autem vocatum vel quia sternitur in agris, vel quia extergi oporteat quidquid sordium in civitate redundat, sive, quod verius est, a Stercutio, qui et Stercutus dictus. Idem et fimus est, qui per agros jacitur. Et dictus fimus quod fiat humus, id est, stercus, quod vulgo laetamen vocatur, eo quod suo nutrimento laeta faciat germina, reddatque pinguia arva et fecunda. 7. Occatio est cum rustici, satione facta, bubus dimissis, grandes glebas caedunt, ac ligonibus frangunt; et dicta occatio, quasi obcaecatio, quod operiat. Occare igitur est operire terra semina, vites, vel arbores. 8. Runcatio est a terra herbas evellere. Nam rus terra est. Sulcus a sole vocatus, quod proscissus solem capiat. Veruactum dicitur, quasi vere actum, id est, verno aratum. Proscissio est aratio prima, cum adhuc durus est ager. 9. Satio dicta, quasi seminis actio, vel quasi satorum actio. Serere autem vocatum, quia hoc coelo sereno faciendum est, non per imbres. Hinc est et illud Virgilianum: Nudus ara, sere nudus. Messis a metendo, id est, recidendo, dicta. 10. Seges autem de semine dicta, quod jacimus, sive a sectione. 11. Prima Ceres coepit uti frugibus in Graecia, et habere segetes, translatis aliunde seminibus. Hujus meminit Ovidius dicens: Prima Ceres unco glebam dimovit aratro; Prima dedit fruges, alimentaque mitia terris. 12. Frumenta sunt proprie quae aristas habent; fruges autem reliqua. Frumenta autem, vel fruges, a frumendo, hoc est, a vescendo, dictae. Nam frumen dicitur summa pars gulae. 13. Primitiae proprie sunt quae de frugibus praecerpuntur. 14. Triticum, vel a tritura dictum, quod purissimum horreo condatur, vel quia granum ejus commolitur et teritur. 15. Far dicitur, eo quod initio frangeretur. Apud antiquos enim molarum usus nondum erat, sed frumentum in pila missum frangebant, et hoc erat genus molendi. Adoreum tritici genus, quod idem vulgo semen dicitur. Ador quondam appellatum ab edendo, quia primo eo usi sunt homines, sive quia in sacrificio ipsius generis panis ad aras offerebatur. Unde adorea sacrificia dicuntur. 16. Siligo genus tritici a selecto dictum. Nam in pane species ejus praecipua est. 17. Trimestre triticum ideo nuncupatum, quia satum post tres menses colligitur; nam ubi propter aquam, aliamve causam, matura satio omissa est, praesidium ab hoc petitur. 18. Alica, Graecum nomen est. Alicastrum simile est alicae, pondere et bonitate praecipuum.
17.pr_2Arpa (hordeum), tahılın öteki türlerinden önce kuruduğu (aridum) ya da başağında sıralar (ordines) bulunduğu için bu adı alır. Üç türü vardır. Birincisine hexaticum denir, çünkü başağında altı sıra vardır. Kimileri buna cantherinum der, çünkü hayvanları buğdaydan daha iyi besler, insanlara da kötü buğdaydan daha sağlıklıdır. İkincisi distichon'dur, çünkü iki sırası vardır; çoğu kişi buna galaticum der. Üçüncüsü trimestre'dir, çünkü zorunluluk olunca ilkbaharda ekilir ve çabuk toplanır.
Scandula bölünmesinden adını alır. Çünkü ikilidir ve ayrılır (scanditur).
Centenum, çoğu yerde tohumu yüz kat ürünle yeniden doğduğu için bu adı alır.
Darı (milium) ürününün çokluğundan (mille) adını alır.
Panicium, birçok bölgede insanlar onunla ekmek (panis) yerine beslendiği için bu adı alır, adeta panificium'dur.
Pistum besinden (pastum) adını alır.
Susam (sesamum) Yunanca bir addır.
Farrago adını far'dan alır. Taneleri henüz olgunlaşmamış, hâlâ yeşil arpa otudur.
Olgun ürünlere yanlış kullanımla spica deriz. Çünkü asıl anlamıyla spica, sap kılıfından, yani kılçığın uç şişkinliğinden ince mızrak ucu (spiculum) gibi çıkan şeydir.
Kılçık (arista), her şeyden önce kuruduğu (arescat) için bu adı alır.
Sap (culmus), kökten çıkan başak kamışıdır; adı adeta calamus'tur.
Folliculus tahılın kılıfıdır, tane içinde saklanır. Bu kılıf başağın üzerinde kazıklarla korunmuş gibi bir savunma kurar; başak küçük kuşların gagalarıyla ürününden soyulmasın ya da izlerle ezilmesin diye.
Stipulae, sapı kuşatıp dayanak olan yapraklar ya da kılıflardır; ürünün ağırlığıyla bükülmesin diye sapı sararlar. Stipula adeta güvenli ve sıkılmış (stipata) demektir. Yanmaktan da (ustum) adını aldığı söylenir, çünkü hasat toplanınca tarlayı işlemek için yakılır. Ya da bir kısmı yakılır, bir kısmı zaman zaman saman için kesilir.
Saman (palea), tahıl temizlensin diye kürekle (pala) savrulduğu için bu adı alır. Putperestler ise palea'yı, Ceres saydıkları, ürünleri bulan Pales adlı birinden adlandırmıştır. Vergilius şöyle der: "Seni de, ulu Pales, seni de anmaya değer olan, söyleyeceğiz." Kimileri yemden (pabulum) adını aldığını söyler, çünkü hayvanları beslemede önce yalnız o verilirdi. Tabiatı iki zıt yana açıktır: öyle soğuktur ki üzerine yığılı karın erimesine izin vermez, öyle sıcaktır ki meyveleri olgunlaştırır.
- Hordeum dictum, quod prae caeteris generibus frumenti aridum ante fiat, vel quod spica ejus ordines habeat. Horum tria genera. Primum hexaticum vocatur, eo quod spica ejus sex ordines habeat, quod quidam cantherinum appellant, quoniam animalia melius quam triticum pascit, et homines salubrius quam malum triticum. Alterum distichon, eo quod duos ordines habet: hoc plerique galaticum vocant. Tertium trimestre, quia dum cogit necessitas, verno seminatur, et celeriter colligitur. 2. Scandula, a divisione vocata. Duplex enim est, scanditurque, id est, dividitur. 3. Centenum appellatum, eo quod in plerisque locis jactus seminis ejus in incrementum frugis centesimum renascatur. Hinc et millium a multitudine fructus vocatum. 4. Panicium dictum, quod multis in regionibus ex eo panis vice homines sustententur, quasi panificium. Pistum a pasto. Sesamum, Graecum nomen est. 5. Farrago dicta a farre. Est enim herba hordeacea adhuc viridis, necdum granis ad maturitatem turgentibus. 6. Spicam de maturis frugibus abusive dicimus. Nam proprie spica est cum per culmi folliculum, id est, extremum tumorem aristae, adhuc tenues in modum spiculi eminent. 7. Arista appellata, quod prius ipsa arescat. Culmus est ipse calamus spicae, qui a radicibus nascitur. Et dictus culmus, quasi calamus. 8. Folliculus est theca frumenti, in qua granum servatur interius. Haec super spicam vallo instructa munimen praetendit, ne avium minorum morsibus spica suis fructibus exuatur, aut vestigiis proteratur. 9. Stipulae sunt folia, seu vaginae, quibus culmus ambitur, atque fulcitur, ne pondere frugis curvetur, quae ambiunt culmum. Et dicta stipula, quasi tuta et quasi stipata. Stipula dicta ab usto; collecta enim messe uritur propter culturam agri. Item stipula, vel quia pars ejus uritur, pars interdum pro palea praeciditur. 10. Palea a quibusdam vocari dicitur, quod pala ventiletur, ut frumenta purgentur. Gentiles autem paleam a quadam Pale frugum inventrice nominaverunt, quam Cererem esse volunt. De qua Virgilius: Te quoque, magna Pales, et te memorande, canemus. Item alii a pabulo nuncupatam dicunt paleam, quod ea primum sola in pascendis animalibus praebebatur. Cujus natura ex contrario tantum est frigida, ut obrutas nives fluere non sinat; adeo calida, ut maturescere poma compellat.
17.44. Baklagiller
Baklagiller (legumina) toplamaktan (legere) adını alır, adeta seçilmişlerdir. Çünkü eskiler en iyilerini toplardı. Ya da elle toplandıkları, kesilmeleri gerekmediği için.
Baklagillerin birçok türü vardır; bunlar içinde bakla, mercimek, bezelye, fasulye, nohut ve acı bakla insanların kullanımına daha hoş gelir.
Bakla (faba) Yunanca etimolojisiyle yemekten adını alır, adeta faga'dır. Çünkü Yunancada phagein yemek demektir. İnsanlar ilk bu baklagili kullanmıştır. İki türü vardır: biri sıradan, öteki Mısır baklası.
Faba fresa, insanların dişlerle kırıp (frendant), yani ezip öğüterek ufaladığı için bu adı alır.
Mercimek (lens), nemli ve yapışkan (lenta) olduğu ya da yere yapıştığı için bu adı alır.
Faselus ve cicer Yunanca adlardır. Faselus değersiz bir baklagil türüdür, çünkü bol olan her şey değersizdir, bu tohum da bol bulunur.
Acı bakla (lupinus) da Yunanca bir addır. Vergilius "Acı lupinus" der, çünkü acılığıyla tadanın yüzünü buruşturur. Bu yüzden acılığından ne kurt ne başka hayvan onu yer.
Medica, vicia, ervum yem türlerinin en iyileridir.
Medica, Pers kralı Xerxes Yunanistan'a saldırdığı sırada Medlerden Yunanistan'a getirildiği için bu adı alır. Bir kez ekilir, on yıl kalır, yılda dört ya da altı kez biçilebilir.
Vicia, öteki baklagiller bol ürün verirken bu güçlükle (vix) üç kat ürüne ulaştığı için bu adı alır. Vergilius bu yüzden "vicia'nın zayıf ürünü" der.
Bezelye (pisa), onunla küçük altın miktarları tartıldığı (pensabatur) için bu adı alır. Çünkü pis altın demektir.
Ervum adını Yunancadan alır; onlar buna orobos der. Kimi hayvanlara zararlı olsa da boğaları semirtir.
- Legumina a legendo dicta, quasi electa. Veteres enim meliora quaeque legebant, sive quod manu legantur, neque sectionem requirant. 2. Leguminum plurima genera, ex quibus faba, lenticula, pisum, faselus, cicer, lupinus gratiora in usum hominum videntur. 3. Faba Graeci etymologia a vescendo vocabulum sumpsit, quasi faga. ϕάγειν enim Graece comedere dicitur. Primum enim homines hoc legumine usi sunt. Hujus species duae, quarum altera communis, altera Aegyptia. 4. Faba fresa dicta, eo quod eam homines frendant, id est, frangant, et molendo comminuant. 5. Lens vocata, quod humida et lenta est, vel quod adhaeret humi. 6. Faselus autem, et cicer Graeca nomina sunt, sed faselus vile genus leguminis, quia omne quod abundat vile est, hoc autem semen abundanter invenitur. 7. Lupinus Graecum et ipsum nomen est. De quo Virgilius: Tristisque lupini, quia vultum gustantis amaritudine contristat; unde eos prae amaritudine, nec vermis, nec ullum animal comedit. 8. Medica, vicia, ervum, pabulorum optima sunt. 9. Medica dicta, quia Medis translata est in Graeciam, tempore quo eam Xerxes rex Persarum invasit. Haec semel seritur, et decem annis permanet, ita ut quater vel sexies possit per annum recidi. 10. Vicia dicta, quod vix ad triplicem perveniat fructum, cum alia legumina proventum habeant fertilem. Unde et Virgilius: Aut tenues fetus viciae. 11. Pisa, quod ea pensabatur aliquid auri minutum. Nam pis aurum dicitur. 12. Ervum a Graeco trahit vocabulum. Hoc enim illi ὄροβον dicunt, quod dum sit quibusdam pecoribus infestum, tauros tamen pingues efficit.
17.55. Asmalar
Asma dikmeyi henüz ilkel çağda ilk Nuh başlatmıştır. Yunanlar ise asmayı bulanın Liber olduğunu söyler. Bu yüzden putperestler onun ölümden sonra tanrı olmasını istemiştir.
Asma (vitis), çabuk kök salma gücü (vis) olduğu için bu adı alır. Kimileri, asmaların birbirine bağlarla (vittae) dolandığı, sürünerek yakın ağaçlara bağlandığı için bu adı aldığını düşünür. Çünkü tabiatları esnektir, kollar gibi tuttuklarını sıkar.
Labrusca yabanî asmadır, toprağın kenarlarında oluşur. Labrusca adını toprağın kıyılarından (labra) ve uçlarından alır.
Codex, adeta caudex'tir. Eskiler de claudus yerine clodus derdi.
Sarmentum, ekmekten (serere) gelir, adeta serimentum'dur.
Malleolus, önceki yılın dalından çıkan yeni filizdir; benzerliğinden bu lakabı almıştır: kesilen kısımda eski dalın iki yandan çıkıntı yapması çekiç (malleus) görünümü verir.
Spadones ürünü olmayan çubuklardır; bu ad, ürüne elverişsiz ve kısır olmalarından gelir.
Köylüler dalın en uç kısmına sagitta der; ya anadan iyice uzaklaşıp adeta dışarı fırladığı için ya da ince sivriliğiyle ok görünümü taşıdığı için.
Asmaların ve çalıların uçlarına flagella denir, çünkü esintiyle (flatu) sallanırlar.
Palmes, asmanın yumuşak dalıdır, yeni kollar hâlinde çıkar ve ürün verir. Köylüler asmanın bu kısmına bu yüzden palmes der. Palmes türetilmiş bir addır; buna paragogum denir, palma'dan türer. Palma ise asıl ad (prototypum) denen addır, çünkü kendinden türetilmiş bir ad çıkarır.
Pampinus yapraktır; asma onun yardımıyla soğuktan ve sıcaktan korunur, her zarara karşı güçlenir. Yer yer kesiktir, hem ürünün olgunlaşmasına güneş girsin hem de gölge olsun diye. Pampinus dala (palmes) asılı olduğu için (pendeat) bu adı alır.
Capreoli, ağaçları tuttukları (capiant) için bu adı alır. Asmaların kendilerini dolayıp ağaçlara asmak için kullandıkları bukleler ve kancalardır. Dallar bu dayanağa güvenerek rüzgârları ve kasırgaları önemsemez, düşme tehlikesi olmadan ürünlerini taşır ve serbest uzunlukta yayılır.
Corymbi yakındakileri bağlayıp tutan halkalardır; dallar çok gevşeyip rüzgârın esintisiyle dağılmasın diye.
Üzümler (uvae) içleri sıvı, öz ve yağla dolu olduğu için bu adı alır. Çünkü dışı nemli olana humidum, içi nemli olana uvidum denir.
Racemus salkımın bir parçasıdır; botrio Yunancadır.
Kimi üzümlere suburbanae denir, çünkü ürünleri şehirlerde meyve gibi yemek için satılır. Görünüşleri ve tatlarının hoşluğu onları sevdirir. Bunlar içinde praecoquae, duracinae, purpureae, dactyli, Rhodiae, Libycae, cerauniae, stephanitae, tripedaniae, unciariae, cidonitae vardır. Bütün kış dayanıklı olanlar ise Venuculae ve Numisianae'dir.
Praecoquae, çabuk olgunlaşıp hepsinden önce güneşte piştikleri için bu adı alır. Bunlara lageos da denir, çünkü tavşan gibi çabuk olgunluğa koşarlar.
Purpureae adını renginden, dactyli uzunluğundan, Rhodiae ve Libycae bölgelerinden alır. Cerauniae ateş gibi kızardıkları için, stephanitae yuvarlaklığından, unciariae büyüklüğünden adını alır.
Şaraba yarayan üzüm türleri çoktur. Bunlardan aminea, adeta "sülüğensiz" (sine minio), yani kızıllıksız demektir. Çünkü beyaz şarap verir. Tek adı olsa da tek türü yoktur. İki aminea ikiz (geminae) denir, çünkü çift üzüm verirler. Yünlü aminea hepsinden çok tüyle yünlendiği için böyle adlandırılır. Rubeliana odunu kızardığı için bu adı alır.
Faecinia'nın üzümleri ufak taneli ve sert kabukludur; soyluluğu aminea'dan sonra gelir, verimi ondan öndedir. Ötekilerden çok tortu (faex) verdiği için ona faecinia derler.
Apianae tatlı şarap yapar. Çabuk toplamazsan yağmur, rüzgâr ve özellikle arılar zarar verir; arıların (apes) yağmasından ötürü Apianae denmiştir.
Balanitae adını büyüklüğünden almıştır, çünkü Yunanlar palamuda balanos der.
Biturica adını bölgesinden almıştır, kasırgalara, yağmurlara ve sıcaklara çok dayanır, zayıf toprakta da kaybolmaz. Daha iyisi basilisca'dır.
Argitis beyaz türden, verimli bir Yunan asmasıdır.
Visula odunu kısa, yaprağı geniş olur. Ürününü erken toplamazsan yere düşer ya da nemle çürür.
- Vitis plantationem Noe primus instituit rudi adhuc saeculo. Apud Graecos autem inventorem vitis Liberum appellant. Unde et eum gentiles post mortem deum esse voluerunt. 2. Vitis dicta, quod vim habeat citius radicandi. Alii putant vites dictas, quod invicem se vittis innectant, vicinisque arboribus reptando religentur. Est enim earum natura flexilis, quia, quasi brachiis quibusdam, quidquid comprehenderint stringunt. 3. Labrusca est vitis agrestis, quae in terrae marginibus nascitur. Unde et labrusca dicta a labris et extremitatibus terrae. 4. Codex dictus; quasi caudex. Sic enim et veteres clodum pro claudo dicebant. Sarmentum a serendo, quasi serimentum. Malleolus est novellus palmes innatus prioris anni flagello, cognominatusque ob similitudinem rei, quod in ea parte quae deciditur ex veteri sarmento prominens, utrinque mallet speciem praebet. 5. Spadones sunt surculi fruge carentes; ex ipsa appellatione, quod sint inhabiles fructui, et sterilitate affecti. Sagittam rustici vocant novissimam partem surculi sive quia longius recessit a matre, et quasi prosilit, seu quia acuminis tenuitate teli speciem praefert. 6. Summitates vitium et fruticum flagella nuncupantur, eo quod flatu agitentur. 7. Palmes vitis materia mollis, qui per novella brachia emissus fructum affert. Nam ideo rustici partem vitis palmitem dicunt. Palmes enim derivativum nomen est, quod nomen paragogum dicitur, quod a palma derivetur. Palma enim habet nomen prototypum, quod dicitur principale, ab eo quod ex se derivatum faciat. 8. Pampinus est folium, cujus subsidio vitis a frigore, vel ardore defenditur, atque adversus omnem injuriam munitur. Qui ideo alicubi intercisus est, ut et solem ad maturitatem fructus admittat, et umbram faciat. Et dictus pampinus, quod de palmite pendeat. 9. Capreoli dicti, quod capiant arbores, sunt enim cincinni, sive uncinoli, quibus se innectere vites et suspendere solent arboribus, quo adminiculo freti palmites ventos ac turbines contemnere queant, et sine lapsu periculorum fructus suos sustineant, ac sese vaga proceritate diffundant. 10. Corymbi sunt annuli qui proxima quaeque ligant, et comprehendunt, ne longius laxati palmites ventorum flatibus dissipentur. 11. Uvae dictae, quod intrinsecus humore sunt plenae, succique et pinguedinis. Nam humidum est quod exterius humorem habet, uvidum quod interius. 12. Racemus est botrionis pars, et botrio Graecum est. 13. Suburbanae uvae quaedam dicuntur, quia fructus earum ad escam velut pomum in urbibus venditur. Commendat enim eas et species et saporis jucunditas, ex quibus sunt praecoquae, duracinae, purpureae, dactyli, Rhodiae, Lybicae, cerauniae, stephanitae, tripedaniae, unciariae, cidonitae. Durabiles autem per totam hiemem Venuculae et Numisianae. 14. Praecoquae vocatae, quod cito maturescant, et ante omnes sole coquantur. Has lageos dicunt, quod currant ad maturitatem velociter, ut lepus. Purpureae, a colore dicuntur. Dactyli, a longitudine. Rhodiae, et Lybicae, a regionibus nuncupatae sunt. Cerauniae vero, quod rubeant, velut ignis. Stephanitae, a rotunditate. Unciariae, a magnitudine. 15. Genera autem uvarum quae vino deserviunt plurima. Ex quibus aminea dicta, quasi sine minio, id est, sine rubore. Album enim vinum reddit, quae cum sit unius nominis, non unam speciem reddit. Amineae duae geminae, ab eo dictae quod duplices uvas mittant. Aminea lanata, quia plus omnibus lanescit lanugine. Rubeliana dicta, quia ejus materia rubet. 16. Faecinia minuti acini et durae cutis uvas habet, nobilitate amineam sequitur, fecunditate praecedit. Quam proinde faeciniam vocant, quod plus quam caeterae faecis afferat. 17. Apianae vinum dulce faciunt, quas nisi cito legas, pluviis, et ventis, et maxime apibus infestantur, quarum depraedatione Apianae cognominatae sunt. Balanitae a magnitudine nomen sumpserunt, βάλανον enim Graeci glandem vocant. 18. Biturica a regione nomen sortita est, turbines, et pluvias, et calores fortissime sustinens, nec in macra terra deficiens, hujus melior et basilisca est. 19. Argitis Graecula vitis, generis albi, fertilis. Visula materiam et brevem, et latum folium mittens, cujus fructum nisi primo tempore colligas, aut ad terram decidet, aut humore putrescet.
