İçeriğe geç
Etimolojiler

Sevillalı Isidorus · Etimolojiler

XIX. Kitap: Gemiler, Yapılar ve Giysiler Üzerine

19.pr1. Gemiler

Bir şey yapmaya yarayan kimi sanatların, ustaların aletlerinin, hizmet görenlerin ve bu türden şeylerin adlarını şimdi kısmen kaydetmeye çalıştım.

Artifex (usta) genel bir addır, sanat yaptığı (artem facere) için böyle denir; altın yapana aurifex dendiği gibi. Eskiler facio (yaparım) yerine faxo derlerdi.

Nauclerus, geminin sahibine denir; gemi onun payına (sors) düştüğü için böyledir, çünkü Yunancada pay klēros'tur. Gemideki öbürleri ise katkı payıyla bulunurlar.

Gubernio, namıdiğer gubernator (dümenci), adeta cohibernator'dur: basiretiyle kışın, yani denizin fırtınalarını zapt ettiği (cohibere) için.

Nauta (gemici) adını türeme yoluyla navis'ten alır. Navita ise nauta yerine şiirde kullanılır; Mars yerine Mavors denmesi gibi. Doğru yalın hâl nauta'dır.

Remex (kürekçi), kürek (remus) taşıdığı için böyle denir; yalın hâlde tubex denmesi gibi remex denir.

Epibata, Yunancada Latincenin superveniens (sonradan binen) dediği kişiye denir. Bunun gemide bir işi yoktur; navlununu ödeyip başka ülkelere geçmek ister.

Kimileri gemiye (navis) bu adın, işinin ehli (gnavus), yani deneyimli, bilgili ve çevik bir kaptan aradığı için verildiğini söyler; öyle bir kaptan ki denizin tehlikeleri ve kazaları karşısında gemiyi tutmayı ve yönetmeyi bilsin. Süleyman'ın şu sözü buradandır: "Anlayan kişi dümeni eline alır." İlk gemiyi Lidyalılar yapmıştır; denizin belirsizliklerine atılarak denizi insanların kullanımına açmışlardır.

Rates (sal), kaba direklerle tahtaların birbirine eklenmesinden yapılmış, ilk ve en eski gemi türüdür. Ona benzetilerek yapılan gemilere ratariae denmiştir. Şimdi gemilere de mecazen rates denir; oysa asıl anlamıyla rates birbirine bağlanmış kalaslardır.

Trieris büyük bir gemidir, Yunanlar buna dorco derler; İşaya'da bundan söz edilir: "Oradan büyük trieris geçmedi."

Carpasia gemisi adını Karpathos adasından alır; Rodos'tan Rhodia, İskenderiye'den Alexandrina gelmesi gibi.

Liburnae adını Libyalılardan alır; tüccar gemileridir. Horatius bunlardan söz eder: "Liburna'larla gideceksin, gemilerin yüksekleri arasında."

Rostratae gemilere bu ad, burunlarında kayalara çarpıp parçalanmamak için tunç mahmuzlar (rostra) bulunduğu için verilmiştir.

Longae (uzun) gemiler, dromon dediğimiz gemilerdir; ötekilerden daha uzun oldukları için böyle denmiştir. Bunların zıddı kısa bir tekne olan musculus'tur. Dromo adı koşmaktan (decurrere) gelir, çünkü Yunanlar koşuya dromos derler.

Classis (donanma) Yunanca apo tōn kalōn, yani "odunlardan" sözünden gelir; askerlere odun taşıyanlara calones denmesi de buradandır.

Ancyromagus, çabukluğu sayesinde gemilerin çapalarını ve başka donanımını taşımaya elverişli olduğu için böyle adlandırılmıştır.

Phaselus, bizim bozarak baselus dediğimiz teknedir. Vergilius bundan söz eder: "Boyalı phaselus'larla."

Scapha, yani kataskopos, Latincede speculatorium (gözcü teknesi) denen tekne; Yunanca skopein, Latincede intendere (dikkatle bakmak) demektir.

Barca, geminin bütün yükünü kıyıya taşıyan kayıktır. Gemi onu açık denizde, azgın dalgalar yüzünden kendi kucağına alır; limana yaklaşınca da kayık, denizde gördüğü iyiliğin karşılığını gemiye öder.

Paro, korsanlara uygun bir teknedir ve adını da onlardan alır. Cicero: "Sonra kendini dalgalı paro'ya bıraktı, ona emanet etti." Başka bir yerde: "Çevik küçük paro'larla kıyıda oynar."

Myoparo adeta en küçük paro'dur. Sepet örgüsünden yapılmış bir kayıktır, üzeri ham deriyle kaplanınca bir tekne hâlini alır. Cermen korsanları, çevikliği yüzünden Okyanus kıyılarında ve bataklıklarda bu teknelerden kullanırlar. Tarih yazarı bunlardan söz eder: "Saksonların myoparo'ları gibi, güce değil, savaştan çok kaçmaya hazır olmaya dayanırlar."

Celoces, Yunanların kelētes dedikleri teknelerdir, yani hızlı iki sıra kürekli ya da çevik üç sıra kürekli, donanmanın hizmetine elverişli gemiler. Ennius: "Celox'un yağlanmış omurgası ak denizler üstünde süzülür."

Biremes, iki sıra küreği olan gemilerdir. Triremes ve quatriremes üç ve dört sıralıdır; penteres ve hexeres de böylece beş ve altı sıralı gemilerdir.

Actuariae gemiler hem yelkenle hem kürekle yürütülür.

Hippagogus, atların geçirildiği gemidir.

Pontonium, ağır ve hantal bir ırmak teknesidir, ancak kürekle ilerleyebilir. Buna trajectus, yani "uzanmış" da denir; çünkü geniştir. Gerili halata transenna denmesi de buradandır.

Lembus, kısa bir kayıktır; başka adlarla cymba ve caupulus da denir, Po ırmağında ve bataklıklarda kullanılan linter, yani carabus gibi.

Carabus, sepet örgüsünden yapılmış küçük bir kayıktır; üzeri ham deriyle kaplanınca bir tekne hâlini alır.

Portemia, Suriye usulü bir kayıktır; geniştir, omurgası yoktur; adını taşımaktan (portare) alır. Pannonia'da bunlar kullanılır.

19.pr
  1. Artium quarumdam vocabula, quibus aliquid fabricatur, vel instrumenta artificum, vel quae ministerium exhibent, atque aliquid hujuscemodi, deinceps ex parte notanda studui. 2. Artifex generaliter vocatus, quod artem faciat, sicut aurifex, qui aurum. Faxo enim antiqui pro facio dicebant. 3. Nauclerus, dominus navis est appellatus, ita quod navis in sorte ejus sit, ϰλη̄ρος enim Graece sors dicitur. Caeteri autem in navi in contributione sunt. 4. Gubernio, qui et gubernator, quasi cohibernator, quod cohibeat prudentia sua hiberna, id est, tempestates maris 5. Nauta a nave dictus per derivationem. Navita autem pro nauta poetice dicitur, sicut Mavors pro Mars. Nam rectum est nauta. 6. Remex vocatur, quod remum gerit, sic autem remex, quomodo tubex dicitur nominativo casu. 7. Epibata Graeco sermone appellatur qui Latine dicitur superveniens. Hic nihil habet negotii, sed naulo dato, in alias terras transire disponit. 8. Navim quidam perhibent dictam, eo quod gnavum rectorem quaerat, id est, peritum, sapientem, strenuum, qui continere et gubernare novit propter maritima pericula, et casus, unde est illud Salomonis: Intelligens gubernacula possidebit, Lydii autem primum navim fabricaverunt, pelagique incerta petentes pervium mare usibus humanis fecerunt. 9. Rates primum et antiquissimum genus navigii, e rudibus tignis asseribusque consertum. Ad cujus similitudinem fabricatae naves ratariæ dictae. Nunc jam rates abusive naves. Nam proprie rates sunt connexæ invicem trabes. 10. Trieris navis magna, quam Græci dorconem vocant, de qua in Isaia dicitur: Non transivit per tam trieris magna. 11. Carpasia navis a Carpatho insula nominata, sicut a Rhodo Rhodia, sicut ab Alexandria Alexandrina; 12. Liburnæ dictæ a Libyis; naves enim sunt negotiatorum. De quibus Horatius: Ibis liburnis inter alta navium. 13. Rostratæ naves dictae ab eo quod in fronte rostra aerea habeant propter scopulos, ne feriantur et collidantur. 14. Longæ naves sunt quas dromones vocamus; dictæ eo quod longiores sint caeteris, quibus contrarius musculus, curtum navigium. Dromo autem a decurrendo dicitur. Cursum enim Graeci δρόμον vocant. 15. Classis dicta est a Graeco vocabulo ὰπὸ τω̃ν ϰάων, id est, lignis, unde et calones, qui ligna militibus portant. 16. Ancyromagus dictus, pro eo quod celeritate sui anchoris et instrumentis reliquis navium vehendis sit aptus. 17. Phaselus est navigium quod nos corrupte baselum dicimus. De quo Virgilius: Putisque phaselis. 18. Scapha, quae ϰατάσϰοπος, navigium quod Latine speculatorium dicitur, σϰοπεῑν enim Latine intendere dicitur. 19. Barca est, quae cuncta navis commercia ad littus portat. Hanc navis in pelago propter nimias undas suo suscipit gremio. Ubi autem appropinquaverit portui, reddit vicem barca navi quam accepit in pelago. 20. Paro navigium piratarum aptum, et ex iis ita vocatum, Cicero: Tunc se fluctigero tradit, mandatque paroni Et alibi: Parunculis ad littus ludit celeribus. 21. Myoparo, quasi minimus Paro. Est enim scapha ex vimine facta, quae contexta crudo corio genus navigii praebet, qualibus utuntur Germanorum piratae in Oceani littoribus, vel paludibus, ob agilitatem. De quibus Historia: Ceu, inquit, Saxonum myoparonibus, non viribus nituntur, fugæ potius, quam bello parati. 22. Celoces, a quas Graeci ϰέλητας vocant, id est, veloces biremes, vel triremes agiles, et ad ministerium classis aptæ. Ennius: Labitur uncla carina per æquora cana celocis. 23. Biremes autem naves sunt habentes remorum ordinem geminum. Triremes, et quatriremes, trium et quatuor ordinum; sic et penteres et hexeres, quinos vel senos ordines habentes. 24. Actuariæ naves sunt, quae velis simul et remis aguntur. Hippagogus, in quo equos transvehere solitum est. Pontonium, navigium fluminale, tardum et grave, quod non nisi remigio progredi potest. Hinc et trajectus, id est, extentus. Est enim latus, unde et transenna dicitur extentus funis. 25. Lembus navicula brevis, quae alia appellatione dicitur et cymba, et caupulus, sicut et linter, id est, carabus, quo in Pado, paludibusque utuntur. 26. Carabus, parva scapha ex vimine facta, quae contecta crudo corio genus navigii praebet. Portemia, navicula Syriaci generis, lata, et sine carina, a portando vocata. Utuntur iis in Pannonia.

19.pr_2Trabariae, tek kalastan (trabs) oyulan ırmak tekneleridir; başka bir adla littorariae denir. Tek kütükten oyularak yapılan caudicae de bunlardandır; dört ile on arası insan aldıkları için bu adı taşırlar.

19.pr_2
  1. Trabariæ, amnicæ naves, quae ex singulis trabibus cavantur, quae alio nomine littorariæ dicuntur. Hae et caudicæ ex uno ligno cavalo factae, et inde caudicæ, quia a quatuor usque ad decem homines capiant.
19.22. Gemilerin kısımları ve donanımı

Puppis (kıç), geminin arka kısmıdır, adeta post (arka). Prora (pruva) ön kısmıdır, adeta priora (öndekiler).

Cumba, geminin en alt yeridir, suların üstüne yattığı (incumbere) için böyle denir.

Carina (omurga) koşmaktan (currere) gelir, adeta currina.

Fori, geminin içbükey yanlarıdır, yük taşımaktan (ferre) gelir; ya da geminin döşenen tahta katlarıdır. Bu ad, yürümeyi taşıdıkları ya da dışarıya (foris) çıktıkları için verilmiştir. Vergilius bunlardan söz eder: "Foros'unu gevşetir."

Columbaria, geminin en üst yanlarındaki oyuk yerlerdir, kürekler oralardan dışarı çıkar; sanırım güvercinlerin (columbae) yuva yaptıkları kovuklara benzedikleri için böyle denmiştir.

Agea, gemide kürekçilerin tempocusunun onlara ulaştığı yollar ya da yerlerdir. Ennius bundan söz eder: "Pek çok şey güverteye konur, uzun agea dolar."

Transtra, kürekçilerin oturduğu tahtalardır; enine (in transverso) durdukları için böyle denmiştir. Vergilius bunlara juga der.

Tonsae (kürekler) adlarını dalgaları itip silkelemekten alır; berberlere saçı kesip silkelemelerinden dolayı tonsores denmesi gibi.

Palmula, küreğin en uçtaki geniş yeridir; denizi itmeye yarayan el ayası (palma) yüzünden böyle denir.

Antennae (seren direkleri) akıntının (amnis) önüne (ante) konduklarından böyle adlandırılmıştır, çünkü akıntı onların yanından akıp geçer. Cornua (boynuzlar), serenlerin uç kısımlarıdır; bu ad mecazdır.

Malus, geminin yelkenleri taşıyan ağacıdır (direğidir). Tepesinde elma (malum) gibi bir şey bulunduğu için ya da etrafı adeta küçük tahta tokmaklarla (malleoli) çevrili olduğu ve bunların dönmesiyle yelkenler daha kolay kaldırıldığı için malus denmiştir.

Modius, direğin oturduğu yuvadır; ölçek kabına (modius) benzediği için böyle denir.

Carchesia, direğin ucundadır. Cinna: "Yüksek direğin carchesia'ları parıl parıl parlıyor."

Trochleae (makaralar), adeta y harfi biçimindedir, halatlar bunların arasından çekilir. Küçük tekerlekleri olduğu için trochlea denir; çünkü Yunancada tekerlek trokhos'tur.

Parastatae, direği tutan, çift duran (pares stantes) kazıklardır. Cato: "Direk bağlandı, parastatae'ler bağlarıyla."

Clavus, dümenin idare edildiği yekedir. Ennius bundan söz eder: "Yekeyi doğru tutup gemiyi yöneteyim diye."

Porticulus, elde taşınan bir tokmaktır, kürekçilere bununla tempo ve işaret verilir. Plautus bundan söz eder: "Konuşmak için de susmak için de bütün porticulus sende olsun." Porticulus adı böylece taşımaktan (portare) gelir.

Tonsilla, demirden ya da tahtadan bir kancadır; kıyıya çakılır, geminin halatları ona bağlanır. Ennius bundan söz eder: "Eğri tonsilla'ları kapıp kıyıya çakarlar."

Anchora (çapa) demirden bir dişlidir; insan eli gibi kayaları ya da kumları kavradığı için adını Yunanca etimolojiden alır, çünkü el Yunancada kheir'dir. Ne var ki Yunanlarda kelimede h sesi yoktur, ankyra denir; bu yüzden atalarımız da kelimeyi h'siz söylerdi.

