İçeriğe geç
Etimolojiler

Sevillalı Isidorus · Etimolojiler

XVIII. Kitap: Savaş ve Oyunlar Üzerine

18.pr1. Savaşlar

Savaşı ilk başlatan Asur kralı Ninus'tur. Kendi sınırlarıyla hiç yetinmeyerek, insan toplumunun antlaşmasını çiğnedi; ordular yürütmeye, başkalarının topraklarını yağmalamaya, hür halkları ya kılıçtan geçirmeye ya boyun eğdirmeye başladı; bütün Asya'yı Libya sınırlarına kadar yeni bir köleliğe boyun eğdirdi. O zamandan beri dünya birbirinin kanında, karşılıklı boğazlaşmayla azgınlaşmaya özendi.

Savaşlar dört türlüdür: haklı, haksız, iç savaş ve iç savaştan da öte olan savaş. Haklı savaş, önceden bildirilerek geri alınacak şeyler için ya da düşmanı geri püskürtmek amacıyla yapılan savaştır. Haksız savaş, kanunî bir gerekçeyle değil, öfkeden çıkarılan savaştır. Cicero Devlet Üzerine'de bundan söz eder: "Sebepsiz girişilen savaşlar haksız savaşlardır."

Çünkü intikam almak ya da düşmanı püskürtmek sebebi dışında hiçbir haklı savaş yapılamaz. Tullius bunun ardından az sonra şunu da ekler: "İlan edilmemiş, bildirilmemiş, geri alınacak şey üzerine olmayan hiçbir savaş haklı sayılmaz." İç savaş, vatandaşlar arasında çıkan ayaklanma ve kargaşadır; Sulla ile Marius'un aynı millet içinde birbirlerine karşı yaptıkları iç savaş gibi.

İç savaştan da öte olan savaş, yalnız vatandaşların değil akrabaların da çarpıştığı savaştır; Caesar ile Pompeius arasında olan, damatla kayınpederin birbirleriyle dövüştüğü savaş gibi. Bu çarpışmada kardeş kardeşle dövüşmüş, baba oğluna karşı silah taşımıştır. Lucanus: "Kardeşin ödülleri kardeşe karşı düştü." Yine: "Kesilen babanın boynu kime düşecekti."

Savaşlara iç, dış, köle, müttefik ve korsan savaşları denir. Korsan savaşları, hafif ve hızlı myoparo'larla denizlere yayılmış haydut çetelerinin yaptığı savaşlardır; yalnız gemilerin erzak taşımalarını kesmekle kalmaz, adaları ve eyaletleri de yağmalarlar. Karada ve denizde büyük yıkımlar yaptıktan sonra onları ilk kez Gnaeus Pompeius şaşılacak bir hızla bastırıp yendi.

Düşmanlara karşı yürütülene savaş denildiği gibi, iç ayaklanmayla çıkana da kargaşa (tumultus) denir. Ayaklanma (seditio) vatandaşların bölünmesidir; bazıları başkalarından ayrı yöne gittiği için (seorsum ire) böyle denir. Kimileri gönüllerin ayrışmasına seditio denildiğini düşünür; Yunanlar buna diastasis derler.

İkisinin farkını Cicero öğretir: "Kargaşa olmaksızın savaş olabilir, ama savaşsız kargaşa olamaz. Kargaşa, daha büyük korku doğuracak kadar büyük bir sarsıntıdan başka nedir?" Tumultus adı da buradan gelir, adeta timor multus (çok korku). Kargaşa savaştan daha ağırdır: çünkü savaşta askerlik muafiyetleri geçerlidir, kargaşada geçerli değildir.

Bellum, pugna ve proelium arasında fark vardır. Bellum bütüne denir, Pön Savaşı gibi. Onun parçaları pugnae'dir, Cannae, Trebia çarpışmaları gibi. Bir çarpışmada ise birçok proelia (muharebe) vardır: biri kanatlarda, biri ortada, biri saf sonunda yapılır. Demek ki bellum bütündür, pugna bir günlük çarpışma, proelium çarpışmanın parçasıdır.

Bellum'a önceden duellum denirdi, çünkü savaşanlar iki (duo) taraftır ya da biri galip, biri mağlup olur. Sonra bir harf değişip düşerek bellum olmuştur. Kimileri zıt anlamlı adlandırmayla böyle dendiğini söyler, çünkü korkunçtur; "korkunç savaşlar" denmesi bundandır, oysa bellum (güzel) kelimesinin tersine savaş en kötü şeydir.

Proelia basmaktan (premere) gelir, düşman düşmanı ezer. Üzümün ezildiği odunlara prela (mengene) denmesi de oradandır. Pugna denmesi, savaşta başlangıçta yumruklarla (pugni) dövüşmekten ya da savaşa önce yumruklarla başlanmasındandır. Bu yüzden iki kişinin dövüşü de bazen demirsiz yapıldığı için pugna'dır.

Savaşta dört şey olur: çarpışma, kaçış, zafer ve barış. Pax kelimesi pactum'dan (anlaşma) alınmış görünür. Barış sonra alınır, antlaşma önce yapılır. Antlaşma (foedus), savaşanlar arasında yapılan barıştır; adı ya güvenden (fides) ya rahipler olan fetiales'ten gelir: antlaşmalar onlar eliyle yapılırdı, savaşlar ise dünyevi kişiler eliyle. Kimileri foedus'un, kirli ve korkunç biçimde (foede) kesilen domuzdan geldiğini düşünür; barıştan dönene bu domuzun ölümü dilenirdi. Vergilius: "Ve kesilen domuzla antlaşmalar yaparlardı." Antlaşmanın bölümleri ateşkeslerdir (induciae); induciae denmesi, adeta günlerde (in dies) dinlenme (otia) olmasındandır.

18.pr
  1. Primus bella intulit Ninus Assyriorum rex. Ipse enim finibus suis nequaquam contentus, humanae societatis foedus irrumpens, exercitus ducere, aliena vastare, liberos populos aut trucidare, aut subjicere coepit, universamque Asiam usque ad Libyae fines nova servitute perdomuit. Hinc jam studuit orbis in mutuo sanguine alterna grassari caede. 2. Quatuor autem sunt genera bellorum, id est, justum, injustum, civile, et plusquam civile. Justum bellum est, quod ex praedicto geritur de rebus repetitis, aut propulsandorum hostium causa. Injustum bellum est, quod de furore, non de legitima ratione initur. De quo in Republica dicit Cicero: Illa injusta bella sunt, quae sunt sine causa suscepta. 3. Nam extra ulciscendi, aut propulsandorum hostium causam, bellum justum geri nullum potest. Et hoc idem Tullius paucis interjectis subdidit: Nullum bellum justum habetur, nisi denuntiatum, nisi indictum, nisi de repetitis rebus. Civile bellum est inter cives orta seditio, et concitatio tumultus, sicut inter Syllam et Marium, qui bellum civile invicem in una gente gesserunt. 4. Plusquam civile bellum est, ubi non solum cives certant, sed et cognati: quale actum est inter Caesarem et Pompeium, quando gener et socer invicem dimicaverunt. Siquidem in hac pugna frater cum fratre dimicavit, et pater adversus filium arma portavit. Lucanus: In fratrem ceciderunt praemia fratris. Item: Cui cervix caesa parentis cederet. 5. Belli itaque dicuntur interna, externa, servilia, socialia, piratica. Nam piratica bella sunt sparsa latronum manus per maria myoparonibus levibus, et fugacibus, non solum navium commeatus intercipientibus, sed etiam insulas provinciasque vastantibus, quos primum Cnaeus Pompeius post multam vastationem, quam terra marique egerant, mira celeritate compressit, ac superavit. 6. Sicut autem bellum vocatur, quod contra hostes agitur, ita tumultus qui civili seditione concitatur. Nam seditio est dissensio civium, dicta quod seorsum alii ad alios eant. Alii aestimant dissensionem animorum seditionem vocari, quam Graeci διάστασιν vocant. 7. Quo autem differat utrumque, Cicero docet: Potest enim, inquit, esse bellum, ut tumultus non sit. Tumultus autem esse sine bello non potest. Quid est enim tumultus, nisi perturbatio tanta, ut major timor oriatur? Unde etiam dictus tumultus, quasi timor multus. Gravior autem est tumultus quam bellum. Nam in bello vacationes valent, in tumultu non valent. 8. Differt autem bellum, pugna et praelium. Nam bellum universum dicitur, ut Punicum. Hujus partes sunt pugnae, ut Cannensis, Trebiensis. Rursum in una pugna sunt multa praelia. Aliud enim in cornibus, aliud in media, aliud in extrema acie geritur. Bellum igitur est totum, pugna unius diei, praelium pars pugnae est. 9. Bellum antea duellum vocatum, eo quod duae sint partes dimicantium, vel quod alterum faciat victorem, alterum victum. Postea, mutata et detracta littera, dictum est bellum. Alii per antiphrasin putant dictum, quod sit horridum, unde illud, horrida bella, cum bellum contra sit pessimum. 10. Praelia dicuntur a premendo, hostis hostem. Unde et prela ligna quibus uva premitur. Pugna vocata, eo quod initio usus fuisset in bello pugnis contendere, vel quia primo bellum pugnis incipiebant. Unde etiam pugna duorum est aliquando sine ferro. 11. Quatuor autem in bello geruntur: pugna, fuga, victoria, pax. Pacis vocabulum videtur a pacto sumptum. Posterius autem pax accipitur, foedus primum initur. Foedus est pax quae fit inter dimicantes, vel a fide, vel a fecialibus, id est, sacerdotibus dictum. Per ipsos enim fiebant foedera, sicut per saeculares bella. Alia foedera dicta putant a porca foede et crudeliter occisa, cujus mors optabatur ei qui a pace resilisset. Virgilius: Et caesa jungebant foedera porca. Foederis partes induciae. Et dictae induciae, quasi in dies otia.
18.22. Zaferler

Bu dünyanın bütün krallıkları savaşlarla elde edilir, zaferlerle genişletilir. Zafer (victoria) güçle (vi), yani yiğitlikle kazanıldığı için bu adı almıştır. Çünkü milletler hukuku budur: şiddeti şiddetle geri püskürtmek. Hile ile kazanılan zafer ise ayıptır. Kesin zafer düşmanın öldürülmesi ya da soyulması ya da ikisidir. Büyük kayıplarla gelen zafer sevindirici değildir. Sallustius'un, komutanların kanlı olmayan bir orduyla zafer kazanmalarını övmesi de bundandır.

Pompa (alay) Yunanca anlamından gelir: apo tou pompeuein, yani herkesin önünde sergilenmek. Zafer heykeli alayın önünde gider, çünkü bu savaşa gireceklerin ilk adağı zaferdir.

Tropaeum Yunanca trope'den gelir, yani düşmanın dönmesi ve kaçması. Düşmanı kaçıran, tropaeum'u; öldüren ise triumphus'u (zafer alayı) hak ederdi. Triumphus adı triambe'den, yani coşkudan gelir. Tam zafere triumphus, yarım zafere tropaeum hakkı vardır, çünkü henüz tam bir zafer elde edilmemiştir: ordu ele geçirilmemiş, yalnız kaçırılmıştır. Ama yazarlar bu adları karıştırırlar. Tranquillus ise triumphus'un Latincede daha çok, şehre zaferle giren kişinin üç aşamalı bir yargıyla (tripertito judicio) onurlandırılmasından adlandırıldığını söyler: önce ordu, komutana zafer alayı verilip verilmeyeceğine karar verirdi; ikinci olarak senato, üçüncü olarak halk.

Romalılarda zafer kazananların dört atlı arabalarla taşınması âdetti; çünkü eski komutanlar savaşa bu kılıkta çıkardı. Çatışmada kazanan altın hurma dalıyla taçlandırılırdı, çünkü hurma dikenlidir. Kaçan birini çatışmasız yere seren ise defne ile taçlandırılırdı, çünkü bu ağaç dikensizdir.

Zafer kazananlar mor renkli ve hurma işlemeli toga giyerlerdi, Scipio'nun zaferini taklit ederek ellerinde asa ile birlikte scipio (değnek) taşırlardı. Scipio insanların dayandığı değnektir. İlk Cornelius Scipio'ya bu ad, kör babasının ona dayanarak forumda yürümesinden verilmiştir. Asanın üstünde bir kartal dururdu; zafer sayesinde adeta yüksek bir büyüklüğe çıktıklarının işareti olarak.

Bedenleri de kızıl renge boyanırdı, adeta ilahî ateşin suretini taklit etmek için. Cellâdın onlara dokunması ise bu kadar yüksek makama çıkanlara insanın sınırlılığını hatırlatmanın işaretiydi.