17.5_2Inerticula siyahtır, Yunanlar buna amethystos der; hafif ve iyi şarap verir. Adını sinirleri sarsmakta etkisiz (iners) olmasından almıştır, oysa tadı donuk değildir.
Mareoticae ilk geldikleri Mısır'daki Mareotis bölgesinden adını alır; beyaz ve siyah türleri vardır.
Helvolae'ye kimileri variae der. Ne mor ne siyahtır; adlarını helvus renginden alırlar, şıraları beyazımsıdır. Helvum siyahla beyaz arası bir renktir, ne beyaz ne siyah.
Üçüncü sırada yalnız verimiyle beğenilen, bol ürünlü, çok şarap akıtan asmalar gelir.
Vitiscionia'nın üzümleri çok değil büyüktür. Adını çok şarap akıtmasından alır.
Syriaca, ya Suriye'den getirildiği için ya siyah olduğu için bu adı alır.
Asmanın birçok türü vardır; ama yer değiştirince nitelik ve adlarını yitirirler.
Asmalara başka işlerden çok şunlar yaraşır: kök açma, budama, daldırma ve belleme.
Oblaqueare, kütüğün çevresindeki toprağı açmak ve adeta çukurlar yapmaktır. Kimileri buna excodicare der.
Budama (putare), asmanın şımaran dallarından fazla çubuğu kesmektir. Çünkü putare temizlemek, yani kesmek demektir.
Traducere, karşıya geçirmektir. Propaginare ise asma dalını toprağa daldırıp yayarak adeta ileri (porro) çakmaktır (pangere). Propagines uzatmaktan (propagare) gelir.
Fodere ise adeta ısıtmak (fovere) gibi çukur yapmaktır.
- Inerticula nigra est, quam Graeci amethyston vocant, boni vini, et lenis, a quo etiam nomen traxit, quod iners in tentandis nervis habeatur, quamvis gustui non sit hebes. 2. Mareoticae a regione Aegypti Mareotis dictae, unde prius venerunt; sunt enim et albae et nigrae. 3. Helvolae, quas quidam varias appellant, neque purpureae, neque nigrae; ab helvo colore ita dictae, subalbi tamen musti. Helvum enim est nigrum candidumque colore. Nam helvum, nec album, nec nigrum est. 4. In tertius locus vitium quae sola fecunditate commendantur, abundantia copiosa, multumque vini fluens. 5. Vitiscionia uvas grandes magis quam multas habet; nomen autem inde hoc sumens, quod multum vini fluat. Syriaca, vel quia de Syria allata, vel quia nigra est. 6. Multa autem genera vitium sunt, quae tamen mutatione loci et qualitatem et nomen amittunt. 7. Vitibus inter caetera magis ista conveniunt, oblaqueatio, putatio, propaginatio, fossio. 8. Oblaqueare est circa codicem terram aperire, et velut lacus efficere. Hoc aliqui excodicare appellant. 9. Putare est virgam ex vite supervacuam resecare, cujus flagellis luxuriat. Putare enim dicitur purgare, id est, amputare. 10. Traducere, transducere. Propaginare vero flagellum vitis terrae submersum sternere, et quasi porro pangere. Hic propagines a propagando, id est, protendere, dicuntur. Fodere vero est foveam facere, quasi fovere.
17.66. Ağaçlar
Ağaç (arbor) ya da ot (herba) adının, kökleriyle toprağa saplanıp tutundukları için tarlalardan (arva) türediğine inanılır. Bu ikisi birbirine neredeyse tıpatıp benzer, çünkü biri ötekinden doğar: toprağa bir tohum attığında önce ot çıkar, sonra ot beslenip güçlenerek ağaca dönüşür; biraz önce ot diye gördüğüne, kısa bir süre sonra başını kaldırıp fidan diye bakarsın.
Arbustum, üzerinde aşılama yapılabilen körpe genç ağaçtır; arbusta denmesi adeta "ağacın mızrağı" (arboris hasta) demek olmasındandır. Kimileri arbustum'u, tıpkı söğütlük (salictum) gibi, ağaçların bulunduğu yer olarak anlamak ister. Virectum da böyledir: çubukların, yeşil bitkilerin bulunduğu yer.
Arbor hem meyveli hem kısır ağaca denir; arbos ise yalnız meyveli olana. Ağaçlardan dişil, meyvelerden nötr cinsiyetle söz ederiz.
Çalıya (frutex), yapraklarıyla toprağı örttüğü (frondibus terram tegere) için bu ad verilmiştir; kısadır, çoğulu fruteta'dır. Ağaç ise yüksektir.
Silva sık ve alçak korudur. Silva, adeta xilva demektir, çünkü orada odun kesilir: Yunanlar oduna ksylon der. Latincedeki birçok ad zaten kökenini Yunancadan alır.
Nemus adını tanrısal güçlerden (numina) alır, çünkü paganlar putlarını oralara dikerlerdi. Nemora, dallarıyla gölgeli, daha büyük ağaçlardır.
Lucus, toprağa ışık düşmesine engel olan sık ağaçlıktır. Adı ya zıt anlamlı kullanım mecazıyla, aydınlık olmadığı (non lucet) için verilmiştir ya da ışıktan (lux) gelir, çünkü koruların karanlığı yüzünden orada meşaleler, mumlar yanardı.
Saltus, yüksek ağaçlardan oluşan sık ormandır; adını yükseğe sıçramasından (exilire), göğe doğru yükselmesinden alır.
Aviaria, kuşların (aves) uğradığı kuytu korulara denir.
Recidiva, ağaçların bazı kısımları kesildikten sonra yeniden sürgün veren dallarıdır. Kimileri bunu, düşüşten (cadere) sonra doğdukları için cadere'den, kimileri kesilip (recidere) yeniden sürgün vermesinden türetir. Bu sebeple recidivum, ölümün ya da düşüşün ardından gelendir.
Aşı (insitio), kısır ağacın gövdesi yarılıp yerine verimli ağaçtan bir filiz sokulmasıdır; ya da göz aşısı denilen işlemdir ki kabuk çizilip başka ağacın iç kabuğuna tomurcuk yerleştirilir.
Plantae ağaçlardan alınan fidanlardır; plantaria ise tohumdan kökleriyle birlikte biten ve kendi toprağından başka yere taşınanlardır.
Cespites çalılardır, adeta cuspites ya da "ayakların çevresinde" (circa pedes) olanlar.
Frondes, çubukları ya da gölgeyi taşıdıkları için (ferre) böyle denmiştir; gölgenin de sebebidirler.
Gözler (oculi), yaprakların çıktığı boğumlardır.
Kök (radix), adeta birtakım ışınlarla (radii) toprağa saplanıp derinlere daldığı için bu adı almıştır.
Doğa bilginleri köklerin derinliğinin ağaçların yüksekliğine eşit olduğunu söylerler. Kimileri radix'in adını ışınlara benzerliğinden aldığını düşünür, kimileri de kökünden kazınırsa (eradatur) bir daha sürgün vermediği için.
Gövde (truncus), ağacın kök üzerinde yükselen kısmıdır.
Eskiler kabuğa (cortex) corux derlerdi. Cortex adı, odunu bir deri (corium) gibi örtmesinden gelir.
İç kabuk (liber), kabuğun iç kısmıdır; kabuğun soyulmasından (liberatus), yani alınmasından gelir. Odunla kabuk arasında bir ara katmandır.
Dallar (rami) gövdeden çıkanlardır; öteki incecik dalların dallardan çıkması gibi.
Surculi (filizler) adını testerenin kesişinden almıştır.
Virgultum kökten sürgün verendir; ramus ağacın gövdesinden, virga ise dallardan çıkandır. Asıl anlamıyla virgultum, ağacın dibinde biten ve çiftçilerin işe yaramaz diye kestikleri sürgündür; virga'dan alınıp atıldığı (tolli) için de bu adı taşır. Virga ya içinde büyük güç (vis) barındırdığı için güç anlamındaki virtus'tan ya yeşilliğinden (viriditas) gelir ya da şiddeti (vis) yönettiği için barış işareti olmasından. Bu yüzden büyücüler yılanları birbirine karşı yatıştırmak için onu kullanır ve onları buna dolanmış olarak tutarlar. Filozoflar, krallar, öğretmenler, ulaklar ve elçiler de değnek kullanır.
Flagella, yukarıda söylediğimiz gibi, sık sık rüzgârın üflemesine (flatus) maruz kalan, ağaçların en uç kısımlarıdır.
Cymae'nin (dal uçlarının) adeta comae (saçlar) olarak adlandırıldığını söylerler.
Yapraklara Yunancada phylla denir; folia adı bize oradan türeyerek geçmiştir.
Çiçeklere (flores), ağaçlardan çabucak aktıkları (defluere) için bu ad verilmiştir; adeta fluores, çünkü çabucak dağılırlar. Onlarda iki güzellik vardır: renk ve koku. Çiçekler güney rüzgârıyla dökülür, batı rüzgârıyla oluşur.
Tomurcuğa (germen), taşımaktan (gerere) gelen bir adla, gebe filiz deriz. Filizlenme (germinatio) de buradan gelir.
Meyve (fructus) adını frumen'den, yani yemek yediğimiz boğazın çıkıntılı kısmından almıştır. Fruges (ekinler) de buradan gelir. Fructus asıl anlamıyla tarlaların ve ağaçların yararlandığımız ürünlerine denir; hayvanlar için ise yanlış ve mecazî olarak fructus deriz.
Poma (ağaç meyveleri) opimus'tan, yani bereketin bolluğundan gelir. Matura (olgun) denmesi yemeğe (mandere) uygun olmalarındandır. Immatura da böyledir, çünkü olgunlaşmadan önce yenemeyecek kadar serttirler.
Odunlara (ligna), yakılınca ışığa (lumen) dönüştükleri için bu ad verilmiştir. Işık veren kandil fitiline lychnum denmesi de buradandır.
- Arborum nomen, sive herbarum, ab arvis inflexum creditur, eo quod terris, fixis radicibus adhaerent. Utraque autem ideo sibi pene similia sunt, quia ex uno alterum gignitur. Nam dum sementem in terram jeceris, herba prius oritur, dehinc confota surgit in arborem, et infra parvum tempus, quam herbam videras, arbustum suspicis. 2. Arbustum arbor novella, et tenera, in qua insertio fieri potest, et dicta arbusta, quasi arboris hasta. Alii arbustum locum, in quo arbores sunt, volunt accipere, sicut salictum. Sic et virectum, ubi virgulae, et virentes. 3. Arbor autem et fructifera et sterilis; arbos autem non nisi fructifera. Genere autem feminino arbores dicimus, poma vero neutro. 4. Frutex brevis est appellatus, quod terram fronde tegat, cujus plurale nomen fruteta; arbor alta est. 5. Silva vero spissum nemus, et breve. Silva dicta, quasi xilva, quod ibi ligna caedantur. Nam Graeci ξύλον lignum dicunt. Multa enim Latina nomina Graecam plerumque etymologiam recipiunt. 6. Nemus a numinibus nuncupatum, quia pagani ibi idola constituebant. Sunt enim nemora arbores majores, umbrosae frondibus. 7. Lucus est densitas arborum solo lucem detrahens, tropo antiphrasi, eo quod non luceat, sive a luce, quod in eo lucebant funalia, vel cerei, propter nemorum tenebras. 8. Saltus est densitas arborum alta, vocata hoc nomine, eo quod exiliat in altum, et in sublime consurgat. 9. Aviaria secreta nemora dicta, quod ea aves frequentant. 10. Recidiva arborum sunt quae, aliis sectis, repullulant. Alii recidiva a cadendo dicunt, quia post casum nascuntur. Alii a recidendo, et repullulando dixerunt; ergo recidivum, ubi mors, aut casus. 11. Insitio dicitur, cum fisso trunco surculus fecundae arboris sterili inseritur; aut oculorum impositio, cum, inciso cortice, libro alienae arboris germen immittitur. 12. Plantae sunt de arboribus; Plantaria vero quae ex seminibus nata sunt cum radicibus, et a terra propria transferuntur. 13. Cespites frutices sunt, quasi cuspites, vel quasi circa pedes. Frondes, quod ferant virgulta, vel umbras, sunt autem causa umbrarum. Oculi nodi sunt, ex quibus frondes exeunt. 14. Radix appellatur, quod quasi radiis quibusdam fixa terris, in profunda dimergitur. Nam physici dicunt parem esse altitudinem radicum et arborum. Alii radicem a similitudine radiorum dictam putant, vel quia si eradatur, non repullulat. 15. Truncus est statura arboris insistens radici. Corticem veteres corucem vocabant. Dictus autem cortex, quod corio lignum tegat. 16. Liber est corticis pars interior, dictus a liberato cortice, id est, ablato. Est enim medium quoddam inter lignum et corticem. 17. Rami sunt qui de trunco manant, sicut a ramusculis caetera. Surculi a praecisione serrae nuncupati. 18. Virgultum est quod de radice pullulat; ramus, qui de ipso robore arboris; virga, quae de ramis. Proprie autem virgultum appellatur, quod ad radicem arboris nascitur, et quasi inutile ab agricolis amputatur. Et hinc dictum virgultum, quia ex virga tollitur. Virga, vel a virtute dicitur, quod vim in se multam habeat, vel a viriditate, vel quia pacis indicium est, quod vim regat. Unde hac utuntur magi ad placandos inter se serpentes, i et idcirco in ea hos sustinent illigatos. Hac etiam philosophi, et reges, ac magistri, et nuntii, et legati utuntur. 19. Flagella dicuntur, ut praediximus, summae arborum partes, ab eo quod crebros ventorum sustinent flatus. 20. Cymas vocatas (dicunt) quasi comas. Folia Graece ϕὑλλα dicuntur, inde est ad nos hoc nomen per derivationem translatum. 21. Flores nominati, quod cito defluant de arboribus, quasi fluores, quod cito solvantur. In his duplex gratia: coloris et odoris. Austro enim flores solvuntur, Zephyro fiunt. 22. Germen dicimus surculum praegnantem, a gerendo; unde et germinatio. 23. Fructus nomen accepit a frumine, id est, eminente gutturis parte, qua vescimur. Inde et fruges. Fructus autem proprie dicuntur agrorum, et arborum, quibus utique utimur. In animalibus vero abusive et translative vocamus fructum. 24. Poma dicta ab opimo, id est, a copiae ubertate. Matura dicuntur, quia apta sunt ad mandendum; sic et immatura, quia priusquam matura fiant, dura sunt ad mandendum. 25. Ligna dicta, quia incensa convertuntur in lumen. u Unde et lychnum dicitur, quod lumen det.
17.6_2Hastula (yonga), kaldırmaktan (tollere) gelir, adeta obstula. Fomes (çıra), ağaçlardan kesilirken sıçrayan yongadır, ya da yanmış yongalar veya içi boşalmış odunlardır; adını mantarlardan (fungi) alır, çünkü onlar gibi ateş kapar. Vergilius bu konuda şöyle der: "Ve alevi çırada kaptı."
Torris yanmış odundur, halk ona titio (kor) der; ateşten çekilmiş, yarı yanmış ve sönmüş odun.
Quisquiliae, filiz ve kuru yaprakla karışık saplardır; yerden süpürülen süprüntüler.
Caries odunların çürümesidir; bu ad, gücü tükenmiş (carens virtute) odunlarda görüldüğü için verilmiştir.
7. Ağaçların özel adları
Hurma ağacı (palma) bu adı, muzaffer elin (palma) süsü olduğu için ya da dalları insan avcu gibi açık olduğu için alır. Zaferin nişanı olan bir ağaçtır; uzun boylu ve güzel gövdesi, uzun ömürlü yapraklarıyla örtülüdür; yapraklarını hiç değişmeden muhafaza eder. Yunanlar ona phoiniks derler, çünkü uzun süre yaşar; bu ad, çok yıllar yaşadığı söylenen şu Arabistan kuşundan alınmıştır. Birçok yerde bitse de her yerde meyvelerini olgunlaştıramaz; en çok Mısır'da ve Suriye'de görülür. Meyvesine, parmaklara (Yun. daktyloi) benzerliğinden dactyli denir; bunların adları da çeşit çeşittir. Kimilerine myrobalani'ye benzeyen palmulae denir. Kimilerine Nicolai de denilen Thebaici, kimilerine Yunanların caryotae dediği nucales.
Defne (laurus) adını övgü (laus) kelimesinden alır, çünkü galiplerin başları övgülerle bununla taçlandırılırdı. Eskiler ona laudea derlerdi; sonra d harfi düşüp yerine r gelerek laurus oldu; tıpkı önceleri audiculae denilen auriculae (kulaklar) ve şimdi meridies (öğle) diye adlandırılan medidies gibi. Yunanlar bu ağaca daphne derler, çünkü yeşilliğini hiç bırakmaz; galiplerin onunla taçlandırılması da bundandır. Halk, yıldırım çarpmayan tek ağaç olduğuna da inanır.
Malum (elma), meyvesi bütün meyvelerin en yuvarlağı olduğu için Yunanlardan gelen bir addır. Bu yüzden tam yuvarlak olanlar gerçek elmalardır. Malum Matianum, ilk getirildiği yerden adını alır. Birçok ağaç zaten adını getirildiği eyalet ve şehirlerden almıştır. Vergilius âşıkların elmadan ne dilediklerini gösterir.
Ayva (mala Cydonia) adını Girit adasındaki bir kasabadan alır; Yunanlar Kydonia için Girit şehirlerinin anası derler. Meyvesinden cydonitum yapılır. Şarap da yapılır, bununla hastaların canlarının çektiği şey aldatılır, çünkü görünüşü, tadı ve kokusuyla herhangi bir eski şarabın benzerini sunar.
Melimelum adını tatlılığından alır, çünkü meyvesi bal (mel) tadındadır ya da balda saklanır. Bundan ötürü biri şöyle demiştir: "Kekrops balına doymuş ayvalar konunca önüne, 'Hoşuma gidiyor bu bal elmaları' dersin."
Nar (malum Punicum) denmesi, cinsinin Kartaca'dan taşınmış olmasındandır. Ona malogranatum da denir, çünkü yuvarlak kabuğu içinde çok sayıda tane (grana) barındırır. Ağaç olarak malogranata dişildir, meyve olarak nötrdür. Bu elmaların çiçeklerine Yunanlar kytinoi adını vermiştir; Latinler caducum derler. Yabani narların çiçeklerine ise Yunanlar balaustia demişlerdir; bunların kimi beyaz, kimi mor, kimi pembedir ve narın çiçeklerine benzer. Hekimler, narın yiyecek olarak bedenimizi beslediğini kabul etmezler; onu beslemek için değil, tedavi etmek için kullanmak gerektiğini düşünürler.
Şeftali ağacı (malum Persicum) pek kısa ömürlüdür. Üç türü olduğu söylenir: duracinum, armeniacum ve persicum. Duracinum denmesi, meyvesinin tadının ekşi olmasından ötürüdür. Armeniacum, ilk türünün Ermenistan'dan getirilmesinden gelir. Persicum adını, bu ağacı Mısır'da ilk diken Perseus'tan alır; Ptolemaioslar kendilerinin onun soyundan geldiklerini söylerlerdi. Bu ağaç İran'da öldürücü meyve verir, bizde ise lezzetli ve tatlıdır. Bunların kimi turfanda, kimi yazlık olarak adlandırılır.
Adı Vergilius'un şiirleriyle de ünlenen Medya ağacı (medica), önce Medler'in ülkesinden getirilmiş, adını da oradan almıştır. Yunanlar buna kedromelon derler, Latinler citria derler, çünkü meyvesi ve yaprakları sedir kokusu verir. Meyvesi zehirlere düşmandır; aynı şairin ondan ruhun canlandığını söylerken anlatmak istediği de budur. Bu ağaç neredeyse her mevsim meyve doludur; üzerindeki meyvelerin bir kısmı ham, bir kısmı olgun, bir kısmı henüz çiçektedir. Bu öteki ağaçlarda nadir görülür.
Mella'ya Yunanlar lotos der, halk ise biçimi ve renginden ötürü Suriye baklası adını verir. Büyük bir ağaçtır, yenebilir, biberden büyük, tadı hoş bir meyve verir; bu yüzden de mella denmiştir.