Pulvini, gemilerin limana indirilip çekildiği düzeneklerdir.

Pons, gemilerin iskelesidir.

19.2
  1. Puppis posterior pars navis est, quasi post. Prora anterior, quasi priora. Cumba locus imus navis, quod aquis incumbat. Carina a currendo dicta, quasi currina. 2. Fori navium latera concava a ferendo onere dicta, sive tabulata navium, quae sternuntur. Dicta, ab eo quod incessus ferant, vel foris emineant. De quibus Virgilius: Laxatque foros. 5. Columbaria, in summis lateribus navium loca concava, per qu:c eminent remi, dicta, credo, quod sint similia latibulis columbarum, in quibus nidificant. 6. Agea, viæ sunt, vel loca, in navi, per quæ ad remiges hortator accedit. De qua Ennius: Multa foro ponet, et Agea longa repletur. 7. Transtra sunt tabulae ubi sedent remiges, quod in transverso sint, dicta, quae Virgilius juga appellat. 8. Tonsæ remi a removendis et decutiendis fluctibus dicti, sicut tonsores a tondendis et decutiendis capillis. 9. Palmula est extrema latitudo remi, a palma dicta, qua mare impellitur. Antennas autem dictae, quod ante amnem sint positae. Praeterfluit enim eas amnis. Cornua extremae paries antennarum sunt, dicta per tropum. 10. Malus est arbor navis, qua vela sustinentur. Malus autem dictus, quia habet instar mali in summitate, vel quia, quasi quibusdam malleolis ligneis cingitur, quorum volubilitate vela facilius elevantur. 11. Modius est cui arbor insistit, ob similitudinem mensuralis vasis dictus. Carchesia sunt in acumine arboris. Cinna. Lucida confulgent alti carchesia mali. 12. Trochleæ, quasi y littera, per quas funes trahuntur. Trochleæ autem vocatæ, quod rotulas habeant, τροχὸς enim Græce rota dicitur. 13. Parastatæ stipites sunt pares stante?, quibus arbor sustinetur. Cato: Malum deligatum, parastatæ vincla. 14. Clavus est quo regitur gubernaculum. De quo Ennius:. Ut clavum rectum teneam, navimque gubernem. 15. Porticulus malleus in manu portatus, quo modus signumque datur remigantibus. De quo Plautus: Ad loquendum, atque ad tacendum tote habeas porticulum. A portando igitur porticulus. 16. Tonsilla uncinus ferreus, vel ligneus, ad quem in littore defixum funes navium illigantur. De. quo Ennius Tonsillas rapiunt, configunt littus aduncas. 17. Anchora, dens Terreus, ex Græca etymologia nomen ducit, quod quasi hominis manus comprehendat, vel scopulos, vel arenas. Nam manus Græce χεὶρ dicitur. Apud Græcos autem aspirationem non habet. Nam ἄγϰυρα dicitur, unde et apud majores sine aspiratione proferebatur. 18. Pulvini sunt machinæ quibus naves deducuntur et subducuntur in portum. Pons scala navium.
19.33. Yelkenler

Yelkenlere Yunanlar armena derler, çünkü havayla hareket ederler. Latincede vela, uçuştan (volatus) gelir. Şu söz buradandır: "Yelkenlerin kanatlarını açarız."

Yelken türleri: acation, epidromos, dolon, artemon, siparum, mendicum. Bunlardan acation en büyük yelkendir, geminin ortasına konur.

Epidromos büyüklükte ikincidir, kıça yakındır.

Dolon en küçük yelkendir, pruvaya tutturulur.

Artemon, hızdan çok gemiyi doğrultmak için düşünülmüştür.

Siparum tek köşe ipli bir yelken türüdür; rüzgârın gücü zayıfladıkça gemilere yardım eder. Lucanus bundan söz eder: "En üstte sipara'yı gererek, yelkenlerin kaçmak üzere olan rüzgârını toplar." Adını ayrılıktan (separatio) aldığı sanılır.

Pes (ayak), yelkenin en uç köşesidir; gemiciler böyle derler.

19.3
  1. Vela Græci ἄρμενα dicunt; proinde quod aere moventur. Apud Latinos autem vela a volatu dicta. Unde est illud: Velorum pandimus alas. 2. Genera velorum Acation, Epidromos, Dolon; Artemon, Siparum, Mendicum. ex quibus Acation velum maximum, et in media navi constitutum. 5. Epidromos secundae amplitudinis, aed ad puppim. Dolon minimum Velum, et ad proram defixum. Artemon dirigendae potius navis causa commentatum, quam celeritatis. 6. Siparum genus veli, anum pedem habens, quo juvari navigia solent iN navigatione, quoties tis venti languescit. De quo Lucanus: Summaque tendens Sipara, velorum perituras colligit auras, quod ex separatione existimant nominatum. Pes exiremus angulus veli, quem sic nautæ loquuntur.
19.44. Halatlar

Funes (halatlar) adını, eskiden aydınlanmak için balmumuyla sarılmış olmalarından alır; funalia (meşaleler) de buradandır.

Restes (halatlar), salları (rates) tuttukları ya da ağlar (retes) onlarla gerildiği için böyle denir.

Rudentes, geminin halatlarıdır, çok gıcırdadıkları (rudere) için bu adı alırlar.

Spirae, fırtınada kullanılan halatlardır, gemiciler bunlara kendi dillerinde cucurbae derler. Spira adı spartum'dan (halat otu) gelir.

Propes, yelkenin ayağının bağlandığı halattır, adeta prope pedes (ayağa yakın). Turpilius bundan söz eder: "Tıpkı rüzgâr gemiyi uygun esişle denize sürerken, biri yelkenin sol propes'ini bırakmışsa olduğu gibi."

Tormentum, gemilerde pruvadan kıça doğru uzatılan uzun halattır; gemi daha sıkı tutturulsun diye. Tormenta adı halatlar ve ipler için bükmekten (tortus) gelir.

Saphon, pruvadaki halattır. Caecilius bundan söz eder: "Venüs yolculuğuyla, yelken ayağını uzatarak ta saphon'a kadar geldim."

Opisphora, serenin boynuzlarından sağa sola ve geriye doğru gerilen halatlardır.

Prymnesium, geminin kıyıda kazığa bağlandığı halattır.

Mitra, geminin ortasından çevrilen halattır.

Anquina, serenin direğe bağlandığı halattır. Cinna bundan söz eder: "Pek sağlam anquina düzgün rotayı yönetsin."

Remulcum, bağlanmış geminin kürek yerine çekildiği halattır. Valgius bundan söz eder: "Burada pruvam uzun remulcum'la yanaşarak beni, sevinçle, hoş bir konukluğa ulaştırır."

Struppi, kürekleri ıskarmozlara bağlayan, deriden ya da ketenden yapılmış bağlardır. Livius bunlardan söz eder: "O zaman kürekleri struppi'lerle bağlamalarını buyurdu."

Catapirates, kurşun ağırlıklı bir iskandil ipidir, denizin derinliği bununla ölçülür. Lucilius: "Bu yağlanmış iskandili çocuk aynı yere getirsin, bir parça kurşunla bir yumak keten."

19.4
  1. Funes dicti, quod antea in usum luminis fuerint circumdati cera, unde et funalia. Restes, sive quod rates contineant, seu quod in iis retes tendantur. Rudentes sunt funes navium ex nimio stridore ita dicti. 2. Spiræ funes, quibus in tempestatibus utuntur, quas nautici suo more cucurbas vocant. Spiræ autem a sparto vocatae. 3. Propes funis quo pes veli alligatur, quasi prope pedes. De quo Turpilius: Quasi cum ventus fert navim in mare secundus, si quis propedem misit, a veli sinistrum. 4. Tormentum funis in navibus longus quo prora ad puppim extenditur, quo magis constringantur; tormenta autem a tortu dicta, restes, funesque. 5. Saphon, funis in prora positus. De quo Cæcilius: Venerio cursu veni prolato pede usque ad saphonem. 6. Opisphora, funes, qui cornibus antennæ dextra sinistraque tenduntur, et retroverso. Prymnesium, funis quo navis in littore religatur ad palum. Mitra funis quo navis media vincitur. 7. Anquina, quod ad malum antenna constringitur. Dc qua Cinna: Atque anquina regat stabilem fortissima cursum. 8. Remulcum, funis quo deligata navis trahitur vice remi. De quo Valgius: Hic mea me longo succedens prora remulco, Lætantem gratis sistit in hospitiis. 9. Struppi, vincula loro vel lino facta, quibus remi ad scalmos alligantur. De quibus Livius: Tuncque remos jussit deligare struppis. 10. Catapirates linea cum massa plumbea, qua maris altitudo tentatur. Lucilius: Hunc catapiratem puer eodem deferat unctum Plumbi pauxillum rodus, linique mataxam.
19.55. Ağlar

Retes (ağlar), ya balıkları tuttukları (retinere) ya da gerildikleri halatlar (restes) yüzünden böyle adlandırılmıştır.

Daha küçük ağa plagae'den simplagium denir. Plagae asıl anlamıyla ağların alt ve üst kenarlarında gerildiği halatlardır.

Funda, balıkçı ağının bir türüdür, dibe (fundus) atıldığı için böyle denir. Atmaktan (jactare) gelerek buna jaculum da denir. Plautus: "Sen önceden iyi bir jaculum atıcısıydın."

Tragum, çekildiği (trahere) için bu adı alan bir ağ türüdür; verriculum da budur, çünkü verrere çekmek demektir.

Nassa…

Cassis, av ağının bir türüdür, yakaladığı (capere) için böyle denir. Incassum ("boşuna, sebepsizce") dememiz buradandır: adeta cassis'siz; çünkü bu ağlar olmadan avcılık boşa gider.

Conopeum, sivrisinekleri uzak tutan, çadır biçiminde bir ağdır; en çok İskenderiyeliler kullanır, çünkü oralarda Nil'den bol sivrisinek çıkar. Conopeum denmesi de bundandır: Canopea Mısır'dır.

19.5
  1. Retes vocatae, sive a retinendis piscibus, sive a restibus quibus tenduntur. Minus autem rete simplagium dicitur a plagis. Nam plagas proprie dicimus funes illos quibus retia tenduntur circa imam et summam partem. 2. Funda genus est piscatoriæ retis, dicta ab eo quod in fundum mittatur. Eadem etiam a jactando jaculum dicitur. Plautus: Probus quidem antea jaculator eras. 3. Tragum genus retis ab eo quod trabatur, nuncupatum, ipsum est et Verriculum. Verrere enim trahere est. Nassa..... Cassis gentiS Venatoriae retis, quod capiat. Hinc est quod et incassum dicimus, id est, sine causa, quasi sine cassibus sine quibus venatio inanis est. 4. Conopeum, retes qua culices excluduntur iu modum tentorii, quo magis Alexandrini utuntur, quia ibi ex Nilo culices copiosi nascuntur; unde et conopeum dicitur; nam Canopea .Egyptus est.
19.66. Demircilerin ocakları

Faber (demirci, usta) adını demir yapmaktan (facere) almıştır. Bu ad oradan başka sanatların malzemelerine de geçmiş, başka alanlarda da faber ve fabrica denir olmuştur; ancak bir niteleme eklenerek, örneğin faber lignarius (marangoz) ve benzerleri gibi; bu da işin sağlamlığından dolayıdır.

Putperestler demirci ocağının kurucusu olarak Vulcanus'u gösterirler; bu mecazî bir sözdür, Vulcanus'la ateşi kastederler. Ateş olmadan hiçbir maden türü ne eritilir ne dövülür; ateşin yapmadığı hemen hiçbir şey yoktur. Kâh cam, kâh gümüş, kâh kurşun, kâh sülyen, kâh boyalar, kâh ilaçlar yapar. Taşlar ateşte tunca çözülür; demir ateşte doğar ve onunla yola getirilir; altın ateşle kemale erer; taş ateşte yakılınca ondan çıkan harç duvarları tutturur.

Ateş kara taşları pişirerek ağartır, ak odunları yakarak karartır; parlak korlardan kara kömür çıkarır; sert odunları kırılgan, çürüyebilen şeyleri çürümez yapar; sıkı olanı gevşetir, gevşeği sıkar, serti yumuşatır, yumuşağı sertleştirir. İlaç gibi de iş görür; çünkü dağlanmak çoğu kez yararlıdır. Güneşin kararmasından kapılan salgına da yardımcı olduğu kesindir. Yapılan işte de bir şey ilk ateşlerde, başka bir şey ikinci, başka bir şey üçüncü ateşlerde ortaya çıkar.

Ateşin kendinde bir başka çeşitlilik daha vardır: İnsanın kullanımına yarayan ateş başkadır, Tanrı'nın hükmüne boyun eğen ateş başka; ister göklerden yıldırımı sıkıp indiren, ister yerden dağların doruklarından fışkıran ateş olsun.

Ignis (ateş) adı ondan hiçbir şey doğamayacağı için verilmiştir (gigni). Çünkü ateş bozulmaz bir unsurdur, kaptığı her şeyi yok eder.

Demirci işi iki şeyden oluşur: rüzgâr ve alev.

Flamma (alev) asıl anlamıyla ocağa aittir, körüklerin üflemesiyle (flatus) canlandırıldığı için böyle denir.

Fornax (ocak) ise ateşten gelir: phōs ateştir.

Caminus da ocaktır, Yunanca kauma'dan (sıcaklık) türemiştir.

Favilla (kül kıvılcımı), ateşin terk ettiği kıvılcımdır.

Pruna (kor) yandığı sürece böyle denir; söndüğünde carbo (kömür) adını alır. Pruna iyice yanmaktan (perurere), carbo ise alevden yoksun olmasından (carere) gelir. Kömür, bitti sanıldığında daha da güçlenir; yeniden tutuşturulunca daha güçlü bir ışıkla ısınır. Onun gücü ve ateşsiz dayanıklılığı o kadar büyüktür ki hiçbir nemden bozulmaz, hiçbir eskimeyle yenilmez. Sönmüş kömür bozulmadan öyle dayanır ki sınır koyanlar onu toprağa gömüp altına serer, üzerine de taş dikerler; böylece hak iddia edeni çürütmek için, nice yüzyıllar sonra da dikilmiş taşın sınır taşı olduğunu bilirler.