Bir ordu iki türlü yok edilir: ya kırımla ya dağıtmayla. Sallustius: "Düşmanlar ya ezilirdi ya dağılırdı." Vergilius da ikisini anlatır. Kırım: "Boğ ve bastır gemileri"; dağıtma: "Ya başka yönlere sür onları, savur bedenlerini denize."

Düşmandan alınan ganimetler: praeda, manubiae, exuviae, partes. Praeda yağmalamaktan (praedari) gelir. Manubiae ellerle (manus) alındığı için böyle denir. Exuviae soyulmaktan (exuere) gelir, çünkü üzerlerinden çıkarılır. Partes eşit paylaşmadan (pars) gelir (kişilerin niteliğine ve emeklerin adil bölüşümüne göre). Spolia ise pelerinlerden (pallia) gelir, adeta ex pallia, çünkü yenilenlerden alınır.

3. Sancaklar

Savaş işaretlerine signa denir, çünkü ordu bunlardan savaşmanın, zaferin ve geri çekilmenin işaretini alır. Ordu ya boru sesiyle ya sembolle uyarılır. Lejyonların başlıca sancakları kartallar, ejderhalar ve kürelerdir.

Kartallar, bu kuş Jüpiter'in silahlarında uğur (auspicium) olduğu içindir. Jüpiter Titanlara karşı yola çıkarken ona uğurlu bir işaret olarak bir kartal göründüğünü, bunu zafer işareti ve koruyucusu sayarak lejyona sancak verdiğini söylerler. O günden sonra kartal askerlerin sancaklarına eşlik eder. Lucanus şöyle anar: "Benzer kartallar ve mızrakları tehdit eden mızraklar."

Ejderha sancakları, Apollon'un Python yılanını öldürmesiyle başlar. Sonra Yunanlar ve Romalılar savaşta taşımaya başladılar.

Augustus'un, bütün dünyada kendine tabi olan milletlerden ötürü, dünyanın biçimini daha iyi göstermek için küreyi sancak yaptığı söylenir.

Sancak (vexillum) da bir savaş işaretidir, adını yelkenin (velum) küçültülmesinden alır, adeta velillum. Romulus zamanında askerler sancak yerine kuru ot demetleri kullanırdı. Manipuli denmesi de bundandır: çünkü ot demetlerine, eli doldurduğu için manipuli deriz. Öteki sancaklar askerî âdete göre çeşitli şekillerle taşınır; çarpışmaların karışıklığında ordular birbirini onlardan tanır.

18.2
  1. Omne regnum saeculi hujus bellis quaeritur, victoriis propagatur. Victoria dicta, quod vi, id est, virtute, adipiscatur. Hoc est enim jus gentium, vim vi repellere. Nam turpis est dolo quaesita victoria. Certa autem victoria est, vel occisio hostis, vel exspoliatio, vel utrumque. Non est autem jucunda victoria, quae per immensa detrimenta contingit. Et hoc est, quod laudat Sallustius duces victoriam incruento exercitu reportasse. 2. Pompa dicta est Graeca significatione, άπό του̃ πομπεύειν, hoc est, publice ostentari. Praecedit autem victoria pompam, ideo quod ituris ad hoc certamen primum est victoriae votum. 3. Trophaeum dictum ἀπὸ τῆς τροπῆς, id est, conversione hostium et fuga. Nam ab eo quod hostem quis fugasset, merebatur trophaeum; qui occidisset, triumphum: qui dictus est ἀπὸ τῆς τριάμβης, id est, ab exsultatione. Plenae enim victoriae triumphus debetur; semiplenae trophaeum, quia nondum plenam est victoriam consecutus. Non enim obtinuit, sed fugavit exercitum. Haec tamen nomina scriptores confundunt. Tranquillus autem triumphum Latine dicit potius appellatum, quod is qui triumphans urbem ingrederetur tripertito judicio honoraretur. Nam primum de triumpho duci concedendo exercitum judicare solitum erat; secundo senatum, tertio populum. 4. Erat autem apud Romanos mos ut triumphantes quadrigis veherentur, ex illo quod soliti sint priores duces hoc habitu bella inire. Quicunque autem in conflictu vicisset, palma aurea coronabatur, quia palma stimulos habet. Qui vero sine conflictu fugientem prostrasset, laurea, eo quod haec arbor sine spinis est. 5. Namque et purpuream et palmatam togam triumphantes induebantur, et scipionem cum sceptro in manu gerebant ad imitationem victoriae Scipionis, licet et scipio baculus sit, quo homines innituntur. Unde et ille primus Cornelius Scipio appellatus est, quia in foro pater ejus caecus innixus eo ambulabat. Super scipionem autem aquila sedebat, ob indicium quod per victoriam quasi ad supernam magnitudinem accederent. 6. Inde et colore rufo perliniebantur, quasi imitarentur divini ignis effigiem. Quod vero a carnifice contingebantur, id erat indicio, ut ad tantum fastigium evecti mediocritatis humanae commonerentur. 7. Duobus autem generibus deletur exercitus, aut internecione, aut dispersione. Sallustius: Hostes, inquit, aut oppressi, aut dilapsi forent. Sic et utrumque Virgilius: internecione, ut: Submersasque obrue puppes; dispersione, ut: Aut age diversos, et disjice corpora ponto. 8. Spolia hostium: praeda, manubiae, exuviae. partes. Praeda a praedando vocata. Manubiae, eo quod manibus detrahuntur. Hae et exuviae ab exuendo dictae, quia exuuntur. Hae et partes a pari divisione (pro personarum qualitate, et laborum justa divisione). Spolia autem a palliis, quasi ex pallia, victis enim detrahuntur. 1. Signa bellorum dicuntur, quod ex his exercitus, et pugnandi, et victoriae, et receptus accipit symbolum. Nam aut per vocem tubae, aut per symbolon admonetur exercitus. Legionum principalia signa aquilae, dracones, et pilae. 2. Aquilae ideo, quod eadem avis Jovis in armis auspicio fuerit. Nam dum idem Jovis adversus Titanas proficisceretur, aquilam ei in auspicio apparuisse ferunt, quam ille pro indicio victoriae acceptam tutelae suae auspicatus eam legioni signum dedit, quo factum est ut deinceps militum signa comitaretur. Cujus meminit Lucanus dicens: Signa pares aquilas, et pila minantia pilis. 3. Draconum signa ab Apolline morte Pythonis serpentis inchoata sunt. Dehinc a Graecis et Romanis in bello gestari coeperunt. 4. Pilam in signo constituisse fertur Augustus, propter nationes sibi in cuncto orbe subjectas, ut melius figuram orbis ostenderet. 5. Vexillum, et ipsum signum bellicum tractum nomen habens a veli diminutione, quasi velillum. Sub Romulo autem fasciculos feni, pro vexillis, milites habuerunt. Hinc et manipuli appellantur. Manipulos enim dicimus fasces feni, quod manum impleant. Caetera signa diversis praelata imaginibus secundum militarem consuetudinem existunt, per quae se exercitus in permistione praeliorum agnoscit.
18.44. Borular

Buccina düşmana karşı işaret verilen borudur, adını sesten alır, adeta vocina. Paganlar (köylüler) ve kır insanları her türlü iş için buccina ile kavşaklara çağrılırdı. Bu yüzden asıl anlamıyla kır insanlarının işaretiydi. Propertius bu konuda şöyle der: "Buccina eski Quirites'i silah başına toplardı." Sesine buccinum denir.

Boruyu (tuba) önce Etrüskler buldu. Vergilius bu yüzden: "Ve Etrüsk borusunun gümbürtüsü göklerde böğürdü." Bunu Etrüsk korsanlarının icat ettiğini söylerler; deniz kıyıları boyunca dağılmışken rüzgâr çoğu zaman gürültü yaptığından, ganimet fırsatlarında sesle ya da buccina ile kolayca çağrılamazlardı.

Sonra savaş çarpışmalarında savaş işaretlerini bildirmek için kullanıldı; öyle ki kargaşadan tellal duyulamadığı yerde boru sesinin gümbürtüsü ulaşsın. Tuba, adeta tofa, yani içi boş demektir. Aynı şekilde tuba, adeta tibia (kaval).

Eskiler tuba ile buccina'yı ayırırlardı. Buccina çalınınca savaşa karşı tedirginlik bildirirdi. Vergilius: "Buccina'nın korkunç işareti verdiği yerde." Tuba ise çarpışmayı gösterirdi: "Ama boru tunçtan korkunç bir ses verdi." Sesi çeşitlidir: kimi zaman savaşa girişmek için, kimi zaman kaçanların peşine düşmek için, kimi zaman geri çekilmek için çalar. Ordunun çekildiği işarete receptus denir; işaretlerin geri çekilmek için çaldığı da bundan söylenir.

Classica, çağırmak için yapılmış boynuzlardır; çağırmaktan (Yun. kalein) ötürü classica denirdi. Vergilius bu konuda şöyle der: "Boynuzlar artık çalıyor." Amazonlarda kadın ordusu krallar gibi boruyla değil, kraliçe tarafından çıngırakla (sistrum) çağrılırdı.

18.4
  1. Buccina est qua signum datur in hostem, dicta a voce, quasi vocina. Nam pagani agrestesque ad omnem usum buccina ad compita convocabantur. Proprie ergo hoc agrestibus signum fuit. De qua Propertius: Buccina jam priscos cogebat ad arma Quirites. Hujus clangor buccinum dicitur. 2. Tubam Tyrrheni primum invenerunt, unde Virgilius: Tyrrhenusque tubae mugire per aethera clangor. Hanc enim a Tyrrhenis praedonibus excogitatam (dicunt), cum dispersi circa maritimas oras non facile ad quamque praedae occasionem voce aut buccina convocarentur, vento plerumque obstrepente. 3. Hinc postea bellicis certaminibus adhibita est ad denuntianda signa bellorum, ut ubi exaudiri praeco prae tumultu non poterat, sonitus tubae clangentis attingeret. Tuba autem dicta, quasi tofa, id est, cava. Item tuba, quasi tibia. 4. Inter tubam autem et buccinam veteres discernebant. Nam buccina insonans sollicitudinem ad bella denuntiabat. Virgilius: Qua buccina signum Dira dedit. Tuba autem praelium indicabat, ut: At tuba terribilem sonitum dedit aere canoro. Cujus sonitus varius est. Nam interdum canit, ut bella committantur; interdum ut insequantur eos qui fugiunt, interdum receptui. Nam receptus dicitur, quo se exercitus recipit, unde et signa receptui canere dicuntur. 5. Classica sunt cornua, quae convocandi causa erant facta, et a calando classica dicebantur. De quibus Virgilius: Classica jamque sonant. Apud Amazonas autem non tuba sicut a regibus, sed a regina sistro vocabatur feminarum exercitus.
18.55. Silahlar

Genel olarak bütün şeylerin aletlerine arma denir; bu yüzden konuldukları yerlere armaria (dolap) denmiştir. Yine bütün türlerin arma ve tela'sı vardır; ama arma kendimizi koruduklarımız, tela attıklarımızdır. Arma iki türlüdür: vurduklarımız ve korunduklarımız.

Asıl anlamıyla arma, omuzları (armi) örttükleri için böyle denir. Ya omuzlardan gelir, Vergilius'ta olduğu gibi: "Geniş omuzlarından saplanan mızrak titriyor"; ya da apo tou Areos, yani Mars'tan.

6. Kılıçlar

Gladius genel olarak muharebede ensis denilen kılıçtır; ama ensis yalnız demir kısmı, gladius bütünüdür. Asıl anlamıyla gladius, boğazı (gula) ayırdığı, yani boynu kestiği için bu adı almıştır. İlkin bu amaçla yapılmıştır; öteki uzuvlar çoğunlukla baltayla kesilir, boyun ise yalnız kılıçla.

Kılıcın ağzına (acies) sivrilikten (acumen) dolayı bu ad verilmiştir. Kabzaya (capulus) ya kılıcın başı (caput) olduğu için ya da tutulmak için oradan kavrandığı (capi) için bu ad verilir, çünkü demirin ağzı başka yerden kavramaya izin vermez. Mucro yalnız kılıcın değil herhangi bir silahın sivri ucudur; uzunluktan gelir: çünkü Yunanlar uzuna makron derler. Machaera da buradan gelir. Machaera, bir tarafı keskin uzun kılıçtır.

Framea ise iki tarafı keskin kılıçtır; halk ona spata der. Romphaea da odur. Framea denmesi demirden (ferrea) olmasındandır, ferramentum'un (demir alet) framea'ya dönüşmesi gibi. Bu sebeple her kılıç framea'dır.