- Hastula a tollendo nuncupata, quasi obstula. Fomes est hastula quae ab arboribus excutitur recisione, aut hastulae ambustae, aut ligna cavata, a fungis nomine accepto, quod ita capiat ignem. De quo Virgilius: Rapuitque in fomite flammam. 27. Torris lignum adustum, quem vulgus titionem appellat, extractum ex loco, semiustum et exstinctum. 28. Quisquiliae, stipulae immistae surculis et foliis aridis. Sunt autem purgamenta terrarum. Caries putredo lignorum; dicta hoc nomine, quod eveniat lignis virtute carentibus. 1. Palma dicta, quia manus victricis ornatus est, vel quod oppansis est ramis, in modum palmae hominis. Est enim arbor insigne victoriae, proceroque ac decoro virgulto, diuturnisque frondibus vestita, et folia sua sine ulla successione conservans. Hanc Graeci Phaenicem dicunt, quod diu duret, ex nomine avis illius Arabiae, quae multis annis vivere perhibetur. Quae dum in multis locis nascatur, non in omnibus fructus perficit maturitatem. Frequenter autem in Aegypto et Syria. Fructus autem ejus dactyli, a digitorum similitudine nuncupati sunt, quorum etiam et nomina variantur. Nam alii appellantur palmulae similes myrobalani. Alii Thebaici, e qui et Nicolai. Alii nucales, quos Graeci caryotas vocant. 2. Laurus a verbo laudis dicta. Hac enim cum laudibus victorum capita coronabantur. Apud antiquos autem laudea nominabatur, postea littera sublata, et subrogata r, dicta est laurus, ut in auriculis, quae initio audiculae dictae sunt, et medidies, qui nunc meridies dicitur. Hanc arborem Graeci δάϕνην vocant, quod nunquam deponat viriditatem, inde illa potius victores coronantur. Sola quoque arbor haec vulgo fulminari minime creditur. 3. Malum a Graecis dictum, quod sit fructus ejus pomorum omnium rotundissimus. Unde et haec sunt vera mala quae vehementer rotunda sunt. Malum Matianum a loco vocatum unde prius advectum est. Nam multae arbores nomina ex provinciis et civitatibus de quibus allatae sunt acceperunt. Virgilius amantibus quid ex malo quaeri soleat ostendit. 4. Mala Cydonia nomen sumpserunt ex oppido, quod est in insula Creta, de qua dicere solent Graeci urbium Cretensium matrem Cydoniam, ex cujus pomo i cydonitum conficitur. Fit quoque ex ea et vinum, quo languentium desideria falluntur. Nam specie, et gustu, et odore cujuslibet vini veteris imaginem repraesentat. 5. Melimelum a dulcedine appellatum, quod fructus ejus mellis saporem habeat, vel quod in melle servetur, 1 unde et quidam: Si tibi Cecropio saturata Cydonia melle Ponentur dicas: haec melimela placent. 6. Malum Punicum dicitur, eo quod ex Punica regione sit genus ejus translatum. Idem et malogranatum eo quod inter corticis rotunditatem granorum contineat multitudinem. Arbor autem malogranata est generis feminini, pomum vero generis neutri. Flores malorum a Graecis appellati sunt ϰύτινοι; Latini caducum vocant. Agrestium autem malorum flores Graeci βαλάυστια appellaverunt, quorum alii albi, alii purpurei, alii rosei reperiuntur, similes floribus mali Punici. Negant medici mali Punici cibo corpora nostra nutriri; sed eo sic opinantur utendum, ut medicari potius, non alere, videatur. 7. Malum Persicum, cui brevis admodum vita concessa est, trium generum esse fertur: Duracinum, Armenicum, et Persicum. Duracinum nuncupatur, eo quod pomum ejus in gustu acorem referat. Armeniacum dicitur, quod primum genus ab Armenia sit advectum. Persicum vocatum, quod eam arborem primus in Aegypto severit Perseus, a quo se oriundos Ptolemaei ferebant. Haec in Perside fructum generat interfectorium, apud nos autem jucundum, ac suavem. u Horum aliud praecox, aliud vocatur aestivum. 8. Medica arbor cujus nomen etiam in carminibus Mantuanis inclaruit, asportata primum a Medis, unde et vocabulum sumpsit. Hanc Graeci ϰεδρόμηλον, Latini citriam vocant, quod pomum ejus ac folia cedri odorem referant. Malum ejus inimicum venenis, et hoc est, quod idem poeta intelligi voluit cum tradat ex illa foveri animam. Haec arbor omni pene tempore plena est pomis, quae in ea partim acerba, partim matura, partim adhuc in flore sunt posita, quod in caeteris arboribus rarum est. 9. Mella, quam Graeci loton appellant, quae vulgo propter formam et colorem faba Syriaca dicitur. Arbor est enim magna, fructum ferens comestibilem, a majorem pipere, gustu suavem, unde et mella vocata est.
17.6_3Coccimela'ya Latinler renginden ötürü prunum (erik) derler; kimileri de verdiği meyvenin bolluğundan nixa adını verir. Bunun Şam türü daha iyidir, ilk getirildiği Şam şehrinden adını alır. Yalnız onun meyvesi mideye iyi gelir; ötekilerin zararlı olduğu söylenir. Yapışkan ve bağlayıcı zamk akıtan tek ağaç budur; hekimler de yazıcılar da bunu kullanır.
Elaeomeli, Suriye şehri Palmira'da yetişir. Adını, gövdesinden bal kıvamında, tadı hoş bir yağ (oleum) akmasından alır.
Epimelis, üvez ağacına benzeyen, orta boylu, beyazımsı çiçekli bir ağaçtır; adını meyvesinin tatlılık ve ekşi tat karışımı olmasından alır. Bu ağaç kısa ömürlüdür.
Melopos, Afrika'da Pön dilinde böyle adlandırılan bir ağaçtır; ondan yapışkan bir özsu akar ve bu özsu da yerinden ötürü Ammoniacus diye anılır.
Muşmula (mespila) dikenli bir ağaçtır; meyvesi elmaya benzer ama biraz daha küçüktür. Adını, meyvelerinin küçük top (pilula) biçiminde olmasından alır.
Armut ağacı (pyrus) ateş (Yun. pyr) biçimli olduğu için bu adı almış görünür, çünkü bu tür meyve geniş başlar ve ateş gibi dar biter. Pyrus ağacın adıdır, meyvesi pyrum'dur. Birçok türü vardır; bunlardan Crustumia armutları kısmen kırmızımsı olup Crustumium kasabasından adını alır. Yük hayvanlarının üzerine yüklenen armut meyvelerinin, az bile olsa çok ağır oldukları söylenir.
Kiraz (cerasus) adını Pontos'taki Cerasus şehrinden alır. Lucullus, Pontos'un Cerasus şehrini yıkınca bu tür meyveyi oradan getirmiş ve şehirden ötürü cerasum diye adlandırmıştır. Ağaca cerasus, meyveye cerasum denir. Lucullus'tan önce de İtalya'da vardı ama sertti, bu yüzden cornum adı verilmişti. Mızrak saplarına uygun bir ağaçtır; Vergilius da bunun için "Savaşa elverişli kızılcık" der.
İncir (ficus) Latincede adını bereketten (fecunditas) alır. Çünkü öteki ağaçlardan daha verimlidir: her yıl üç dört kez meyve verir; biri olgunlaşırken öteki belirir. Caricae (kuru incirler) adının bolluktan gelmesi de bundandır. Mısır incirinin daha verimli olduğu söylenir; onun odunu suya atılınca hemen batar, bir süre çamurda kaldıktan sonra su yüzüne çıkar; ıslanınca suyun ağırlığıyla dibe çökmesi gerekirken tabiata aykırı olarak böyle olur. Eskiden atletler, antrenörleri Pythagoras onları daha güç veren yiyecek olan et yemeye alıştırmadan önce incirle beslenirlerdi. Yaşlıların yemekle sık sık yedikleri incirlerin yüzlerindeki kırışıklıkları gerdirdiği söylenir. En azgın boğaların da incir ağacına bağlanınca birden uysallaştığını söylerler.
Yabani incir (caprificus) bu adı, üzerinde bittiği duvarları sökmesinden (carpere) alır. Çünkü onları yarar ve içinde filizlendiği taşlardan dışarı çıkar. Kimileri de caprificus'un, incir ağacının onun yardımıyla verimli hale getirildiği için böyle denildiğini düşünür.
Morus Yunanca bir addır, Latinler ise ona rubus derler, çünkü meyveleri çalınınki gibi kırmızıdır (rubere). Yabani dut, ıssızlıkta çobanların açlığına ve yokluğuna derman olan meyveler verir. Yılanın üzerine serpilen yapraklarının onu öldürdüğü söylenir.
Sycomorus da morus gibi Yunanca addır. Sycomorus denmesi, yaprakları dut (moros) yaprağına benzediği içindir. Latinler ona yüksekliğinden ötürü celsa derler, çünkü dut gibi kısa değildir.
Ceviz (nux) bu adı, yapraklarının gölgesi ya da damlası yakınındaki ağaçlara zarar verdiği (nocere) için almıştır. Latinler ona başka bir adla juglans da derler, adeta Jovis glans, yani Jüpiter'in palamudu. Çünkü bu ağaç Jüpiter'e adanmıştı. Meyvesi öyle güçlüdür ki şüpheli otların ya da mantarların yemeğine atılınca içlerindeki bütün zehri dışarı terletir, çeker ve yok eder.
Genel olarak nuces, sert kabukla örtülü her şeye denir; çam kozalağı, fındık, ceviz, kestane, badem gibi. Nuclei (çekirdekler) adı da sert kabukla örtülü olmalarından gelir. Buna karşılık yumuşak meyvelerin hepsine mala denir, ama önceden yetiştikleri ülkelerin adı eklenerek: Persica, Punica, Matiana, Cydonia vb.
Badem (amygdala) Yunanca bir addır, Latincede "uzun ceviz" (nux longa) denir. Kimileri ona nucida derler, adeta küçük ceviz. Vergilius bu konuda şöyle der: "Ormanlarda bol badem çiçeklerle örtününce." Çünkü bütün ağaçlardan önce çiçeğe bürünür ve meyve verme konusunda kendinden sonraki fidanları geride bırakır.
Fındıklar (avellanae), bol yetiştiği Campania kasabası Avellanum'dan adını almıştır. Yunanlar onlara, Pontos denizinin çevresinde bol olduğu için Ponticae derler.
Latinler kestaneye (castanea) Yunanca bir adla seslenirler. Yunanlar ona kastanon der, çünkü meyveleri bir kese içinde testisler gibi çift çift gizlidir; dışarı çıkarılırken adeta hadım edilirler (castrari). Bu ağaç kesilir kesilmez kendinden adeta bir orman fışkırtmayı âdet edinmiştir.
- Coccimela, quam Latini ob colorem prunum vocant, alii a multitudine enixi fructus nixam appellant. Cujus generis Damascena melior, a Damasco oppido, unde prius asportata est, dicta; cujus solum pomum stomacho mederi probatur, nam caetera noxia perhibentur. Haec sola arbor gummi glutinosum, et compactivum distillat, quo et medici et scriptores utuntur. 11. Elaeomeli nascitur in Palmyra Syriae civitate, ex eo ita appellata, quod ex trunco oleum defluat in crassitudine mellis, saporis suavis. 12. Epimelis sorbo similis, mediocris arbor, et flore candidulo, dicta, quod dulcedine sit ejus fructus, et acido sapore commistus. Haec arbor aetate durat exigua. 13. Melopos arbor in Africa Punica lingua vocata, ex qua profluit lentus succus, qui a loco Ammoniacus nominatur. 14. Mesplus arbor spinosa, fructu similis malorum, sed paulo breviore, unde et appellata, quod pilulae formam habeant ejus poma. 15. Pyrus vocata videtur, quod in ignis speciem deformata est, nam hoc genus pomi ab amplo incipit, et in angustum finit, sicut ignis. Pyrus amem arbor, fructus ejus pyrum est: cujus multae species, ex quihus Crustumia sunt pyra ex parte rubentia, ab oppido Crustumio nominata. Poma pyri jumentis imposita, vel si pauca, vehementer onerosa dicuntur esse. 16. Cerasus a Ceraso urbe Ponti vocata. Nam Lucullus, cum Cerasum civitatem Ponti delesset, hoc genus pomi inde avexit, et a civitate Cerasum appellavit. Arbor autem Cerasus, pomum cerasum dicitur. Hoc etiam et ante Lucullum erat in Italia, sed durum, unde et Cornum appellatum est. Est autem arbor apta hastilibus, unde et Virgilius: Bona bello cornus. 17. Ficus Latine a fecunditate vocatur. Feracior enim est arboribus caeteris. Nam ter quaterque per singulos annos generat fructum, atque altero maturescente, alter oboritur. Hinc et caricae a copia nominatae. Ficus Aegyptia fecundior fertur, cujus lignum in aqua missum illico mergitur, et cum in limo aliquandiu jacuerit, deinde in superficiem sustollitur, versa vice naturae, quando madefactum debuit humoris pondere residere. Antea athletae ficis alebantur, priusquam eos Pythagoras exercitator ad carnis usum, qui fortior cibus est, transtulisset. A senibus in cibo saepius sumptae ficos, rugas eorum feruntur distendere. Tauros quoque ferocissimos ad fici arborem colligatos repente mansuescere dicunt. 18. Caprificus appellata, eo quod parietes quibus innascitur carpit. Rumpit enim, et prodit ex lateribus quibus concepta est. Alii putant caprificum dictam quod ficus arbor ejus remedio fecundetur. 19. Morus a Graecis vocata, quam Latini rubum appellant, eo quod fructus ejus velut virgulti rubent. Est enim morus silvestris fructus afferens, quibus in deserto pastorum fames ac penuria confovetur. Hujus folia superjacta serpenti feruntur interimere eum. 20. Sycomorus, sicut et morus Graeca nomina sunt. Dicta autem sycomorus quod sit foliis similis moro. Hanc Latini celsam appellant ab altitudine quia non est brevis, ut morus. 21. Nux appellata, quod umbra vel stillicidium foliorum ejus proximis arboribus noceat. Hanc alio nomine Latini Juglandem vocant, quasi Jovis glandem. Fuit enim haec arbor consecrata Jovi, cujus pomum tantam vim habet, ut missa inter suspectos herbarum vel fungorum cibos, quidquid in eis virulentum est, exsudet, rapiat atque exstinguat. 22. Nuces autem generaliter dicuntur omnia tecta corio duriori, ut pineae, avellanae, juglandes, castaneae, amigdalae. Hinc et nuclei dicti, quod sint duro corio tecti. At contra poma, omnia mollia, mala dicta, sed cum adjectione terrarum in quibus antea nata sunt, ut Persica, Punica, Matiana, Cydonia, etc. 23. Amygdala nomen Graecum est, e quae Latine nux longa vocatur. Hanc alii nucidam vocant, quasi minorem nucem. De qua Virgilius: Cum se nux plurima silvis induet in florem. Cunctis enim arboribus prior se flore vestit, et ad ferenda poma arbusta sequentia praevenit. 24. Avellanae ab Avellano Campaniae oppido, ubi abundant, cognominatae sunt. Hae a Graecis Ponticae appellantur, eo quod circa Ponticum mare abundent. 25. Castaneam Latini a Graeco appellant vocabulo. Hanc enim Graeci ϰάστανον vocant, propter quod fructus ejus gemini in modum testiculorum intra folliculum reconditi sunt, qui dum ejiciuntur, quasi castrantur. Haec arbor, simul ut excisa fuerit, tanquam silvam ex sese expullare consuevit.
17.6_4Pırnar meşesine (ilex) seçilmiş (electa) olmasından bu ad verilmiştir; çünkü insanlar yiyecek olarak ilk önce bu ağacın meyvesini seçtiler. Şairin dediği gibi: "İlk ölümlüler boğazlarından palamut geğirirdi." Çünkü tahılı kullanmadan önce eski insanlar palamutla yaşardı.
Suberies (mantar meşesi), kendisinden suda yüzen çok sağlam bir kabuk çıkarılan ağaçtır. Suberies denmesi, meyvelerini domuzların (sues) yemesindendir: onlar insanların değil domuzların besinidir. Suberies, adeta subedies demektir.
Palamut veren fagus ve aesculus ağaçlarına, bir zamanlar insanların bunların meyveleriyle yaşadıkları, yiyeceklerini ve azıklarını bunlardan edindikleri için bu adların verildiğine inanılır. Aesculus yiyecekten (esca) gelir; fagus ise adını Yunancadan almıştır, çünkü phagein Yunancada yemek demektir.
Xyliglycon'a Latinler bozarak siliqua derler. Yunanlar bu adı odun meyvesinin tatlı olmasından vermişlerdir; çünkü odun için ksylon, tatlı için glyky derler. Bu ağacın meyvesinden sıkılan öze Yunanlar acatia derler.
Pistacia (antep fıstığı), meyvesinin kabuğu pistikos nardının kokusunu verdiği için bu adı alır.
Reçineli ağaç olan çam (pinus) adını yapraklarının sivriliğinden alır, çünkü eskiler sivriye pinum derlerdi. Yunanlar çamın bir türüne pitys, bir türüne ise peuke derler; biz ona zift (pix) terlediği için picea deriz. Bunlar görünüşçe de birbirlerinden farklıdır. Germania adalarında bu ağacın gözyaşı kehribar (electrum) meydana getirir: akan damla soğukla ya da ılıklıkla katılaşır, sertleşir ve değerli bir taş olur; bu taş adını kendi niteliğinden alır, yani ağacın özsuyu (succus) olduğu için succinum denir. Cevizin bütün ağaçlara zarar vermesi gibi çamın da altına ekilen her şeye yararlı olduğuna inanılır.
Köknar (abies) öteki ağaçlardan çok uzağa gittiği (longe eat) ve yükseğe doğru uzandığı için bu adı almıştır. Tabiatı gereği topraktaki rutubetten yoksundur, bu yüzden elverişli ve hafif sayılır. Vergilius bu konuda şöyle der: "Denizin kazalarını görecek köknar"; çünkü ondan gemi yapılır. Kimileri beyazlığından ötürü ona Gallicum (süt beyazı) adını verir. Budaksızdır.
Sedir (cedrus), Yunanların kedros dediği ağaç, adeta kaiomenes dryos hygron, yani yanan ağacın rutubeti demektir. Yaprakları selvininkilere benzer. Odunu güzel kokuludur ve uzun süre dayanır, güve de asla onu yok etmez. Persius bu konuda şöyle der: "Sedire layık sözler etmiş." Şüphesiz kalıcılığından ötürü. Bundan dolayı tapınaklarda dayanıklılığı için tavan kaplamaları bu ağaçtan yapılır. Bu ağacın reçinesine cedrea denir. Kitapları korumakta o kadar yararlıdır ki onunla sıvanan kitaplara ne güve bulaşır ne de zamanla eskirler. Girit'te, Afrika'da ve Suriye'de yetişir.
Cyparissus Yunanca bir addır, çünkü tepesi yuvarlaklıktan sivriliğe doğru yükselir. Bu sebeple ona konoeides de denir, yani yüksek yuvarlaklık. Meyvesine bundan ötürü conus (kozalak) denir, çünkü yuvarlaklığı koniyi andırır. Selvilere coniferae (kozalaklı) denmesi de bundandır. Odunu güçte neredeyse sedire yakındır. Tapınak kirişlerine de uygundur; aşılmaz sağlamlığıyla yüke hiç boyun eğmez, başlangıçtaki dayanıklılığını korur. Eskiler ölü yakılan odun yığınının yanına selvi dalları koyarlardı; böylece yakılırken cesetlerin kokusunu kendi güzel kokusuyla bastırırlardı.
Ardıç (juniperus) Yunanca bir addır; ya ateş gibi genişten dara doğru bittiği için ya da aldığı ateşi uzun süre tuttuğu için. Kozlar onun külü altında örtülürse bir yıla kadar dayanır. Çünkü Yunanlarda ateşe pyr denir. Ardıcın kimi küçük kimi büyüktür.
Abanoz (ebenus) Hindistan'da ve Habeşistan'da yetişir. Kesilince taş gibi katılaşır. Odunu siyahtır, kabuğu defneninki gibi pürüzsüzdür; Hint abanozu küçük beyaz ve sarımsı beneklerle alacalıdır. Daha değerli görülen Habeş abanozu ise hiç benekli değildir, siyah, pürüzsüz ve boynuz gibidir. Hindistan'da abanozun geldiği Mareotis bataklığı vardır. Lucanus şöyle der: "Mareotis abanozu." Çocukların çıngıraklarına da abanoz takılır ki siyah oyuncaklar gülerken çocuğu korkutmasın.