19.6
  1. Faber a faciendo ferro impositum nomen habet. Hinc derivatum est nomen ad alias artium materias fabros vel fabricas dicere, sed cum adjectione, ut faber lignarius, et reliqua propter operis; scilicet, firmitatem. 2. In fabrorum autem fornace gentiles Vulcanum auctorem dicunt figuraliter, per Vulcanum ignem significantes, sine quo nullum metalli genus fundi, extendique potest. Nihil est enim pene, quod igne non efficiatur. Alibi enim vitrum, alibi argentum, alibi plumbum, alibi minium, alibi pigmenta, alibi medicamenta efficit. Igne lapides in aera solvuntur, igne ferrum gignitur, ac domatur, igne aurum perficitur, igne cremato lapide cæmenta et parietes ligantur. 3. Lapides nigros ignis coquendo candificat, ligna candida urendo offuscat, carbones ex pruna fulgida nigros facit; de lignis duris fragiles, de putrilibus imputribiles reddit, stricta solvit, soluta restringit, dura mollit, mollia dura reddit. Habet et medicaminis usum. Nam saepe uri prodest. Pestilentiæ quoque, quæ obscuratione solis contrahitur, auxiliari certum est. In opere quoque aliud gignitur primis ignibus, aliud secundis, aliud tertiis. 4. Habet quoque et aliam in se diversitatem ignis. Nam alius est ignis qui usui humano alius tui judicio paret divino, sive qui de Cœlo fulmen astringit, sive qui de terra per vertices montium eructat. 5. Ignis autem dictus, quod nihil gigni potest ex eo. Est enim inviolabile elementum, absumens cuncta quae rapit. Fabrica duabus rebus Constat: ventis, et flamma. 6. Flamma vero proprie fornacis est dicta, quod flatu follium excitetur. Fornax vero ab igne vocata: ϕω̄ς enim ignis est. Caminus est fornax, et est Graecum derivatum a cauma. Favilla est deserta igne scintilla. 7. ° Pruna est quandiu ardet; cum autem exstincta fuerit, carbo nominatur. Pruna autem a perurendo dicta est, carbo vero, quod flamma caret. Qui dum interiisse creditur, majoris fit virtutis. Nam iterum incensus fortiore luce calescit. Cujus tanta vis est etiam, et sine igne firmitas, ut nullo humore corrumpatur, nulla vetustate vincatur. Exstinctus enim tantum incorruptibiliter durat, ut ii qui limites figunt, eos infossos terra substernant, et lapide; desuper figant, ad convincendum litigatorem, ut post quantalibet sæcula fixumque lapidem limitem esse cognoscant.
19.77. Demircilerin aletleri

Incus (örs), üstünde demirin dövüldüğü şeydir; cudere'den gelir, çünkü orada bir şey döver (cudere), yani vurarak uzatırız. Cudere, vurmak ve kesmek demektir. Eskiler buna incus değil intus (tundere'den) derlerdi, çünkü maden onun üstünde dövülür (tundatur), yani gerilir (tendatur). Tokmağa tudes denmesi de dövmekten (tundere), yani germekten (tendere) gelir.

Malleus (çekiç) denir, çünkü sıcak ve yumuşak (molle) bir şeye vurup onu uzatır.

Marcus büyük çekiçtir; vurmak için daha büyük ve güçlü olduğu için marcus denir. Martellus ortadır, marculus ise küçük çekiçtir. Lucilius: "Bir ocakta kızgın küçük çekicin demiri nice büyük vuruşla dövmesi gibi."

Forcipes (maşalar), adeta ferricipes'tir: kızgın demiri kaparlar (capere) ve tutarlar; ya da onlarla sıcak (forvum) bir şeyi yakalar ve tutarız, adeta forvicapes. Forvum sıcak demektir; fervidum buradandır. Yine buradan, kan sıcaklığı kızarmayla güzellik verenlere formosi (güzel) deriz.

Lima (törpü), düz (lenis) yaptığı için böyle denir; limum düz demektir.

Coelum, gümüş işçilerinin kullandığı kalemdir; kabartmalı kaplara caelata denmesi de buradandır.

19.7
  1. Incus est, in quo ferrum tunditur, a cudendo dictus, eo quod illic aliquid cudamus, id est, feriendo producamus. Cudere enim cædere et ferire est. Veteres autem non incudem vocabant, sed intudem, eo quod in ea metallum tundatur, hoc est, tendatur, e unde et tudes malleus, a tundendo, id est, tendendo dictus. 2. Malleus vocatur, quia dum quid calet et molle est, cædit et producit. Marcus malleus major, et dictus marcus, quod major sit ad cædendum, et fortior. Martellus, mediocris Marculus, malleus pusillus. Lucilius: Et velut in fabricam fervens cum marculus ferrum multorum magnis ictibus tundit. 3. Forcipes, quasi ferricipes, eo quod ferrum candens capiant, teneantque, sive quod ab iis aliquid forvum capimus, et tenemus, quasi forvicapes. Nam forvum est calidum, unde et fervidum, unde et formosos dicimus quibus calor sanguinis ex rubore pulchritudinem creat. 4. Lima dicta, eo quod lene faciat. Nam limum lene est. ' Cœlum est unde operantur argentarii, a quo et coelata vasa dicuntur.
19.88. Duvar yapımı

Duvar ve dam yapımının mucidi olarak Yunanlar Daidalos'u gösterirler; çünkü duvarcılık sanatını Minerva'dan ilk o öğrenmiştir denir. Ustalara ve yapımcılara Yunanlar tektones, yani yapıcılar derler. Architecti (mimarlar), temelleri düzenleyen duvarcı ustalarıdır. Havari kendisi için bu yüzden şöyle der: "Bilgili bir mimar olarak temeli attım."

Machiones (işçiler) adlarını duvarların yüksekliği yüzünden üstünde durdukları makinelerden (machinae) alır.

9. Düzenleme

Yapıların kısımları üçtür: düzenleme (dispositio), kurma (constructio) ve güzellik (venustas).

Düzenleme, arsanın ya da zeminin ve temellerin planının çizilmesidir.

19.8
  1. In fabricis parietum atque tectorum Græci inventorem Dædalum asserunt. Iste enim primus didicisse fabricam a Minerva dicitur. Fabros autem sive artifices Graeci τέϰτονας vocant, id est, structores. Architecti autem caementarii sunt qui disponunt in fundamentis. Unde et Apostolus de semetipso: Quasi sapiens, inquit, architectus fundamentum posui. 2. Machiones dicti a machinis, in quibus insistunt propter altitudinem parietum. 1. Ædificiorum partes sunt tres: dispositio, constructio, venustas. Dispositio est areæ, vel soli et fundamentorum descriptio.
19.1010. Kurma

Kurma (constructio), duvar yanlarının yükseltilmesi ve yapının boyunun çıkarılmasıdır. Constructio ya da structio denir, çünkü bir araya sıkıştırır (instringere) ve tutunmalarını sağlar; taşlar çamurla, odunlarla taşlar birbirine tutunur. Demirin suya batırılmasına da strictura denir; çünkü demir kızgınken suya sokulmazsa sıkılaşıp bütünleşemez. Yine constructio taş ve odun çokluğundan gelir, strues (yığın) da buradandır. Yapma (aedificatio) başka, yenileme (instauratio) başkadır. Aedificatio yeni bir kurma işidir; instauratio ise bir şeyin eskisinin benzerine (ad instar) onarılmasıdır. Eskiler instar'ı benzerlik anlamında kullanırlardı; instaurare demeleri bundandır.

Kurma işi temelden, taşlardan, kireçten, kumdan ve odundan oluşur.

Fundamentum (temel), yapının dibi (fundus) olduğu için böyle denir. Buna caementum da denir, kesmekten (caedere) gelir; çünkü kesilmiş kalın taştan yükselir.

Yapıya elverişli taşlar: ak taş, tiburtinus, columbinus, ırmak taşı, sfungia, kızıl taş ve ötekiler.

Ak taşın kimi sert, kimi yumuşaktır. Yumuşağı dişli testereyle kesilir. İşlenmesi kolaydır, öyle ki üstüne tahtaya yazar gibi harf yazılır.

Tiburtinus adını İtalya'daki bir yerden alır; yapıda sağlam olsa da sıcaktan çatlar.

Tophus yapılarda işe yaramaz (temellere uygundur); dayanıksız ve yumuşaktır. Çünkü denizin sıcaklığından ve buğusundan aşınır, yağmurlar da onu döver.

Arenatius, deniz kumlarının kaynaşmasından oluşmuş taştır; ona bibulus (su çeken) da denir, çünkü aldığı nemi saklar. Bu taş Baetica'da Okyanus'taki Gades adasından gelir, orada en çok o kesilir, bu yüzden Gaditanus adını da alır.

Piperinus, kara noktalı, ak kırçıl bir taştır; serttir ve pek sağlamdır.

Cochleatius, salyangoz kabuklarının, çakılların ve kumun kaynaşmasından oluşur; çok pürüzlüdür, bazen de deliklidir.

Columbinus adını kuşun renginden alır; tabiatça alçıya yakındır, yumuşaklıkta ona pek benzer.

Molaris duvarlarda işe yarar, çünkü tabiatı daha yağlıdır, sert ve pürüzlüdür. Değirmen taşları (molae) da ondan yapılır, adı da buradan gelir. Dört türü vardır: ak, kara, karışık ve delikli.

Sphungia sudan oluşan bir taştır; hafif ve deliklidir, kemerlere elverişlidir.

Silex (çakmaktaşı) serttir; türü içinde en iyisi kara olanıdır, bazı yerlerde kızılı da vardır.

Ak çakmaktaşları yıllara karşı bozulmaz. Mezar taşı olarak oyulsalar da bozulmadan kalırlar, ateş bile onlara zarar vermez. Hatta tunçların döküldüğü kalıplar da bunlardan yapılır.

Yeşil çakmaktaşı da ateşe çok dayanır, ama hiçbir yerde bol değildir; bulunduğu yerde de kaya değil, taş olarak bulunur.

Soluk olanı harçta nadiren işe yarar.

Yuvarlak olanı darbelere karşı dayanıklıdır, ama sıkıca bağlanıp desteklenmezse yapıda güvenilmezdir.

Irmak çakmaktaşı hep ıslanmış gibidir. Bunu yazın çıkarmak ve iki yıl geçmeden ev duvarlarına koymamak gerekir.

Pişmiş toprak işlerinden tuğlalar duvar ve temellere, oluklu kiremitler ve kiremitler dama uydurulur.

Tegulae (kiremitler) evleri örttüğü (tegere), imbrices (oluklu kiremitler) yağmurları (imbres) aldığı için böyle denir. Tegula kök biçimli addır, küçültmesi tigillum'dur.

Laterculi (tuğlalar), dört yandan tahtalarla çevrilerek geniş (latus) biçimlendirildikleri için böyle denir.

Lateres ise pişmemiş olanlardır; onlar da geniş (latus) olarak tahta kalıplarda yapıldıkları için böyle adlandırılmıştır.

Bunlara ait crates denen şeyler, pişmemiş tuğlalar için çamuru taşıdıkları sepetlerdir. Kamışların birbirine bağlanmasından oluşur, apo tou kratein, yani birbirlerini tuttukları için bu adı alırlar.

Çamura (lutum) kimileri temiz olmadığı için, zıt anlamlı adlandırmayla bu adın verildiğini düşünür; çünkü yıkanmış (lotum) olan her şey temizdir.

Calx viva (sönmemiş kireç) dokunulduğunda soğuk olmakla birlikte içinde gizli bir ateş barındırdığı için böyle denir; üstüne su dökülünce gizli ateş hemen patlar. Tabiatı şaşılacak bir şey yapar: Yandıktan sonra ateşi söndüren sularla tutuşur, ateşi yakan zeytinyağıyla söner. Yapı işinde kullanılması zorunludur; çünkü taş taşa kireçle birleşmeden güçlü biçimde tutunamaz.

Gypsum (alçı) kirece akrabadır, adı Yunancadır. Birçok türü vardır; hepsinin en iyisi ayna taşından yapılır. Yapıların kabartmalarında ve silmelerinde çok hoş durur.

Arena (kum) adını kuruluktan (ariditas) alır, kimilerinin istediği gibi yapılarda yapışmasından (adhaerere) değil. Sınaması şöyledir: Elle sıkılınca gıcırdıyorsa ya da ak bir giysiye serpilince hiç kir bırakmıyorsa iyidir.

19.10
  1. Constructio est laterum et altitudinis ædificatio. Constructio autem, vel structio vocata, eo quod instringat et cohærere faciat, ut lapides luto, et ligna et lapides invicem sibi. Nam et intinctio ferri in aqua strictura est. Nisi enim candens tingatur, stringi et cohaerere non potest ferrum. Item constructio a multitudine lapidum et lignorum dicta, unde et strues. Aliud est enim aedificatio, aliud instauratio. Nam ædificatio nova constructio est. Instauratio vero quod reparatur ad instar prioris. Nam instar Veteres pro similitudine ponebant. Inde et instaurare dicebant. 2. Constat autem constructio fundamento, lapidi bus, calce, arena, et lignis. Fundamentum dictum, quod fundus sit ædificii. Idem et cæmentum, a cedendo dictum, quod cæso crasso lapide surgat. 3. Lapides in structuris apti: albus, tiburtinus, columbinus, fluviatilis, sfungia, rubrus, et reliqui. 4. Albus lapis, alius durus, alius mollis. Mollis dentata serra secatur. Tractabilis in opere est, ita ut in eo, quasi in ligno, litterae scribantur. 5. Tiburtinus, a loco Italiæ dictus, qui dum sit ad fabricam fortis, vapore tamen dissilit. 6. Tophus ædificiis inutilis est (fundamentis aptus) mortalitate, et mollitie. Ex aestu enim et halitu maris exeditur, et verberatur imbribus. 7. Arenatius, lapis concretus maris arenis, hic et bibulus dicitur. Servat enim humorem acceptum. Idem et in Baetica Gaditanus, ab insula Oceani ubi plurimus exciditur. 8. Piperinus, subalbidus cum punctis nigris, du. rus, atque fortissimus. Cochleatius, cochleis, lapillisque et arena concretus, asperrimus, et interdum fistulosus. 9. Columbinus a colore avis nuncupatus, natura vicinus gypso, et mollitie simillimus. 10. Molaris, in parietibus utilis, quia est quædam natura ejus pinguior, duraque et aspera, ex quo etiam et molæ fiunt, unde et nomen traxil. Hujus quatuor genera: albus, niger, permistus, ac fistulosus. 11. Sphungia lapis creatus ex aqua, levis, ac fistulosus, et cameris aptus. 12. Silex, durus lapis, ex cujus genere nigri silices optimi, quibusdam in locis et rubentes. Albi silices contra vetustatem incorrupti. Iidem et in monumentis scalpti, et incorrupti permanent, quibus nec ignis quidem nocet. Nam ex iis etiam formæ fiunt, in quibus æra funduntur. Viridis silex, vehementer et ipse igni resistens, sed nusquam copiosus, et ubi invenitur, lapis, non saxum est. Pallidus in caemento raro utilis. 13. Globus contra injurias fortis, et in structura infidus, nisi fuerit multa suffrenalione devinctus. 14. Fluviatilis silex semper veluti madens est. Hunc aestate exhiberi oportet, nec ante biennium inserere in structuris domorum. Fictilium operum ad parietes, et fundamenta coctilibus laterculis ad tecta imbricibus tegulisque aptantur. 15. Tegulæ vocatæ, quod tegant ædes, et imbrices. quod accipiant imbres. Tegulæ autem primae positio nis nomen, cujus diminutivum tigillum. 16. Laterculi vero vocati, quod lati formentur circumactis undique quatuor tabulis. Lateres autem crudi sunt, qui et ipsi inde nominati, quod lati ligneis formis efficiuntur. 17. Quorum crates dicuntur, in quibus lutum pro eisdem lateribus crudis portare solent. Sunt enim connexiones cannarum, dicti ἀπὸ τοῡ ϰρατεῑν, id est, quod se invicem teneant. 18. Lutum autem vocatum quidam per antiphrasin putant, quod non sit mundum. Nam omne lotum mundum est. 19. Calx viva dicta, quia dum sit tactu frigida, intus occultum continet ignem; unde perfusa aqua statim latens ignis erumpit. Natura ejus mirum aliquid facit. Postquam enim arserit, aquis incenditur, quibus solet ignis exstingui; oleo exstinguitur, quo solet ignis accendi. Usus ejus in structuris fabricae necessarius. Nam lapis lapidi non potest adhærere fortius, nisi calce conjunctus. 20. Gypsum cognatum calci est, et est Graecum nomen. Plura ejus genera. Omnium autem optimum e lapide speculari. Est enim in signis aedificiorum et coronis gratissimus. 21. Arena ab ariditate dicta, non ab adhaerendo in fabricis, ut quidam volunt. Hujus probatio si manu impressa stridet, aut si in vestem candidam sparsa, nihil sordis relinquat.