Spatha Yunanca bir kelimeyle acı çekmekten gelir; çünkü pathein Yunancada acı çekmek demektir. Patior ve patitur (acı çekerim, acı çeker) dememiz de bundandır. Kimileri spatha adının Latince olduğunu, çünkü geniş ve yaygın (spatiosa) olduğunu söyler. Göğsümüzdeki spatula (kürek kemiği) de bundandır.

Semispathium, spatha'nın yarı uzunluğundan adını alan kılıçtır; cahil halkın dediği gibi "boşluksuz" (sine spatio) demek değildir, oysa ok daha hızlıdır.

Pugio (hançer), saplamaktan (pungere) ve delmekten gelir. Küçük, iki yanı keskin, böğre bağlanan bir kılıçtır. Kalçaya (clunis) bağlandığı için ona clunabulum da denir.

Chelidoniacus kılıç geniş demirlidir; ucu çift, kırlangıç kuyruğu gibi çatallıdır. Bu yüzden chelidoniacus denir.

Sica kesmekten (secare) gelir. İtalya'da eşkıyalık yapanların en çok kullandığı kısa kılıçtır; sicarii (hançerciler) de buradan gelir. Tranquillus ise şöyle der: Bir gladyatörün dövüş okuluna gönderilen kılıcı keskin ağzından eğrildiğinde, biri onu düzeltmeye koştu, dövüşçü ise "Böyle (sic) dövüşeceğim" diye cevap verdi. Sica adı buradan gelir.

Baltalar (secures), konsüllerin önünde taşınan işaretlerdir; ta ki savaş kullanımını yitirmesinler ya da boş kaldıkları için kılıç görünüşünü unutmasınlar. İspanyollar Frankların kullanımından türeterek bunlara Francisca derler.

18.5
  1. Arma generaliter omnium rerum instrumenta sunt, unde et ubi reponuntur armaria dicta sunt. Item arma et tela omnium generum, sed arma sunt quibus ipsi tuemur tela quae emittimus. Nam arma duplicia sunt, id est, vel quibus percutimus, vel quibus tegimur. 2. Arma autem proprie dicta sunt eo quod armos tegunt. Nam arma, vel ab armis dicuntur, id est, humeris, ut: Latos huic hasta per armos acta tremit; vel ἀπὸ τοῡ ἄρεος, id est, a Marte. 1. Gladius generaliter dicitur ensis in praelio, sed ensis ferrum tantum, gladius vero totus. Proprie autem appellatus gladius, quod gulam dividit, id est cervicem secat. Ad hoc enim primum est factus; nam caetera membra securibus magis caeduntur, collum gladio tantum. 2. Acies autem gladii ab acumine dicta. Capulus vocatur, vel quia caput est gladii, vel quia ibi capitur, ut teneatur. Nam alias acies ferri non sinit. Mucro non tantum gladii est, sed et cujuslibet teli acumen; dictus a longitudine. Nam μαϰρον Graeci longum dicunt, hinc et machaera. Machaera autem est gladius longus, ab una parte acutus. 3. Framea vero gladius ex utraque parte acutus, quam vulgo spatam vocant. Ipsa est et romphaea. Framea autem dicta quia ferrea est. Nam sicut ferramentum sic framea dicitur, ac proinde omnis gladius framea. 4. Spatha a passione dicitur verbo Graeco, quoniam παθείν Graece dicitur pati, unde et patior, et patitur dicimus. Alii spatham Latine autumant dictam eo quod spatiosa sit, id est, lata et ampla. Unde et spatula in pectoribus. 5. Semispathium gladius est a media longitudine spathae appellatus, non ut imprudens vulgus dicit, sine spatio, dum sagitta velocior sit. 6. Pugio a pungendo et transfigendo vocatur. Est enim gladius parvus, bis acutus, lateri adhaerens. Item et clunabulum dictum, quod religetur ad clunem. 7. Chelidoniacus gladius ferrum est latum, cujus duplex mucro, ac bifurcus in modum caudae hirundineae formatur, unde et chelidoniacus dicitur. 8. Sica a secando dicta est. Est enim gladius brevis, quo maxime utuntur qui apud Italos latrocinia exercent, a quo et sicarii dicti sunt. Tranquillus autem dicit: Dum cujusdam gladiatoris in ludum emissi gladius curvatus fuisset ex acie recta, procucurrit unus ad cum corrigendum, tumque a pugnante responsum est: Sic hac pugnabo. Inde sicae nomen ductum. 9. Secures signa sunt quae ante consules ferebantur, ne aut usum perderent belli, aut vacantes otio aspectum amitterent gladiorum. Quas et Hispani ab usu Francorum per derivationem Franciscas vocant.
18.67. Mızraklar

Hasta demirli sırıktır; küçültmesi hastile'dir. Hasta adını kurnazlıktan (astus) alır; astutia (kurnazlık) da buradandır.

Contus'un demiri yoktur, yalnız sivri bir ucu vardır. Vergilius: "Demirli trudes'ler ve sivri uçlu contus'lar." Contus, adeta conitus'tur; çünkü koni (conus) sivri yuvarlaklıktır.

Trudes, ay biçimli demirli mızraklardır; Yunanlar buna aplustria derler. Trudes denmesi itip (trudere) aşağı itmelerindendir. Vergilius: "Demirli trudes'ler."

Venabula (av mızrakları), adeta ava (venatus) elverişli oldukları için ya da geleni (veniens) karşıladıkları için, adeta excipiabilia. Yaban domuzlarını karşılar, aslanları bekler, ayılara saplanırlar; yeter ki el sağlam olsun.

Lancea, ortasında kayış bulunan mızraktır. Lancea denmesi eşit teraziyle (aequa lance), yani eşit kayışla ağırlığı dengelenip fırlatılmasındandır.

Amentum, mızrak ve ciritlerin bağıdır, mızrakların ortasına takılır. Mızrak bununla ortasından bağlanıp atılır.

Clava, Herkül'ünki gibi çomaktır. Demir çivilerle (clavi) birbirine bağlandığı için bu adı alır; uzunluğu bir buçuk arşındır. Lucilius'un cala dediği cateja da budur. Çok esnek bir maddeden yapılmış bir Galya silahı türüdür; atılınca ağırlığı yüzünden uzağa uçmaz, ama ulaştığı yeri büyük güçle parçalar; usta biri atarsa yine atana döner. Vergilius şöyle anar: "Teutonik âdetle cateja savurmaya alışkın." İspanyollar ve Galyalılar onlara Teutonlar da derler.

Phalarica, tornada yapılmış dev bir silahtır; bir arşın demiri ve en ucunda küre biçiminde kurşun yuvarlağı vardır. Ateş bağlandığı da söylenir. Bu silahla kulelerden savaşılır; kulelere phalae dendiği açıktır. Juvenalis: "Kulelere ve yunuslu sütunlara danışır." Phalarica adı phalae'den gelir, tıpkı surdan (murus) muralis gelmesi gibi. Lucanus phalarica'nın burulmuş sinirlerle ve bir makineyle atıldığını söyler: "Onu burulu sinirlerle savrulan phalarica." Vergilius ise Turnus'un phalarica'yı eliyle atabildiğini söyler.

Pila, ciritlerin ve okların silahlarıdır; adını savurmaktan ya da çıkıntı yapmaktan alır. Lucanus bu konuda şöyle der: "Benzer kartallar ve mızrakları tehdit eden mızraklar." Tekili pilum'dur.

Yunanca etimolojiye göre telum denmesi, uzaktan (telothen) atılabilen her şeyedir; yanlış kullanımla kılıca da denir: "Ama sağ elimin gücüyle savurduğum bu silah." Asıl anlamıyla telum uzunluktan gelir. Fareden (mus) daha uzun olduğu için mustela (gelincik) denmesi de bundandır.

Cuspis, kayışlı mızrak sapıdır; çalı olan cespes'ten gelir. Vergilius: "Ve sivri ucu takılmış çoban mersini." Asıl anlamıyla cuspis mızrağın arka kısmıdır.

8. Oklar

Sagitta hızlı atıştan (sagax jactus), yani hızlı vuruştan gelir. Kuş gibi tüylerle taşınır, ölüm insana hızla yetişsin diye. Bunları ilk Giritliler kullandı; tüyler, dediğimiz gibi, hafif olsunlar ve uçsunlar diye yapıştırılır.

Scaptos... (metin eksik).

Spicula, başaklara (spicae) benzerliğinden adını alan oklar ya da kısa mızraklardır.

Scorpio, yayla ya da mancınıkla atılan zehirli oktur. İnsana gelince sapladığı yere zehir akıtır; scorpio (akrep) adını da bundan alır.

18.6
  1. Hasta est contus cum ferro, cujus diminutivum facit hastile. Nomen autem hasta ab astu sumpsit, unde et astutia. 2. Contus ferrum non habet, sed tantum cuspide acuta est. Virgilius: Ferratasque trudes, et acuta cuspide contos. Contus autem, quasi conitus. Est enim conus acuta rotunditas. 3. Trudes hastae sunt cum lunato ferro, quae Graecis aplustria dicuntur. Trudes autem dicuntur ab eo quod trudunt, et detrudunt. Virgilius: Ferratasque trudes. 4. Venabula dicta, quasi venatui habilia; vel quia venientem excipiunt, quasi excipiabilia. Excipiunt enim apros, exspectantque leones, intrant ursos, sit tantum firma manus. 5. Lancea est hasta amentum habens in medio; dicta autem lancea, quia aequa lance, id est, aequali amento ponderata vibratur. 6. Amentum vinculum est jaculorum hastilium, quod mediis hastis aptatur. Et inde amentum, quo media hasta religatur et jacitur. 7. Clava est, qualis fuit Herculis dicta, quod sit clavis ferreis invicem religata, et est cubito semis facta in longitudine. Haec et cateja, quam Lucilius calam dicit. Est enim genus Gallici teli ex materia quam maxime lenta, quae jacta quidem non longa propter gravitatem evolat; sed quo pervenit, vi nimia perfringit: quod si ab artifice mittatur, rursum redit ad eum qui misit. Hujus meminit Virgilius, dicens: Teutonico ritu soliti torquere catejas. Unde et eos Hispani et Galli Teutonos vocant. 8. Phalarica est telum ingens torno factum, habens ferrum cubitale, et rotunditatem de plumbo in modum sphaerae in ipsa summitate. Dicitur etiam et ignem habere affixum. Hoc autem telo pugnatur de turribus, quas phalas dici manifestum est. Juvenalis: Consulit ante phalas, delphinorumque columnas. A phalis igitur dicta est phalarica, sicut a muro muralis. Sane phalaricam Lucanus dicit nervis mitti tortilibus, et quadam machina, ut: Hunc aut tortilibus vibrata phalarica nervis. Virgilius vero ait Turnum manu phalaricam jaculari potuisse. 9. Pila sunt arma jaculorum atque telorum, a torquendo, vel eminendo vocata. De quibus Lucanus Signa pares aquilas, et pila minantia pilis. Cujus singulare pilum dicitur. 10. Telum vocatur secundum Graecam etymologiam, ἀπό τοῡ τηλόθεν, quidquid longe jaci potest, quanquam abusive dicatur et gladius, ut est illud: At. non hoc telum mea quod vi dextera versat. Proprie autem telum a longitudine dicitur. Unde et mustela dicitur, quod longior sit quam mus. 11. Cuspis hastile amentatum, a cespite dicta, quod est virgultum. Virgilius: Et pastoralem praefixa cuspide myrtum. Proprie autem cuspis, posterior pars hastae est. 1. Sagitta a sagaci jactu, id est, veloci ictu vocata. Pennis enim fertur, quasi avis, ut celeriter mors percurrat ad hominem. His primum Cretenses usi sunt, quibus pennae ideo, ut diximus, agglutinantur, ut leves sint et pervolent. 2. Scaptos.... 3. Spicula sunt sagittae, vel lanceae breves, a spicarum specie nuncupatae. 4. Scorpio est sagitta venenata arcu, vel tormentis excussa. Quae dum ad hominem venerit, virus, qua figit, infundit; unde et scorpio nomen accepit.
18.99. Sadaklar

Sadak (pharetra) okların kılıfıdır, ciritleri taşımaktan (ferre) gelir. Tıpkı cenazenin taşındığı feretrum gibi. Bu ikisinin etimolojisi ortaktır, çünkü sadak ölümü, sedye ise ölüyü taşır.

Coriti asıl anlamıyla yayların kılıflarıdır, sadakların okların kılıfları olması gibi.