Çınar (platanus) adını yapraklarının genişliğinden ya da ağacın kendisinin yayvan ve geniş olmasından alır; çünkü Yunanlar genişliğe platos derler. Kutsal Yazı bu ağacın adını da biçimini de şöyle ifade eder: "Su kenarında, meydanlarda yayılmış bir çınar gibi oldum." Yaprakları pek körpe ve yumuşaktır, asma yapraklarına benzer.
- Ilex ab electo vocata. Hujus enim arboris fructum homines primum ad victum sibi elegerunt, unde poeta: Mortales primi ructabant gutture glandem. Prius enim quam frumenti usus esset, antiqui homines glande vixerunt. 27. Suberies arbor, ex qua validissimus cortex natatorius extrahitur. Et ideo appellata suberies, eo quod fructus ejus sues edunt; porcorum enim sunt alimenta, non hominum, et dicta suberies, 1 quasi subedies. 28. Fagus et aesculus arbores glandiferae ideo vocatae creduntur, quod harum fructibus olim homines vixerint, cibumque sumpserint, escamque habuerint. Nam aesculus ab esca dicta, fagus vero a Graeco vocabulum traxit; ϕάγειν enim Graece comedere dicitur. 29. Xyliglycon, quam Latini corrupte siliquam vocant, ideo a Graecis tale nomen accepit, eo quod ligni ejus fructus dulcis, ξύλον quippe dicunt lignum γλυϰὺ dulce. Hujus arboris pomo succus expressus acatia a Graecis dicitur. 30. Pistacia, quod cortex pomi ejus nardi pistici odorem referat. 31. Pinus arbor picea ab acumine foliorum vocata. Pinum enim antiqui acutum nominabant. Pinum autem aliam pitiu, aliam Graeci πεύκην vocant, quam nos piceam dicimus, eo quod desudet picem. Nam et specie sibi differunt. In Germaniae autem insulis hujus arboris lacryma electrum gignit. Gutta enim defluens rigore vel tepore in soliditatem durescit, et gemmam facit de qualitate sua nomen accipiens, id, est, succinum, eo quod succus sit arboris. Pinus creditur prodesse cunctis quae sub ea seruntur, sicut nux nocere omnibus. 32. Abies dicta, quod prae caeteris arboribus longe eat, et in excelsum promineat. Cujus natura expers est terreni humoris, ac proinde habilis atque levis habetur. De qua Virgilius: Et casus abies visura marinos, quia ex ea naves fiunt. Hanc quidam Gallicum vocant propter candorem. Est autem sine nodo. 33. Cedrus, quam Graeci ϰέδρον vocant: quasi a καιομένης δρυὸς ὑγρόν, id est, arboris humor ardentis, cujus folia ad cypressi similitudinem respondent. Lignum vero jucundi odoris est, et diu durans, nec a tinea unquam exterminatur. De qua Persius: Et cedro digna locutus. Scilicet propter durabilem perpetuitatem. Unde et in Templis propter diuturnitatem ex hoc ligno lacunaria fiunt. Hujus ligni resina cedrea dicitur, quae in conservandis libris adeo est utilis, ut perliti ex ea, nec tineas patiantur, nec tempore consenescant. Nascitur in Creta, Africa, atque Syria. 34. Cyparissus Graece dicitur, quod caput ejus a rotunditate in acumen erigitur, unde et ϰωνοειδὴς vocatur, id est, alta rotunditas. Hinc et fructus ejus conus, quia rotunditas ejus talis est, ut conum imitetur. Unde et coniferae cyparissi dicuntur. Hujus lignum cedro pene proximam habet virtutem. Templorum quoque trabibus aptum, impenetrabili soliditate nunquam oneri cedit, sed ea qua in principio fuerit firmitate perseverat. Antiqui cypressi ramos prope rogum constituere solebant, ut odorem cadaverum, dum urerentur, opprimerent jucunditate odoris sui. 35. Juniperus Graece dicta, sive quod ab amplo in angustam finiat, ut ignis sive quod conceptum diu teneat ignem; adeo ut si prunae ex ejus cinere fuerint opertae, usque ad annum perveniant; πῦρ enim apud Graecos ignis dicitur. Juniperus autem alia parva, alia magna est. 36. Ebenus in India et Aethiopia nascitur, quae caesa durescit in lapidem. Cujus lignum nigrum est, et cortex levis, ut lauri, sed i Indicum maculosum est in parvulis distinctionibus albis ac fulvis. Aethiopicum vero, quod praestantius accipitur, in nullo est maculatum, sed est nigrum, leve et corneum. Est autem Mareotica palus in India, unde ebenus venit. Lucanus: Ebenus Mareotica, inquit. Ebenus autem crepundiis illigatur, ut infantem risu nigra non terreant. 37. Platanus, a latitudine foliorum dicta, vel quod ipsa arbor patula sit, et ampla. Nam πλάτος Graeci latum vocant. Expressit hujus arboris Scriptura et nomen, et formam, dicens: Quasi platanus dilatata sum juxta aquam in plateis. Est autem tenerrimis foliis, ac mollibus, et vitium similis.
17.6_5Meşe (quercus) ya da quernus, milletlerin tanrıları soranlara (quaerentes) bu ağaçla kehanette bulundukları için bu adı almıştır. Çok uzun ömürlü bir ağaçtır; altında İbrahim'in oturduğu Mamre meşesi hakkında okuduğumuz gibi; onun İmparator Constans dönemine kadar yüzyıllarca dayandığı söylenir. Bu ağacın meyvesine mazı (galla) denir. Bunlardan biri yabani olup Yunanca omphakites adını taşır; biçimce küçük, ama sert ve boğumlu gövdelidir, ilaçlarda ve dağlama yakılarında kullanılır. Öteki balanos ise pürüzsüz, yumuşak ve çok deliklidir, yalnızca kandillerde işe yarar.
Dişbudak (fraxinus), daha çok sarp yerlerde ve dağlık kayalıklarda (fragis) bittiği için bu adı aldığı söylenir. Tıpkı mons'tan montanus gelmesi gibi, fraxinus da oradan türemiştir. Ovidius bu konuda şöyle der: "Mızrağa yarar dişbudak."
Porsuk (taxus) zehirli bir ağaçtır; ok zehirleri (toxica) de ondan çıkarılır. Partlar ve başka halklar ondan yay yaparlar. Şair şöyle der: "Porsuk bükülür Ituraea yayları olur." Ituraea derken Partları kasteder.
Akçaağaç (acer) çeşit çeşit renktedir.
Robur ise genel olarak her maddeden en sağlam olana denir.
Kızılağaç (alnus) ırmakla beslendiği (alitur amne) için bu adı alır. Suya pek yakın biter, dalgalardan uzakta kolay yaşamaz. Nemli yerde beslendiği için körpe ve yumuşaktır.
Karaağaç (ulmus), bataklık (uliginosus) ve nemli yerlerde daha iyi yetiştiği için bu adı almıştır. Dağlık ve sarp yerlerde daha az gürdür.
Melez ağacı (larix), adını Larignum kalesinden alır. Ondan yapılıp kiremitlere çakılan tahtalar alevi geri iter; yanınca da kömür olmazlar.
Kavak (populus) tabanından çok sayıda (halk gibi kalabalık) sürgün doğduğu için böyle denmiştir. İki türü vardır, biri beyaz, biri siyah. Beyaz kavak, yapraklarının bir yüzü beyaz, bir yüzü yeşil olduğu için bu adı alır. Bu iki renkli ağaç adeta gece ve gündüzün işaretlerini taşır; bu vakitler de güneşin doğuşu ve batışıyla oluşur. Eridanus ırmağı çevresinde ya da başkalarının dediğine göre Suriye sınırlarında reçine de üretir.
Ihlamur (tilia) parlaklığı ve mızrak atışına elverişli hafifliğiyle silahlarda (tela) yararlı (utilis) olduğu için bu adı almıştır, derler. Çok hafif bir kerestedir.
Söğüt (salix) çabuk sıçradığı (salire), yani hızla büyüdüğü için bu adı almıştır. Asmaları bağlamaya elverişli, esnek bir ağaçtır. Tohumunun tabiatı için, onu kadehte içen kimsenin çocuğu olmayacağını ve kadınları da kısır bıraktığını söylerler.
Kavak, söğüt ve ıhlamur yumuşak keresteler olup oymaya uygundur.
Sepet söğüdüne (vimen), çok fazla yeşilleme gücü (vis viroris) olduğu için bu ad verilir. Tabiatı öyledir ki kurumuş olsa bile sulanırsa yeşerir; sonra kesilip toprağa saplanırsa kendiliğinden kök salıp toprağa dalar.
Myrice'ye (ılgın) Latinler tamarix der; adı acılıktan (amaritudo) gelir. Tadı çok acıdır. Bu ağaç ıssızlıkta ve taşlı toprakta biter. Büyücülük sanatıyla bu ağaçtan misethra, yani nefretler uyandırıldığı söylenir.
Mersin (myrtus) adını denizden (mare) alır, çünkü daha çok kıyı ağacıdır. Vergilius da bunun için şöyle der: "Mersin dolu en şen kıyılar"; "kıyıları seven mersinler." Yunanlarda myrine denmesi de bundandır. Hekim kitapları bu ağacın kadın hastalıklarının çoğuna elverişli olduğunu yazar.
Sakız ağacı (lentiscus), filizi esnek (lentus) ve yumuşak olduğu için böyle denmiştir. Eğilip bükülen her şeye lentum deriz; lentum vimen (esnek çubuk) ve Vergilius'un flexibiles (bükülgen) yerine dediği "esnek asmalar" da bundandır. Bu ağacın meyvesi yağ, kabuğu ise mastix denilen reçine terletir; bunun en bol ve en iyisi Sakız adasında üretilir.
Terebentin ağacı (terebinthus) Yunanca bir addır; bütün reçinelerden üstün bir reçine üretir.
Şimşir (buxus), Latinlerin kısmen bozduğu Yunanca bir addır, çünkü onlarda pyksos denir. Her zaman yeşil kalan bir ağaçtır; kerestesinin pürüzsüzlüğü harflerin uçlarını yazmaya elverişlidir. Bu yüzden Kutsal Yazı'da: "Şimşire yaz."
Zakkum (rhododendron), halkın bozarak lorandrum dediği bitkidir; yaprakları defneye (laurus) benzer, çiçeği gül gibidir. Zehirli bir ağaçtır: hayvanları öldürür, yılanların verdiği sıkıntılara ise şifa olur.
Çobanlar herbitum adını, otlak bulunmayan yerde sürülere ot (herba) yerine verildiği için koymuşlardır.
Turbiscus, tek bir kökünden adeta bir kalabalık (turba) gibi çok sayıda çubuk çıktığı için bu adı alır.
Stipa denmesi, damların bununla sıkıştırılmasından (stipare) ötürüdür. Stipula (saman) da bunun küçültmesidir.
Kamış (arundo), çabuk kuruduğu (arescere) için böyle denmiştir. Eskiler ona canna derlerdi, arundo adını ise sonraları Varro kullanmıştır. Latincedeki canna kelimesinin İbraniceden alındığını da bilmek gerekir: onlarda kamış için canna denir.
Cicuta ise kamış boğumları arasındaki boşluktur; gizlendiği için bu adı almıştır.
- Quercus sive quernus dicta, quod ea soliti erant dii gentium quaerentibus praecinere; arbor multum annosa, sicut legitur de quercu Mambre, sub qua habitavit Abraham, quae fertur usque ad Constantis regis imperium per multa saecula perdurasse. u Hujus fructus galla appellatur. E quibus una agrestis ὀμϕαϰίτης dicta, parva forma, sed firmo corpore, atque nodoso, quae medicaminibus et in caustis adhibetur. Altera βάλανος levis, ac lenis, ac nimium perforata, 0 lucernarum tantum usibus necessaria. 39. Fraxinus vocari fertur, quod magis in asperis locis montanisque fragis nascatur. Hinc per derivationem fraxinus, sicut a monte montanus. De quo Ovidius: Et fraxinus utilis hastis. 40. Taxus venenata arbor unde et toxica venena exprimuntur. Ex hac arcus Parthi et aliae gentes faciunt. Unde et poeta: Ityreos taxi torquentur in arcu. Ityreos autem dicit Parthicos. 41. Acer, coloribus impar. Robur autem generaliter dicitur ex omni materia quidquid est firmissimum. 42. Alnus vocatur, quod alatur amne. Proxima enim aquae nascitur, nec facile extra undas vivit. Hinc et tenera, et mollis, quia in humecto loco nutritur. 43. Ulmus nomen accepit, quod uliginosis locis et humidis melius proficit. Nam in montanis et asperis minus laeta est. 44. Larix, cui hoc nomen a Castello Larignio inditum est, ex qua tabulae tegulis affixae flammam repellunt, neque ex se carbonem ambustae efficiunt. 45. Populus dicta, quod ex ejus calce multitudo nascatur. Cujus genus duplex est. Nam altera est alba, altera nigra. Alba autem populus dicta, quia folia ejus una parte sunt alba, altera viridia. Haec igitur bicolor habens quasi noctis et diei notas, quae tempora ortu solis occasuque constant. Generat etiam resinam circa Eridanum fluvium, vel, ut alii memorant, in finibus Syriae. 46. Tiliam dicunt vocatam, eo quod utilis sit ad usum telorum nitore et levitate jaculandi. Est enim genus materiae levissimae. 47. Salix dicta, quod celeriter saliat, hoc est, velociter crescat, arbor lenta, vitibus habilis vinciendis. Cujus seminis hanc dicant esse naturam, ut si quis illud in poculo hauserit, liberis careat, e sed et feminas infecundas efficit. Populus autem, et salix, et tilia, mollis materiae sunt, et ad sculpturam aptae. 48. Vimen vocatur, eo quod vim habeat multam viroris. Natura enim ejus talis est, ut etiam si arefacta alluatur, virescat; deinde excisa, atque in humo fixa, radicibus sese ipsa demergat. 49. Myrice, quam Latini tamaricem vocant, ex amaritudine nominata. Gustus enim ejus nimis amarus est. Haec arbor in solitudine et saxosa humo nascitur, ex qua etiam arbore maleficis artibus μισήθρα, id est, odia concitari dicuntur. 50. Myrtus a mari dicta, eo quod magis littorea arbor sit. Unde ei Virgilius: Littora myrtetis laetissima; et: Amantes littora myrtos. Hinc est, quod a Graecis μυρίνη dicitur. Medicorum autem libri hanc arborem aptam scribunt mulierum necessitatibus plurimis. 51. Lentiscus, quod cuspis ipsius lenta sit, et mollis. Nam lentum dicimus quidquid flexibile est, unde et lentum vimen, et vites, Virgilius: Et lentae vites, pro flexibiles. Hujus fructus oleum desudat, cortex resinam, quae mastix appellatur, cujus plurima et melior in Chio insula gignitur. 52. Terebinthus arbor Graecum nomen, generans resinam omnium resinarum praestantiorem. 53. Buxus Graecum est nomen a Latinis ex parte corruptum, πύξος enim appellatur apud eos, arbor semper virens, et laevitate materiae elementorum apicibus apta. Unde et Scriptura: Scribe in buxo. 54. Rhododendron, quod corrupte vulgo Lorandrum vocatur, quod sit foliis lauri similibus, flore ut rosa. Arbor venenata, interficit enim animalia, et medetur serpentium vexationes. 55. Herbitum vocaverunt pastores, eo quod vice herbae praebeatur pecoribus, ubi desunt pascua. 56. Turbiscus, quod de uno cespite ejus multa virgulta surgant, quasi turba. Stipa vocata propter quod ex eo stipentur tecta. Hinc et stipula per diminutionem. 57. Arundo dicta, quod cito arescat. Hanc veteres cannam vocaverunt, arundinem vero postea Varro dixit. Sane sciendum, quod Latinum canna de lingua Hebraea sumptum est. Apud eos enim calamus canna dicitur. Cicuta autem est, quod est inter cannarum nodos, dicta, quod lateat.
17.6_6Hint bataklıklarında kamışlar ve sazlar yetiştiği söylenir; kökünden sıkılan en tatlı özü içerler. Varro bu yüzden şöyle der: "Hint kamışı büyümez büyük bir ağaçta; bükülgen köklerinden sıkılır ondan bir öz, kendi özüyle yarışamaz tatlı bal."
Mürver (sambucus) yumuşak ve içi delik bir ağaçtır.
Rhamnus bir dikenli çalı türüdür; halk ona ayı dikeni (sentix ursina) der, çok sert ve dikenlidir.
Sentix, ekilmemiş toprak olan situs'tan gelir; dikenler (sentices) burada biter. Atalarımız dikenli her ağaca, zorla (vi) yakaladığı (prendere) için vepres derlerdi.
Yabani zeytin (oleaster) yaprakları zeytininkilere benzediği ama daha geniş olduğu için bu adı alır. Bakımsız, yabani, acı ve meyvesiz bir ağaçtır; içine zeytin dalı aşılanınca kökün gücünü değiştirir ve onu kendi niteliğine dönüştürür. Yabani zeytin ağacının gözyaşı iki türlüdür: biri zamka benzer, niteliğinde hiçbir ısırıcılık yoktur; öteki ise ısırıcı olan ve damlayarak toplanan ammoniacum özüne benzer.
Zeytine Yunanca elaia denir; oliva diye adlandırmamız da Latinceye buradan geçmiştir. Olea ağacın kendisidir, meyvesi oliva, özü oleum'dur. Barışın nişanı olan bir ağaçtır; meyvesi çeşitli adlarla anılır.
Orchades zeytinleri Yunanca kökenli bir adla, Yunanların orkheis dedikleri testislere benzerliklerinden ötürü bu adı alır.
Radiolae, uzunca, adeta bir mekik (radius) biçimli oldukları için bu adı alır.
Paphiae, ilk getirildikleri Paphos adasından adını alır.
Lyciniae, en iyi ışığı verdikleri için böyle denmiştir. Çünkü lykhnos ışıktır. Alevlere ve kandillere uygun olduğu için lychnum da adını oradan almıştır.
Pausia (ki köylüler bozarak pusia derler), yeşil ve tatlı yağa uygundur. Pausia denmesi, paviatur, yani dövülmesindendir; pavimentum da oradandır.
Syria, ya Suriye'den getirildiği için ya da siyah olduğu için böyle denmiştir.
Crustumia'ya aynı zamanda volemis de denir, çünkü büyüklüğüyle avucu (vola) yani elin ortasını doldurur; involare de bu yüzden deriz. Kimileri ise Galya dilinde volemum'un iyi ve büyük demek olduğunu düşünür.
Colymbades denilenler... (metin eksik).
Oleum (yağ) adını olea'dan alır. Çünkü dediğimiz gibi olea ağaçtır; oleum adı bundan türemiştir. Beyaz zeytinlerden sıkılana İspanyol yağı denir, Yunanlar ona omphakion adını vermiştir. Sarımsı ve henüz yumuşamamış zeytinlerden sıkılana yeşil yağ denir. Fazla olgun zeytinlerden yapılana ise adi yağ. Bunlardan hayatın kullanımında birincisi İspanyol yağı, ikincisi yeşil, üçüncüsü adi olandır.
Amurca (zeytin yağı tortusu), yağın sulu kısmıdır, yukarı çıkmaktan (emergere) gelir; çünkü yağdan ayrılıp çıkar ve onun tortusudur. Yunanlar bu kelimeyi Latinceden alarak ona amorge derler.
Zamk (gummi) Yunanca bir addır; onlar kommi derler.
Reçineye Yunanlar rhetine derler; çünkü Yunancada akan her şeye rheon denir. Reçine, kiraz, sakız, belsan gibi ağaçların ya da terleme özellikleriyle bilinen öteki ağaçların, çalıların odunlarının terleyerek salgıladığı gözyaşıdır. Doğunun güzel kokulu odunları, belsan ve ferula damlası, kehribar reçinesi de böyledir; bu sonuncusunun gözyaşı katılaşarak değerli taşa dönüşür. Birinci sınıf reçine, terebentin reçinesi olup hepsinden üstündür; Taşlı Arabistan'dan, Yahudiye, Suriye, Kıbrıs ve Afrika'dan, Kiklad adalarından da getirilir. İkincisi mastix adı verilen sakız reçinesidir; bu Sakız adasından getirilir. Üçüncüsü çam reçinesidir. Bunlardan biri pityine, biri peukine'dir; biri sıvı biri kurudur; Etrurya'dan ve Kolophon'dan getirilir. Colophonia resina (kolofan) adı da buradan gelir.
Zift (pix) Yunanca bir addır, onlar pissa derler. Kimileri ziftin adını çamdan (pinus) aldığını kabul eder. Bu zifte Yunanlar clonia derler; biz ona dal zifti (ramalis) diyebiliriz; muteber olanı parlak, pürüzsüz ve temizdir.
Ağaçların tabiî olarak oluşması üç türlüdür: ya kendiliğinden biterler ya gelişigüzel düşen tohumlardan çıkarlar ya da köklerden sürgün verirler. Geri kalan yolları ise tabiatın yardımıyla insanların tecrübesi bulmuştur.