19.10_2Columnae (sütunlar) adını uzunluk ve yuvarlaklıklarından alır; bütün yapının ağırlığı onların üstünde yükselir. Eski ölçü, sütunların genişliğinin yüksekliğin üçte biri olmasıydı. Yuvarlak sütunların dört türü vardır: Dor, İon, Toskana ve Korint; bunlar kalınlık ve yükseklik ölçüsüyle birbirinden ayrılır. Beşinci tür, Attika sütunları denenlerdir; dört köşeli ya da daha çok köşelidir, yanlarının aralıkları eşittir.

Bases (kaideler), sütunların dayanaklarıdır; temelden yükselir ve üstüne konan yapının ağırlığını taşırlar. Basis Süryanicede pek sağlam bir kayanın adıdır.

Capitella (başlıklar), sütunların başları olduğu için böyle denmiştir, boyun üstündeki baş gibi.

Epistylia, sütun başlıklarının üstüne konan şeylerdir; kelime Yunancadır.

Pavimenta (döşemeler), işin aslını Yunanlardan alır. Pavimenta denir, çünkü dövülürler (paviantur); pavor (korku) da buradandır, çünkü yüreği döver.

Ostracus, kırık testi parçalarının (testae) kireçle karıştırılıp dövülmesiyle yapılan döşemedir; çünkü Yunanlar testiye ostraka derler.

Rudus, ustaların, döşeme yaparken üste döktükleri kireçle karıştırılmış ezik taşlara verdikleri addır; rudera (molozlar) denmesi de buradandır.

Canalis (kanal) kamış (canna) gibi oyuk olduğu için böyle denir. Bu kelimeyi eril yerine dişil söylemek daha doğrudur.

Fistulae (su boruları), suları döktükleri ve gönderdikleri için böyle denir; çünkü Yunanca stellein göndermektir. Biçimleri suyun miktarına ve hacmine göre yapılır, sular onlarla belirli ölçülere bölünür. Bu ölçülerden bazıları uncia, quinaria, dörtgen parmak, yuvarlak parmak ve öteki ölçülerdir.

19.10_2
  1. Columnæ pro longitudine et rotunditate vocatae, in quibus totius fabricae pondus erigitur. Antiqua ratio erat columnarum altitudinis tertia pars latitudinum. Genera rotundarum quatuor: Doricæ, Ionicæ, Tuscanicæ, Corinthiæ, mensura crassitudinis et altitudinis inter se distantes. Quintum genus est earum quæ vocantur Atticæ, quaternis angulis, aut amplius, paribus laterum intervallis. 2. Bases, fulturæ sunt columnarum, quae a fundamento consurgunt, et superpositae fabricae sustinent pondus. Bases autem nomen petrae est fortissimæ Syro sermone. 3. Capitella, dicta quod sint columnarum capita, quasi super collum caput. Epistylia sunt, quae super capitella columnarum ponuntur, et est Graecum. 4. Pavimenta originem operis a Graecis habent: vocata autem pavimenta, eo quod paviantur, id est, cædantur, unde et pavor, quia cædit cor. 5. Ostracus est pavimentum testacem, eo quod fractis testis calce admista feriatur. Testam enim Græci ὃστραϰα dicunt. 6. Rudus artifices appellant lapides contusos, et calce admistos, quos in pavimentis faciendis superfundunt, unde et rudera dicuntur. 7. Canalis, ab eo quod cava sit in modum cannæ. Sane canalem melius genere feminino quam masculino proferimus. 8. Fistulæ aquarum sunt dictæ, quod aquas fundant et mittant. Nam Græce στέλλειν mittere est. Formæ earum pro magnitudine aquæ et capacitate fiunt, per quas aquæ per certos modulos dividuntur. E quibus est uncia, et quinaria, digitus quadratus, digitus rotundus, et cæteri modi quique.
19.1111. Güzellik

Buraya kadar kurmanın kısımları anlatıldı, sırada yapıların güzelliği var. Güzellik (venustas), süs ve zarafet için yapılara eklenen her şeydir: Damların altın işlemeli tavanları, kıymetli mermer levhalar, renkli resimler gibi.

19.11
  1. Hucusque partes constructionis, sequitur de venustate aedificiorum. Venustas est quidquid illud ornamenti, et decoris causa aedificiis additur, ut tectorum auro distincta laquearia, et pretiosi marmoris crustæ, et colorum picturæ.
19.1212. Tavan kaplamaları

Laquearia, kubbenin altını örten ve süsleyen şeylerdir; bunlara lacunaria da denir, çünkü tahtadan, alçıdan ya da boyadan yapılmış, kare ya da yuvarlak bazı "havuzcuklar" (lacus) bulunur, aralarında işlemeler pırıldar. Asıl kelime lacus'tur; Lucilius'ta olduğu gibi: "Evler ve tavanlar yankılanır." Bunun küçültmesi lacunar'dır, Horatius'ta olduğu gibi: "Evimde altın lacunar parıldamaz." Oradan lacunarium küçültmesi çıkar, harf değişimiyle de laquearium olur.

13. Mermer levhalar

Crustae, mermer levhalarıdır. Mermer kaplı duvarlara crustati denmesi de bundandır. Mermeri levhalara kesmenin yolunu kimin bulduğu belli değildir. Levhalar kum ve demirle yapılır; testere çok ince bir hat üzerinde kumu bastırır, çekilip itildikçe keser. Ne var ki kalın kum mermeri daha çok aşındırır, ince olanı ise işleme ve cilaya uygundur.

19.12
  1. Laquearia sunt quæ cameram subtegunt et ornant, quæ et lacunaria dicuntur, quod lacus quosdam quadratos, vel rotundos, ligno, vel gypso, vel coloribus, habeant pictos, cum signis intermicantibus. Principaliter autem lacus dicitur, ut Lucilius: Resultant aedesque, lacusque. Cujus diminutio lacunar facit, ut. Horatius: Neque aureum Mea renidet in domo lacunar. Inde fit alia diminutio lacunarium, et per antistichon laquearium. 1. Crustæ sunt tabulæ marmoris. Unde et marmorati parietes crustati dicuntur. Quis autem marmora secandi in crustas rationem excogitaverit, non constat. Fiunt autem arena, et ferro, serraque in prætenui linea premente arenas, tractuque ipso secante, sed crassior arena plus erodet marmoris. Nam tenuis fabricis et polituris accommodata est.
19.1414. Mozaikler

Lithostrota, çeşitli renklere boyanmış küçük levhacıklar ve taşçıklarla resim sanatından yararlanılarak işlenmiş döşemelerdir. Tesselli adı tessera'dan, yani kare taşçıklardan küçültme yoluyla gelir.

19.14
  1. Lithostrota sunt elaborata arte picturae parvulis crustis, ac tessellis tinctis in varios colores. Tesselli autem a tesseris nominati, id est, quadratis lapillis per diminutionem.
19.1515. Alçı işleri

Plastice, duvarlarda alçıdan şekiller ve kabartmalar yapmak ve onları renklerle boyamaktır. Yunanca plattein, Latincede topraktan ya da alçıdan benzerlikler biçimlendirmek demektir. Çünkü kili sıkıp ona bir şekil vermek plasta'nın işidir. Çamurdan ilk yaratılan insana protoplastus denmesi de bundandır.

16. Resim

Resim, bir şeyin görünüşünü dile getiren bir tasvirdir (imago); görüldüğünde zihni o şeyin hatırasına götürür. Pictura adeta fictura'dır (uydurma); çünkü uydurulmuş bir tasvirdir, hakikat değildir. Fucata (boyanmış) da buradandır, yani uydurma bir renkle sıvanmış, güvenilirliği ve hakikati olmayan şeyler. Bu yüzden öyle resimler vardır ki, gerçeğe bağlı kalma gayretiyle renkte cisimleri aşarlar, güvenilirliği artırmaya çalışırken yalana varırlar; üç başlı Khimaira'yı ya da üstü insan, belinden aşağısı köpek başlarıyla çevrili Skylla'yı resmedenler gibi.

Resmi ilk kez Mısırlılar bulmuştur, insanın gölgesinin çevresine çizgi çekerek. Başlangıçta böyleydi; sonra tek tek renklerle, daha sonra çeşitli renklerle yapıldı. Böylece sanat yavaş yavaş kendini ayırt edip geliştirdi; ışığı, gölgeleri ve renk farklarını buldu. Bu yüzden ressamlar bugün de önce yapacakları tasvirin gölgelerini ve çizgilerini çeker, sonra renklerle doldururlar; bulunan sanatın sırasına uyarlar.

19.15
  1. Plastice est parietum ex gypso effigies signaque exprimere, pingereque coloribus; πλάττειν autem dictum Graece, quod Latine est pingere terra, vel gypso, similitudines. Nam impressa argilla formam aliquam facere astæ est. Unde ci protoplastus est dictus homo, qui ex limo primus est conditus. 1. Pictura autem est imago exprimens spectem alicujus rei, quæ dum visa fuerit, ad recordationem mentem reducit. Pictura autem dicta, quasi fictura. Est enim imago ficta, non veritas. Hinc et fucata, id est, ficto quodam colore illita, nihil fidei et veritatis habentia. Unde et sunt quaedam picturae quae corpora veritatis studio coloris excedunt, et fidem dum augere contendunt, ad mendacium provehunt, sicut qui Chimæram tricipitem pingunt, vel Scyllam hominem sursum, caninis aptam capitibus cinctam deorsum. 2. Picturam autem Aegyptii excogitaverunt primum umbra hominis lineis circumducta. Itaque initio talis, secunda singulis coloribus, postęa diversis; sicque paulatim sese ars ipsa distinxit, et invenit lumen, atque umbras, differentiasque colorum, unda et nunc pictores prius umbras quasdam et lineas futurae imaginis ducunt, deinde coloribus complent, tenentes ordinem inventae artis.
19.1717. Renkler

Colores (renkler) adını ateşin ya da güneşin sıcaklığıyla (calor) tamamlanmalarından yahut başlangıçta süzülüp (colare) en ince hâle getirilmelerinden alır.

Renkler ya kendiliğinden bulunur ya yapılır. Kendiliğinden bulunanlar sinopis, rubrica, paretonium, melinum, eretria, auripigmentum gibidir. Ötekiler ya sanatla ya karıştırmayla yapılır.

Sinopis ilk kez Pontos'ta bulunmuştur, adını da oradaki Sinope şehrinden almıştır. Üç türü vardır: kırmızı, daha az kırmızı ve ikisinin ortası.

Rubrica kırmızı (rubra) olduğu ve kana yakın olduğu için böyle denir. Pek çok yerde bulunur, ama en iyisi Pontos'tadır; bu yüzden Pontica da denir.

Syricum kırmızı bir boyadır, kitapların başlıkları onunla yazılır. Phoeniceum de budur; Fenikelilerin yaşadığı Kızıldeniz kıyılarında, Suriye'de toplandığı için böyle adlandırılır.

Sericum başka, Syricum başkadır. Sericum, Serlerin gönderdiği bir yündür; Syricum ise Suriye Fenikelilerinin Kızıldeniz kıyılarında topladıkları boyadır. Yapma olanlar arasında da sayılır, çünkü çoğu kez sinopis ya da sandyx ile karıştırılarak yapılır.

Minium'u (sülyen) ilk kez Yunanların Efes toprağında buldukları aktarılır. Hispania bu boyayı başka ülkelerden daha bol bulundurur; bu yüzden kendi ırmağına da adını vermiştir. Damıtılması civa (sıvı gümüş) verir. Kimileri bu minium'un cinnabaris olduğunu söyler.

Cinnabaris adını ejderhadan ve barrus'tan, yani filden alır. Bunun, filleri sarmaladıkları sırada ejderhaların akan kanı olduğunu söylerler. Hayvanlar yıkılır, ejderhalar altlarında ezilir, akan kan toprağı boyar; toprağın boyadığı her şey boya olur. Kırmızı renkli bir tozdur.

Prasina, yani yeşil kil, birkaç yerde karışık olarak bulunursa da en iyisi Libya'da Kirene'dedir.

Chrysocolla yeşil renklidir, damarında altın bulunduğu aktarıldığı için böyle denir. Armenya'da da bulunur, ama makbulü Makedonya'dan gelir. Bakır madenlerinden çıkarılır, bulunması gümüşü ve indicum'u haber verir; çünkü damarları onlarla tabiatça yoldaştır.

Cypria adını en çok bulunduğu Kıbrıs adasından alır.

Sandaracha Kızıldeniz'deki Topazos adasında bulunur; rengi cinnabaris gibi, kokusu kükürt gibidir. Altın ve gümüş madenlerinde çıkar; ne kadar kızılsa ve ne kadar keskin kokuyorsa o kadar iyidir. Cerussa da ocakta kavrulursa sandaracha verir, alev rengi de bundandır. Eşit miktar rubrica karıştırılıp kavrulursa sandyx olur.

Arsenicum, Latinlerin renginden dolayı auripigmentum dedikleri şeydir; Pontos'ta altın madeninden toplanır, sandaracha da oradadır. En iyisi altın rengine çalan, saf, ince damarlı ve kolay ayrılan türüdür. Daha soluk olanı ya da sandaracha'ya benzeyeni daha aşağı sayılır. Üçüncü bir pullu türü vardır, altın rengi onunla karıştırılır. Gücü sandaracha gibidir, ama daha keskindir.

Ochra da Kızıldeniz'deki Topazos adasında bulunur, sandaracha da oradadır. Rubrica'nın, çamurla sıvanmış yeni çömleklerde yakılmasıyla da ochra yapılır; ocakta ne kadar yanarsa o kadar iyileşir.

Venetum…

Caeruleum boyasını ilk İskenderiye bulmuştur. İtalya'da kum tozundan ve nitron çiçeğinden yaparlar. Bu karışıma ocakta yakılmış Kıbrıs bakırı katarsan Vestorianum'un benzeri olur.

Purpurussum, gümüşçü kiliyle morlarla birlikte boyanır; o rengi yünden daha çabuk emer. En makbulü, kap henüz ham boya maddeleriyle doluyken boyaya doyurulandır. Bir sonraki, o boyadan sonra aynı suya kil katılarak yapılandır; bunu her yapışta en kıymetli morun kalitesi düşer. Sebebi, hysginum ve rubia ile fazlaca boyanmasıdır.

Indicum, Hint kamışlarında çamura yapışan köpük hâlinde bulunur. Lacivert renktedir, mor ile mavinin şaşılacak bir karışımını verir. Bir başka türü mor boyahanelerinde, tunç kazanlarda yüzen köpüktür; boyacılar onu alıp kuruturlar.