Kın (vagina), kılıç ucunun ya da kılıcın onda taşınmasından (bajulari) dolayı bu adı alır.

Theca (kılıf), içine alınan şeyi örttüğü (tegere) için bu adı alır, bir harf değişmesiyle. Kimileri theca'nın Yunanca bir addan geldiğini söyler, çünkü oraya bir şey konur. Bibliotheca'nın kitapların konduğu yer olması da bundandır.

Dolones, içinde değnek görünümünde hançer gizlenen ahşap kınlardır. Dolones hileden (dolus) gelir, çünkü odun görünümü altında demirle aldatıp tuzağa düşürürler. Halk bunlara Yunanca bir adla oxos, yani sivri der. Hekimlerde akut hastalığa okseia denmesi de bundandır.

Yay (arcus) düşmanı uzak tuttuğu (arcere) için böyle denir. Düşmanı uzak tutan kalelere arces denmesi de bundandır. Yine arcus, biçiminden dolayı, daha sıkı (artius) bükülmesinden gelir.

18.9
  1. Pharetra sagittarum thecae, a ferendo jacula dicta, sicut et feretrum, ubi funus defertur, quae ideo etymologiam communem habent, quia pharetra mortem, feretrum mortuum portat. 2. Coriti proprie sunt arcuum thecae sicut sagittarum pharetrae. Vagina appellatur, eo quod in ea mucro, vel gladius bajuletur. 3. Theca, ab eo quod aliquid receptum tegat, littera pro posita. Alii Graeco nomine thecam vocari asserunt, quod ibi reponatur aliquid. Inde et bibliotheca librorum repositio dicitur. 4. Dolones sunt vaginae ligneae, intra quas latet pugio sub baculi specie. Dolones autem a dolo dicti sunt, quod fallant, et decipiant ferro, cum speciem praeferant ligni. Hos vulgus Graeco nomine oxos vocat, id est, acutos. Unde et apud medicos acutus morbus ὀξεῖα vocatur. 5. Arcus vocatur, eo quod arceat adversarium. Inde et arces dicuntur, a quibus arcentur hostes. Item arcus ob speciem, quod sint curvati artius.
18.1010. Sapanlar

Sapan (funda), taşları ondan saçılması (fundere), yani atılması sebebiyle böyle denir.

Ballista, ciritleri atmaktan gelen bir mancınık türüdür: Yunancada atmak ballein'dir. Sinirlerin gerilmesiyle burulur ve büyük güçle mızrak ya da taş atar. Fundibalus da buradan gelir, adeta atan, saçan.

Ballista'ya karşı testudo işe yarar: kalkan göbekleri birbirine kenetlenerek bir silah dizisi oluşturulur.

18.10
  1. Funda dicta, eo quod ex ea fundantur lapides, id est, emittantur. 2. Ballista genus tormenti, ab emittendo jacula dicta. βάλλειν enim Graece mittere dicitur. Torquetur enim verbere nervorum, et magna vi jacit aut hastas, aut saxa. Inde et fundibalus, quasi fundens, et emittens. Contra ballistam testudo valet. Series enim fit armorum umbonibus inter se colligatis.
18.1111. Koçbaşı

Koçbaşına (aries) adını görünüşü vermiştir: çünkü dövüşen koçlar gibi hızla surlara çarpar. Sağlam ve boğumlu bir ağacın başı demirle kaplanır; iplerle asılarak çok sayıda elle sura doğru itilir; sonra geri çekilip daha büyük hızla bırakılır. Böylece sık vuruşlarla sarsılan sur yıkılır, oyulup içeri girecekler için bir pencere açar.

Koçbaşının vuruşuna karşı çare, samanla dolu ve koçun vurduğu yere sarkıtılan torbadır: torbanın gevşek kıvrımı vuruşu yumuşatır. Çünkü sert şeyler yumuşak şeylere daha kolay yenilir.

Plutei, ham deriyle kaplı örgülerdir; iş yapılırken düşmana karşı tutulur.

Musculus, lağıma (cuniculus) benzeyen ve surların delinmesini sağlayan araçtır; bu yüzden adeta murusculus (sur delen) denir.

18.11
  1. Arieti nomen species dedit, eo quod cum impetu impingit murum in modum arietum pugnantium. Validae enim ac nodosae arboris caput ferro vestitur, eaque suspensa funibus multorum manu ad murum impellitur; deinde retrorsum ducta majore impetu destinatur, sicque crebris ictibus concussum muri latus cedit, cavatumque irrupturis fenestram facit. 2. Contra impulsum arietis remedium est saccus paleis plenus, et in eum locum demissus quem aries percutit. Laxo enim saccorum sinu ictus arietis illisus mollitur. Duriora enim mollioribus facilius cedunt. 3. Plutei sunt crates corio crudo intectae, quae in opere faciendo hosti objiciuntur. 4. Musculus cuniculo similis fit, quo murus perfoditur, ex quo et appellatur, quasi murusculus.
18.1212. Kalkanlar

Clypeus büyük kalkandır; adını bedeni gizlemesinden (clepere) ve tehlikelerden uzaklaştırmasından alır, apo tou kleptein. Karşıya tutulunca kendi savunmasıyla bedeni mızraklardan ve ciritlerden korur. Clypeus piyadelerin, scutum süvarilerin kalkanıdır.

Scutum, okların vuruşunu kendinden silktiği (excutere) için bu adı alır. Oklara karşı koymak için kalkan öne tutulur. Umbo, kalkanın orta kısmıdır, adeta göbek (umbilicus).

Ancile, kısa ve yuvarlak kalkana denir. Vergilius bu konuda şöyle der: "Sol eli ancile tutuyordu." Ancile denmesi ancisio'dan, çünkü her yanından adeta kesilmiş (ancisum) ve yuvarlaktır. Ovidius: "Her yandan kesildiği için ancile derler ona; gözlerinle bakmak istediğin her yerden açı yoktur."

Pelta, yarım ay biçimli çok kısa bir kalkandır. Krallar Kitabı bunu şöyle anar: "Kral Süleyman saf altından iki yüz kalkan ve halis altından üç yüz pelta yaptı."

Cetra, odunsuz deri kalkandır; Afrikalılar ve Mağripliler kullanır. Şair bu konuda şöyle der: "Cetra sol eli örter."

Parma, clypeus değil hafif silahtır, adeta parva (küçük). Kalkana testudo da denir: çünkü clypeus kaplumbağa biçimindedir. Testudo ayrıca kalkanların kaplumbağa gibi kavisli olarak birleşmesidir. Çünkü silah türlerinde askerler hayvanlardan da ad alırlar, aries (koç) gibi. Sallustius da "askerî kirpi biçiminde" der.

18.12
  1. Clypeus est scutum majus dictus ab eo quod clepet, id est, celet corpus, periculisque subducat, ἀπὸ του̃ ϰλέπτειν. Oppositus enim sua defensione ab hastis et jaculis corpus munit. Clypeus autem peditum est, scutum equitum. 2. Scutum appellatum, eo quod a se excutiat telorum ictum. Ut enim telis resistatur, clypeus antefertur. Umbo scuti pars media est, quasi umbilicus. 3. Ancile vocatur scutum breve et rotundum. De quo Virgilius: Laevaque ancile gerebat. Et Ancile dictum ab ancisione, quod sit ab omni parte veluti ancisum et rotundum. Ovidius: Idque ancile vocant, quod ab omni parte recisum. Quaque notes oculis, angulus omnis abest. 4. Pelta scutum brevissimum in modum lunae mediae. Cujus meminit liber Regum: Fecit rex Salomon ducenta scuta de auro puro, et trecentas peltas ex auro probato. 5. Cetra scutum loreum sine ligno, quo utuntur Afri, et Mauri, de quo poeta: Laevas, cetra legit. 6. Parma, levia arma, quasi parva, non clypeus. Dicitur autem et testudo scutum. Nam in modum testudinis fit clypeus. Est et testudo scutorum connexio curvata in testudinis modum. Namque in armorum generibus, milites etiam ab animalibus nomina sumunt, ut aries. Et Sallustius: In modum, inquit, ericii militaris.
18.1313. Zırhlar

Zırha (lorica) kayışları (lora) olmadığı için bu ad verilir: çünkü yalnız demir halkalardan dokunmuştur.

Squama, demir ya da bakır levhalardan balık pulu (squama) gibi bağlanmış demir zırhtır; adını pulların parlaklığından ve benzerliğinden alır. Zırhlar kıldan yapılmış kumaşla hem parlatılır hem örtülür.

18.13
  1. Lorica vocatur, eo quod loris careat, solis enim circulis ferreis contexta est. 2. Squama est lorica ferrea ex laminis ferreis, aut aereis concatenata in modum squamae piscis, et ex ipso splendore squamarum, et similitudine nuncupata est. De ciliciis autem et poliuntur, et teguntur loricae.
18.1414. Miğferler

Cassis levhadan, galea deridendir; galerus deri demektir. Cassis'in adını Etrüsklerden aldığını söylerler; onlar miğfere cassis derler, sanırım başa (caput) dair.

Apex, miğferin en üstünde yükselen ve sorgucun takıldığı yerdir; Yunanlar buna konos derler. Çünkü conus, miğferde çıkıntı yapan ve üzerinde sorgucun bulunduğu eğriliktir.

18.14
  1. Cassis de lamina est, galea de corio. Nam galerus corium dicitur. Cassidem autem a Thuscis nominatam (dicunt). Illi enim galeam cassim nominant, credo a capite. 2. Apex est, quod in summa galea eminet, quo figitur crista, quam Graeci κῶνον vocant. Nam conus est curvatura quae in galea prominet et supra quam cristae sunt.
18.1515. Forum

Forus davaların görüldüğü yerdir, adını konuşmaktan (fari) alır. Bu yere prorostra da denir; çünkü Pön savaşında ele geçirilen Kartaca gemilerinin burunları (rostra) alınıp bu zaferin nişanı olsun diye Roma forumuna dikilmiştir. Forum dava, kanun ve yargıçtan oluşur.

Dava (causa) olaydan (casus) gelir, olup bitenden. İşin maddesi ve kökenidir, henüz inceleme yoluyla ortaya çıkarılmamıştır. Sunulurken dava, incelenirken yargı, sonuçlanınca adalettir. Judicium (yargı), adeta jurisdictio (hukuk söyleme); justitia, adeta juris status (hukukun durumu) denmiştir. Yargıya önceleri inquisitio (soruşturma) denirdi. Yargıların yürütücülerine ve başkanlarına quaestores ya da quaesitores (sorgucular) dememiz de bundandır.

Negotium çok şey anlatır: bazen bir şeyin yapılması, ki zıddı boş zamandır (otium); bazen dava açma, yani çekişme. Negotium, adeta nec otium yani boş zaman yokluğu demektir. Davalarda negotium, ticarette negotiatio denir; orada daha büyük kazanç için bir şey verilir.

Jurgium (kavga), adeta juris garrium (hukuk gevezeliği) demektir, çünkü davayı savunanlar hukuka göre tartışırlar. Lis (dava) adını önce sınır (limes) çekişmesinden almıştır. Vergilius bu konuda şöyle der: "Bir sınır konulmuştu, tarla davasını çözmek için."

Dava ya delille ya ispatla kurulur. Delil (argumentum) hiçbir zaman şahitlerle ya da belgelerle ispat vermez, yalnız araştırmayla gerçeği bulur; bu yüzden argumentum adeta argutum inventum (keskin buluş) demektir. İspat (probatio) ise şahitler ve belgelerin güvenilirliğiyle kurulur.

Her yargıda altı kişi aranır: yargıç, davacı, sanık ve üç şahit. Judex (yargıç), halka hukuku söyleyen (jus dicens) ya da hukuka göre karar veren demektir. Hukuka göre karar vermek adilce yargılamaktır. Kendisinde adalet yoksa yargıç değildir.

Accusator (davacı), adeta adcausator demektir, çünkü dava ettiğini davaya çağırır (ad causam vocat). Reus (sanık) kendisinden istenen şeyden (res) adını alır; çünkü suça ortak olmasa bile bir şey için yargıda aranırken sanık denir.

Şahitlere eskiden supertiles denirdi, çünkü davanın durumu üzerine öne çıkarılırlardı. Şimdi adın bir kısmı düşerek testes denmektedir.

Şahit şu açılardan değerlendirilir: durum, tabiat ve hayat. Durum: hür mü, köle mi? Çünkü köle çoğu zaman efendisinin korkusundan hakikatin tanıklığını gizler. Tabiat: erkek mi, kadın mı? Çünkü "kadın her zaman değişken ve kararsızdır." Hayat: masum ve davranışça lekesiz mi? Çünkü iyi hayat yoksa güven de olmaz. Adalet kötü kişiyle ortaklık edemez.