Bütün meyveler Latincede nötr cinsiyettendir denir, ağaçlar ise dişildir. Ancak birkaç istisna vardır: hic oleaster (eril), hoc siler (nötr), Vergilius'ta olduğu gibi: "yumuşak siler". Aynı şekilde hoc buxum, ama haec buxus da denir. Kimileri, haec buxus'u ağaç için, buxum'u yapılan odun için söyleyelim diye gereksiz bir ayrım yapmak isterler.
8. Güzel kokulu ağaçlar
Baharatlar (aromata), Hindistan'ın, Arabistan'ın ya da başka bölgelerin gönderdiği, keskin kokulu her şeydir. Aromata adını, ya sunaklara (arae) konulduğunda tanrılara yakarmaya uygun görüldükleri için ya da kendilerini havaya (aer) karıştırdıkları anlaşıldığı için almış görünüyorlar. Çünkü koku, dokunulmuş havadan başka nedir?
- In Indicis stagnis nasci arundines calamique dicuntur, ex quorum radicibus expressum suavissimum succum bibunt, unde et Varro ait: Indica non magnum in arbore crescit arundo. Illius et lentis premitur radicibus humor: Dulcia cui nequeant succo contendere mella. 59. Sambucus mollis et pervia arbor. Rhamnus genus est rubi, quam vulgo senticem ursinam appellant, asperum nimis, et spinosum. 60. Sentix dicta a situ, quod est terra inculta, In qua sentices spinaeque nascuntur. Majores autem nostri omnem arborem spinosam veprem dicebant quod vi prendat. 61. Oleaster dictus, quod sit foliis olivae similibus, sed latioribus: arbor inculta, atque silvestris, amara atque infructuosa, cui insertus olivae ramus vim mutat radicis, et vertit eam in propriam qualitatem. Lacryma oleastri arboris duplex est. Alia enim gummi simulat sine ullo qualitatis morsu, alia ammoniaci guttam ex stillatione collectam ac remordentem. 62. Oliva Graece ἐλαία dicitur, ex quo in Latinum tractum est, ut oliva dicamur. u Olea autem ipsa arbor est, fructus oliva, succus oleum. Est autem arbor pacis insigne, cujus fructus diversis nominibus appellatur. 63. Orchades, olivae Graeca etymologia a similitudine testiculorum vocatae, quos Graeci ὄρχεις vocant. 64. Radiolae, pro eo quod oblongae sunt in modum radiorum. Paphiae a Papho insula dictae, unde prius allatae sunt. 65. Lyciniae, eo quod optimum dent lumen. Nam λύχνος lumen est. Unde et lychnum nomen accepit, quia aptum est flammis et luminibus, 66. Pausia, quam corrupte rustici pusiam vocant, viridi oleo et suavi apta. Et dicta pausia, quod paviatur, id est, tundatur, unde et pavimentum. 67. Syria dicta, pro eo quod de Syria est allata, sive quia nigra est. Crustumia eadem et volemis dicta, eo quod volam compleat magnitudine, hoc est, mediam manum, unde et involare dicimus. Quidam autem volemum Gallica lingua bonum et magnum intelligunt. Colymbades appellatae..... 68. Oleum autem ab olea nominatur. Nam, ut diximus, olea est arbor, unde derivatum fit oleum. Sed quod ex albis fuerit olivis expressum vocatur Hispanum, a Graecis όμϕάϰιον appellatum. Quod autem ex fulvis et nondum mitibus fuerit expressum, viride appellatur. Quod vero ex nimium maturis, commune dicitur. Ex iis ad usum vitae primum est Hispanum, secundum viride, tertium commune. 69. Amurca olei pars aquosa, ab emergendo dicta, id est, quod ab oleo se emergat, et faex ejus sit. Hanc Graeci amorgen vocant ex Latina lingua trahentes vocabulum. 70. Gummi Graecum nomen est, hoc enim illi ϰόμμι dicunt. 71. Resinam Graeci ρ́ητίνην vocant, ρ́έον enim Graece dicitur quidquid manat. Est enim lacryma sudore exhalata lignorum, ut cerasi, lentisci, balsami, vel reliquarum arborum, sive virgultorum, quae sudare produntur, sicut et odorata Orientis ligna, sicut gutta balsami, ac ferularum, vel succinorum, cujus lacryma durescit in gemmam. Prima est resina terebinthina omnium praestantior. Affertur autem ex Arabia Petraea, atque Judaea, et Syria, Cypro, et Africa, ex insulis quoque Cycladibus. Secunda est lentiscina, quae mastix vocatur: haec ex Chio insula deportatur. Tertia pinalis. Quarum alia πιτυίνη, alia πευϰίνη, alia liquida, alia arida, et afferuntur ex Tyrrhena Colophonia. Unde etiam nomen Colophonia resina sumpsit. 72. Pix Graecum nomen est, quam illi πίσσαν vocant. Alii volunt ex pino picem vocari; Et haec a Graecis appellatur clonia; nos ramalem dicere possumus, cujus 1 probabilia splendens, laevis et munda. 73. Creandarum arborum naturaliter tria sunt genera; aut enim sua sponte nascuntur, aut ex seminibus fortuitu jacentibus surgunt, aut ex radicibus pullulant. Nam caetera usus invenit, favente natura. 74. Omnia poma Latine neutri generis esse dicuntur; arbores autem feminini sunt generis, exceptis paucis, ut hic oleaster, hoc siler, ut Virgilius: Molle siler. Item hoc buxum, licet et haec buxus dicatur. Nam superfluam quidam volunt facere discretionem, ut haec buxus de arbore dicamus, buxum vero de ligno composito. 1. Aromata sunt quaeque fragrantis odoris, quae India, vel Arabia mittit, sive aliae regiones. Nomen autem aromata traxisse videntur, sive quod aris imposita divinis invocationibus apta videatur, seu quod sese aeri inserere ac miscere probantur. Nam quid est odor, nisi aer contactus?
17.6_7Günlük ağacı (thus) Arabistan'da yetişir; pek büyük ve dallıdır, kabuğu çok düzgündür, dalları akçaağacı andırır. Badem gibi aromatik beyaz bir öz akıtır; bu öz çiğnenince adeta toza dönüşür, kırılınca içi yağlıdır, ateşe yaklaştırılınca kolayca tutuşur. Bizde tabiatı gereği testis gibi yuvarlak olduğu için erkek (masculum) adını alır. Düz ve neredeyse pürüzlü olan geri kalanı daha düşük kalitededir. Reçine ya da zamk katılarak bozulur, ama kendi özelliğiyle ayırt edilir: ateşe konulan günlük tutuşur, reçine tüter, zamk ise ısıtılınca erir.
Günlüğe thus denmesi dövmekten (tundere) gelir. Zamk damlaları ağaçtan düşüp toprak parçalarına karışır, bu parçalar toz haline getirilir, günlük toplanır, çubuklarla dövülür ve böylece elle alınır. Bu günlüğe, Sabalıların yaşadığı Arabistan dağının adından libanum da denir: çünkü günlüklerin toplandığı dağlarının adı Libanus'tur.
Mür (myrrha), boyu beş arşın olan bir Arabistan ağacıdır; akanthos dedikleri dikene benzer. Damlası yeşil ve acıdır, myrrha adını da oradan alır. Kendiliğinden akan damlası daha değerlidir, kabuğu yaralanarak çıkarılanı daha ucuz sayılır. Araplar kuru dallarını ateşte tüttürürler; pek zararlı olan bu dumandan, storax kokusuyla karşılaşmazlarsa, çoğu zaman tedavisi olmayan hastalıklara yakalanırlar. Trogloditica mürü adını, daha iyi ve daha saf olarak toplandığı Arabistan adasından alır.
Storax, ayva ağacına benzeyen bir Arabistan ağacıdır; dalları Köpek Yıldızı'nın doğuşu sırasında oyuk oyuk gözyaşı akıtır. Yere damlayanı temiz değildir; ama kendi kabuğunun çukurunda saklanır. Çubuklara ve sazlara yapışan ise temiz ve beyazımsıdır; sonra güneş yüzünden sarı olur. Ona saz storax'ı da denir; yağlı, reçineli, hoş kokulu, nemlidir ve adeta balımsı bir sıvı salar. Storax ağaçtan akıp donan damla olduğu için bu adı almıştır: çünkü Yunanlar damlaya stiria derler; Yunanca styraks, Latince storax olur.
Bdellium, Hindistan'da ve Arabistan'da yetişen bir ağaçtır; Arabistan gözyaşı daha iyidir. Parlak, beyazımsı, hafif, yağlı, bütünüyle mum kıvamında, kolay yumuşayan, odun ya da toprak karışmamış, acı, güzel kokuludur. Hindistan'dan gelen ise kirli, siyah ve iri parçalıdır. Tadı aynı ölçüde acılaştırmayan zamk katılarak bozulur.
Mastix, sakız ağacının damlasıdır. Granomastix denmesi, tane biçiminde olmasındandır. En iyisi Sakız adasında yetişir; güzel kokuludur, Kartaca balmumu kadar beyazdır. Bileği taşının parlaklığını da güzelleştirir. Bazen reçine ya da günlükle bozulur.
Biber (piper) ağacı Hindistan'da, Kafkas dağının güneşe bakan yamacında yetişir; yaprakları ardıcınkini andırır. Ormanlarını yılanlar korur, ama o bölgenin halkı biberler olgunlaşınca oraları ateşe verir. Ateşle yılanlar kaçar ve kara biber alevden oluşur. Çünkü biberin tabiatı beyazdır; meyvesi ise çeşitlidir. Olgunlaşmamış olanına uzun biber denir; ateşle bozulmamış olanına beyaz biber; derisi buruşuk ve pürüzlü olan ise ateşin ısısından hem rengini hem adını alır. Biber hafifse eski, ağırsa tazedir. Tüccarların hilesinden sakınmak gerekir; çünkü en eski biberi nemlendirip üzerine gümüş köpüğü ya da kurşun serpmek âdetleridir, ağırlaşsın diye.
Aloa Hindistan'da ve Arabistan'da yetişir; son derece güzel ve yüksek kokulu bir ağaçtır. Odunu sunaklarda günlük yerine yakılır (adoletur); adını da oradan aldığına inanılır.
Tarçın (cinnamomum) denmesi, kabuğunun bir kamış (canna) gibi yuvarlak ve ince olmasındandır. Hindistan ve Habeşistan bölgelerinde yetişir; ancak iki arşınlık kısa çalısının rengi siyahımsı ya da kül rengi, çubukları pek incedir. Kalınlaşan kısmı değersizdir, daha ince biten kısmı üstündür. Kırılınca bulut ya da toz gibi gözle görülebilen bir buhar çıkarır.
Amomum, tarçın kokusunu andırdığı için bu adı almıştır. Suriye'de ve Ermenistan'da yetişir; çalısı üzüm salkımı gibi birbirine bağlı tohum verir; çiçeği menekşe gibi beyaz, yaprakları yabani kabağa benzer. Kokusu da hoştur, uykuyu tatlılaştırır.
Kasya (casia) Arabistan'da yetişir; dalı güçlü kabukludur, yaprakları biber gibi mordur. Gücü tarçına benzer, ama etkisi daha zayıftır; bu yüzden ilaçlarda tarçının yerine onun iki katı karıştırılır.
Aromatik kamış (calamus aromaticus), yaygın kamışa benzediği için bu adı almıştır. Hindistan'da yetişir; çok boğumlu, sarımsı, hoş kokulu bir nefes verir. Kırılınca çok parçaya yarılır; tadıyla casia'ya benzer, hafif ısırıcı bir keskinliği vardır.
- Thus arbor Arabiae, immensa atque ramosa, lenissimi corticis, P ramis ad aceris qualitatem; amigdalae modo succum aromaticum fundens album, et masticatione velut in pulverem resolutum, et cum frangitur, intus pingue est, et igni appositum facile ardescens. Et appellatur apud nos masculum, eo quod sit natura rotundum in modum testiculorum. Reliquum planum, et pene scabrosum, minus optimum. Adulteratur autem admista resina, sive gummi, sed dignoscitur sua proprietate. Nam thus igni impositum ardescit, resina fumescit, gummi vero liquescit calefactum. 3. Thus autem a tundendo dicitur, quia dum gummi guttae ex arbore cadunt in glebis miscentur; dum vero gleba in pulverem rediguntur, thus carpitur, et virgulis tunditur, et sic inde manibus tollitur. Hoc et Libanum vocatum a monte Arabiae, ubi Sabaei sunt. Nam mons eorum Libanus dicitur, ubi thura colliguntur. 4. Myrrha Arabiae arbor altitudinis quinque cubitorum, similis spinae quam ἄϰανθον dicunt, cujus gutta viridis atque amara, unde et nomen accepit myrrha. Gutta ejus sponte manans pretiosior est, elicita corticis vulnere vilior judicatur. Sarmenta ejus Arabes ignibus fovent, quorum fumo satis noxio, nisi ad odorem storacis occurrant, plerumque insanabiles morbos contrahunt. Myrrha autem Trogloditica ab insula Arabiae dicta, ubi melior colligitur, et purior. 5. Storax arbor Arabiae, similis malo Cydonio, cujus virgulae inter Caniculae ortum cavernatim lacrymam fluunt. Distillatio ejus in terram cadens munda non est, sed cum proprii corticis scrobe servatur, Illa autem quae virgis et calamis inhaeserit, munda est, et albida; debinc fulva fit solis causa, et ipsa storax calamites pinguis, resinosa, odoris jucundi, humecta, et voluti meliosum liquorem emittens. Storax autem dicta, quod sit gutta arboris profluens, et congelata. Nam Graeci stiriam guttam dicunt, Graece autem στύραξ Latine storax dicitur. 6. Bdellium Indiae et Arabiae arbor, cujus lacryma melior Arabica. Est enim lucida, subalbida, levis, pinguis, aequaliter cerea, et quae facile molliatur, neque ligno, vel terrae commista, amara, odoris boni. Nam ex India sordida est, et nigra, et majori gleba. Adulteratur autem admisto gummi, qui non ita amarificat gustum. 7. Mastix arboris lentisci gutta est. Haec granomastix dicta est, quia in modum granorum est. Melior autem in Chio insula gignitur, odoris boni, candoris cerae Punicae. Unde et splendorem cotis pulchrificat. Adulteratur autem interdum resina, vel thure. 8. Piperis arbor nascitur in India, et in latere montis Caucasi, quod soli obversum est, foliis ad juniperi similitudinem. Cujus silvas serpentes custodiunt, sed incolae regionis illius, cum maturae fuerint, incendunt. Et serpentes igne fugantur, et inde ex flamma nigrum piper efficitur. Nam natura piperis alba est, cujus quidem diversus est fructus. Nam quod immaturum est, piper longum vocatur; quod incorruptum ab igne, piper album; quod vero cute rugosa et horrida fuerit, ex calore ignis trahit et colorem et nomen. Piper si leve est, vetustum; si grave, novellum: vitanda est autem mercatorum fraus. Solent enim vetustissimo piperi humecto argenti spumam aspergere, aut plumbum, ut ponderosum fiat. 9. Aloa in India atque Arabia gignitur, arbor odoris suavissimi, ac summi. Denique lignum ipsius, vice thymiamatum altaribus adoletur, unde et nomen traxisse creditur. 10. Cinnamomum dictum, quod cortex ejus in modum cannae sit rotundus, et gracilis. Gignitur autem in Indiae et Aethiopiae regionibus, frutice brevi duorum tantum cubitorum, colore subnigro, vel cinereo, tenuissimarum virgarum. Nam quod in crassitudinem extenditur, despectui est; quod vero gracilius provenerit, eximium. Quod cum frangitur, visibile spiramentum emittit ad imaginem nebulae, seu pulveris. 11. Amomum vocatum, quod veluti odorem cinnamomi referat. Nascitur in Syria et Armenia: frutex ejus botrosum semen reddens sibi connexum, flore albo veluti violae, foliis similibus brioniae, odore etiam bono, somnos suavificat. 12. Casia nascitur in Arabia, virga robusti corticis, et purpureis foliis, ut piperis. Est autem virtutis cinnamomi similis, sed potentia inferior; unde pro cinnamomi vice duplex ejus pondus in medicamentis admiscetur. 13. Calamus aromaticus a similitudine calami usualis vocatur. Gignitur in India multis nodis geniculatus fulvus, fragrans spiritus suavitate. Qui cum frangitur, in multas fit partes scissilis, simulans gustu casiam cum levi acrimonia remordente.
17.6_8Belsan ağacı (balsamum) Yahudiye'de yalnız yirmi jugerumluk bir alanda yetişirdi. Romalılar bu bölgeyi ele geçirdikten sonra çok geniş tepelere de yayıldı. Gövdesiyle asmaya, yapraklarıyla sedef otuna benzer; ama yaprakları daha beyazımsı ve her zaman yerinde kalır. Ağaca balsamum, odununa xylobalsamum, meyvesine ya da tohumuna carpobalsamum, özüne opobalsamum denir. Bu ek ile adlandırılması, odunun kabuğu demir tırnaklarla yaralanınca oyuklardan pek güzel kokulu bir damla akıtmasındandır: çünkü oyuğa Yunancada ope denir. Damlasını Kıbrıs yağı ya da bal karıştırarak bozarlar. Baldan arındığı ise şöyle anlaşılır: sütle pıhtılaşırsa saftır; yağdan arındığı da üzerine damlatılan ya da karıştırılan suda kolayca çözülmesinden, üstelik yünlü giysilere bulaşınca leke bırakmamasından anlaşılır. Karıştırılmış olan sütle pıhtılaşmaz, yağ gibi suyun üzerinde yüzer ve giysiyi lekeler. Saf belsanın öyle bir gücü vardır ki güneş kızarsa elde tutulamaz.
- Balsami arbor in Judaea intra terminos tantum xx jugerum erat. Posteaquam eamdem regionem Romani potiti sunt, etiam latissimis collibus propagata est, stirpe similis viti, 347a foliis similis rutae, sed albidioribus, semperque manentibus. Arbor autem balsamum, lignum ejus xylobalsamum dicitur; fructus, sive semen, carpobalsamum; succus opobalsamum. Quod ideo cum adjectione significantur, eo quod percussus ferreis ungulis cortex ligni per cavernas eximii odoris guttam distillat; caverna enim Graeco sermone ὸπή dicitur. Cujus guttam adulterant admisto Cyprino oleo, vel melle. Sed sincera probatur a melle, si cum lacte coagulaverit; ab oleo, si instillata aqua, aut admista, facile fuerit resoluta, praeterea si laneae vestes ex ipsa pollutae non maculantur. Adulteratum quidem, neque lacte coagulat, et ut oleum in aqua supernatat, et vestem maculat. Balsama autem si pura fuerint, tantam vim habent ut, si sol excanduerit, sustineri manu non possint.
17.99. Güzel kokulu ve yaygın otlar
Bazı otların adları da vardır ki kendilerinde bulunan bir sebepten ötürü öyle çınlar ve adlarının açıklamasını içlerinde taşırlar. Ama her otun etimolojisini bulamazsın, çünkü adlar yerlere göre de değişir.
Folium (yaprak), hiç kökü olmadan yüzerek Hindistan kıyılarında toplandığı için bu adı almıştır. Hintliler ona iplik geçirip kuruturlar ve saklarlar. Tadı nardı andıran bir cennet otu olduğu söylenir.
Nard (nardus) başaklı bir ottur, bu yüzden Yunanlar ona nardostakhys adını verir. Bunun bir türüne Hint nardı, bir türüne Suriye nardı denir; Suriye'de yetiştiği için değil, bulunduğu dağın bir yamacı Hindistan'a, öteki yamacı Suriye'ye baktığı için. Hint nardının çok biçimi vardır, ama Suriye nardı daha iyidir: hafif, sarımsı, püsküllü, başağı küçük, çok güzel kokuludur ve cyperus'a benzer. Ağızda uzun süre tutulursa dili kurutur. Kelt nardı adını Galya'daki bölgesinden almıştır. Daha çok Liguria'da, Alplerde ve Suriye'de yetişir; çalısı küçüktür, kökleri demet halinde birbirine bağlıdır. Çiçeği yalnız kokusu için değerlidir. Sapları ve kökçükleri bizim kullanımımızda yararlı görülür.
Costum, Hindistan, Arabistan ve Suriye'de yetişen bir otun köküdür; en iyisi Arabistan'ınkidir: beyaz, hafif, tatlı ve güzel kokuludur. Hint costum'u kara renkli ve ferula gibi hafiftir. Suriye costum'u ise ağır, şimşir renginde, keskin kokuludur. Bununla birlikte en iyisi beyaz, hafif, kuru ve tadı yakıcı olandır.