Atramentum (kara boya), kara (atrum) olduğu için böyle denir; türü hem resim hem gündelik kullanım için gereklidir. Yapma renklerdendir. Çeşitli yollarla is ile yapılır: yanan çıralar üstüne reçine katılır, dumanı tutacak bir küçük hazne kurulur. Ressamlar daha parlak dursun diye buna suyla tutkal karıştırırlar.

19.17
  1. Colores autem dicti sunt, quod calore ignis, vel sole perficiuntur, sive quod in initio colabantur, ut summæ subtilitatis existerent. 2. Colores autem, aut nascuntur, aut fiunt. Nascuntur, ut sinopis, rubrica, paretonium melinum, eretria, auripigmentum. Cæteri finguntur. aut arte, aut permistione. 3. Sinopis inventa primum in Ponto est. Inde nomen a Sinope urbe accepit. Species ejus tres: rubra, et minus rubens, et inter has media. 4. Rubrica vocata, quod sit rubra, et sanguineo proxima. Haec plurimis locis gignitur, sed optima Ponto, unde et Pontica dicitur. Syricum rubri coloris pigmentum, ex quo et librorum capita scribuntur. Ipsum est et Phoeniceum, appellatum ita, eo quod in Syria colligatur in littoribus Rubri maris, ubi Phœnices inhabitant. 5. Aliud est amem Sericum; aliud Syricum. Nam Sericum lana est, quam Seres mittunt; Syricum vero pigmentum, quod Syri Phoenices in Rubri maris littoribus colligunt. Est autem et inter factitios. Nam sæpe fit, aut " sinopide, aut sandyce mistus. 7. Minium primi Græci in Ephesiorum solo invenisse traduntur. Cujus pigmenti Hispania caeteris regionibus plus abundat, unde etiam nomen proprio flumini dedit. Hujus distillatio argentum liquidum gignit. Minium autem hoc quidam dicunt esse cinnabarim. 8. Cinnabaris a dracone et barro, id est, elephanto cognominatum. Aiunt. enim draconum esse sanguinem, dum implicant elephantos. Ruunt enim belluæ, et dracones obruuntur, quorum fusus cruor terram inficit, fitque pigmentum quidquid solo tinxerit. Est autem pulvis coloris rubri. 9. Prasina, id est, creta viridis, etsi in aliquibus terris promiscue generetur, optima tamen in Libya Cyrenensi. 10. Chrysocolla colore prasino est, dicta, quod vena ejus aurum habere traditur. Hæc et in Armenia nascitur, sed ex Macedonia probabilis venit. Foditur autem ex metallis æris, cujus inventio argentum atque Indicum prodit, Nam venæ ejus cum iis habent naturae societatem. Cypria ab insula Cypro, ubi plurima reperitur. 11. Sandaracha in insula Rubri maris Topazo pascitur, colore cinnabari, odore sulphureo. Invenitur autem in aurariis et argentariis metallis, melior quo magis rufa, quoque magis virus redolet: Quanquam et cerussa, si torreatur in fornace, sandaracham facit, unde et color est flammeus. Quod si torreatur, æqua parte rubrica admista, sandycem reddit. 12. Arsenicum quod Latini ob colorem auripigmentum vorant colligitur in Ponto ex auraria materia, ubi etiam sandaracha. Optimum est quod in auri colorem transit, purum? et tissile, gracili venarum discursu. Quod vero pallidius, aut sandarachæ simile est, deterius judicatur. Est et tertium genus squamosum, quo miscetur aureus color. Vis earum, ut sandarachæ, sed acrior. 13. Ochra et ipsa in insula maris Rubri Topazo gignitur, ubi et sandaracha. Fit quoque et ochra, exusta rubrica, in ollis novis luto circumulitis, quæ quanto magis in camino arserit, tanto melior fit. Venetum.... 14. Cæruleum temperare primum Alexandria reperit. In Italia ex arenæ pulvere et nitri flore idem faciunt. Sed si Cyprium in fornace adustum huic permistioni addes, Vestoriani similitudo erit. 15. Purpurussum ex creta argentaria cum purpuris pariter tingitur, bibitque eum colorem celerius lanis. Præcipuum est tamen quod adhuc vase rus dibus medicamentis inebriatur. Proximum est, egesto eo, addita creta in jus idem, et quoties id factum est, elevatur bonitas pretiosissimæ purpuræ. Causa est quod hysgino maxime inficitur rubeaque. 16. Indicum in Indicis invenitur calamis, spuma adhaerente limo. Est autem coloris cyanei, misturam purpurae, caerulique mirabilem reddens. Est alterum genus in purpurariis officinis, spuma in æreis cortinis innatans, quam infectores detrahentes siccant. i?, Atramentum dictum, quod sit atrum, cujus species et picturae, et quotidiano usui necessaria est, istud inter factitios est. Fit enim, et fuligine plurimis modis super ardentes tædas resina adjecta, lacusculo aedificata, quae fumum retineat. Huic pictores cum aqua admiscent gluten, ut illustrius resplendeat.

19.17_2İşi hızlandırmak için, duvarları sıvarken eski asma çubuklarının kömürü de tutkalla karıştırılınca kara boya görüntüsü verir. Kimileri kurutulmuş şarap tortusunu pişirir ve iyi şarabın tortusu olursa bu kara boyanın indicum görünüşü vereceğini söylerler. Kara üzüm asmasının çubuğu en iyi şaraba batırılıp kuruduktan sonra yakılıp ezilirse, tutkal katıldığında indicum parlaklığı verir.

Usta çok gerekli bir boyadır ve hiç zahmetsiz elde edilir. İyi bir sil (sarı toprak) kesesini ateşte pişirip üstüne en keskin sirkeyi döküp söndürürsen, ıslak sünger gibi mor renk verir. Bunu ezdiğinde usta olur. Bütün kara boyalar güneşte tamamlanır.

Bütün renkler kireç katılınca bozulur.

Melinum, bu madeni bol veren Kikladlar'dan Melos adlı ada yüzünden böyle adlandırılmıştır. Akdır; ressamlar aşırı yağlılığı yüzünden kullanmazlar.

Annulare, kendisine ak denen, kadın resimlerini aydınlatan boyadır. Tebeşirle camsı taşların karıştırılmasıyla yapılır.

Cerussa şöyle yapılır: En keskin sirkeyle doldurulmuş bir kabın içine aminea asmasının çubuklarını koyarsın, çubukların üstüne de pek ince kurşun levhalar yerleştirirsin; sonra kabı sıkıca kapatır, hiç nefes çıkmasın diye sıvarsın. Otuz gün sonra kap açılır; levhalardan damlayan cerussa içinde yüzer bulunur. Çıkarılıp kurutulur, ezilir, yeniden sirke katılarak pastiller hâlinde bölünür, güneşte kurutulur. Aynı usulle kurşun yerine bakır levhaları çubukların üstüne koyarsan bakır pası (aerugo) elde edersin.

Chalcanthum…

18. Yapı aletleri

Duvarların yapımı gönyeye göre olmalı ve çekül ipine uymalıdır.

Norma (gönye) Yunanca bir addır; onun dışında hiçbir şey doğru yapılamaz. Üç cetvelden oluşur: İkisi ikişer ayak, üçüncüsü iki ayak on parmaktır; eşit kalınlıkta cilalanıp uçlarından birbirine birleştirilerek üçgen biçimi verilir. İşte gönye budur.

Regula (cetvel), doğru (recta) olduğu için böyle denir, adeta rectula; engeli yoktur.

Perpendiculum (çekül ipi), hep sarkan şeydir. Yapıda her şey çeküle ve belirli cetvele göre olmazsa bütün yapı kusurlu olur: Bazıları eğri, bazıları yatık, kimi öne kimi arkaya meyilli olur, bu yüzden bütün yapı yıkılır.

Linea (çizgi, ip), keten (linum) olduğu için cinsinden adını alır.

Trulla (mala) adını kirecin ya da çamurun içine taşları itmesinden (trudere), yani tutturmasından alır.

Martellus… Machina…

Scalae (merdiven), tırmanmaktan (scandere) gelir; çünkü duvarlara dayanır. Tek de olsa çok da olsa scalae denir, çünkü ad yalnız çoğuldur; mektup anlamındaki litterae gibi.

19.17_2
  1. Ad festinationem autem operis etiam sarmentorum veterum carbones cum glutino in inducendis parietibus atramenti speciem reddunt. Sunt et qui vini faecem siccatam excoquant, affirmentque, si ex bono vino fæx fuerit, indici speciem id atramentum præbere. Sed et sarmentum uvae nigræ, vino optimo tinctum, posteaquam siccitate aruerit, si exuras, et conteras, adjecto glutino, nitorem indici reddet. 2. Usta, quæ plurimum necessaria est, nullo negotio provenit. Nam si glebam silis boni igne excoquas, et aceto acerrimo superfusam exstinguas, madefacta sfungia colorem purpureum reddit. Eam ubi contriveris, usta erit. Omne autem atramentum sole perficitur. 3. Omnes colores calcis admistione corrumpuntur. 4. Melinum dictum, quod ejus metalli ferax sit una ex Cycladibus insula Melos nomine. Est enim candidum, nec utuntur eo pictores propter nimiam pinguedinem. 5. Annulare, quod vocant candidum, est quo muliebres picturae illuminantur. Fit et ipsum ex creta admistis vitreis gemmis. 6. Cerussa fit hoc modo: In vase enim aceto acerrimo impleto sarmenta aminea iu eodem vasculo collocabis, ac super sarmenta tabulas plumbi tenuissimas pones, deinde vas diligentissime claudes, illinesque, ne aliquid inde spiraminis exeat. Post dies autem xxx vas aperitur, et ex distillatione tabularum innata cerussa invenitur. Quod ablatum et arefactum teritur, atque iterum aceto admisto in pastillis dividitur, et in sole siccatur. Hac observantia, si laminas meas sarmentis superponas, aeruginem creant. Chalcanthum... 1. In structuram autem parietum ad normam fieri, et ad perpendiculum respondere oportet Norma dicta Graeco vocabulo, extra quam nihil rectum fieri potest. Componitur autem ex tribus regulis, ita ut duae sint binum pedum, tertia habeat pedes duos, uncias decem, quas æquali crassitudine politas extremis acuminibus sibi jungit, ut schema trigoni faciant. Id erit norma. 2. Regula dicta, quod sit recta, quasi rectula, et impedimentum non habeat. Perpendiculum est, quod semper appenditur. Denique in fabrica nisi omnia ad perpendiculum, et certam regulam fiant, necesse est, ut cuncta mendosa instruantur, ut aliqua prava sint, aliqua cubantia, prona nonnulla, alia supina, et propter hoc universa ruunt constructa 3. Linea genere suo appellata, quia ex lino fit. Trullæ nomen factum, co quod trudit, id est, includit calce vel luto lapides. Martellus.... Machina.... 4. Scalæ a scandendo vocatae, hærent enim parietibus. Scalae autem dicuntur, quæ aut unae sunt, aut plures, quia numeri tantum pluralis est nomen, ut litteræ, quae epistolam significant.
19.1919. Ağaç işçileri

Lignarius genel olarak ağaç işçisine denir.

Carpentarius özel bir addır, çünkü yalnız carpentum (araba) yapar; yalnız gemi yapımcısı ve ustası olana navicularius denmesi gibi.

Sarcitector denir, çünkü birbirine eklenen birçok tahtadan damın tek gövdesini onarır (sarcire).

Buna tignarius da denir, çünkü damları odunlarla örter.

Lignum (odun) adını Yunanca etimolojiden alır, çünkü yakılınca ışığa ve aleve dönüşür. Lamba fitiline ışık verdiği için lychnium denmesi de buradandır.

Her odun, ondan bir şey yapıldığı için materia (malzeme) adını alır; kapıya da heykele de baksan materia olur. Materia her zaman bir şeye nispetle anlaşılmalıdır; unsurların şeylerin materia'sı olduğunu söylememiz de böyledir, çünkü olup bitenlerin onlardan yapıldığını görürüz. Materia adeta anne (mater) demektir.

Trabes (kirişler) denir, çünkü çapraz (in transverso) konulup iki duvarı tutarlar.

Tigna başka, trabes başkadır. Tigna'lar birleşip trabs yapar. Trabes, üzerine kaplama konulmuş olanlardır.

Tholus, asıl anlamıyla damın ortasındaki kısa kalkan gibi bir şeydir, kirişler orada birleşir.

Cupulae denir, çünkü "güreşenleri" kendilerinde birleştirirler (copulare).

Luctantes (güreşenler) denir, çünkü dik duran kirişler güreşenler gibi birbirlerini tutarlar.

Agrantes…

Asseres (kalaslar), as'tan gelir; çünkü tek başlarına konulurlar, birleştirilmezler.

Scindulae (padavralar) yarıldıkları (scindere), yani bölündükleri için böyle denir.

Epiuri, odunu oduna tutturan çivilerdir.

Clavi (çiviler), adeta chalybi'dir, çünkü çelikten (chalybs), yani demirden yapılırlar. Chalybs demirdir.

Tabulae (tahtalar) eskilerde tegulae diye anılırdı, örtmekten (tegere); kiremitlere tegulae denmesi de bundandır.

Commissura, tahtaların birleşmesine denir.

Sectio (kesim), başlanan şeyi izlemekten (sequi) gelir; çünkü secare, sectari ve sequi demektir.

Serra (testere) adı sesinden, yani gıcırtısından gelir.

Testerenin ve pergelin kullanımını genç Perdix bulmuştur. Onu annesinin kardeşi Daidalos, çocukken iyice eğitmek üzere yanına almıştı. Bu çocuğun zekâsı öyle büyüktü ki, odunu bölmenin kısa yolunu ararken balığın kılçığını taklit edip bir demir levhayı pürüzlendirmiş, onu ısıran dişlerle donatmıştır; ustaların testere dedikleri budur. Bu sanatı bulduğu için hocası Daidalos, kıskançlığın zehriyle çocuğu kaleden aşağı atmıştır. Sonra sürgün edilip Girit'e gitmiş, bir süre orada kalmış, efsanelerin anlattığına göre Girit'ten kanatlarla uçup Kilikya'ya gelmiştir.

Circinus (pergel) dönerek daire (circulus) çizdiği için böyle denir. Onun ölçüsü, genişliğine uzatılmış tek hattın ikiye katlanmasıyla olur. Pergelin ortasındaki noktaya Yunanlar centrum derler, her şey onun ortasına yönelir.

Securis (balta), ağaçlar onunla kesildiği (succidere) için böyle denir, adeta succuris. Yine securis, adeta semicuris'tir (yarı): bir yanı keskin, öbür yanı kazıcıdır. Eskiler buna penna derlerdi; iki ağızlı olanına ise bipennis. İki yanında adeta iki penna gibi keskin ağız bulunduğu için bipennis denir. Eskiler keskine pennum derlerdi; kuşların tüylerine pennae denmesi de sivri oldukları içindir. İşte eskiliği koruyan bir ad; çünkü eskiler pinnae değil pennae derlerdi. Bu balta dolabra diye de anılır, çünkü iki ağzı (duo labra) vardır; securis ise tektir.

Dextralis, sağ ele (dextera) uygun olandır.