Şahitler iki türlüdür: gördüklerini söyleyenler ve duyduklarını aktaranlar. Şahitler iki şekilde suç işler: ya yanlış söylerler ya da doğruyu sessizlikle örterler.

18.15
  1. Forus exercendarum litium locus, a fando dictus. Qui locus et prorostra vocatur, ideo quod ex bello Punico captis navibus Carthaginensium rostra ablata sunt, et in foro Romano praefixa, ut essent hujus insigne victoriae. Constat autem Forus causa, lege, et judice. 2. Causa vocatur a casu, quo evenit. Est enim materia et origo negotii, necdum discussionis examine patefacta, quae dum praeponitur causa est, dum discutitur judicium est, dum finitur justitia: vocatum autem judicium, quasi jurisdictio, et justitia, quasi juris status. Judicium autem prius inquisitio vocabatur. Unde et actores judiciorum, et praepositos, quaestores, vel quaesitores vocamus. 3. Negotium multa significat, modo actum rei alicujus, cui contrarium est otium; modo actionem causae, quod est jurgium litis. Et dictum negotium, quasi nec otium, id est, sine otio. Negotium autem in causis, negotiatio in commerciis dicitur; ubi aliquid datur, ut majora lucrentur. 4. Jurgium dictum, quasi juris garrium, eo quod ii qui causam dicunt jure disceptent. Lis a contentione limitis prius nomen sumpsit. De quo Virgilius: Limes erat positus, litem ut discerneret agri. 5. Causa aut argumento, aut probatione constat. Argumentum nunquam testibus, nunquam tabulis dat probationem, sed sola investigatione invenit veritatem, unde et dictum argumentum, id est, argutum inventum. Probatio autem testibus et fide tabularum constat. 6. In omni autem judicio sex personae quaeruntur: judex, accusator, reus, et tres testes. Judex dictus, quasi jus dicens populo, sive quod jure disceptet. Jure autem disceptare est juste judicare. Non est autem judex, si non est in eo justitia. 7. Accusator vocatus, quasi adcausator, quia ad causam vocat eum quem appellat. Reus a re quam petitur nuncupatus, quia quamvis sceleris conscius non sit, reus tamen dicitur, quandiu in judicio pro re aliqua petitur. 8. Testes antiquitus supertiles dicebantur, eo quod super statum causae proferebantur. Nunc parte ablata nominis, testes vocantur. 9. Testis autem consideratur: conditione, natura et vita. Conditione, si liber, non servus. Nam saepe servus metu dominantis testimonium supprimit veritatis. Natura, si vir, non femina. Nam varium et mutabile semper femina. Vita, si innocens, et integer actu. Nam si vita bona defuerit, fide carebit. Non enim potest justitia cum scelerato habere societatem. 10. Duo sunt autem genera testium: aut dicendo id quod viderunt, aut proferendo id quod audierunt. Duobus autem modis testes delinquunt, cum aut falsa promunt, aut vera silentio obtegunt.
18.1616. Gösteriler

Gösteriler (spectacula), bence genel olarak kendi başlarına değil, orada yapılan şeylerle lekeleyen hazlara denir. Halkın önünde sergilendiği (inspectio) için bu ad verilmiştir. Bunlara, oyunlarda ya da sahnelerde yapıldıkları için ludicra da denir.

Oyunların kökeni şöyle aktarılır: Asya'dan gelen Lydialılar, krallık kavgasında kardeşine yenik düşen Tyrrhenus'un önderliğinde Etrurya'ya yerleştiler. Etrurya'da batıl inançlarının öteki törenleri arasında din adına gösteriler de kurdular. Romalılar oradan ustalar getirip ödünç aldılar; oyunlara (ludi) Lydialılardan (Lydi) böyle denmiştir. Varro ise oyunların eğlenceden (lusus) geldiğini söyler, çünkü gençler bayram günlerinde oyunun coşkusuyla halkı eğlendirirlerdi. Bu yüzden o, gençlerin bu eğlencesini bayram günlerine, tapınaklara ve dinî törenlere bağlar.

Adın sebebi o kadar önemli değildir; işin sebebi putperestliktir. Bu yüzden oyunlara, Liber Pater'in onuruna, gelişigüzel Liberalia denirdi. Bu sebeple köken lekesine bakılmalıdır, ta ki kötüden başlangıç alan şeyi iyi sanmayasın. Oyun, beden oyunu, sirk, gladyatör ya da sahne oyunudur.

18.16
  1. Spectacula, ut opinor, generaliter nominantur voluptates, quae non per semetipsa inquinant, sed per ea quae illic geruntur. Dicta autem spectacula, eo quod hominibus publica ibi praebeatur inspectio. Haec et ludicra nuncupata, quod in ludis gerantur, aut in scenis. 2. Ludorum origo sic traditur: Lydii ex Asia transvenae in Etruria consederunt, duce Tyrrheno, qui fratri suo cesserat regni contentione. Igitur in Etruria inter caeteros ritus superstitionum suarum, spectacula quoque religionis nomine instituerunt. Inde Romani accersitos artifices mutuati sunt, et inde ludi a Lydis vocati sunt. Varro autem dicit ludos a lusu vocatos, quod juvenes per dies festos solebant ludi exsultatione delectare populum. Unde et eum lusum juvenum, et diebus festis, et templis, et religionibus reputat. 3. Nihil tam de causa vocabuli, dum rei causa idololatria sit. Unde et promiscue ludi Liberalia vocabantur, ob honorem Liberi Patris. Ob hoc respicienda est originis macula, ne bonum aestimes quod initium a malo accepit. Ludus autem gymnicus est, aut circensis, aut gladiatorius, aut scenicus.
18.1717. Beden oyunu

Beden oyunu (ludus gymnicus) hızın ve gücün övüncüdür. Yerine gymnasium denir; orada atletler alıştırma yapar ve koşucuların hızı sınanır. Bu yüzden neredeyse bütün sanatların alıştırmalarına gymnasia denir.

Eskiden oyunlarda yarışanlar çıplak kalmamak için kuşaklı olurlardı; sonra bir koşucunun kuşağı gevşeyince birden düşüp can vermiştir. Bunun üzerine o sırada arkhon olan Hippomenes, meclis kararıyla, bundan sonra herkesin çıplak idman yapmasına izin verdi. Gymnasium denmesi bundandır, çünkü gençler sahada çıplak (Yun. gymnos) idman yapar, yalnız avret yerleri örtülür.

18.17
  1. Gymnicus ludus est velocitatis ac virium gloria. Cujus locus gymnasium dicitur, ubi exercentur athletae, et cursorum velocitas comprobatur. Hinc accidit ut omnium prope artum exercitia gymnasia dicantur. 2. Antea enim in jocis certantes cincti erant, ne nudarentur: post, relaxato cingulo, repente prostratus et exanimatus est quidam cursor. Quare ex consilii decreto tunc archon Hippomenes ut nudi deinceps omnes exercitarentur permisit. Ex illo gymnasium dictum, quod juvenes nudi exercentur in campo, ubi sola tantum verenda operiuntur.
18.1818. Beden oyunlarının türleri

Beden oyunlarının beş türü vardır: sıçrama, koşu, atış, güç ve güreş. Rivayete göre bu kadar delikanlı oğlu olan bir kral, krallık için bu kadar türde yarışmalarını emretmiştir.

18.18
  1. Genera gymnicorum quinque: saltus, cursus, jactus, virtus, atque luctatio. Unde ferunt quemdam regem tot filios adolescentes habentem, totidem generibus de regno jussisse contendere.
18.1919. Sıçrama

Saltus, adeta yükseğe sıçramak (exsilire in altum) demektir. Çünkü saltus, daha yükseğe ya da daha uzağa sıçramaktır.

20. Koşu

Koşu (cursus) adını bacakların hızından alır. Çünkü cursus ayakların çabukluğudur.

18.19
  1. Saltus dictus, quasi exsilire in altum. Est enim saltus altius exsilire, vel longius. 1. Cursus a velocitate crurum vocatur. Est enim cursus celeritas pedum.
18.2121. Atış

Jactus atmaktan (jacere) gelir. Balıkçının ağına jaculum denmesi de bundandır. Bu sanatta alıştırma şudur: taşı alıp uzağa vurmak, ağırlığını dengeleyerek mızrak atmak, yayla ok fırlatmak.

18.21
  1. Jactus dictus a jaciendo. Unde et piscatorium rete jaculum dicitur. Huic arti usus est, arrepto lapide procul ferire, hastas pondere librato jacere, sagittas arcu eminere.
18.2222. Güç

Güç (virtus), emek ve beden ağırlığında kuvvetin engin oluşudur.

18.22
  1. Virtus est immensitas virium in labore et pondere corporis.
18.2323. Güreş

Güreş (luctatio) adını, yakından dövüşenlerin dayandıkları böğürlerin kucaklaşmasından alır; onlara Yunanca adla athletae denir. Güreş yerine palaestra denir.

24. Palaestra

Palaestra'nın adı ya pale'den, yani güreşten ya da pallein'den, yani güçlü bir düşürme hareketinden gelir derler. Çünkü güreşirken birbirlerini belinden kavrayıp sarsarlar, Yunancada buna pallein denir. Kimileri güreş sanatının ayıların kavgasıyla gösterildiğini düşünür. Çünkü vahşi hayvanlar arasında yalnız onlar, karşılaşınca ayağa kalkar, çabucak çömelip geri döner, kimi zaman ellerle birbirini yoklar, kimi zaman kucaklaşıp birbirini güreşçiler gibi iter.

18.23
  1. Luctatio a laterum complexu vocatur, quibus cominus certantes innituntur, qui Graeca appellatione athletae vocantur. Locus autem luctationis palaestra dicitur. 1. Palaestram autem, vel ἀπὸ τῆς πάλης, id est, a luctatione, vel ἀπὸ τοῦ πάλλειν, id est, a motu ruinae fortis nominatam dicunt, scilicet quod in luctando cum medios arripiant, fere quatiunt, idque apud Graecos πάλλειν vocatur. Quidam opinantur artem luctandi ursorum contentione monstratam. Namque inter caeteras feras eos solos, et erigi congressos, et subsidere celeriter, ac reverti, et modo manibus tentare invicem, modo complexu abigere sese more luctantium.
18.2525. Agon

Latinlerin certamina dedikleri yarışmalara Yunanlar kutlandıkları kalabalıktan ötürü agones derler; nitekim her topluluğa ve toplantıya agon denir. Kimileri de halkalar içinde ve adeta köşesiz (sine angulo) yerlerde yapıldıkları için böyle adlandırıldıklarını düşünür.

18.25
  1. Quae Latini certamina, Graeci ἀγῶνας vocant, a frequentia qua celebrabantur. Siquidem et omnem coetum atque conventum agona dici; alii quod in circulis, et quasi agonis, id est, sine angulo locis, ederentur, nuncupatos agonas putant.
18.2626. Agon türleri

Yarışma türleri şunlardı: gücün enginliği, koşu hızı, ok atma ustalığı, ayakta durma dayanıklılığı; kithara ya da kavala eşlik eden yürüme hareketi; ahlâk, güzellik ve şarkı söyleme; kara ve deniz savaşı; işkencelere dayanma yarışmaları.

27. Sirk oyunları

Sirk oyunları, dinî törenler ve paganların tanrılarının kutlamaları için kurulmuştur. Bu yüzden onları seyredenler cinlere tapmaya hizmet ediyor sayılır. Atçılık önceleri basit bir şekilde yapılırdı ve ortak kullanım elbette suç değildi; ama tabiî kullanım oyunlara zorlanınca cinlere tapınmaya aktarıldı.

Bu nedenle bu türler, Stesikhoros'un Merkür'ün onlara at dağıttığını öğrettiği Castor ile Pollux'a adanmıştır. Yunanların Hippios dedikleri Neptün de atlarla ilgilidir. Atlar oyunlarda Mars'a ve Jüpiter'e de adanmıştır, dört atlı arabaların başında da bunlar bulunur.

Sirk oyunlarına circenses denmesi ya çevresinde dönmekten (circumire) ya da şimdi dönüş direklerinin bulunduğu yere bir zamanlar kılıçlar konulmasındandır: dört atlı arabalar bunların çevresinde dönerdi. Circenses adı, çevresinde koşulan kılıçlardan (enses) gelir. Irmak kıyılarında araba sürerken kılıçları kıyı boyunca sıraya dizerlerdi; atı bu tehlikelerin çevresinde çevirmek bir ustalıktı. Bu yüzden circenses adının adeta circum enses (kılıçların çevresinde) demek olduğu düşünülür.