Safran (crocum) adını, Kilikya'daki Corycium kasabasından alır; başka yerlerde de yetişir, ama Kilikya'daki kadar bol ve iyi olmaz. Adını üstün olduğu yerden almıştır; çünkü birçok şey adını, en bol ve en iyi yetiştiği yerlerden alır. En iyisi taze, güzel kokulu, biraz beyazımsı, uzun boylu, bütün olan, parçalara ayrılmamış, güzel nefesli, toplanırken eli boyayan ve hafifçe keskin olanıdır. Bunlar yoksa ya eskidir ya da suya batırılmıştır. Crocomagma karıştırılarak bozulur. Ağırlığını artırmak için ezilmiş gümüş köpüğü de katılır; bu da tozlu bulunmasından ve kaynatılınca kendi kokusunu yitirmesinden anlaşılır.
Crocomagma, safran merheminin aromatikleri sıkıldıktan sonra tortusu şekil verilerek küçük parçalar halinde yapılır; adı da bundandır.
Asarum gölgeli dağlarda yetişir; yaprakları kasyaya benzer, aralarında kökün yanında mor bir çiçek vardır; çiçeğin içinde üzüme benzeyen tohum bulunur. Kökleri çok, pek ince ve güzel kokuludur; gücü nardınkine benzer.
Phu Pontos'ta yetişir, yaprakları yabani zeytine benzer.
Cyperus'a Yunanlar yakıcı gücü olduğu için bu adı verir. Kökü üçgen sazınkine benzer, yaprakları pırasaya, kökleri siyah ya da birbirine bitişik, zeytin gibi, çok güzel kokulu ve pek keskindir. Bataklıklarda ve boş yerlerde yetişir. Hindistan'da yetişen ve onların dilinde zencefil (gingiber) denilen başka bir cyperus türünden de söz edilir.
Illyria süseni (iris) adını göğün gökkuşağına (Iris) benzerliğinden alır. Latincede ona arcumen denmesi de çiçeğinin renk çeşitliliğiyle aynı gök kemerini (arcus) taklit etmesindendir. Illyria denmesi, Illyria'da en bol ve en etkili oluşundandır. Yaprakları kılıç otununkine benzer, kökü aromatik, kokusu güzeldir.
Acorum'un yaprakları süsene benzer; kökleri tadı pek keskin ama kokusu hoştur; bu yüzden aromatiktir.
Meu... Cardamomum... (metin eksik).
Squinum: Fırat'ta yetişeni Arabistan'da yetişeninden daha iyidir; sarımsı, çok çiçekli, mor, ince, gül kokuludur; elde ovulunca tadı dili çok yakar ve ısırır. Bunun çiçeğine skhinanthos denir; çünkü Yunancada çiçeğe anthos denir.
Kekik (thymum) çiçeği koku verdiği için bu adı almıştır. Vergilius bu konuda şöyle der: "Kekikle kokar güzel kokulu ballar."
Epithymum Yunanca bir addır, Latincede kekik çiçeği demektir. Çünkü Yunancada çiçeğe thymum denir. Çiçeği tymbra'ya benzer.
Sampsuchus, Latinlerin amaracus dediği ottur. Vergilius da bu adı Venüs'le ilişkilendirerek şöyle der: "Orada yumuşak amaracus onu çiçekleri ve tatlı gölgesiyle sarar." Bu ot merhemlere uygundur. Amaracus adını bir kralın oğlanından almıştır; bu oğlan merhem taşırken kazara düşmüş, karışımdan yeni ve pek hoş bir koku ortaya çıkmıştı.
Sümbül (hyacinthus) mor çiçekli bir ottur. Adını, korularda mor çiçekler arasında öldürülmüş bulunan soylu bir oğlandan almıştır; oğlanın ölümü bu ota adını vermiştir. Kökü ve çiçeği soğana benzer, oğlanları ergenlikten alıkoyar.
- Exstant et quarumdam herbarum nomina, quae ex aliqua sui causa resonant, habentes nominum explanationem. Non tamen omnium herbarum etymologiam invenies: nam pro locis mutantur etiam nomina. 2. Folium dictum, quod sine ulla radice innatans in Indiae littoribus colligitur. Quod lino perforatum, siccant Indi, atque reponunt. Fertur autem Paradisi esse herba gustu nardum referens. 3. Nardus herba est spicosa, unde et a Graecis ναρδοστάχυς appellata, quarum alia Indica, alia Syriaca vocatur, non quod in Syria nascatur, sed quod mons in quo invenitur alio latere Indiam spectat, alio Syriam. Est autem Indica multiformis, sed melior Syriaca, levis, fulva, comosa, spica parva, odoratissima, cyperum simulans. Quod si multum in ore tardaverit, linguam siccat. Nardus Celtica a regione Galliae nomen traxit. Nascitur enim saepius in Liguria, Alpibus, et in Syria, frutice parvo, radicibus in manipulo collectis ligamentis. Flos ejus tantum propter odorem bonus. Thyrsi ejus atque radiculae utiles probantur usibus nostris. 4. Costum radix herbae est nascentis in India, Arabia, et Syria, sed melius Arabicum; est enim album, et leve, suave, jucundi odoris; Indicum colore atro, et leve, ut ferula; Syriacum vero pondere grave, colore buxeo, odore acri, summum tamen album, leve, aridum, gustum incendens. 5. Crocum dictum ab oppido Ciliciae quod vocatur Coricium, quanquam et alibi nascatur, sed non tantum, vel tale, quale in Cilicia. Unde et a potiore parte nomen accepit Nam multae res nomina sumpserunt a locis ubi plus provenit et melius aliquid. Optimum est autem, quod fuerit recens, odoris boni, albedine parva, porrectae longitudinis, integrum, et neque in fragmenta comminutum, inspiratione bona, 1 et cum carpitur, manus inficiens, et leviter acre. Quod si ejusmodi non fuerit, aut vetustum, aut infusum agnoscitur. Adulteratur autem admisto crocomagmate. Augendi quoque ponderis causa spuma argenti contrita adjicitur, et proditur, si pulverulentum reperitur, atque decoctum ab odore proprio fuerit lapsum. 6. Crocomagma, expressis aromatibus crocini unguenti, atque informato sedimine in pannulos fit, et ideo sic appellatur. 7. Asarum nascitur in umbrosis montibus, foliis casiae similibus, inter quae flos juxta radicem purpureus, in quo semen continetur uvarum simile, radicibus pluribus, atque tenuissimis, et bene redolentibus, et est virtute similis nardo. Phu nascitur in Ponto, foliis oleastro similibus. 8. Cyperus a Graecis vocatur, quod habeat virtutem ferventem. Radix ejus est junci trianguli, foliis porri similibus, radicibus nigris, sive contiguis, in similitudinem olivarum odoratissimis, atque acerrimis. Nascitur in paludibus, atque vacuis locis. Traditur etiam alia species cyperi quae in India nascitur, et appellatur lingua eorum gingiber. 9. u Iris Illyrica a similitudine Iris coelestis nomen accepit. Unde et Latinis arcumen dicitur, quod flos ejus coloris varietate eumdem arcum coelestem imitetur. Illyrica autem dicitur, quia in Illyrico plurima et violentissima est: species ejus foliis gladioli similibus, radice aromatica, odoris boni. 10. Acorum foliis Iridis similibus, radicibus saporis acerrimi, sed odoris jucundi, propter quod et aromatica est. Meu..... Cardamomum.... 11. Squinum, melius quod in Euphrate nascitur quam quod in Arabia, fulvum, multiflorum, purpureum, tenue odoris rosei, cum manu fricatur, gustu multum incendit linguam, atque mordet. Hujus flos σχίνανθος dicitur. "Ανθος enim Graece flos nuncupatur. 12. Thymum appellatum, quod flos ejus odorem refert. De quo Virgilius: Redolentque thymo fragrantia mella. 13. Epithymum Graecum nomen, quod Latine dicitur flos thymi. Nam flos Graece thymum vocatur. Est autem flos tymbrae similis. 14. Sampsuchus est, quem Latini amaracum vocant. Cujus nominis usum Virgilius etiam ad Venerem referens ait: Ubi mollis amaracus illum Floribus, et dulci aspirans complectitur umbra. Apta est autem haec herba unguentis. Unde et nomen traxit amaracus a puero cujusdam regis, qui casu lapsus dum ferret unguenta, novum et gratissimum ex confusione odorem creavit. 15. Hyacinthus herba est habens florem purpureum. Traxit autem nomen a puero quodam nobili qui in saltibus inter purpureos flores repertus est interfectus, deditque nomen herbae puerilis funeris casus. Est autem radice et flore bulbi similis, pueros a pubertate retinens.
17.9_2Nergis (narcissus) adını efsaneden alan bir ottur: uzuvları bu çiçeğe dönüşen bir oğlandan söz edilir. Bu ot adında Narkissos'un adını, yapraklarının beyazlığında güzelliğinin süsünü korur.
Gül (rosa) adını çiçeğin görünüşünden alır, çünkü parlak (rutilus) renkte kızarır.
Zambak (lilia) süt gibi çiçekli bir ottur; adı adeta liclia'dır. Yapraklarında beyazlık bulunsa da içinde altın görünümü parlar.
Menekşe (viola) adını kokusunun gücünden (vis) alır. Üç türü vardır: mor, beyaz ve bal rengi.
Acanthus Mısır'da yetişen, her zaman yeşil, diken dolu, bükülgen dallı bir ottur.
Giysiler onun taklidiyle sanatla süslenir; bu giysiye acanthina ve acanthis denir.
Sarmaşık (hedera) ağaçlara sürünerek yapıştığı (adhaerere) için bu adı almıştır. Vergilius bu konuda şöyle der: "Muzaffer defneler arasında sana sarmaşık sürünür." Kimileri hedera'nın, eskiden bol sütlerinin üzerine oğlaklara (haedi) yiyecek olarak verildiği için böyle denildiğini söyler.
Doğa bilginlerine göre sarmaşıklar soğuk toprağın işaretidir. Sarhoşluğun panzehiridir de: içki içen biri sarmaşıkla taçlandırılırsa etkisini görür.
Çöpleme (elleborum) Yunanistan'da Elleboros adlı bir ırmağın çevresinde bol yetiştiği, Yunanların da adını oradan koyduğu rivayet edilir. Romalılar ona başka bir adla veratrum derler, çünkü alındığında aklı bozulmuş zihni sağlığa döndürür. İki türü vardır, beyaz ve siyah.
Akone Bitinya'da bir limandır; zararlı otlarının bereketiyle o kadar ünlüdür ki zehirli otlara oradan aconita adını veririz. Oysa toxica zehirleri, özellikle Kantabria'da, porsuk (taxus) ağaçlarından sıkılmasından adını almıştır.
Euphorbium adını, özünün gözlerin görmesini keskinleştirmesinden alır. Gücü o kadar büyüktür ki sert etlerin üzerine konulursa onların daha çabuk pişmesini sağlar. Birçok yerde, en bol ise Mauritania'da yetişir.
Laser otu, Ganj ırmağının da doğduğu Oskobages dağında yetişir. Özüne, süt (lac) gibi aktığı için önce lacsir, sonra kullanımla değişerek laser denmiştir. Kirene'de de yetiştiği için kimileri buna Kirene afyonu da der.
Sarısabır (aloe) çok acı özü olan bir ottur.
Panace keskin kokulu bir ottur, sapı ferula'ya benzer; ondan opopanace denilen, safran rengi, yağlı, ağır kokulu ve pek acı bir öz akar.
Galbanum ferula'nın özüdür.
Dikte Girit'te bir dağdır; dyctamnum otu adını ondan almıştır; Vergilius'ta yaralı geyik bu ot için Dikte koruluklarında dolaşır. Öyle güçlüdür ki demiri bedenden çıkarır, okları atar. Bu sebeple yaralanmış hayvanlar onu yiyerek bedenlerine saplanmış okları dışarı atarlar. Kimi Latinler, savaş oklarını çıkardığı için ona poleium Martis (Mars yarpuzu) derler.
Adamotu (mandragora) hoş kokulu meyveler (mala) taşıdığı, bunların büyüklüğü de Matianum elması kadar olduğu için bu adı almıştır. Latinler ona bu yüzden malum terrae (toprak elması) derler. Şairler ona anthropomorphon (insan biçimli) adını verir, çünkü kökü insan biçimini andırır. Kabuğu şarapla karıştırılıp, tedavi için bedeni kesilecek kimselere içirilir, uyuşunca acı hissetmesinler diye. İki türü vardır: dişisinin yaprakları marula benzer, meyveleri eriğe benzer; erkeğinin yaprakları pancara benzer.
Haşhaş (papaver) uyutucu bir ottur. Vergilius bu konuda şöyle der: "Lethe uykusuyla ıslanmış haşhaşlar." Hastalara uyku getirir. Bir türü bahçe haşhaşı, biri yabani haşhaştır; ondan afyon (opium) denilen özü akar.
Ebucehil karpuzu (colocynthis) yabani bir kabaktır, çok acıdır; bahçe kabağı gibi uzun dallarını yere yayar. Colocynthis adı meyvesinin yuvarlak, yapraklarının ise bahçe hıyarınınki gibi olmasından gelir.
Yunanlar centaurea derler, çünkü onun Kentaur Kheiron tarafından bulunduğu söylenir. Nemli yerlerde yetiştiği için ona limnesios da denir. Acılığından ötürü toprağın ödü (fel terrae) adını da alır.
Meyan (glycyrrhiza) Yunanca adını kökünün tatlı olmasından alır: Yunanlar tatlıya glyky derler. Susamışların susuzluğunu giderdiği için adipsos da denir.
Dracontea gövdesi yılan gibi benekli olduğu ve ejderhanın (draco) görünüşünü taklit ettiği için ya da engerek bu ottan korktuğu için bu adı almıştır.
Chelidonia (kırlangıç otu) ya kırlangıçların (Yun. khelidones) gelişiyle birlikte filizlendiği görüldüğü için ya da kırlangıç yavrularının gözleri alınsa analarının bu otla onları iyileştirdiği söylendiği için böyle denir.
Günebakan (heliotropium) adını, yaz gündönümünde çiçek açmasından ya da yapraklarını güneşin hareketiyle döndürmesinden almıştır. Latinler de ona solisequia (güneş izleyen) derler. Güneş doğunca çiçeklerini açar, batınca kapatır. Latinlerin yabani hindiba (intubus silvaticus) dedikleri bu ottur. Verrucaria (siğil otu) da denir, çünkü suyla içilince ya da lapa olarak konulunca siğilleri yok eder.
- Narcissus herba fabulose impositum nomen habet, a quodam puero cujus membra in hunc florem transierunt, qui et nomen Narcissi in appellatione custodit, et decus pulchritudinis in candore retinet foliorum. 17. Rosa a specie floris nuncupata, quod rutilanti colore rubeat. 18. Lilia lactei floris herba, unde et nuncupata, quasi liclia, 0 cujus, dum candor sit in foliis, auri tamen species intus effulget. 19. Viola propter vim odoris nomen accepit. Hujus genera sunt tria, purpureum, album, melinum. 20. Acanthus herba Aegyptia semper frondens, spinis plena, flexili virgulto. 21. In cujus imitatione arte vestis ornatur, quae acanthina dicitur, et acanthis dicta. 22. Hedera dicta, quod arboribus reptando adhaereat. De qua Virgilius: Inter victrices hederam tibi serpere lauros. Alii hederam aiunt vocatam, quod haedis supra lactis abundantiam in escam a veteribus praebebatur. 23. u Hederae frigidae terrae indices sunt secundum physicos. Nam antipharmacum ebrietatis est, si quis potus hedera coronetur. 24. Elleborum memorant in Graecia circa Elleborum quemdam fluvium plurimum gigni, atque inde a Graecis appellari. Hoc Romani alio nomine veratrum dicunt, pro eo quod sumptum, motam mentem in sanitatem reducit. Duo sunt autem genera, album et nigrum. 25. Acone portus est Bithyniae, qui proventu malorum graminum usque adeo celebris est, ut noxias herbas aconita illinc nominemus. Nam toxica venena ex eo dicta, quod ex arboribus taxeis exprimantur, maxime apud Cantabriam. 26. Euphorbium dictum, quod ejus succus oculorum acuat visum. Cujus vis tanta est, ut duris carnibus superadjecta citius coqui compellat. Nascitur in multis locis, sed plurima in Mauritania. 27. Laser herba nascitur in monte Oscobagi, ubi et Ganges fluvius oritur, cujus succus dictus primum lacsir, quoniam manat in modum lactis, deinde, usu derivante, laser nominatum est. Hoc est, a quibusdam opium Cyrenaicum appellatum, quoniam et apud Cyrenas nascitur. 28. Aloe herba amarissimi succi. Panace herba fragrantis odoris, thyrso ferulae similis, ex qua profluit succus, qui opopanace dicitur, croceus et pinguis, odore gravis, et amarissimus. Galbanum succus est ferulae. 29. Dycta est mons Cretae, ex quo dyctamnum herba nomen accepit, propter quam apud Virgilium cerva vulnerata saltus peragrat Dyctaeos. Tantae enim potentiae est, ut ferrum a corpore expellat, sagittas excutiat; unde et ejus pabulo ferae percussae sagittas a corpore inhaerentes ejiciunt. Hanc quidam Latinorum poleium Martis dicunt propter belli tela excutienda. 30. Mandragora dicta, quod habeat mala suave olentia, in magnitudinem mali Matiani. Unde et eam Latini malum terrae vocant. Hanc poetae άνθρωπόμορϕον appellant, quod habeat radicem formam hominis simulantem. Cujus cortex vino mistus ad bibendum datur iis quorum corpus propter curam secandum est, ut soporati dolorem non sentiant. Hujus species duae: femina, foliis lactucae similibus, mala generans in similitudinem prunorum. Masculus vero, foliis betae similibus. 31. Papuver herba somnifera. De qua Virgilius: Lethaeo perfusa papavera somno. Soporem enim languentibus facit. Ejus alia est usualis, alia agrestis, ex qua fluit succus, quem opium appellant. 32. Colocynthis cucurbita agrestis, et vehementer amara, quae similiter, ut cucurbita flagella per terram tendit. Dicta autem colocynthis, quod sit fructu rotundo, atque foliis, ut cucumis usualis. 33. Centaream Graeci vocant, quoniam a Chirone Centauro fertur reperta. Eadem et λιμνησιος, quia locis humectis nascitur. Eadem et fel terrae propter amaritudinem. 34. Glycyrrhiza Graece ex eo dicta, quod dulcem radicem habeat, γλυϰὺ enim dulce Graeci dicunt. Eadem ἃδιψος, quia sitientibus sitim sedat. 35. Dracontea vocata, quod hasta ejus varia sit in modum colubri, similitudinemque draconis imitetur, vel quod eam herbam vipera timeat. 36. Chelidonia ideo dicitur, vel quod adventu hirundinum videtur erumpere, vel quod pullis hirundinum si oculi auferantur, matres eorum illis ex hac herba mederi dicuntur. 37. Heliotropium nomen accepit primo, quod aestivo solstitio floreat, vel quod solis motibus folia circumacta convertat. Unde et a Latinis solisequia nuncupatur. Nam et sole oriente flores suos aperit; idem se recludit, cum sol occubuerit. Ipsa est quam Latini intubum silvaticum vocant. Haec et verrucaria, quod extinguat verrucas ex aqua pota, vel in cataplasmate posita abstergat.
17.9_3Pentaphyllon adını yapraklarının sayısından alır; Latinler de ona quinquefolium derler. Bu ot o kadar temizdir ki paganlar onu arınmalarda ve tapınaklarda kullanmayı âdet edinmişti.
Çördük (hyssopus) ciğerleri temizlemeye elverişli bir ottur. Bu yüzden Eski Ahit'te, arınmak isteyen kimseye bir demet çördük ile kuzu kanı serpilirdi. Kayalarda biter, kökleriyle taşa yapışır.
Reubarbarum ya da reuponticum: biri Tuna'nın ötesinde barbar toprakta, öteki Pontos çevresinde toplandığı için böyle adlandırılmıştır. Reu kök demektir. Dolayısıyla reubarbarum adeta barbar kök, reuponticum adeta Pontos köküdür.
Yunanlar hyoscyamos, Latinler herba calicularis (kadehçik otu) der, çünkü tohum kapçıkları, narda görüldüğü gibi, kupa (cantharus) biçiminde biter; ağızları kapalıdır ve içlerinde haşhaşa benzer tohumlar bulunur. Kullanımı tehlikeli olduğu için bu ota insana (delirtici) da denir. İçilir ya da yenirse delilik ya da uyuşuk bir uyku görünümü getirir. Halk, zihin yitimi yaptığı için ona milimindrum der.
Taşkıran (saxifraga), tohumu mesanedeki taşları kırıp ufaladığı için bu adı almıştır.
Centiyana (gentiana), hekimlerin anlattığına göre bu adı bulanından alır; kökü aristolochia'ya benzer. Alplerin eteğinde ve Asya Galatia'sında yetişir.
Sater (satureia) sıcaktır, âdeta ateşlidir. Şehvete yatkın kıldığı için adının da ona bundan verildiğine inanırlar.
Satyrion, adını Satirlerden şehveti tutuşturmasından alır; halk ona stingum der, çünkü Venüs işini uyandırır. Kökü testis biçiminde olduğu için orchis da denir; Yunanlar testislere orkheis derler. Yumuşak sap çıkardığı için leporina da denir.