Ascia (keser) odundan çıkardığı yongalardan (hastulae) dolayı böyle denir; küçültmesi asciola'dır. Kısa saplıdır, arka yanında ya düz bir çekiç ya oyuk ya da iki çatallı bir tırmık taşır.

Scalprus (keski) oyma (scalptura) ve deliklere (foramina) elverişli olduğu için böyle denir, adeta scalforus. Küçültmesi scalpellus'tur.

Terebra (burgu), Yunanların teredon dedikleri, terebra denen ağaç kurdundan gelir. Kurt gibi sürterek (terere) deldiği (forare) için terebra denir, adeta terefora ya da transforans.

Taratrum, adeta teratrum'dur; scofina (kaba törpü) tutunarak scophe yaptığı için böyle denir.

Cantherium… Galla… Guvia…

20. Yün işinin bulunuşu

Putperestler Minerva adında bir tanrıçayı pek çok icadıyla överler. Yün işinin kullanımını ilk onun gösterdiğini, dokumayı başlatıp yünü onun boyadığını söylerler.

Onu zeytinin, yapı işinin ve pek çok sanatın bulucusu sayarlar; bu yüzden halk arasında zanaatkârlar ona yakarır. Oysa bu da şiirsel bir uydurmadır. Çünkü Minerva bu sanatların önderi değildir; bilgeliğin insanın başında olduğu söylendiği için Minerva'nın Jüpiter'in başından doğduğu uydurulmuştur; yani her şeyi bulan zekâ ve bilgenin hissi baştadır. Bu yüzden sanatların tanrıçası Minerva denir; çünkü zekâdan üstün bir şey yoktur, her şey onunla yönetilir.

19.19
  1. Lignarius generaliter ligni opifex appellatur. 2. Carpentarius speciale nomen est. Carpentum enim solum facit, sicut navicularius quia tantum navium est fabricator et artifex. 3. Sarcitector dictus, quod ex multis hinc inde conjunctis tabulis unum tecti sarciat corpus. 4. Idem et tignarius, quia tectoria lignis inducit; 5. Lignum vocatur Græca etymologia, quia incensum in lumen convertitur, et in flammam. Unde et lychnium dicitur, quod lumen det. 6. Materia inde dicitur omne lignum, quod ex ea aliquid efficiatur; vel si ad januam referas, vel ad statuam, materia erit. Ad aliquid enim semper materia accipienda est, sicut elementa materiam rerum esse dicimus, quia inde ea quae sunt facta videmus, et materia, quasi mater, dicta. 7. Trabes vocatæ, quod in transverso positae utrosque parietes contineant. Aliud autem sunt tigna, aliud trabes. Tigna enim juncta trabem faciunt. Trabes autem sunt, cuti sunt dotatae. 8. Tholus proprie est veluti scutum breve, quod in medio tecto est, in quo trabes coeunt. Cupulae vocatae, quod copulent in se luctantes. Luctantes dicuntur, Quod erecti invicem se teneant more luctantium. Agrantes... 9. Asseres, ab asse dicti, quia soli ponuntur, neque conjuncti. Scindulæ, eo quod scindantur, id est, dividantur. Epiuri clavi sunt, quibus lignum ligno adhæret. Clavi autem dicti, quasi chalybi, quia ex chalybe fiunt, id est, ferro. Chalybs enim ferrum est. 10. Tabulae a veteribus tegulae vocabantur, a tegendo, scilicet, unde et tegulæ. Commissura dicitur tabularum conjunctio. Sectio autem dicta a sequendo ea quæ coeperit. Nam secare, sectari et sequi est. 11. Serræ autem nomen de sono factum est, id est, a stridore. Serræ, circinique usum Perdices quidam adolescens invenit, quem puerum Daedalus frater matris suae, studiis perdocendum acceperat. Cujus pueri tantum ingenium fertur, ut dum materiæ dividendæ compendium quaereret, spinam piscis imitatus de ferro laminam exasperans dentium mordacitate armaverit, quam serram artifices nuncupant. Pro cujus artis inventione Dædalus magister ejus, invidiæ livore permotus, præcipitem puerum ex arce dejecit. Debinc exsulatus Cretam abiit, ibique aliquandiu fuit, ut fabulae ferunt. Ex Creta pennis volavit, et in Ciliciam venit. 12. Circinus dictus, quod vergendo efficiat circulum. Hujus modus duplicata linea fit, quae simplex per latitudinem extensa fuerat. Punctus autem in medio circini, centrum a Graecis dicitur, in cujus medium cuncta convergunt. 13. Securis vocatur, eo quod ea arbores succidantur, quasi succuris. Item securis, quasi semicuris. Ex una enim parte acuta est, ex altera fossoria. Haec et apud veteres penna vocabatur, utramque autem habens aciem, e bipennis. Nam bipennis dicitur, quod ex utraque parte habeat acutam aciem, quasi duas pennas. Pennum autem antiqui acutum dicebant. Unde et avium pennae, quia acutae. Et ecce nomen quod reservavit antiquitatem, quia veteres dicebant pennas, non pinnas. Haec et dolabra quod habeat duo labra: nam securis simplex est. Dextralis, dexterae habilis. 14. Ascia ab hastulis dicta, quas a ligno eximit, cujus diminutivum nomen est asciola. Est autem manubrio brevi ex aversa parte referens, vel simplicem malleum, aut cavatum, vel bicorne rastrum. 15. Scalprus dictum, quod scalpturis et foraminibus sit aptus, quasi scalforus. Cujus diminutivum scalpellus. 16. Terebra vocata a verme ligni qui nuncupatur terebra, quem Græci τερηδόνα vocant. Hinc terebra dicta, quod ut vermis terendo forat, quasi terefora, vel quasi transforans. 17. Taratrum, quasi teratrum; scofina dicta, quod haerendo scophen faciat. Cantherium.... Galla.... Guvia.... 1. Minervam quamdam gentiles multis ingenua prædicant. Hanc enim primam lanificii usum monstrasse, hanc etiam telam ordisse et colorasse lanas perhibent. 2. Olivæ quoque hanc dicunt inventricem, et fabricæ, multarumque artium repertricem. Ideoque illi vulgo opifices supplicant. Sed et hoc poetice fingitur, Non enim Minerva istarum artium princeps est, sed quia sapientia in capite esse dicitur hominis, et Minerva de capite Jovis nata fingitur, hoc est, ingenium, ideoque sensus sapientis, qui invenit omnia, in capite est. Ideo et dea artium Minerva dicitur, quia nihil excellentius est ingenio, quo reguntur universa.
19.2121. Kanundaki rahip giysisi

Kanunda rahip giysilerinin sekiz türü vardır.

Poderis, rahibin keten giysisidir; bedene oturur, ayaklara kadar iner, adı da bundan gelir. Halk buna camisia (gömlek) der.

Abaneth, rahibin yuvarlak kuşağıdır; kırmız, mor ve lacivertle çok iplikli sanatla dokunmuştur, öyle ki üzerinde çiçeklerle taşlar seçilir.

Pileum, keten bezinden yuvarlak bir başlıktır; yarım küre gibidir, rahibin başını örter, ense tarafında bir şeritle bağlanır. Yunanlar ve bizimkiler buna tiara ya da galerum derler.

Mahil, topuğa inen bir tuniktir, baştan başa laciverttir; eteklerinde yetmiş iki çıngırak, onlarla aynı sayıda, aralarına karışıp sarkan nar bulunur.

Ephod, Latincede superindumentum (üstlük) diye çevrilir. Dört renkle ve altınla dokunmuş bir omuzluk pelerindir; iki omzunda altına oturtulmuş iki zümrüt taşı vardır, üzerlerinde atalarının adları oyulmuştur.

Logion, Latincede rationale denir; altınla ve dört renkle dokunmuş çift katlı bir bezdir, karşılıklı bir karış boyundadır; içine on iki kıymetli taş işlenmiştir. Bu bez omuzluğa, baş rahibin göğsünün önüne takılırdı.

Petalum, baş rahibin alnındaki altın levhadır; üzerinde İbrani harfleriyle Tanrı'nın dört harfli adı yazılıydı.

Badim ya da feminalia, dizlere kadar inen keten donlardır; rahibin edep yerleri bunlarla örtülürdü.

19.21
  1. Octo sunt in lege genera sacerdotalium vestimentorum. Poderis est sacerdotalis linea, corpori astricta usque ad pedes descendens, unde et nuncupatur. Haec vulgo camisia vocatur. 2. Abaneth cingulum sacerdotale rotundum polymita arte ex cocco, purpura, hyacinthoque contextum, ita ut flores, atque gemmæ in eo viderentur esse distinctæ. 5. Pileum est ex bysse rotundum, quasi sphæra media, caput tegens sacerdotale, et in occipitio vitta constrictum. Hoc Græci, et nostri tiaram, vel galerum vocant. 6. Mahil, quod est tunica talaris, tota hyacinthina, habens ad pedes LXXII tintinnabula, totidemque intermista ac dependentia punica mala. 7. Ephod, quod Latine interpretatur superindumentum. Erat enim pallium superhumerade, ex quatuor coloribus, et auro contextum, habens ia utroque humero lapides duos smaragdinos, auro conclusos, in quibus sculpta erant nomina patriarcharum. 8. Logion, quod Latine dicitur rationale, pannus duplex, auro, et quatuor textus coloribus, habens magnitudinem palmi per quadrum cui intexti erant XII pretiosissimi lapides. Hic pannus superhumerali contra pectus pontificis annectebatur. 9. Petalum, aurea lamina in fronte pontificis, quae nomen Dei Tetragrammaton Hebraicis litteris habebat scriptum. 10. Badim, sive feminalia, id est, bracæ lineæ usque ad genua pertingentes, quibus verecunda sacerdotis velabantur.
19.2222. Öteki giysilerin adları

Giysilerin çeşitliliği: tegmen, tegumen, indumentum, vestimentum ve ötekiler.

Tegmen, uzuvları örttüğü (tegere) için böyle denir; bedeni örten tegumen de öyledir.

Indumentum, içten bedene giyildiği için böyle denir, adeta intumentum.

Vestimentum ise ayak izine (vestigium) kadar uzanan giysidir, adeta vestigimentum; topuğa inen tunik gibi. Ne var ki yazarların dil kullanımı bunları da karıştırır.

Amictus…

Giyim (vestitus) süslenmeden (cultus) ayırt edilir, çünkü süslenme daha gösterişli olarak anlaşılır. Süslenme de dış görünüşten (habitus) ayrılır: habitus tabiata, cultus insanlara aittir.

Giysilerin çoğu, en çok kullanıldıkları zamandan, ilk yapıldıkları ya da en çok satıldıkları yerlerden, renklerinden ya da bulucularının adından isim alır.

İnsanların en eski giysisi perizoma, yani bel örtüsüdür; yalnız edep yerlerini örter. İlk insanlar suçtan sonra utanıp edep yerlerini örttüklerinde bunu ilk kez ağaç yapraklarından yapmışlardır. Bugün hâlâ çıplak olan bazı barbar milletler bunu kullanmayı sürdürür. Buna campestria da denir, çünkü sahada (campus) çıplak idman yapan gençler edep yerlerini bununla örterler.

Tunica, çok eski bir giysidir; hareket ederken yürüyenle birlikte ses çıkardığı için böyle denir, çünkü tonus sestir. İlk tunikler, Âdem ile Havva'nın suçtan ve cennetten kovulmalarından sonra giydikleri deri tuniklerdi.

Talaris tunica topuklara (tali) kadar inip ayaklara dökülür; pectoralis ise eskilerde kısaydı, yalnız göğsü (pectus) örterdi, bugün daha bol olsa da.

Manicleata tunica, yani manicata, kolu (manica) bulunan tuniktir; Yunanlar buna kheiridōtos derler.

Dalmatica ilk kez Yunanistan'ın Dalmaçya eyaletinde dokunmuştur; mor şeritli, ak bir rahip tuniğidir.

Russata (kızıl giysi), Yunanların phoinikea, bizim coccinea dediğimiz giysidir. Lakedemonyalılar bunu savaşta biri yaralanınca, kanı renk benzerliğiyle gizlemek için bulmuşlardır; karşısındaki düşmanın cesareti artmasın diye. Romalı askerler konsüller döneminde bunu giymiş, russati diye de anılmıştır. Savaşılacak günün arifesinde de karargâh önünde asılırdı, adeta yaklaşan çarpışmanın uyarısı ve işareti olarak.

Laculata, üzerine dokuma ya da iğneyle işlenmiş resimli dörtgen "havuzcuklar" (lacus) bulunan giysidir.

Hyacinthina, hava rengi parıldayan giysidir.

Molochinia, ebegümeci (malva) ipliğinden yapılan giysidir; kimileri buna molochina, kimileri malvella der.

Bombycina, bombyx denen küçük kurttan gelir; bu kurt kendinden pek uzun iplikler çıkarır, dokumasına bombycinum denir. Kos adasında yapılır.

Apocalama…

Serica, sericum'dan ya da onu ilk gönderenler Serler olduğu için böyle denir.

Holoserica baştan başa ipektir, çünkü holon bütün demektir.

Tramoserica'nın çözgüsü keten, atkısı (trama) ipektir.

Holoporphyra baştan başa mordur.

Byssina, kalınca bir keten türünden yapılmış ak giysidir. Kimileri byssus'un bir keten türü olduğunu düşünür.

Fibrina, atkısı kunduz (fiber) yününden olan giysidir.

Aprina… Masticina… Mena…

Linea, yalnız ketenden yapılan giysidir.

Linostema yün ve ketenden dokunmuş giysidir; çözgüsünde keten (linum), atkısında yün bulunduğu için linostema denir.

Recta, yukarı doğru ayakta dokunan giysiye denir.

Segmentata, bazı kuşaklarla ve adeta kesik parçalarla süslenmiş giysidir; çünkü her malzemeden kesilmiş parçacıklara praesegmina derler.

Levidensis, ipliği seyrek ve hafifçe (leviter) sıkılmış olduğu için böyle denir.

Pavitensis, levidensis'in zıddıdır; ağırca sıkılıp ezildiği için bu adı alır.

Citrosa, ağaç kavunu (citrus) gibi kıvrımlı olan giysidir. Naevius: "Altından güzel ve citrosa bir giysi."

Velensis, adalardan getirilen tuniktir.

Exotica, dışarıdan gelen yabancı giysidir; Yunanlardan Hispanya'ya gelen gibi.

Polymita, çok renklidir; çünkü polymitus, çok renkli dokuma demektir.

Acupicta, iğneyle işlenmiş ya da iğneyle süslenmiş giysidir. Buna Phrygia da denir; çünkü bu sanatın ustalarının Frigyalılar olduğu söylenir, ya da bu sanat Frigya'da bulunmuştur. Bu işi yapan ustalara Phrygiones denmesi bundandır. Vergilius: "Ascanius'a Frigya işi chlamys."

Trilicis üç iplikle (tria licia) dokunandır; tek ve iki iplikli olanı da vardır.

Ralla, halkın rasilis (tüyü alınmış) dediği giysidir.

Interpola, eski olup yeni görünüm verilerek onarılan giysiye denir.

Pannutia, çeşitli bez parçalarıyla (panni) yamanmış olduğu için böyle adlandırılır.