18.26
  1. Agonum genera fuere, immensitas virium, cursus celeritas, sagittandi peritia, standi patientia; ad citharam quoque, vel tibias incedendi gestus; de moribus quoque, de forma, de cantandi modulatione, terrestris quoque belli, et navalis praelii, perpetiendorumque suppliciorum certamina. 1. Ludi circenses sacrorum causa, ac deorum gentilium celebrationibus instituti sunt. Unde et qui eos spectant daemonum cultibus inservire videntur. Nam res equestris antea simplex agebatur, et utique communis usus reatus non erat, sed cum ad ludos coactus est naturalis usus, ad daemoniorum cultum translatus est. 2. Itaque et Castori et Polluci deputantur hae species, quibus equos a Mercurio distributos Stesichorus docet; sed et Neptunus equestris est, quem Graeci Hippion appellant; sed et Marti et Jovi in ludis equi sunt consecrati, et ipsi quadrigis praesunt. 3. Circenses autem ludi ideo dicti, vel a circumeundo, vel quod ubi nunc metae sunt; olim gladii ponebantur, quos quadrigae circuibant, et inde dicti circenses, ab ensibus circa quos currebant. Siquidem in littore circa ripas fluminum currus agitantes, gladios in ordine in ripae littore ponebant, et erat artis equum circa pericula torquere. Inde et circenses dicti putantur, quasi circum enses.
18.2828. Sirk

Sirk paganlar tarafından başlıca Güneş'e adanmıştır. Tapınağı ortadaki alandadır, heykeli tapınağın tepesinde parlar; çünkü açıkta tuttukları şeyin çatı altında kutsanması gerektiğini düşünmezler. Sirk, atla dönmeyi âdet edindikleri bütün alandır.

Romalılar buna atların çevresinde dönmesinden (circuitus) böyle dendiğini düşünürler, çünkü atlar orada dönüş direklerinin çevresinde koşar. Yunanlar ise babası için bu tür yarışmayı kuran Güneş'in kızı Kirke'den adlandırıldığını ileri sürer ve sirkin adını bundan çıkarırlar. Kirke büyücü, zehirci ve cin rahibesiydi. Bu oyunun kılığında ve işleyişinde sihir sanatları ve putperest tapınma tanınır.

18.28
  1. Circus Soli principaliter consecratus est a paganis, cujus aedes medio spatio et effigies de fastigio aedis emicat, quod non putaverint sub tecto consecrandum, quem in aperto habent. Est autem circus omne illud spatium quod circuire equo solent. 2. Hunc Romani dictum putant a circuitu equorum, eo quod ibi circum metas equi currant. Graeci vero a Circe Solis filia, quae Patri suo hoc genus certaminis instituit, asserunt nuncupatum, et ab ea circi appellationem argumentantur. Fuit autem maga, et venefica, et sacerdos daemonum, in cujus ludi habitu et opere magicae artes, et cultus idololatriae recognoscitur.
18.2929. Süsler

Sirkin süsleri: yumurtalar, dönüş direği, dikilitaş ve çıkış kapıları. Yumurtaları Castor ile Pollux'un onuruna bağlarlar; onların kuğu kılığındaki Jüpiter'den, bir yumurtadan doğduğuna inanmaktan utanmazlar.

Romalılar, boş inançlarını bu görünüş altında mazur göstermek için sirkin evrensel sebeplerle ilgili olduğunu uydururlar.

30. Dönüş direkleri

Dönüş direklerinin adıyla asıl olarak dünyanın sınırının ve sonunun işaret edildiğini ileri sürerler, çünkü herkes için aşılan bir sınır vardır; ya da güneşin doğuşu ve batışına tanıklık etsinler diye.

18.29
  1. Ornamenta circi: ova, meta, obeliscus, carceres. Ova, honori Castoris et Pollucis ascribunt, qui illos ovo editos credendo de cygno Jove non erubescunt. 2. Fingunt autem circensia Romani ad causas mundi referri, ut sub hac specie superstitiones vanitatum suarum excusent. 1. Metarum quippe appellatione proprie terminum ac finem mundi designari volunt, ab eo quod alicui emensus finis est, sive ad testimonium orientis occidentisque Solis.
18.3131. Dikilitaş

Dikilitaşı ilk yapanın Mısır kralı Mespres olduğu şu sebepten söylenir: Nil bir vakit şiddetli taşkınla Mısır'a zarar vermiş, kral öfkelenip ırmaktan öç alır gibi dalgalara ok atmıştı. Çok geçmeden ağır bir hastalığa yakalanıp görme yetisini yitirdi. Körlükten sonra görmesi geri gelince Güneş'e iki dikilitaş adadı. Çünkü obeliscus ok demektir; güneş dünyanın ortasından geçtiği için sirkin ortasına konulur.

İki dönüş direğinden eşit uzaklıkta konulan dikilitaş, güneş iki alan arasından saatlerin ortasında geçerken göğün tepesini işaret eder. Dikilitaşın tepesine alev biçiminde altın kaplı bir şey konur, çünkü güneşin kendisinde en çok ısı ve ateş vardır.

18.31
  1. Obeliscum Mespres rex Aegypti primus fecisse fertur tali ex causa. Cum quodam tempore Nilus violenta inundatione Aegypto nocuisset, indignatus rex tanquam poenas a flumine exigeret, sagittam in undas misit. Non multo post gravi valetudine correptus, lumen amisit, qui post caecitatem visu recepto duos obeliscos Soli sacravit. Obeliscus enim sagitta dicitur, qui ideo in medio circo ponitur, quia per medium mundum sol currit. 2. Medio autem spatio ab utraque meta constitutus obeliscus, fastigium summitatemque coeli significat, cum sol ab utroque spatio medio horarum discrimine transcendit. Summo obelisco superpositum est quoddam auratum in modum flammae formatum, quoniam sol plurimum in se caloris atque ignis habet.
18.3232. Çıkış kapıları

Sirkte atların salındığı yerlere, şehirdeki hapishaneyle aynı sebepten carceres derler: çünkü orada mahkûm ve kapatılmış insanlar tutulduğu gibi burada da atlar, işaret verilmeden çıkmasınlar diye tutulur (coerceri).

18.32
  1. In circo unde emittuntur equi carceres dixerunt ab ea re qua et ille carcer qui est in civitate, quod ut ibi homines damnati, atque inclusi, ita hic equi coercentur, ne exeant, antequam signum mittatur.
18.3333. Arabacılar

Sirk işi arabacıdan, arabadan, süvarilerden ya da piyadelerden oluşur. Auriga (arabacı) asıl anlamıyla, arabayı sürüp yönettiği ya da koşulu atlara vurduğu için bu adı alır. Çünkü haurit, ferit (vurur) demektir: "Açık böğrüne vurur."

Arabacı agitator, yani kırbaçlayıcıdır, sürmekten (agere) gelir. Arabacılar iki renktedir, bu renklerle putperestlik görünümünü giydirirler. Paganlar yeşili toprağa, maviyi göğe ve denize adamıştır.

18.33
  1. Ars circi auriga et currus, equites, sive pedites. Auriga proprie dictus, quod currum agat, et regat, sive quod feriat junctos equos. Nam haurit, ferit, ut: Latus haurit apertum. 2. Ipse est et agitator, id est, verberator ab agendo dictus. Aurigae autem duobus coloribus sunt, quibus speciem idololatriae vestiunt. Nam prasinus terrae, venetus coelo et mari a paganis dicatus est.
18.3434. Dört atlı arabalar

Atina'da krallık yapan Erikhthonios'un dört atı ilk koşan kişi olduğu söylenir. Vergilius bunun tanığıdır: "İlk Erikhthonios arabaları ve dört atı koşmaya cesaret etti, hızlı tekerleklere galip olarak bindi."

O, efsaneye göre Minerva ve Vulcanus'un oğludur; yere düşen şehvetten doğmuş bir cin ucubesi, daha doğrusu şeytanın ta kendisidir; ilk olarak Juno'ya araba adamıştır. Dört atlı arabalar böyle bir yaratıcıdan gelir.

35. Araba

Araba (currus) koşudan (cursus) gelir, ya da tekerlekleri olduğu için; carrum de buradan gelir, adeta curvum (eğri). Dört atlı arabalarda eskiden çift sürekli ok vardı ve boyunduruk bütün atlara konurdu. Sikyonlu Kleisthenes önce yalnız ortadakileri koştu, her iki yandakileri basit bir bağla tek tek ekledi; Yunanlar bunlara seirophoroi, Latinler funarii derler; adlarını önce bağlandıkları bağın türünden alır.

18.34
  1. Ericthonius autem, qui regnavit Athenis, primus quatuor equos junxisse fertur, sicut Virgilius auctor est dicens: Primos Ericthonius currus, et quatuor ausus Jungere equos, rapidisque rotis insistere victor. 2. Fuit autem Minervae et Vulcani filius de caduca in terram libidine, ut fabulae ferunt, procreatus, portentum daemonicum, imo diabolus, qui primo Junoni currum dedicavit. Tali auctore quadrigae productae sunt. 1. Currus a cursu dictus, vel quia rotas videtur habere, unde et carrum, quasi curvum. Quadrigarum vero currus duplici temone olim erant, perpetuoque, et qui omnibus equis injiceretur jugo. 2. Primus Clysthenes Sicyonius tantum medios jugavit, eosque singulos ex utraque parte simplici vinculo applicuit, quos Graeci σειραφόρους, Latini funarios vocant, a genere vinculi quo prius alligabantur.
18.3636. Koşan atlar

Dört atlı, iki atlı, üç atlı ve altı atlı arabalar, adlarını at sayısından ve boyunduruktan (jugum) alır. Bunlardan dört atlıyı Güneş'e, iki atlıyı Ay'a, üç atlıyı yeraltı tanrılarına, altı atlıyı Jüpiter'e, atlayıcıları (desultores) Sabah Yıldızı'na ve Akşam Yıldızı'na adamışlardır. Dört atlıyı Güneş'e koşmaları, yılın dört mevsim, yani ilkbahar, yaz, sonbahar ve kış boyunca dönmesindendir.

İki atlıyı Ay'a koşarlar, çünkü Güneş'le ikili yörüngeyle yarışır, ya da hem gece hem gündüz görünür. Bir at siyah, biri beyaz koşulur. Üç atlıyı yeraltı tanrılarına koşarlar, çünkü bunlar insanları üç çağda, yani çocukluk, gençlik ve yaşlılıkta kendilerine çekerler. Altı atlı en büyük araba Jüpiter için koşar, çünkü onu tanrılarının en büyüğü sayarlar.

Dört atlı arabaların tekerlekle koştuğunu söylemeleri, ya bu dünyanın çemberinin hızıyla geçip gitmesinden ya da dönen yörüngesiyle tekerlek gibi dönen güneşten ötürüdür. Ennius'un dediği gibi: "Sonra parlak tekerlek ışınlarıyla göğü açtı."

18.36
  1. Quadrigae et bigae, trigae et sejugae ab equorum numero et jugo dictae. Ex quibus quadrigas soli, bigas lunae, et trigas inferis, sejugas Jovi, desultores Lucifero et Hespero sacraverunt. Quadrigas ideo soli jungunt, quia per quatuor tempora annus vertitur, ver et aestatem, autumnum et hyemem. 2. Bigas lunae, quoniam gemino cursu cum sole contendit, sive quia et nocte videtur, et die. Jungunt enim unum equum nigrum, alterum candidum. Trigas diis inferis, quia hi per tres aetates homines ad se rapiunt, id est, per infantiam, juventutem, atque senectam. Sejuga maximus currus currit Jovi, propter quod maximum deorum suorum esse eum credunt. 3. Ideo autem rotis quadrigas currere dicunt, sive quia mundus iste circuli sui celeritate transcurrit, sive propter solem, quia volubili ambitu rotat, sicut ait Ennius: Inde patefecit radiis rota candida caelum.
18.3737. Yedi tur

Dört atlı arabalar yedi tur atar; bunu dünyayı yönettiğini söyledikleri yedi yıldızın yörüngesine ya da içinde yaşanan yedi günün dönüşüne bağlarlar. Bunlar tamamlanınca hayatın sınırı dolar; sonu, tebeşir çizgisi (creta), yani yargıdır.

38. Süvariler

Tek tek süvarilerin koştuğunu söylemeleri, herkesin bu hayat yolunu tek başına kat edip geçmesindendir. Biri başka vakitte ötekini izler, ama herkes aynı ölümlülük yolundan kendi ölüm dönüş direğine gider.