Isırgan (urtica) dokunuşu bedeni yaktığı (adurere) için bu adı alır. Bütünüyle ateş tabiatındadır, dokunuşu dağlar, kaşıntı da yapar.
Pelin türü artemisia paganlar tarafından Diana'ya adanmıştır, adını da oradan alır. Çünkü Diana'ya Yunanca Artemis denir.
Papatya (chamaemelos) Yunanca adını, Matianum elması kokusu taşıdığı, boyu kısa ve yere yakın olduğu için almıştır.
Yunanlar chamaedrys adını verir, çünkü kısa, yere yayılmış ve pek küçük yapraklıdır.
Paion bir hekimdi; Homeros'un söylediği gibi şakayığın (paeonia) onun tarafından bulunduğu rivayet edilir. Kimileri tadının tatlılığından ona glycyside der, ya da tanelerinin sayısından pentorobon, başkaları ise parmaklara benzerliğinden dactylosa derler. Ormanlarda yetişir.
Sığırdili (buglossos) Yunanca adını, yapraklarının çok sert ve sığır dili gibi olmasından almıştır. Eskiler bilgeliği beslemek için onun şaraba katılmasını anlatır, ki bu şaşılacak şeydir. Sofra neşesi verdiği de söylenir. Sebze olarak da yenir.
Sinirotu (arnoglossos), yani kuzu dili, Romalıların plantago dediği bitkidir, çünkü tabanı (planta) toprağa çabucak yapışır. Birçok kişi bunu sebze olarak yer.
Yabani kekik (herpyllus), bizde serpillus denilen bitkidir; kökleri uzağa süründüğü (serpere) için. Âdeti yürüttüğü için ona matrisanimula da denir.
Aristolochia denmesi, loğusa kadınlara çok yararlı olmasındandır. Doğumdan sonra üzerine oturulursa buharının faydasıyla rahimleri temizler. İki türü vardır: biri yuvarlak köklü olduğu için aristolochia rotunda, öteki uzun köklü olduğu için aristolochia longa; bunun dalları ve yaprakları da daha uzundur. Kökü parmak kalınlığında ve uzun olduğu için dactylites da denir.
Erigeron Yunanca adını, ilkbaharın başında yaşlandığı için almıştır. Latinler de bu yüzden ona senecio derler. Duvar kenarlarında biter.
Psyllios adını tohumunun pireye (Yun. psylla) benzemesinden alır. Latinler bu yüzden ona herba pulicaris (pire otu) derler.
Hierabotane Yunanlardan bu adı, paganların onu insanların tılsım ve ilaçlarına, rahiplerin arınmalarına elverişli bulmalarından almıştır. Bu sebeple başrahipler ona sagmen derlerdi, adeta kutsayıcı (sancimen). Bu verbena'dır, çünkü temizdir.
Paliurus çok sert ve dikenli bir ottur.
Struthios'a kimileri herba lanaria (yün otu) der, çünkü çoğu kişi yünü bununla yıkar. Ekili yerlerde yetişir.
Splenos dalağı (Yun. splen) iyileştirdiği için böyle denir.
Cimicia adını tahtakurusuna (cimex) benzerliğinden alır. Yunanlar da bu yüzden ona korion derler. Sarp ve ekili yerlerde yetişir.
Yunanların prasium dediği marrubium adını acılığından alır. Ovalarda yetişir.
Yarpuz (pulegium) Hintliler arasında biberden daha değerlidir. Isıtıcı (Yun. thermantike) bir gücü vardır; ısıtır, sürer, inceltir, temizler ve dağıtır.
Pelin (absinthium) Yunanca bir addır; en muteberi Pontos bölgesinde yetişendir, bu yüzden Pontos pelini diye anılır.
Kara kafesotu (symphyton) adını, kökünde öyle bir güç bulunmasından alır ki kazandaki et parçalarına serpilirse onları birleştirir.
- Pentaphyllon a numero foliorum dicta, unde eam Latini quinque folium vocant: herba adeo munda, ut purificationi et templis adhiberi a gentilibus solita esset. 39. u Hyssopus herba purgandis pulmonibus apta. Unde et in Veteri Testamento per hyssopi fasciculos aspergebatur agni sanguine, qui mundari volebat. Nascitur in petris haerens saxo radicibus. 40. Reubarbarum, sive reuponticum: illud, quod trans Danubium in solo barbarico; istud, quod circa Pontum colligitur, nominatum est. Reu autem radix dicitur. Reubarbarum ergo, quasi radix barbara. Reuponticum, quasi radix pontica. 41. Hyoscyamos a Graecis, a Latinis herba calicularis, quod calculi ejus in figuram cantharorum nascantur, ut est mali Punici, * quorum ora serata sunt, habentia intrinsecus semina papaveris similia. Haec herba et insana vocatur, quia ejus usus periculosus est. Denique si bibatur, vel edatur, insaniam facit, vel somni imaginem torpidam. Hanc vulgus milimindrum dicit, propter quod alienationem mentis inducit. 42. Saxifraga vocata, quod semen ejus petras in vesica frangat, atque comminuat. Gentiana nomen sumpsit, ut medici memorant, ab inventore, radicibus aristolochiae similibus. Nascitur sub Alpibus, atque Galatia Asiae. Satureia calida, et prope ignita. Unde illi et nomen inditum credunt, quod pronos facit in Venerem. 43. Satyrion dicta a Satyris, propter incendium libidinis, quam vulgus stingum vocat, Venerem enim suscitat. Eadem et orchis, quod radix ejus in modum testiculorum sit, quos Graeci ὂρχεις vocant. Item et leporina, propter quod caulem mollem emittat. 44. Urtica vocata, quod tactus ejus corpus adurat. Est enim igneae omnino naturae, et tactu perurit, unde et pruriginem facit. 45. Artemisia herba Dianae a gentilibus consecrata est, unde et nuncupata. Graece enim Diana, ἃρτεμις dicitur. 46. Chamaemelos Graece dicta, quod mali Matiani odorem habeat, sitque brevis, terraeque vicina. 47. Chamaedrys a Graecis appellatur, quod sit brevis, et per terram strata, et minuta foliis parvissimis. 48. Paeon quidam medicus fuit, a quo Paeonia herba perhibetur inventa, ut Homerus dicit. Hanc quidam glycysiden vocant, quod dulcis saporis sit, vel pentorobon a numero granorum, vel, ut alii, dactylosam a digitorum similitudine. Nascitur in silvis. 49. Buglossos a Graecis dicta, eo quod folia asperrima ad modum linguae bovis habeat. Quae mirum in modum ob sapientiam nutriendam vino infundenda a veteribus memoratur. Convivii quoque hilaritatem praebere fertur. Pro olere etiam sumitur. 50. Arnoglossos, id est, agni lingua, quae a Romanis plantago dicitur, quod planta ejus cito adhaereat terrae. Hac multi pro olere vescuntur. 51. Herpyllus, quae apud nos serpillus vocatur, pro eo quod radices ejus longe serpant. Eadem et matrisanimula, propter quod menstrua moveat. 52. Aristolochia dicitur, quod mulieribus fetis optima sit. Nam supersessa post partum, matricum beneficio vaporis expurgat. Hujus herbae genera sunt duo: quarum una aristolochia rotunda, dicitur, propter quod rotundam radicem habeat; altera aristolochia longa, quia longam radicem habet, cum ramis et foliis longioribus, quam etiam et dactylitem vocant, quod sit radice robore digitali, et longa. 53. Erigeron nomen a Graecis dicitur, quod vere primo senescat. Unde et eam Latini senecionem vocant. Nascitur per macerias. 54. Psyllios dicta, quod semen pulicis simile habeat. Unde eam Latini herbam pulicarem vocant. 55. Hierabotane, ideo a Graecis hoc nomen accepit, quod remediis ac ligamentis hominum, et purificationibus sacerdotum, a gentilibus probaretur apta. Unde et eam pontifices sagmen appellabant, quasi sancimen, haec verbena, quia pura. 56. Paliurus herba asperrima, et spinosa. Struthios, quam quidam herbam lanariam vocant, eo quod plerique lanam ex ea lavent. Nascitur in locis cultis. Splenos dicta, quod splenem auferat. 57. Cimicia propter similitudinem cimicis. Unde et eam Graeci ϰορίον vocaverunt. Nascitur in locis asperis atque cultis. 58. Marrubium, quod Graeci prasium dicunt, vocatum propter amaritudinem. Nascitur in campis. 59. Pulegium apud Indos pipere pretiosius est. Habet autem vim thermanticam, calefacit, et deducit, extenuat, et purgat, et digerit. 60. Absinthium Graecum nomen, cujus probabilius est quod in Ponti regione nascitur, unde et absinthium Ponticum nominatur. 61. Symphyton Graece dicta, eo quod tantam in radice virtutem habeat, ut frusta carnis aspersa in cacabo coagulet.
17.9_4Polypodium kökü kıllı ve saçlı bir ottur, ahtapot gibi; adı da oradan türeyip polypodion denmiştir. Kayaların yumuşak toprağında ya da yakınındaki meşelerde yetişir.
Polion'a Yunanlar böyle der, Latinler omnimorbia (her derde deva) derler, çünkü birçok hastalığa yardım eder. Alçak ve sert yerlerde yetişir.
Mahmude otu (scammonia), Latinlerin acridium dedikleri, özü bol bir ottur; öz kök kazılarak toplanır. Toprağı yuvarlak bir çukur olarak kazarlar, altına salyangoz kabukları ya da ceviz yaprakları koyup özü alırlar, kuruduktan sonra çıkarırlar. En muteberi çoğu zaman Asya'daki Mysia'dan gelir. Bunun tersi olan sahtesi ise Suriye'den ve Yahudiye'den gelir.
Havuç (daucus) yaprakları rezeneye benzer, sapı iki karış boyundadır.
Citocatia karnı çabuk (cito) temizlediği için böyle denir; halk bunu bozarak citocotia der.
Pıtrak (lappa) yere yayılmış iri sapı olduğu için bu adı alır. Yunanlar bu ota philanthropos (insan sever) derler, çünkü pürüzlülüğüyle insanların giysilerine yapışır. Duvar diplerinde yetişir.
Baldırıkara (capillus Veneris) ya saç dökülmesinden sonra dökülen saçı yeniden getirdiği, ya saç akışını durdurduğu, ya da saç gibi parlak, siyah ve yumuşak çubukları olduğu için bu adı almıştır. Sulu yerlerde yetişir.
Kökboya (rubia) kökü kırmızı (ruber) olduğu için bu adı alır; yünleri boyadığı da bu yüzden söylenir.
Anchusa'nın kökü ezilince parmakları boyar. Kan rengindedir, bu yüzden ressamlar mor rengi yapmakta da kullanır.
Latincede viscarago denilen chamaeleon, yem için kendi iradesiyle inen kuşların yapıştığı bir tutkal (viscum) ürettiği için bu adı almıştır.
Baldıran (cicuta), boğumlu sapında kamışta olduğu gibi gizli boğumları bulunduğu için bu adı alır. Tıpkı gizli olan çukura fossa caeca (kör çukur) denmesi gibi. Bu içilirse öldürür. Sokrates hapiste onu içti ve can verdi. Persius: "Yutulan korkunç baldıran kimi aldıysa." İnsanlara zehir olsa da keçileri semizleştirir.
Yonca (trifolium), Yunanların triphyllon dedikleri bitkidir, çünkü her düğümünde üç yaprak taşır.
Phlomos'a Latinler herba lucernalis (kandil otu) derler, çünkü kandil fitiline yarar. Karanlıkta ışık verdiği için lucubros da denir.
Pyretron'a Yunanlar yakıcı ve sertleştirici kökü olduğu için bu adı vermiştir.
Althea, yabani ebegümeci ya da malvae viscus'tur. Althea yükseğe (altum) çıktığı için, viscus ise yapışkan olduğu için denir.
Kekik türü oryganum Latincede colena diye çevrilir, çünkü içine konulunca şarabı boyar (colorare).
Tithymallum adını yaprak saçını (coma) güneş ışınına doğru döndürmesinden alır. Yunanlar güneşe titan, saça mallos derler; tithymallum adı bundan yapılmıştır. Bunun yedi türü vardır ve çeşitli yerlerde yetişir.
Strychnos, Latincede herba salutaris (şifa otu) denir, çünkü baş ağrısını ve mide yanmasını dindirir. Tohumu üzüme benzediği için uva lupina (kurt üzümü) da denir.
Polygonus'a Latinler herba sanguinaria (kan otu) derler, çünkü burna sokulunca kanı harekete geçirir.
Ambrosia'ya Latinler yabani kereviz (apium silvaticum) derler. Vergilius bu konuda şöyle der: "Ambrosia saçlar başından ilahî koku saçtı..."
Apiago, çiçekleri arıların (apes) en çok istediği şey olduğu için böyle denir.
Portulaca... (metin eksik).
Biberiye (ros marinus) ki Latinler etkisinden ötürü ona herba salutaris derler; yaprakları rezeneye benzer, serttir ve yere daire çizerek yayılır.
Colocasia... (metin eksik).
Yabani nane (mentha agrestis), Yunanların kalaminthe dedikleri, bizim halkın nepeta dediği ottur; daha etkilidir ve sıcaklığı şiddetlidir.
Genicularis, akreplerin gücünü savuşturmak için yere serilir.
Kılıç otu (gladiolus) yapraklarının kılıca (gladius) benzemesinden ötürü bu adı alır; sapı bir arşın, çiçekleri mordur.
Verbascum... Agaricum beyaz asmanın köküdür. Calumites... Lappa... Lapago... Lapella... Beneola... Orcibeta... Mirobalanum... (metin eksik).
Çiriş (asphodelus) ki Latinler renginden ötürü ona albutium derler.
Ada soğanı (scylla), zararlı olduğu için böyle denir. Paganların batıl inancı, onun eşiğe bütün olarak asılırsa bütün kötülükleri kovacağını söyler.
Chamaepitys Yunanca adını, yere yapıştığı ve çam (pitys) kokusu taşıdığı için almıştır. Latinler ona kısmen kabak (cucurbita) kokusu verdiği için cucurbitularis derler.
Staphysagria hoş yerlerde yetişir.
Asplenos dalağı iyileştirdiği için böyle denir; ya da yaprakları kırkayak (scolopendra) denilen hayvana benzediği için scolopendrios da denir. Nemli kayalarda yetişir.
Volvus kökünün yuvarlak (volubilis) olmasından bu adı alır.
Staechas, Stoikhades adalarında yetişir, adını da oradan alır.
- Polypodium, herba cujus radix hirta, atque crinita, ut est polypus, ex quo derivatum, ut polypodion diceretur. Nascitur in teneris petrarum terris, sive quercubus vicinis. 63. Polion a Graecis, a Latinis omnimorbia, quod multis morbis subveniat. Nascitur in jacentibus et duris locis. 64. Scammonia, quam Latini acridium vocant, herba succi plena, quae colligitur sub cavata radice. Denique terram rotundi cavitate fodiunt; tum suppositis, aut cochleis, aut nucis foliis excipitur succus, atque siccatus aufertur, Venit autem saepius probabilior ex Mysia Asiae. Huic contrarius, atque falsus ex Syria, atque Judaea. 65. Daucus foliis feniculi similis, thyrso bipalmis. Citocatia dicta, quod ventrem cito depurget, quam vulgus corrupte citocotiam vocat. 66. Lappa dicta, quod habeat caulem ingentem per terram dispositum. Haec herba a Graecis ϕιλάνθρωπος vocatur, quod vestibus hominum inhaereat ob asperitatem sui. Nascitur juxta muros. 67. Capillus Veneris vocatus, sive quod delapsos post alopeciam capillos recreat, vel quod capillorum fluores coercet, vel quod sit virgulis nigris lenibus cum splendore, quasi capilli. Nascitur in aquosis locis. 68. Rubia dicta, quod radix ejus sit rubra, unde et colorare lanas perhibetur. 69. Anchusa, cujus radix contrita digitos inficit. Est enim colore sanguineo, unde etiam pictoribus ad purpuram effingendam usui est. 70. Chamaeleon, quae Latine Viscarago vocatur, eo quod viscum gignat, in quo haerent aves, quae propria voluntate descendunt ad escam. 71. Cicuta propter quod in thyrso geniculato nodos habeat occultos, ut canna; sic dicitur fossa caeca, quae occulta est. Haec potui data interficit. Hanc in carcere Socrates bibit, et expiravit. Persius: Dicere, sorbitio tollit quem dira cicutae. Haec dum hominibus venenum sit, capellas efficit pingues. 72. Trifolium est, quod Graeci τρίϕυλλον vocant, quod sit foliis trinis per singulas adnationes. 73. Phlomos, quam Latini herbam lucernalem vocant, ab eo quod ad lychnia proficiat. Eadem et lucubros, quod lucem praebeat umbris. 74. Pyretron, Graece dicta, quod habeat radicem incendiosam, atque coacervantem. 75. Althea, malva agrestis, sive malvae viscus, sed althea, quod in altum surgit, et viscus, quia glutinosa est. 76. Oryganum, quod Latine colena interpretatur, propter quod infusum coloret vinum. 77. Tithymallum vocabulum sumpsit quod foliorum comam ad radium solis circumacta convertat. Nam Graeci solem τιτᾱνα vocant, μαλλὸν comam, ex quo confectum est, ut Tithymallum diceretur. Hujus species septem diversis locis nascentes. 78. Strychnos, quae Latine herba salutaris vocatur, propter quod dolorem capitis et stomachi incendium mitigat. Eadem et uva lupina propter semen ejus uvae simile. 79. Polygonus, quam Latini herbam sanguinariam vocant, quod missa in naribus sanguinem moveat. 80. Ambrosia, quam Latini Apium sylvaticum vocant. De qua Virgilius: Ambrosiaeque comae divinum vertice odorem Spiravere..... Apiago, quod flores ejus apes maxime appetunt Portulaca.... 81. Ros marinus, quam Latini ab effectu herbam salutarem vocant, cujus folia feniculi sunt similia, atque aspera, et rotatim terrae prostrata Colocasia.... 82. Mentha agrestis, a quam Graeci ϰαλαμίθην, nostri vulgo nepetam, vocaverunt, majoris virtutis, et vehemens in calore. 83. Genicularis herba substernitur ob scorpionum vim repellendam. Gladiolus, quod sit foliis gladii similibus, thyrso cubitali, floribus purpureis. 84. Verbascum.... Agaricum radix vitis albae. Calumites.... Lappa.... Lapago.... Lapella.... Beneola..... Orcibeta.... Mirobalanum... 85. Asphodelus, quam Latini a colore Albutium vocant. Scylla, quod nocens sit, de qua superstitio gentilium dicit, quod si integra ad limen, suspendatur, omnia mala fugat. 86. Chamaepitys a Graecis dicta, quod terrae adhaereat, et odorem pini habeat. Hanc Latini cucurbitularem vocant, quod ex parte odorem cucurbitae referat. 87. Staphysagria nascitur in locis amoenis. Asplenos dicta, quod splenem auferat, sive scolopendrios, eo quod folia ipsius scolopendro animal sunt similia. Nascitur in humidis petris. 88. Volvus appellatus, quod radix ejus volubilis sit, et rotunda. Staechas in insulis Staechadibus nascitur, unde et nuncupatur.
17.9_5Siklamen (cyclaminus) Yunanca adını ya bu otun gücünü ilk keşfeden Kyklos adlı birinden ya da kökünün yuvarlak olmasından alır; çünkü Yunanlar yuvarlağa kyklon derler. Kökü ya da özü şaraba karıştırılırsa insanları sarhoş eder. Ormanlık yerlerde ve tarlalarda yetişir.
Beyaz asma (ampelos leuce) ya da bryonia, Latinlerin vitis alba dedikleri bitkidir; ya renginin niteliğinden ya da kökü ezilip bedene sürülünce deriyi daha yumuşak ve beyaz kıldığı için. Tohumlarının özü de kuru memelere süt getirir.
Kara asma (ampelos melan), labrusca da denilen bitkidir; yaprakları sarmaşığa benzer, her yönden beyaz asmadan büyüktür; benzer şekilde taneleri vardır ve olgunlaşınca kararırlar, adı da oradan gelir.
Viticella'ya Latinler bu adı, asma (vitis) gibi yakınında ne varsa halka dediğimiz kancalarıyla tuttuğu için vermişlerdir.
Buphthalmos sarı, safran rengi, göze benzer çiçeğe sahiptir. Yunanlar adını oradan vermiştir. Sapı yumuşak, yaprakları kişniş yapraklarına benzer. Şehir surlarının yanında yetişir.
Phlomos'a Latinler verbascum derler. Bunun biri erkektir, daha beyaz ve dar yapraklıdır; öteki dişidir, daha geniş ve kara yapraklıdır.
Çakşır (ferula) adını özünden alır. Varro, Yunanların apoderon dedikleri özün ferula'nın özü olduğunu aktarır. Kimileri ferula'nın vurmaktan (ferire) geldiğini söyler, çünkü oğlan ve kız çocukları bununla dayak yer. Bunun özü galbanum'dur.