Colobium uzun ve kolsuz bir giysidir. Eskiler bunu daha çok giyerdi.

Lebitonarium, Mısırlı rahiplerin giydiği türden kolsuz colobium'dur.

19.22

{. Diversitas vestimentorum, tegmen, tegumen, indumentum, vestimentum, et reliqua. Tegmen dictum, eo quod tegat membra, sicut tegumen, tecta, quæ tegunt corpora. Indumentum, quod intus ad corpus induitur, quasi intumentum. Vestimentum vero est, quod usque ad vestigium protenditur, quasi vestigimentum, ut est tunica talaris. Sed et hoc consuetudo sermonis auctorum confundit. Amictus.... 3. Discernitur autem vestitus a cultu, quoniam lautior intelligitur cultus. Item cultus ab habitu. Nam habitus ad naturam pertinet, cultus ad homines. 4. Pleraeque autem vestium, aut a tempore quo maxime in usu sunt appellantur, aut a locis ubi vel primum confectæ, vel maxime venditantur, aut a genere coloris, aut a nomine repertorum. 5. Vestis antiquissima hominum fuit Perizoma, id est, succinctorium, quo tantum genitalia conteguntur. Hoc primum primi mortales e foliis arborum sibi fecerunt, quando post praevaricationem erubescentes pudenda velarunt. Cujus usum quædam barbarae gentes, dum sint nudae usque hodie tenent. Haec et campestria nuncupantur, pro eo quod eisdem juvenes qui nudi exercentur in campo, pudenda operiunt 6. Tunica vestis antiquissima appellata, quia in motu incedenti sonum facit. Tonus enim sonus est. Primum autem fuero pelliceæ tunicæ, quibus post offensam et ejectionem de paradiso Adam et Eva induti sunt. 7. Talaris tunica dicta, eo quod ad talos usque descendat, et ad pedes defluat, sicut pectoralis quia apud antiquos brevis erat, ut tantum pectus operiret, licet nunc profusior sit. 8. Manicleata tunica, id est, manicata, eo quod habeat manicas, eo quam χειριδωτὸν Græci vocant. 9. Dalmatica vestis primum in Dalmatia pr< - vincia Græciæ texta est, tunica sacerdotalis candida cum clavis ex purpura. 10. Russata, quam Græci phæniceam vocant, nos coccineam, reperta a Lacedaemoniis ad celandum coloris similitudine sanguinem, quoties quis in acie vulneraretur, ne contemplanti adversario animus augesceret. Hae sub consulibus Romani usi sunt milites, unde etiam russati vocabantur. Solebant etiam pridie quam dimicandum esset ante principia proponi, quasi admonitio et indicium futura pugnæ. 11. Laculata est quae lacus quadratos quosdam cum pictura habet intextos, aut additos acu. Hyacinthina vestis est, aerio colore resplendens. 12. Molochinia, quae malvarum stamine conficitur, quam alii molocin im, alii malvellam vocant. 13. Bombycina est a bombice vermiculo, qui longissima ex se fila generat, quorum textura bombycinum dicitur, conficiturque in insula Coo. Apocalama... Serica a serico dicta, vel quod eam Seres primi miserunt. Holoserica, tota serica, ὅλον eniti totum. Tramoserica stamine lineo, trama ex serico. Holoporphyra tota ex purpura. 15. Byssina candida confecta ex quodam genere lini grossioris. Sunt et qui genus quoddam lini byssum esse existiment. 16. Fibrina tramam de fibri lana habens. Aprina... Masticina... Mena... Linea, quæ ex solo lino fit. 17. Linostema vestis est ex lana linoque contexta. Et dicta linostema, quia In stamine linum, in trama lanam habet. 18. Recta dicitur vestis, quam sursum versum stantesque texunt. Segmentata zonis quibusdam et quasi praecisamentis ornata. Nam et particulas cuicunque materiæ abscissas præsegmina vocant. 19. Levidensis, quod raro filo sit, leviterque densata. Pavitensis contraria levidensi cta, quod graviter pressa atque calcata sit. 20. Citrosa, quasi concrispa ad similitudinem citri. Nævius: ... Pulchramque ex auro, vestemque citrosam. 21. Velensis tunica est quæ affertur ex insulis. Exotica vestis est peregrina de foris veniens, ut in Hispaniam a Græcis. Polymina, multi coloris. Polymitus enim textus multorum colorum est.. it. Acupicla vestis, acu textilis, vel acu ornata. Eadem et Phrygia. Hujus enim artis periti Phrygii omnes dicuntur; sive quia in Phrygia inventa est. Unde et artifices, qui id faciunt, Phrygiones dicuntur. Virgilius: Phrygiam Ascanio chlamydem. 23. Trilicis a tribus liciis, quia est simplex, et bilex. Ralla, quæ vulgo rasilis dicitur. Interpola vestis illa vocatur quæ dum sit vetus ad novam speciem recuratur. 24. Pannutia nuncupata, quod sit diversis pannis obsita. Colobium dictum, quia longum est, et sine manicis. Antiqui enim magis hoc utebantur. Lebitonarium est colobium sine manicis, quali monachi Ægyptii utuntur.

19.22_2Lumbare bele (lumbi) bağlandığı ya da bele yapıştığı için böyle denir. Mısır'da ve Suriye'de bunu yalnız kadınlar değil erkekler de kullanır. Yeremya da kuşağını Fırat'ın ötesine götürmüş, orada bir kaya oyuğuna saklamış, sonra onu yırtık bulmuştur. Kimileri buna böbreklere (renes) bağlandığı için renale de der.

Limus, göbekten ayaklara kadar inen giysidir. Bu giysinin ucunda eğri (limus), yani kıvrımlı bir mor şerit vardır, adını da oradan alır; çünkü eğri olana limum deriz.

Licinum, dokuması sıkıca bağlanmış (ligata) olduğu için bu adı alır, adeta liginum; g yerine c konmuştur.

Armelausa, halk ağzında böyle denir, çünkü önü ve arkası açık ve bölüktür, yalnız omuzlarda (armi) kapalıdır (clausa); adeta armiclausa, c harfi düşmüştür.

Camisa (gömlek) deriz, çünkü bunlarla camae'de, yani yataklarımızda uyuruz.

Femoralia, uylukları (femora) örttüğü için böyle adlandırılır. Bunlara brachae de denir, çünkü kısadırlar (breves) ve bedenin edep yerleri onlarla örtülür.

Tubruci denmesinin sebebi, baldırları (tibiae) ve donları (brachae) örtmeleridir.

Tubraci, donlardan baldırlara kadar uzandığı için böyle denir.

23. Bazı milletlerin kendine has kıyafeti

Bazı milletlerin kendine has bir giysisi vardır: Partların sarabara'sı, Galyalıların lena'sı, Cermenlerin rheno'su, Hispanların stringes'i, Sardların mastruca'sı gibi.

Sarabara, bol ve kıvrımlı giysilerdir; Daniel'de bunlardan söz edilir: "Sarabara'ları değişmedi." Publius da der ki: "Partlar neden karnına sarabara astılar?" Bazılarında sarabara, magların başında resimlerde gördüğümüz başlıklara denir.

Lenae, dörtgen ve yumuşak pelerinlerdir. Plautus bunlardan söz eder: "Galya örgüsü lena ile örtülmüş."

Rhenones omuzları ve göğsü göbeğe kadar örten örtülerdir; bükülmüş tüyleriyle o kadar kıllıdır ki yağmurları iter. Halk bunlara repti der, çünkü tüylerin uzunluğu adeta sürünür (reptat). Sallustius bunlardan söz eder: "Cermenler çıplak bedenlerini rheno'larla örterler." Rhenones adı, Germanya'nın Ren ırmağından gelir; orada bunlar sık kullanılır.

Mastruca, yaban hayvanlarının küçük postlarından yapılmış Sardinya giysisidir. Cicero Scaurus Savunması'nda bundan söz eder: "Kral morunun sarsmadığı adamı Sardların mastruca'sı değiştirdi." Mastruca denir, adeta monstruosa (canavarımsı); çünkü onu giyenler adeta yaban hayvanı kılığına dönüşürler.

Milletler dilleri gibi kıyafetleriyle de ayırt edilir. Persler kollarını ve bacaklarını keten bağlarla, başlarını tiarayla örterler. Alanlar sivri başlıklarıyla dikkat çeker. İskotlar kötü örtünmüş, tüylü, havlayan dilleriyle ürkütürler. Alemanlar sagum giyer, Hintliler keten, Persler taş işlemeli, Serler ipek, Armenyalılar ise sadak taşır.

Kimi milletler yalnız giysilerde değil, bedenlerinde de kendilerine has bir nişan edinirler: Cermenlerin perçemleri, Gotların bıyıkları ve kızıl boyası, Britonların dövmeleri gibi. Yahudiler sünnet olur; Araplar kulaklarını deler; Getaların başları açık sarı saçlıdır; Albanlar ak saçlarıyla parlar. Maurları bedenlerinin kara gecesi, Galyalıları ak derileri tanıtır; Alanlar atsız beceriksizdir. Piktlerin adı da bedenlerinden gelir: Usta iğne ince noktalarla ve yerli otun sıkılmış özüyle bedenlerini işler; soylularının boyalı, benekli uzuvları bu yara izlerini seçkinliğin nişanı olarak taşır.

Cinsiyetin de belirlenmiş bir kıyafet görünüşü vardır: Erkeklerde saçlar kesik, kadınlarda bol saç. Bu en çok bakirelerin nişanıdır; onların süsü de asıl şudur: Saçların başın tepesine toplanması, başın kalesini çevreleyip örtmesi.

19.22_2
  1. Lumbare vocatur, quod lumbis religetur, vel quod lumbis hæreat. Hoc in Ægypto et in Syria non tantum feminae, sed et viri utuntur. Unde et Jeremias trans Euphratem tulit lumbare suum, ibique illud in foramine petrae abscondit, et postea scissum reperit. Huc a quibusdam et renale dicitur, quia renibus alligatur. 2. Limus est vestis quae ab umbilico usque ad pedes producitur. Hæc autem vestis habet in extremo sui purpuram limam, id est, flexuosam. Unde et nomen accepit. Nam limum obliquum dicimus. 3. Licinum vocatum, quod textura ejus ligata sit intutum, quasi diceret liginum, c pro g littera commutata. 4. Armelausa vulgo vocata, quod ante et retro divisa atque aperta est, in armos tantum clausa, quasi armiclausa, c littera ablata. 5. Camisas vocamus, quod in his dormimus in camis, id est, in stratis nostris. Femoralia appellata, eo quod femora legant. Ipsa et brachæ, quod sint breves, et verecunda corporis iis velentur. 6. Tubrucos vocatos (dicunt) quod tibias brachasque tegant. Tubraci, quod a brachis ad tibias usque perveniant. 1. Quibusdam autem nationibus sua cuique propria vestis est, ut Parthis sarabara, Gallis lenæ, Germanis rhenones. Hispanis stringes. Sardis mastrucæ. 2. Sarabara sunt fluxa ac sinuosa vestimenta, de quibus legitur in Daniele: Et sarabara eorum non sunt immutata. Et Publius: Ut quid ergo in ventre tuo Parthi sarabara suspenderunt? Apud quosdam autem sarabara quaedam capitum tegmina nuncupantur, qualia videmus in capite magorum picta. 5. Lenæ, saga quadra et mollia sont. De quibus Plautus: Leua cooperta est textrina Gallia. 6. Rhenones sunt velamina humerorum et pectoris usque ad umbilicum, atque intortis villis adeo hispida, ut imbres respuant, quos vulgo reptos vocant, eo quod longitudo villorum, quasi reptat. De quibus Sallustius: Germani intectum rhenonibus corpus tegunt. Dicti autem rhenones a Rheno Germaniae flumine, ubi iis frequenter utuntur 7. Mastruca, vestis Sarda ex pelliculis ferarum, de qua Cicero pro Scauro: Quem purpura regalia non commovit, eum Sardorum: mastruca mutavit. Mastruca autem dicta, quasi monstruosa, eo quod qui ea induuntur, quasi in ferarum habitum transformentur. 8. Dignoscuntur et gentes ita habitu sicut et lingua discordes. Persae brachia et crura linamentis, caput tiara tegunt. Eminent apicibus fastigiatis Alani; horrent et male tecti cum latratoribus linguis Scoti; sagati sunt Alemanni; linteati Indi; gemmati Persae; sericati Seres; pharetrati Armenii. 9. Nonnullæ etiam gentes non solum in vestibus, sed et in corpore aliqua sibi propria quasi insignia vindicant, ut videmus cirros Germanorum, granos et cinnabar Gothorum, stigmata Britonum.Circumcidunt Judæi præputia; pertundunt Arabes aures; flavent capitibus intectis Getae, nitent Albani albentibus crinibus. Mauros habet tetra nox corporum, Gallos candida cuMis, sine equis inertes exstant Alani, nee abest genti Pictorum nomen a corpore, quod minutis opifex acus punctis, et expressus nativi graminis succus illudit, ut bas ad sui specimen cicatrices ferat, pictis artubus maculosa nobilitas. 10. Habet et sexus institutam speciem habitus, ut e in viris tonsi capilli, in mulieribus redundantia crinium: quod maxime virginibus insigne est, quarum et ornatus ipse proprie sic est, ut concumulatus in verticem ipsam canitis sui arcem ambitus crinium contegat.
19.2424. Erkek pelerinleri

Pallium, hizmet edenlerin omuzlarını örten giysidir; hizmet ederken rahat koşuştursunlar diye. Plautus: "Bir iş yapacaksan pelerinini omuzlarına as, ayaklarının çevikliği ne kadar yetiyorsa yürüsün." Pallium derilerden (pelles) gelir, çünkü eskiler önce giysilerin üstüne deri kullanırdı, adeta pellea; ya da türeme yoluyla pala'dan.

Chlamys, bir yandan giyilir, dikilmez, tokayla tutturulur. Yunanca adını da buradan almıştır.

Toga, bedeni örtüp sardığı (tegere) için böyle denir. Düz bir pelerindir, yuvarlak ve bol biçimlidir, kıvrımı adeta taşar; sağ koltuk altından gelip sol omzun üstüne konur. Heykellerin ve resimlerin örtülerinde benzerini görürüz; bu heykellere togatae deriz.

Romalılar barışta toga, savaşta paludamentum giyerlerdi. Toga'nın doğru ölçüsü altı arşındır.

Toga palmata, düşmana karşı zafer ödülü (palma) kazananların hak ettiği togaya denirdi. Üzerine palmalarla zaferler dokunmuş olduğu için toga picta (boyalı toga) da denirdi.

Toga candida ya da cretata, memurluk isteyen adayların (candidati) giydiği togadır; daha ak ve göze çarpıcı olsun diye tebeşir eklenirdi. Cicero rakiplerine karşı yaptığı konuşmaya In toga candida adını vermiştir.

Cinctus Gabinus, toganın şöyle giyilmesidir: Arkaya atılan toga eteği göğse çekilir, öyle ki iki yandan, omuzlardan süsleri sarkar; putperest rahipler böyle yapar, praetorlar da böyle kuşanırdı.