18.37
  1. Septem spatia quadrigae currunt, referentes hoc ad cursum septem stellarum, quibus mundum regi dicunt, sive ad cursum septem dierum praesentium, quibus peractis vitae terminus consummatur, quorum finis est creta, id est, judicium. 1. Porro equites singulares ideo currere dicunt, quia singulariter unusquisque cursum vitae hujus peragit, atque transit, alius alio tempore sequens alium, per unam tamen viam mortalitatis usque ad propriam metam mortis.
18.3939. Atlayıcılar

Desultores denmesi, eskiden her biri koşunun sonuna geldikçe atından atladığı (desilire) ya da bir attan ötekine atladığı içindir.

18.39
  1. Desultores nominati, quod olim prout quisque ad finem cursus venerat, desiliebat, sive quod de equo in equum transiliebat.
18.4040. Piyadeler

Piyadelerin ayakla koştuğunu söylerler, çünkü ölümlülüğe ayakla koşulur. Bu yüzden yukarıdan aşağıya, yani doğudan batıya koşarlar, çünkü ölümlüler doğar ve batarlar. Çıplak koşarlar, çünkü insanın dünyada bırakacak hiçbir şeyi yoktur. Düz alanda koşarlar, çünkü hayat ile ölüm arasında hiçbir mesafe yoktur. Ama bunları boşluklarını ve dinsizliklerini mazur göstermeye çalışmak için uydururlar.

18.40
  1. Pedites autem aiunt propterea pede currere, quia pedibus curritur mortalitati. Ob hoc a superiore parte currunt ad inferiora, id est, ab Oriente ad Occidentem, quia mortales oriuntur, et occidunt. Nudi currunt, quia et homini in saeculo nullae reliquiae sunt. Recto spatio currunt, quia inter vitam et mortem nihil distat. Sed haec propterea fingunt, ut vanitates suas et sacrilegia excusare conentur.
18.4141. Atların renkleri

Aynı paganlar atların renklerini de unsurların sebeplerine bağlamışlardır: pembe atları güneşe, yani ateşe; beyazları havaya; yeşilleri toprağa; mavileri denize benzetmişlerdir. Yine pembe atları yaza koşturmak istemişlerdir, çünkü ateş rengindedirler ve o zaman her şey sararır. Beyazları kışa, çünkü buz gibidir ve her şey soğukla ağarır. Yeşil rengiyle yeşilleri ilkbahara, çünkü o zaman asma filizleri sıklaşır.

Yine pembe atları, Romalıların soyunun ondan geldiği Mars'a adamışlardır; çünkü Roma sancakları kızıl boyayla süslenir, ya da Mars kandan zevk alır. Beyazları batı rüzgârlarına ve açık havalara; yeşilleri Flora'ya ve toprağa; mavileri, mavi renkli oldukları için sulara ya da havaya; sarıları, yani safran renklileri ateşe ve güneşe; morları gökkuşağı dediğimiz İris'e adamışlardır, çünkü İris'in pek çok rengi vardır.

Böylece bu seyirle tanrılara tapınmalarla ve dünyanın unsurlarıyla kirlenirken, şüphesiz bu tanrılara ve unsurlara tapındıkları anlaşılır. Bu yüzden düşün, ey Hıristiyan, sirkin ne kadar pis adlara sahip olduğunu. Çok sayıda Şeytan ruhunun işgal ettiği bir yer senin için yabancı olacaktır. Çünkü orayı bütünüyle İblis ve melekleri doldurmuştur.

18.41
  1. Circa causas quoque elementorum iidem gentiles etiam colores equorum junxerunt, roseos soli, id est, igni; albos aeri, prasinos terrae; venetos mari assimilantes. Item roseos aestati currere voluerunt, quod ignei coloris sint, et cuncta tunc flavescant. Albos hiemi, quod sit glacialis, et frigoribus universa canescant; veri prasinos viridi colore, quia tunc pampinus densatur. 2. Item roseos Marti sacraverunt, a quo Romani exoriuntur, et quia vexilla Romanorum cocco decorantur, sive quod Mars gaudet sanguine. Albos zephyris et serenis tempestatibus, prasinos flori et terrae, venetos aquis, vel aeri, quia caeruleo sunt colore; luteos, id est, croceos, igni et soli; purpureos Iri sacraverunt, quem arcum dicimus, quod Iris plurimos colores habeat. 3. Sicque dum hac spectatione deorum cultibus atque elementis mundialibus profanantur, eosdem deos atque eadem elementa procul dubio colere noscuntur. Unde animadvertere debes, Christiane, quot circum nomina immunda possideant. Quapropter alienus erit tibi locus, quem plurimi Satanae spiritus occupaverunt. Totum enim illum diabolus et angeli ejus repleverunt.
18.4242. Tiyatro

Tiyatro, sahneyi içine alan yerdir; yarım daire biçimindedir, herkes ayakta seyreder. Biçimi önceleri amfitiyatro gibi yuvarlaktı; sonra amfitiyatronun ortasından tiyatro yapıldı. Theatrum adını seyirden, Yunanca theoria'dan alır, çünkü halk orada yukarıdan ayakta durup oyunları seyreder.

Tiyatro aynı zamanda bir fuhuş yeridir (prostibulum), çünkü oyunlar bitince fahişeler orada yatardı. Ona lupanar da denir; aynı fahişelerden, ki bedenlerinin ayağa düşmüş bayağılığından ötürü lupae (dişi kurtlar) denirdi. Fahişelere yırtıcılıklarından, zavallıları kendilerine çekip yakaladıklarından lupae denir. Paganlar genelevleri, mutsuz kadınların utancı orada halka açılsın ve yapanlar da katlananlar da alay konusu olsunlar diye kurmuştur.

43. Sahne

Sahne, tiyatronun altında ev biçiminde kurulmuş, platformu olan yerdi. Bu platforma orchestra denirdi; orada komedi ve tragedya oyuncuları şarkı söyler, histrio'lar ve mimler dans ederdi. Scena Yunanca bir addır, çünkü ev görünüşünde kurulmuştu. İbranilerde çardakların kutlanmasına evlere benzerliğinden Scenopegia denmesi de bundandır.

44. Orkestra

Orchestra sahnenin platformuydu; dansçı burada oynar ya da iki kişi kendi aralarında tartışırdı. Komedi ve tragedya şairleri yarışma için oraya çıkar, onlar söylerken başkaları hareketleri gösterirdi. Sahne görevleri şunlardır: tragedya oyuncuları, komedi oyuncuları, thymelici, histrio'lar, mimler ve dansçılar.

18.42
  1. Theatrum est quo scena includitur, semicirculi figuram habens, in quo stantes omnes inspiciunt. Cujus forma primum rotunda erat, sicut et amphitheatri, postea ex medio amphitheatro theatrum factum est. Theatrum autem a spectaculo nominatum ἀπὸ τῆς θεωρίας, quod in eo populus stans desuper atque spectans ludos contemplaretur. 2. Idem vero theatrum, idem et prostibulum, eo quod post ludos exactos meretrices ibi prostarent. Idem et lupanar vocatum, ab eisdem meretricibus, quae propter vulgati corporis vilitatem lupae nuncupabantur. Nam lupae meretrices sunt a rapacitate vocatae, quod ad se rapiant miseros, et apprehendant. Lupanaria enim a paganis constituta sunt ut pudor mulierum infelicium ibi publicaretur, et ludibrio haberentur tam ii qui facerent quam quae paterentur. 1. Scena autem erat locus infra theatrum in modum domus instructa cum pulpito, quod pulpitum orchestra vocabatur, ubi cantabant comici, tragici, atque saltabant histriones et mimi. Dicta autem scena Graeca appellatione, eo quod in speciem domus erat instructa. Unde et apud Hebraeos tabernaculorum dedicatio a similitudine domiciliorum Scenopegia appellabatur. 1. Orchestra autem pulpitum erat scenae, ubi saltator agere posset, aut duo inter se disputare. Ibi enim poetae comoedi et tragoedi ad certamen conscendebant, iisque canentibus, alii gestus edebant. Officia scenica: tragoedi, comoedi, thymelici, histriones, mimi, et saltatores.
18.4545. Tragedya oyuncuları

Tragedya oyuncuları, eski olayları ve kötü kralların cinayetlerini kederli şiirle, halk seyrederken söylerlerdi.

18.45
  1. Tragoedi sunt qui antiqua gesta atque facinora sceleratorum regum luctuoso carmine, spectante populo, concinebant.
18.4646. Komedi oyuncuları

Komedi oyuncuları, sıradan insanların yaptıklarını söz ve hareketle söylerler, oyunlarında kızlara yapılan tecavüzleri ve fahişe aşklarını canlandırırlardı.

18.46
  1. Comoedi sunt qui privatorum hominum acta dictis atque gestu cantabant, atque stupra virginum et amores meretricum in suis fabulis exprimebant.
18.4747. Thymelici

Thymelici sahne müzisyenleriydi; çalgı, lir ve kithara ile eşlik ederlerdi. Thymelici denmesi, eskiden orkestrada thymele denilen platformun üzerinde durup söylemelerindendir.

48. Histrio'lar

Histrio'lar kadın giysisiyle hafifmeşrep kadınların hareketlerini canlandırırlardı; dans ederek öyküleri ve geçmiş olayları da gösterirlerdi. Histrio denmesi ya bu türün Istria'dan getirilmesindendir ya da karışık öyküleri tarihlerden canlandırdıkları için adeta historiones olmalarındandır.

18.47
  1. Thymelici autem erant musici scenici, qui in organis, et lyris, et citharis, praecinebant. Et dicti thymelici, quod olim in orchestra stantes cantabant super pulpitum quod thymele vocabatur. 1. Histriones sunt qui muliebri indumento gestus impudicarum feminarum exprimebant: ii autem saltando etiam historias et res gestas demonstrabant. Dicti autem histriones, sive quod ab Istria id genus sit adductum, sive quod perplexas historiis fabulas exprimerent, quasi historiones.
18.4949. Mimler

Mimlere Yunanca bir adla bu ad verilmiştir, çünkü insan işlerinin taklitçileridir. Kendi yazarları vardı; mimi oynamadan önce öyküyü söylerdi. Şairler öyküleri beden hareketine en uygun olacak biçimde kurarlardı.

18.49
  1. Mimi sunt dicti Graeca appellatione, quod rerum humanarum sint imitatores. Nam habebant suum auctorem, qui antequam mimum agerent, fabulam pronuntiaret. Nam fabulae ita componebantur a poetis, ut aptissimae essent motui corporis.
18.5050. Dansçılar

Varro'ya göre dansçılara, Aeneas'ın İtalya'ya beraberinde getirdiği ve soylu Romalı gençlere dansı ilk öğreten Arkadyalı Salius'tan bu ad verilmiştir.

51. Neyin hangi koruyucuyla yapıldığı

Sahne sanatlarında Liber ve Venüs'ün himayesi apaçıktır; hareket ve beden kıvraklığına dair sahneye özgü olanlar bunlara aittir. Çünkü yumuşaklığı Liber'e ve Venüs'e adarlar: kimileri cinsiyetle, kimileri akışkan gevşeklikle çözülmüş olarak.

Orada seslerle, ezgilerle, çalgılarla ve lirlerle yapılanların koruyucuları ise Apollon'lar, Musalar, Minerva'lar ve Merkür'lerdir. Ey Hıristiyan, yaratıcılarından nefret ettiğin bu gösteriden nefret etmelisin.

18.50
  1. Saltatores autem nominatos Varro dicit ab Arcade Salio, quem Aeneas in Italiam secum adduxit, quique primo docuit Romanos adolescentes nobiles saltare. 1. Est plane in artibus scenicis Liberi et Veneris patrocinium, quae privata et propria sunt scenae de gestu et corporis flexu. Nam mollitiem Libero et Veneri immolabant, illi per sexum, illi per fluxum dissolutis. 2. Quae vero ibi vocibus, et modis, et organis, et lyris transiguntur, Apollines et Musas, et Minervas, et Mercurios patronos habent. Quod spectaculum odisse debes, Christiane, quorum odisti auctores.
18.5252. Amfitiyatro

Amfitiyatro gladyatörlerin dövüştüğü seyir yeridir. Ludus gladiatorius (gladyatör okulu) denmesi, gençlerin orada silah kullanmayı çeşitli hareketlerle öğrenmesindendir. Kimi zaman kılıç ya da yumrukla birbirleriyle yarışır, kimi zaman vahşi hayvanlara karşı giderler; nefretle değil, ödül umuduyla o ölümcül yarışmaya girerler.