Papirüs (papyrus), ateşe ve mumlara uygun olduğu için bu adı alır; çünkü Yunanlar ateşe pyr derler.
Hasır otu (juncus), kökleriyle birbirine bağlı (junctis radicibus) olarak tutunduğu için böyle denir.
Saz (scirpus): hasırlar budaksız olan bundan dokunur. Ennius bu konuda şöyle der: "Sazda düğüm arıyorlar, hani derler ya." Atasözünde de: "Düşman olan, sazda bile düğüm arar."
Fucus, giysilerin boyandığı bir ot türüdür. Başkasının rengini yalan yere taşıdığı için bu adı almıştır. Vergilius da bu yüzden şöyle der: "Yün rengi taklit etmeyi öğrenecek."
Yosun (alga) durgun sularda yetişir. Adını suyun soğuğundan (algor) ya da yaprakları kalın olup suyun üstüne çıktığı için ayakları bağlamasından (alligare) alır.
Ulva ve typhus kaynak, bataklık ve göl çevresinde yetişen otlardır. Bunlardan ulva yumuşak bir yosundur, bir tür mantar gibidir; adı rutubetten (uligo) gelir.
Typhe sudan şişen bitkidir. Bu yüzden hırslı ve kendini beğenmiş insanların şişkinliğine de typhus denir.
Kındıra (carex) sivri ve çok sert bir ottur, spartum'a benzer. Vergilius bu konuda: "Sivri kındırayla beslenmiş."
Spartus yapraksız, çubuklu bir çalıdır; adını pürüzlülüğünden almıştır. Ondan yapılan ip sarmaları pürüzlüdür.
Ayrık otu (gramen) daha çok yerinden adlandırılır, çünkü pek çok tarlada bulunur. Yunanlar da bu yüzden ona agrostis derler. Oysa bütün otlara, filizlendiği (germinare) için gramen denebilir; nitekim bütün sağlam kerestelere robur denir, tek bir tür olsa da, çünkü pek sağlamdır.
Eğrelti (filix) yaprağının tekliğinden adını alır. Bir tek çubuktan bir arşın boyunda, yarık ve katlanmış, kuş tüyü gibi tek bir yaprak çıkar.
Avena... Lolium... (metin eksik).
Delice (zizania), şairlerin her zaman uğursuz lolium dedikleri bitkidir, çünkü işe yaramaz ve verimsizdir.
Kuru ot (fenum), alevin onunla beslendiği için böyle denir; çünkü alev phos'tur.
Manipulus ot demetidir; eli (manus) doldurduğu (implere) için bu adı alır.
- Cyclaminus Graece dicta a quodam, qui Κύϰλος, vocatus est, qui primus virtutem hujus herbae invenit sive quod habeat radicem rotundam. Graeci enim ϰύϰλον rotundum vocant. Cujus radix, aut succus, si vino fuerit admistus, ebrios facit. Nascitur in silvosis locis, et agris. 90. Ampelos leuce, sive bryonia, quam Latini vitem albam vocant, vel a qualitate coloris, vel quod ejus radix contrita, et corpori infricata teneriorem ac candidiorem cutem reddat. Nam et succus baccarum ejus lac uberibus siccis reddit. 91. Ampelos melan, id est, vitis nigra, eademque labrusca, habens folia hederae similia, in omnibus major quam vitis alba, baccas similiter habens, quae in maturitate nigrescunt, unde et vocabulum sumpsit. 92. Viticella herba a Latinis appellata, quod sicut vitis quidquid proximum habuerit, apprehendat corymbis, quos annulos appellamus. 93. Buphthalmos florem habet croceum oculo similem. Unde a Graecis nomen accepit. Est autem caule molle, foliis coriandri similibus. Nascitur juxta muros civitatum. 94. Phlomos, quam Latini verbascum vocant, quarum altera est masculus, albidioribus foliis, atque angustioribus: altera femina foliis latioribus, atque nigris 95. Ferula vocata a medulla. Nam illam Varro tradit esse ferulae medullam, quam ἀπόδερον Graeci vocant. Nonnulli a feriendo ferulam dicunt. Hac enim pueri et puellae vapulare solent: hujus succus galbanum est. 96. Papyrus dictus, quod igni et cereis est aptum, πυ̃ρ enim Graeci ignem dicunt. Juncus dicitur, eo quod junctis radicibus haereat. 97. u Scirpus, a quo tegetes texuntur sine nodo, de quo Ennius: Quaerunt in scirpo soliti quod dicere nodum. Et in proverbio: Qui inimicus est, etiam in scirpo nodum quaerit. 98. Fucus genus herbae est, de qua tingitur vestis: dicta quia mentitur alienum colorem; unde et Virgilius: Discet mentiri lana color. 99. Alga nascitur in aquis stantibus. Ita denique nomen sumpsit ab algore aquae, vel quod alliget pedes, quia crassa est foliis aquam ex parte superantibus. 100. Ulva et typhus herbae quae circa fontes et paludes stagnaque nascuntur. Ex quibus ulva, id est, alga mollis, et quodammodo fungus, dicta ab uligine. 101. Typhe vero quae se ab aqua inflat. Unde etiam ambitiosorum et sibi placentium hominum tumor typhus dicitur. 102. Carex acuta herba et durissima, sparto similis, de qua Virgilius: Et carice pastus acuta. 103. Spartus, frutex virgosus, sine foliis, ab asperitate vocatus. Volumina enim funium quae ex eo fiunt aspera sunt. 104. Gramen a situ potius dictum, quod plurimorum agrorum sit. Unde illud Graeci ἄγρωστιν vocaverunt; licet omnis herba gramen vocetur, ab eo quod germinetur; sicut robur omne lignum, licet sit et species, ab eo quod firmissima. 105. Filix, a singularitate folii dicta. Denique ex una virgula altitudine cubitali una scissa folia gignitur replicata, velut pinna. Avena... Lolium... 106. Zizania, quod poetae semper infelix lolium dicunt, quod sit inutile, et infecundum. Fenum dictum, quod eo flamma nutritur, ϕω̃ς enim flamma est. Manipulum dicimus fascem feni. Et dictus manipulus quod manum impleat.
17.1010. Sebzeler
Bahçe (hortus), orada hep bir şey doğduğu (oriri) için bu adı alır. Öteki topraklar yılda bir kez bir şey yetiştirirken bahçe hiç meyvesiz kalmaz.
Sebze (olus) beslenmekten (alere) gelir, çünkü insanlar tahıl ve et yemeden önce ilkin sebzeyle beslenirlerdi. Hayvanların otla beslenmesi gibi yalnız ağaç meyvesi ve sebzeyle beslenirlerdi.
Caulis, genel olarak otların ya da sebzelerin ortadaki gövdesidir. Halk buna thyrsus der, çünkü topraktan yukarı yükselir. Özel olarak bir sebze türüne caulis (lahana) denmesi bundan türemiştir, çünkü onun sapı öteki sebzelerden daha çok gelişir. Ama ad geneldir: her gövde caulis'tir.
Cyma, adeta saç (coma) demektir. Sebzelerin ya da ağaçların en üst kısmıdır; tabiî güç orada canlıdır.
Ebegümeci (malva) kısmen Yunanca bir adla anılır: apo tou malassein; çünkü karnı yumuşatmak ve gevşetmek tabiatındadır. Özünü yağla karıştırıp sürünen kişiye arıların sokmadığı söylenir. Yağla ezilip akreplerin üzerine konulan yapraklarının onları uyuşturduğuna inanılır.
Yaban havucu (pastinaca), kökü insanın başlıca yiyeceği (pastus) olduğu için bu adı alır. Kokusu hoş, yemesi lezzetlidir.
Şalgam (rapa) yakalamaktan (rapere), yani tutmaktan gelir. Kökü napus'tan daha geniş, tadı daha tatlı, yaprağı incedir.
Napus, şalgama benzerliğinden bu adı almıştır; yalnız yaprakları daha geniş, kökünün tadı daha keskindir. Bunların adlarının neredeyse ortak olması, tohumlarının karşılıklı olarak birbirine dönüşmesindendir: Aemilianus'un dediği gibi, şalgam bir toprakta iki yılda napus'a, napus da başka toprakta şalgama döner.
Napocaulis iki sebzeden birleşik bir ada sahiptir, çünkü tadı napus'a benzer, ama lahana gibi köke değil sapa doğru yükselir.
Hardal (sinapis) yaprakları napus'a benzediği için bu adı alır.
Yunanlar raphanos derler, biz turp (radix) deriz, çünkü bütünüyle aşağıya dayanır, oysa başka sebzeler yukarı fışkırır. Tohumunun ıslatılmış suyuyla ellerini sürünen kişi yılanları korkmadan tutar. Kökü fildişini de beyazlatır. Yemekte zehirlere karşı koyar. Zehire karşı kökü, ceviz, acı bakla, ağaç kavunu ve kereviz yararlıdır; ama zehir alındıktan sonra değil, alınmadan önce. Bu yüzden eskiler bunları öteki yemeklerden önce sofraya koyarlardı.
Marul (lactuca) sütün (lac) bolluğundan taştığı için ya da emziren kadınları sütle doldurduğu için bu adı almıştır. Erkeklerde Venüs işini engeller. Yabani marula serralia deriz, çünkü sırtı testere (serra) gibidir.
Intubus Yunanca bir addır. Ayrıca intubus denmesi içinin (intus) boş olmasındandır.
Soğan (cepa) yalnız bir baştan (caput) ibaret olduğu için bu adı alır.
Şalot (ascalonia) Filistin şehirlerinden Askalon'dan, ilk getirildiği yerden adını alır.
Sarımsak (allium) kokması (olere) yüzünden bu adı alır.
Ulpicum, sarımsak kokusu taşıdığı için böyle denir.
Fasulye (phaselus), adını Olimpos dağının yakınında Yunanistan'daki Phaselos adasından aldığını söylerler.
Pırasanın (porrum) iki türü vardır: başlı ve kesilen. Başlı olanı büyük, kesileni küçüktür.
Pancar (beta) bizde bir sebze türü, Yunanlarda ise bir harftir.
Blitum, tatsız bir sebze türüdür, adeta değersiz pancar.
Hıyar (cucumeres) denmesi kimi zaman acı olmasındandır; tohumu ballı süte batırılırsa tatlı olduğu söylenir.
Cucurbita... Apopores... Pepo... Melipepo... Ocymum... Olus molle... Atriplex... Brassica... Olisatrum... (metin eksik).
Nasturtium (tere) adını tadı vermiştir, çünkü keskinliğiyle burnu (nasus) burar (torquere).
Mantarlara (fungi) kuruyken aldıkları ateşi tutuşturdukları için bu ad verilir; çünkü ateş phos'tur. Halkın ona kav (esca) demesi de ateşin çırası ve besini olmasındandır. Kimileri mantarlara, türlerinden bazıları öldürücü olduğu için, defuncti (ölüler) kelimesinden bu adın verildiğini söyler.
Yer mantarlarını (tubera) toprağın şişmesi (tumor) ele verir; ona adını veren de budur.
Soğanlara (bulbi) yuvarlak olduğu için bu ad verilir.
Kuşkonmaz (asparagus), bittiği çalısının dikenli ve pürüzlü (asper) olmasından adını alır.
Kapari (capparis) adını Yunanlardan almış görünür, çünkü tohumlarının uçlarında yuvarlak başçıklar vardır.
Armoracia, yani lapsana.
Lapistus...
Lapathum: yemekte alınınca mideyi güçlendirir, Venüs işini engeller.
Carduus... (metin eksik).
Roka (eruca) adeta uruca'dır, çünkü ateş gücü taşır ve yemekte sık yenince şehvet yangınını uyandırır. İki türü vardır: biri bahçe, öteki daha keskin yabani türdür; her ikisi de Venüs işini harekete geçirir.
- Hortus nominatur, quod semper ibi aliquid oriatur. Nam cum alia terra semel in anno aliquid creet, hortus nunquam sine fructu est. 2. Olus ab alendo dictum, eo quod primum homines ab oleribus alerentur, antequam fruges et carnes ederent. Tantum enim pomis arborum et oleribus alebantur, sicut animalia herbis. 3. Caulis est generaliter herbarum vel olerum medius frutex, qui vulgo thyrsus dicitur, quod a terra sursum conscendat; ex quo derivatum est, ut specialiter quoddam genus olerum caulis diceretur, quia thyrsus ipsius amplius caeteris oleribus coalescit, id est, crescit. Est autem generale nomen. Omnis enim frutex caulis. 4. Cyma dicitur, quasi coma. Est enim summitas olerum, vel arborum, in qua vigens virtus naturalis est. 5. Malva ex parte Graeco vocabulo appellatur ἀπὸ του̃ μαλάσσειν, eo quod molliendi alvum solvendique naturam habeat. Cujus succo si quis se oleo misto perunxerit, ab apibus negatur feriri. Folia ejus ex oleo trita et imposita scorpionibus, creduntur afferre torporem. 6. Pastinaca vocata, quod radix ejus praecipuus pastus sit hominis. Est enim odoratu jucunda, cibo delectabilis. 7. Rapa dicta a rapiendo, id est, comprehendendo. Est autem radice amplior napo, sapore dulcior, et folio tenui. 8. Napus a similitudine rapae vocatus, nisi quod foliis latior, et radicis gustu subacrior est. Nominis autem affinitas in utrisque inde pene communis, quia utrumque semen in alterum vicissim mutatur. Nam rapa in alio solo, ut Aemilianus ait, per biennium mutatur in napum, alio vero napus transit in rapam. 9. Napocaulis ex duobus oleribus compositum nomen habet, quia dum sit sapore napo similis, non in radice, sed in thyrsum conscendit, ut caulis. Sinapis appellatur, quod folii sit similis napis. 10. Raphanum Graeci, nos radicem vocamus, eo quod deorsum totus nititur, dum reliqua olera in summa magis prosiliant; P cujus semine macerato quisquis suas manus infecerit, serpentes impune tractabit. Siquidem ex ipsius radice eliam ebur albescit. In cibo quoque venenis obsistit. Nam contra venena hujus radices, nuces, lupini, citrium, apium prosunt, sed contra futurum, non contra acceptum venenum. Unde et apud veteres ante alias epulas haec solebant mensis apponi. 11. Lactuca dicta est, quod abundantia lactis exuberet, seu quia lacte nutrientes feminas implet. Haec et in viris Veneris usum, coercet. Lactuca agrestis est quam serraliam nominamus, eo quod dorsum ejus in modum serrae est. 12. Intubus Graecum nomen est. Et intubus, quod intus sit tophus. Cepa vocatur, quia non aliud est, nisi tantum caput. 13. Ascalonia nuncupata ex una urbium Palaestinae, quae Ascalon dicitur, unde prius advecta est. 14. Allium dictum quod oleat. Ulpicum appellatum, quod allii odorem habeat. Phaselus vocari aiunt, a Phaselo insula Graeciae, ubi non procul mons Olympus est. 15. Porrum, cujus duo genera sunt, capitatum et sectile. Capitatum majus, sectile parvulum. Beta apud nos oleris genus, apud Graecos littera est. Blitum genus oleris, saporis evanidi, quasi vilis beta. 16. Cucumeres, quod sint interdum amari, 1 qui dulces nasci perhibentur, si lacte mellito eorum semen infundatur. 17. Cucurbita..... Apopores..... Pepo..... Melipepo..... Ocymum...... Olus molle..... Atriplex..... Brassica..... Olisatrum..... Nasturtium sapor appellavit, quod acrimonia sui nasum torqueat. 18. Fungi, quod aridi ignem acceptum concipiant, ϕω̃ς enim ignis est, unde et esca vulgo dicitur, quod sit fomes ignis et nutrimentum. Alii dicunt fungos vocatos, quod sint ex eorum genere quidam interemptorii, unde et defuncti. 19. Tubera tumor terrae prodit, eaque causa nomen illi dedit. Bulbi appellati, quod sint volubiles, et rotundi. Asparagus, quod sit spinosus, et asper frutex ejus, ex quo gignitur. 20. Capparis a Graecis nomen sumpsisse videtur, quod habeat rotunda in summitatibus seminum capitella. Armoracia, hoc est, lapsana. Lapistus..... Lapathum. Haec in cibo sumpta stomachum confortat, Venerem reprimit. Carduus..... 21. Eruca, quasi uruca, quod ignitae sit virtutis, et in cibo saepe sumpta Veneris incendium moveat. Hujus species duae: quarum altera usualis, altera agrestis acrioris virtutis, utraque tamen Veneris commovens usum.
17.4011. Güzel kokulu sebzeler
Kereviz (apium) adını, eski muzafferlerin başının, yani apex'inin, onunla taçlandırılmasından alır. Herkül bu otu başına ilk takan kişidir; kimi zaman kavağı, kimi zaman yabani zeytini, kimi zaman kerevizi başında taşırdı. Kökleri zehirlerin tuzaklarına karşı etkili biçimde savaşır. Bu türden petroselinon, hipposelinon ve oleoselinon gelir.
Maydanoz (petroselinon) kereviz gibi olduğu ve kayalarda ve dik dağlarda yetiştiği için böyle adlandırılır; biz ona petrapium (kaya kerevizi) diyebiliriz. Yunancada kereviz selinon'dur. En iyi ve muteber olanı Makedonya'nınkidir, tadı tatlı, kokusu aromatiktir.
Hipposelinon sert ve buruk olduğu için böyle denir.
Oleoselinon yaprağı daha yumuşak, sapı körpe olduğu için böyle denir.
Rezeneyi (feniculum) Latinler böyle adlandırır. Sapı ya da kökünün özü görmeyi keskinleştirir; gücünün şu olduğu aktarılır: yılanlar onu tadarak yıllık yaşlılıklarını (derilerini) atarlar. Bu sebzeye Yunanlar marathron der.
Ligusticum adını bölgesinden almıştır, çünkü en bol Liguria'da yetişir; kokusu aromatik, tadı keskindir.
Yunanların aneson, Latinlerin anesum dedikleri anason, herkesçe bilinen bir ottur; çok yakıcıdır ve idrar söktürücüdür.
Anethum... Cuminum... (metin eksik).
Kişniş (coriandrum) Yunanca bir addan alınmıştır, onlar buna korion derler. Tohumu tatlı şarapla verilirse Venüs işine daha yatkın kılar; ölçüsüz verilirse delilik doğurur. Kır saçların kişnişle boyandığı da aktarılır.
Abrotanum... Ceraefolium... (metin eksik).
Sedef otu (ruta) çok yakıcı (ferventissima) olduğu için bu adı almıştır. Biri yabanidir ve gücü daha keskindir; ama her ikisi de çok yakıcı oldukları kanıtlanmıştır. Zehirlere karşı koyduğunu gelinciklerden öğreniriz: yılanla dövüşürken onu yiyerek silahlanırlar.
Salvia... (metin eksik).
Inula'ya köylüler ala der; kökü aromatiktir, güzel kokuludur ve hafif keskindir.
Menta: altı türü vardır.
- Apium dictum, quod ex eo apex, id est, caput antiquorum triumphantium coronabatur. Hercules autem hanc herbam primus capiti circumtulit. Nam nunc populum capite praeferebat, nunc oleastrum, nunc apium. Cujus radices efficaciter pugnant contra insidias venenorum. Ejus generis sunt petroselinon, hipposelinon, et oleoselinon. 2. Petroselinon vocatum, quod sit simile apio, et nascatur in petris montibusque praeruptis, quod nos petrapium dicere possumus, Σέλινον enim Graece apium dicitur, sed est summum, ac probabile Macedonicum, gustu suave, et odore aromatico. 3. Hipposelinon, quod sit durum et austerum. Oleoselinon, quod mollius folio, et caule tenerum. 4. Feniculum Latini vocant, quod ejus thyrsi seu radicis succus acuat visum, cujus virtus traditur, ut serpentes annuam senectutem ejus gustu deponant. Hoc olus Graeci μάραθρον vocant. 5. Ligusticum a regione nomen accepit. Nascitur enim plurimum in Liguria, odore aromatico, et gustu acre. 6. Aneson, ut Graeci dicunt, sive, ut Latini, anesum, herba omnibus cognita, acerrime fervens mictualis. Anethum..... Cuminum..... 7. Coriandrum ex Graeco nomine sumptum, quod illi ϰόριον vocant, cujus semen in dulci vino datum proniores reddit in Venerem; si supra modum dederis, amentiam nutrit. Canos etiam ex coriandro infici traditum est. Abrotanum Ceraefolium..... 8. Ruta dicta, quod sit ferventissima. Cujus altera agrestis, atque virtute acrior, sed utraque ferventissima comprobatur. Hanc venenis repugnare mustelae docent, quae dum cum serpente dimicaverint, cibo ejus armantur. 9. Salvia..... Inula, quam rustici alam vocant, radice aromatica, odoris summi cum levi acrimonia. Menta. Hujus genera sex.