Amfitiyatro, iki tiyatrodan yapıldığı için bu adı alır. Amfitiyatro yuvarlaktır, tiyatro ise amfitiyatronun ortasından alınmış yarım dairedir.

53. Süvari oyunu

Gladyatörlerin birçok türü vardır; bunların ilki süvari oyunudur. İki süvari, önlerinde askerî sancaklar giderken biri Doğu kapısından, öteki Batı kapısından beyaz atlar üzerinde altın miğferlerle, daha küçük ve kullanışlı silahlarla ilerlerdi. Böylece yiğitlikleri uğruna korkunç bir kararlılıkla savaşa girer, biri ötekini öldürene dek dövüşürdü; öyle ki düşene düşüş, öldürene övünç düşsün. Bu silahlı tür ikili dövüşten ötürü Mars için savaşırdı.

18.52
  1. Amphitheatrum locus est spectaculi ubi pugnant gladiatores. Et inde ludus gladiatorius dictus, quod in eo juvenes usum armorum diverso motu condiscant, et modo inter se aut gladiis aut pugnis certantes, modo contra bestias incedentes, ubi non odio, sed praemio illecti subeunt ferale certamen. 2. Amphitheatrum dictum, quod ex duobus theatris sit factum. Nam amphitheatrum rotundum est, theatrum vero ex medio amphitheatro est, semicirculi figuram habens. 1. Genera gladiatorum plura, quorum primum ludus equestrium. Duo enim equites, praecedentibus prius signis militaribus, unus a porta Orientis, alter ab Occidentis, procedebant in equis albis cum aureis galeis, minoribus et habilioribus armis, sicque atroci perseverantia pro virtute sua inibant pugnam, dimicantes, quousque alter in alterius mortem prosiliret, ut haberet qui caderet casum, gloriam qui perimeret. Quae armatura pugnabat Marti duelli causa.
18.5454. Ağcılar

Retiarius, silah türünden adını alır: gladyatör oyununda karşısındaki dövüşçüye karşı gizlice ağ (rete) taşırdı (buna jaculum denir), peşine düştüğü rakibini mızrağıyla örtsün ve dolanmış olanı gücüyle yensin diye. Bu silahlı tür üç dişli mızrak için Neptün'e dövüşürdü.

18.54
  1. Retiarius ab armaturae genere, in gladiatorio ludo contra alterum pugnantem occulte ferebat rete (quod jaculum appellatur), ut adversarium cuspide insequente operiret, implicitumque viribus superaret. Quae armatura pugnabat Neptuno tridentis causa.
18.5555. Takipçiler

Secutor adını ağcıyı takip etmekten (insequi) alır. Elinde mızrak ve rakibin ağını engelleyecek kurşun bir kütle taşırdı, öyle ki o ağla vurmadan önce bu galip gelsin. Bu silahlı tür Vulcanus'a adanmıştı. Çünkü ateş her zaman suyu izler; ateş ve su birbirine her zaman düşman olduğu için ağcıyla eşleştirilirdi.

18.55
  1. Secutor ab insequendo retiarium dictus. Gestabat enim cuspidem, et massam plumbeam, quae adversarii jaculum impediret, ut antequam ille feriret reti, iste exsuperaret. Haec armatura sacrata erat Vulcano. Ignis enim semper aquam insequitur, ideoque cum retiario componebatur, quia ignis et aqua semper inter se inimica sunt.
18.5656. Kementçiler

Kementçilerin dövüşü, oyunda kaçan insanları kement atıp durdurmak, yetişip deri kalkanlı olanları yere sermekti.

18.56
  1. Laqueariorum pugna erat fugientes in ludo homines injecto laqueo impeditos, consecutosque prosternere amictos umbone pelliceo.
18.5757. Hafif askerler

Velites'in dövüşü, karşılıklı ok fırlatmaktı. Dövüşleri çeşitliydi ve seyircilere ötekilerden daha hoş gelirdi. Velites adı ya uçuşmaktan (volitatio) ya da Etrüsklerin Veles adlı şehrinden gelir.

18.57
  1. Velitum pugna erat, ut ultro citroque tela objectarent. Erat autem eorum varia pugna, et spectantibus gratior quam reliqua. Velites autem nuncupati, sive a volitatione, sive a civitate Etruscorum, quae Veles vocabatur.
18.5858. Vahşi hayvanlarla dövüş

Vahşi hayvanlarla dövüş, salıverilen hayvanları gençlerin karşılayıp onlarla dövüşmesi, suçla değil çılgınlıkla gönüllü ölüm uğruna yarışmasıydı.

59. Bunların lanetlenmesi

Bu zalimlik gösterileri ve boşlukların seyri yalnız insanların ahlâksızlıklarıyla değil, cinlerin emirleriyle de kurulmuştur. Bu yüzden Hıristiyanın sirkin deliliğiyle, tiyatronun utanmazlığıyla, amfitiyatronun zalimliğiyle, arenanın vahşetiyle, oyunun azgınlığıyla hiçbir ilişkisi olmamalıdır. Çünkü böyle şeylere cüret eden Tanrı'yı inkâr eder, Hıristiyan imanına ihanet etmiş olur; vaftiz suyunda çoktan reddettiği şeye, yani İblis'e, onun gösterilerine ve işlerine yeniden istek duyar.

18.58
  1. Ferarum pugna erat emissas bestias juvenes excipere, et pugnare adversus eas, ultroneo funere certare, non crimine, sed furore. 1. Haec quippe spectacula crudelitatis, et inspectio vanitatum non solum hominum vitiis, sed de daemonum jussis instituta sunt. Proinde nihil esse debet Christiano cum circensi insania, cum impudicitia theatri, cum amphitheatri crudelitate, cum atrocitate arenae, cum luxuria ludi. Deum enim negat, qui talia praesumit, fidei Christianae praevaricator effectus, qui id denuo appetit quod in lavacro jam pridem renuntiavit. id est, diabolo, pompis et operibus ejus.
18.6060. Tavla oyunu

Alea, yani tahta oyunu, Truva savaşının boş vakitlerinde Yunanlar arasında Alea adlı bir asker tarafından icat edilmiştir; sanat adını ondan alır. Tahtada pyrgus, taşlar ve zarlarla oynanır.

18.60
  1. Alea, id est, ludus tabulae, inventa a Graecis in otio Trojani belli, a quodam milite nomine Alea, a quo et ars nomen accepit. Tabula luditur pyrgo, calculis, tesserisque.
18.6161. Pyrgi

Pyrgus denmesi ya zarların ondan geçmesinden (pergere) ya da kule görünüşünde olmasındandır: çünkü Yunanlar kuleye pyrgos derler.

62. Taşlar

Taşlara (calculi) hafif ve yuvarlak oldukları için bu ad verilir. Bu yüzden calculus, küçüklüğüyle sıkıntı vermeden çiğnenen (calcari) küçük taşa denir. Yine calculi, sıralı yollarda, adeta patikalarda gittikleri için bu adı alır.

63. Zarlar

Zarlara (tesserae) her yanı dört köşe olduğu için bu ad verilir. Kimileri sıçrayarak koştukları için bunlara lepusculi (tavşancıklar) der. Eskiden zarlara atmaktan (jacere) ötürü jacula denirdi.

64. Tavla oyununun figürleri

Bazı kumarcılar bu sanatı tabiatçı bir yorumla, alegori yoluyla yaptıklarını ve şeylerin bir benzerliği altında tasarladıklarını sanırlar. Üç zarla oynadıklarını, dünyanın geçmiş, şimdi ve gelecek üç zamanı için olduğunu söylerler; çünkü bunlar durmaz, akıp geçer. Yolların altışarlı yerlerle ayrılmasını insan çağlarına, üçlü çizgilerini zamanlara yorarlar. Tahtanın üçlü çizgilerle çizildiğini de bundan söylerler.

18.61
  1. Pyrgus dictus, quod per eum tesserae pergant, sive quod turris speciem habeat. Nam Graeci turrim πύργον vocant. 1. Calculi vocati, quod leves sint et rotundi. Unde et calculus dicitur lapis brevis qui sine molestia sui brevitate calcatur. Item calculi, quod per vias ordinales, quasi per calculas eant. 1. Tesserae vocatae, quia quadrae sint ex partibus omnibus. Has alii lepusculos vocant, eo quod exsiliendo discurrunt. Olim autem tesserae jacula appellabantur a jaciendo. 1. Quidam autem aleatores sibi videntur physiologice per allegoriam hanc artem exercere, et sub quadam rerum similitudine fingere. Nam tribus tesseris ludere perhibent propter tria saeculi tempora, praeterita, praesentia et futura, quia non stant, sed decurrunt. Sed et ipsas vias senariis locis distinctas propter aetates hominum ternariis lineis propter tempora argumentantur. Inde et tabulam ternis descriptam dicunt lineis.
18.6565. Zar atışlarının adları

Eski oyuncularda her atış sayısından adlandırılırdı: bir, iki, üç, dört, beş, altı. Sonra her birinin adı değişti; bire canis (köpek), üçe suppus, dörde planus dediler.

18.65
  1. Jactus quisque apud lusores veteres a numero vocabatur, ut unio, binio, trio, quatrio, quinio, senio. Postea appellatio singulorum mutata est, et unionem canem, trionem suppum, quatrionem planum vocabant.
18.6666. Zar atışı

Usta kumarcılar zar atışını istedikleri sonucu verecek biçimde düzenlerler, örneğin onlara iyi gelen altıyı. Canis'ten ise kaçınırlar, çünkü zarar verir: bir demektir.

18.66
  1. Jactus tesserarum ita a peritis aleatoribus componitur, ut afferat quod voluerit, ut puta senionem, qui eis jactus bonum affert. Vitant autem canem, quia damnosus est, unum enim significat.
18.6767. Taşların hareketi

Taşların kimi sırayla, kimi serbestçe hareket eder. Bu yüzden kimine ordinarii, kimine vagi (gezgin) derler. Hiç hareket edemeyenlere ise inciti derler. Yoksul insanlara, ilerleyecek hiçbir umutları kalmadığı için inciti denmesi de bundandır.

18.67
  1. Calculi partim ordine moventur, partim vage. Ideo alios ordinarios, alios vagos appellant. At vero qui moveri omnino non possunt incitos dicunt. Unde et egentes homines inciti vocantur, quibus spes ultra procedendi nulla restat.
18.6868. Tavla oyununun yasaklanması

Bu sanattan hile, yalan ve yalan yere yemin hiçbir zaman eksik olmaz; sonunda nefret ve mal kayıpları da gelir. Bu yüzden bu suçlar sebebiyle bir vakit kanunlarla yasaklanmıştır.

18.68
  1. Ab hac arte fraus, et mendacium, atque perjurium, nunquam abest, postremo et odium, et damna rerum, unde et aliquando, propter haec scelera, interdicta legibus fuit.
18.6969. Top

Pila (top), asıl anlamıyla kılla (pilus) dolu olduğu için böyle denir. Sphaera da denir; taşımaktan (ferre) ya da vurmaktan (ferire) gelir. Dorcatius, bunun türü ve ağırlığı konusunda şöyle aktarır: "Uzun ömürlü geyiğin kılını bol bol doldur, ta ki iki librenin üstüne bir ons ekleninceye dek."

Top türleri arasında trigonaria ve arenata vardır. Trigonaria üç kişi arasında oynanır. Arenata, kalabalıkta, çevrede durup seyredenlerin halkasından atılınca, olağan alanın ötesinde topu yakalayıp oyuna girmeyi âdet edindikleri oyundur. Cubitalis oyun, iki kişinin yakından, neredeyse dirsekleri bitişik topa vurmasıdır. Bacağını uzatıp oyun arkadaşlarına vurulması için topu sunan kimseye suram dare (baldır vermek) denir.

18.69
  1. Pila proprie dicitur quod sit pilis plena. Haec et sphaera a ferendo, vel feriendo dicta, de quarum genere et pondere Dorcatius sic tradit: Neu tu parce pilos vivacis condere cervi, Uncia donec erit geminae superaddita librae. 2. Inter species pilarum sunt trigonaria et arenata. Trigonaria est, qua inter tres luditur. Arenata, qua in grege, cum ex circulo astantium spectantiumque emissa, ultra justum spatium pilam excipere lusumque inire consueverunt. Cubitalem lusum appellant, cum duo cominus ex proximo, ac pene conjunctis cubitis, pilam feriunt. Suram dicitur dare, qui pilam, crure prolato, feriendam collusoribus praebet.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…