Trabea, mor ve kırmızıdan bir toga türüydü; Roma kralları başlangıçta bununla örtünüp çıkarlardı. Kral kıyafetini ayırt etmek için ilk Romulus'un bulduğu söylenir. Trabea denir, çünkü insanı daha büyük bir şan içinde ötelere taşırdı (transbeare), yani ötede ve gelecekte daha geniş bir mevki onuruyla mesut kılardı.

Paludamentum, kırmız, mor ve altınla işlenmiş, komutanların nişan pelerini idi. Sallustius bundan söz eder: "Togayı paludamentum'la değiştirdi." Bu bir savaş pelerini idi; kimilerine göre komutan bunu giyince savaşın geleceğini açıkça (palam) belli ettiği için böyle denmiştir.

Circumtextum, Yunancada kyklas denen giysidir. Vergilius bundan söz eder: "Çevresi sarı kenger dokumalı örtü." Circumtextum denir, çünkü yuvarlak bir pelerindir.

Diplois, Yunanca bir addır, çift katlı örtü olduğu için. Horatius: "Karşısında sabrın çift katlı bezle örttüğü adam."

Sagum askerî bir giysidir; kullanımı Galya seferlerinde düşman ganimetiyle başlamıştır. Senatonun şu sözü bundan söz eder: "Togalarınızı çıkarın, Quiritler, sagum'a!"

Sagum Galyaca bir addır; sagum quadrum (dörtgen sagum) denir, çünkü onlarda ilk başta dörtgen ya da dört katlıydı.

Paenula, uzun saçaklı pelerindir.

Lacerna, saçaklı bir pelerindir; eskiden yalnız askerler giyerdi. Bu yüzden ordu kalabalığıyla şehir kalabalığını ayırmak için bunlara togati, ötekilere lacernati derlerdi. Lacernae denmesi, saçak uçlarının kesik olmasındandır (adeta lacerae) ve paenula'larınki gibi bol değildir.

Mantum Hispanların dediği addır, çünkü yalnız elleri (manus) örter; kısa bir örtüdür.

Praetexta, çocuk pelerinidir; soylu çocuklar terbiye altında on altı yaşına kadar bunu giyerdi. Bu yüzden çocuklara praetextati denmiştir. Praetexta denir, çünkü üzerine geniş bir mor şerit işlenirdi (praetexere).

Casula, başlıklı giysidir; bütün insanı örttüğü için küçültme yoluyla casa'dan (kulübe) gelir, adeta küçük kulübe. Buna cucula da denir, adeta küçük hücre (cella); Yunanların planetae demesi de böyledir, çünkü başıboş eteklerle dolaşır. Yıldızlara planetae, yani başıboş denmesi de başıboş sapmaları ve hareketleriyle gezinmelerindendir.

Birrus adını Yunancadan alır, çünkü Yunanlar birrus'a bibrum derler.

Melotes, pera da denir; boyundan sarkıp bele kadar kuşanılan keçi postudur. Yapılan işte gerekli bir giysidir. Kimilerine göre önce porsuk (melo) derilerinden yapılıyordu, melota adı buradandır.

Fimbriae…

Orae (kenarlar), giysilerin uçları demektir; adını Yunancadan alır, çünkü Yunanlar sınıra oros derler.

19.24
  1. Pallium est quo ministrantium scapulæ conteguntur, ut dum ministrant expediti discurrant. Plautus: Si quid facturus es, appende in humeris pallium, Et pergat, quantum valet, tuorum pedum pernicitas. Dictum autem pallium a pellibus, quia prius super indumenta pellicia veteres utebantur, quasi pellea, nive a pala per derivationem. 2. Chlamys est quæ ex una parte induitur, neque consuitur, sed fibula infrenatur. Hinc et Graece nomen accepit. 5. Toga dicta, quod velamento sui corpus tegat, atque operiat. Est autem pallium purum forma rotunda effusiore, et quasi inundante sinu, et sub dextro veniens supra humerum sinistrum ponitur, cujus similitudinem in operimentis simulacrorum, vel picturarum aspicimus, easque statuas togatas vocamus. 6. Toga autem Romani in pace utebantur, bell autem tempore paludamentis. Mensura togæ justa, si sex ulnas habeat. 7. Toga palmata dicebatur quam merebantur ii qui reportabant de hostibus palmas. Ipsa vocabatur et toga picta, eo quod victorias cum palmis intextas haberet. 8. Toga candida, eademque creta'a, in qua candidati, id est, magistratum petentes ambiebant, addita creta, quo candidior, insigniorque esset. Cicero orationem, quam habuit contra competitores in toga candida inscripsit. 9. Cinctus Gabinus est, cum ita imponitur toga, ut togae lacinia, quæ postsecus rejicitur, attrahitur ad pectus, ita ut ex utroque latere ex humeris picturae pendeant, ut sacerdotes gentilium faciebant, aut cingebantur praetores. 10. Trabea erat togæ species ex purpura et cocco, qua operti Romanorum reges initio procedebant. Hanc primum Romulus adinvenisse perhibetur, ad discretionem regii habitus. Trabea autem dicta, quod in majori gloria hominem transbearet, hoc est, ultra et in posterum ampliori dignitate honoris beatum faceret. 11. Paludamentum erat insigne pallium imperatorum cocco, purpuraque et auro distinctum. De quo Sallustius: Togam, inquit, paludamento mutavit. Erat enim pallium bellicum, dictum, ut quibusdam videtur, quod eo indutus palam faceret imperator bellum futurum. 12. Circumtextum est quod Graece ϰύϰλας dicitur, de quo Virgilius Et circumtextum croceo velamen acantho. Circumtextum autem dictum, quia est rotundum pallium. 13. Diplois, Graecum nomen, ab eo quod sit duplex amictus. Horatius: Contra quem duplici panno patientia velat. it a Est autem vestis militaris, cujus usus Gallicis primum expeditionibus coepit e præda hostili. De quo vox illa senatus: Togis depositis, Quirites, (ite) ad saga. 14. Sagum autem Gallicum nomen est; dictum autem sagum quadrum, eo quod apud eos primum quadratus, vel quadruplex esset. 15. Pænula est pallium cum fimbriis longis. Lacerna pallium fimbriatum, quo olim soli milites utebantur. Unde et in distinguenda castrensi urbanaque turba hos togatos, illos lacernatos vocabant. Inde autem lacernæ, quasi amputatis capitibus fimbriarum, neque ita laxis, ut sunt pænularum. 16. Mantum Hispani vocant, quod manus tegat tantum. Est enim breve amictum. 17. Prætexta puerile pallium est, quo usque ad sedecim annos pueri nobiles sub disciplinæ cultu utebantur. Unde et prætextati pueri appellati sunt. Dicta autem prætexta, quia prætexebatur ei latior purpura. 18. Casula est vestis cucullata, dicta per diminutionem a casa, quod totum hominem tegat, quasi minor casa. Unde et cucula, quasi minor cella; sic et Græci Planetas dictos volunt, quia oris errantibus evagantur. Unde et stellæ planetæ, id est, vagæ, eo quod vago sui errore motuque discurrunt. 19. Birrus a Græco vocabuli trahit; illi enim birrum bibrum dicunt. 20. Meloles, quae etiam pera vocatur, pellis est caprina, a collo pendens, præcincta usque ad lumbos: Est autem habitus proprie necessarius ad operis exercitium. Fiebat autem prius, ut quidam æstimant, de pelliculis melonum. Unde et melotæ vocatae sunt. 21. Fimbriæ vocatæ..... Oræ vestimentorum, hoc est; fines, ex Græco vocabulum trahentes. Græci enim terminum όρος vocant.
19.2525. Kadın pelerinleri

Regillum, kraliçelerin pek gösterişli örtüsüdür, adını da buradan alır. Peplum, morla işlenmiş bir hanım pelerinidir; saçakları altın iplik uçlarıyla parıldar.

Palla, dörtgen pelerindir, ayaklara kadar iner, kadın giysisidir, üzerine sıra sıra taşlar dizilir. Palla denmesi apo tou pallein'den, yani bu giysinin ucundaki hareketlilikten ya da titrek kıvrımlarla dalgalanmasındandır.

Stola, hanımların örtüsüdür; başı ve omuzları örterek sağ yandan sol omuza atılır. Yunanca stola denir, çünkü üste konur.

Aynı giysiye Latince ricinium da denir, çünkü yarısı arkaya atılır (rejicitur); halk ona mavors der. Mavors denmesi, adeta Mars oluşundandır; çünkü evlilik onurunun ve yetkisinin işareti ondadır: "Kadının başı erkektir", bu yüzden kadının başının üstündedir.

Amiculum, fahişelerin keten pelerinidir. Eskilerde zina yaparken yakalanan hanımlara bu giydirilirdi, iffetlerini stola ile değil böyle bir örtüyle kirletsinler diye. Eskilerde bu fahişe giysisinin işaretiydi, şimdi ise Hispanya'da saygınlığın işaretidir.

Theristrum, küçük bir kadın pelerinidir; en therei, yani yazın ve sıcakta kadınların bedenlerini koruduğu için böyle denir. Bugün de Arabistan ve Mezopotamya'nın kadınları bununla örtünür, sıcakta en güvenli gölge onunla sağlanır. İşaya'da bundan söz edilir.

Anaboladium, kadınların omuzlarını örten keten örtüdür; Yunanlar ve Latinler buna sindon derler.

19.25
  1. Regillum est prælautum reginarum amiculum, unde et appellatum. Peplum matronale pallium ex purpura signatum, cujus fimbriæ aurei staminis summitate resplendent. 2. Palla est quadrum pallium muliebris vestis deductum usque ad vestigia, affixis in ordinem gemmis. Et palla dicta, άπό του̃ πάλλειν, id est a mobilitate quæ est circa finem hujusmodi indumenti, sive quod rugis vibrantibus sinuata crispetur. 3. Stola, matronale operimentum, quod cooperto capite et scapula a dextro latere in lævum humerum mittitur. Stola autem Græce vocatur, quod supermittatur. 4. Eadem et ricinium Latino nomine appellatum, eo quod dimidia ejus pare retro ejicitur, quod vulgo mavortem dicunt. Vocatum autem dicunt mavortem, quasi Martem. Signum enim maritalis dignitatis et potestatis in eo est. Caput enim mulieris vir est, inde et super caput mulieris est. 5. Amiculum est meretricum pallium lineum. Hoc apud veteres matronæ in adulterio deprehensæ induebantur, ut in tali amiculo potius quam in stola polluerent pudicitiam. Erat enim o hoc apud veteres signum meretriciae vestis, nunc in Hispania honestatis. 6. Theristrum, palliolum muliebre, dictum, quod έν θέρει, id est, in æstu et caumate corpora mulierum protegat, quo usque hodie Arabiae et Mesopotamiæ mulieres velantur, quibus in æstu tutissimo leguntur umbraculo. De quo in Isaia. 7. Anaboladium amictorium lineum feminarum, quo humeri operiuntur, quod Græci et Latini sindonem vocant.
19.2626. Yatak takımı ve kullanılan öteki şeyler

Stragulum alacalı bir örtüdür, zanaatkârın eliyle çeşitli renklerle işlenir. Yatak sermeye (stratus) ve örtünmeye uygun olduğu için böyle denir. Süleyman bundan söz eder: "Kendine alacalı bir giysi yaptı."

Ludices (yorganlar) adını kimilerine göre ludi'den, yani tiyatrolardan alır. Gençler o oyun yerinin genelevinden çıkarken başlarını ve yüzlerini bu örtülerle örterlerdi; çünkü geneleve giren kişi utanır.

Galnapes…

Fulcra, yatakların süsleridir; bunlarla desteklendiğimiz (fulciri) ya da yatakları veya başı destekledikleri için böyle denir, halk bunlara reclinatoria der.

Cervicalia, ense (cervix) ya da dirsek altına konduğu için böyle denir.

Pulvillus (küçük yastık), zenginlerin yatağı olan pulvinar'dan gelir.

Culcitrae (minderler) denir, çünkü tüyle ya da yünle doldurulup basılırlar (calcare); daha yumuşak ve sıcak olsunlar diye.

Tapeta (halılar) önceleri ayakların (pedes) altına serildiği için böyle denir, adeta tapedia.

Sipla, bir yanı tüylü halılardır, adeta simpla (tek).

Amphitapa, iki yanı tüylü halılardır. Lucilius: "Sipla'lar ve iri tüyleriyle yumuşak amphitapa'lar."

Mantelia, şimdi sofraları örtmek içindir; adlarının gösterdiği gibi, eskiden elleri (manus) silmek için verilirdi.

Mappae (peçeteler), şölen ve konan yemekler içindir; adeta manupae, bu yüzden böyle adlandırılmıştır. Küçültmesi mapella'dır.

Toralia, uzun ve kesintisiz örtülerdir, yataktan (torus) adını alır.

Sabanum Yunancadır.

Facitergium ve manitergium, yüz (facies) ve el (manus) silmekten (tergere) gelir.

Vela (perdeler) denir, çünkü önüne konarak evin içini örterler (velare).

Aulaea, boyalı büyük perdelerdir; ilk kez Asya kralı Attalos'un sarayında (aula) bulunduklarından böyle denmiştir, Roma halkı ona vâris olmuştur.

Cortinae, aulaea gibi deriden perdelerdir; Çıkış'ta okunan, çadırın dıştan örtüldüğü perdeler böyledir. Cortinae adı coria'dan (deriler) gelir, çünkü önceleri deriden yapılırdı. Kanun aynı Çadır için kırmızı koç derilerinden ve lacivert derilerden perdeler yapılmasını bu yüzden buyurur.

Cilicia, Arapların dediği addır: Keçi kıllarından dokunmuş örtüler, onlardan kendilerine çadır yaparlar.

19.26
  1. Stragulum vestis est discolor, quod manu artificis diversa varietate distinguitur. Dictum autem, quod in stratu et in amictu aptum sit. De quo Salomon: Stragulatam vestem fecit sibi. 2. Ludices a ludis, id est, theatris, vocatas quidam existimant. Cum enim egrediebantur de ludi prostibulo juvenes horum velamento tegebant caput et faciem, quia solet erubescere qui lupanar intraverit. Galnapes.... 3. Fulcra sunt ornamenta lectorum, dicta quod i;! iis fulcimur, id est, sustinemur, vel quod toros fulciat, sive caput, quae reclinatoria vulgus appellat. 4. Cervicalia autem, eo quod ponantur sub cervice, vel cubilo. Pulvillus dictu. a pulvinari, qui est divitum lectus. Culcitræ vocatæ, quod calcentur, id est, farciantur pluma, sive tomento, quo molliores calidioresque sint. 5. Tapeta dicta, quod pedibus primum sternerentur, quasi tapedia. Sipla, tapeta ex una parte villosa, quasi simpla. Amphitapa, ex utraque parte villosa tapeta. Lucilius: Siplæ, atque amphitapæ villis Ingentibus molles. 6. Mantelia nunc pro operiendis mensis sunt, quæ, ut nomen ipsum indicat, olim tergendis manibus præbebantur. Mappæ convivii et epularum appositarum sunt, quasi manupæ, atque ob id nominate, cuius diminutivum mapella est Toralia longæ perpetuæque mappæ, a tore dictæ. 7. Sabanum Græcum est. Facitergium, et manitergium a tergendo faciem. vel manus vocatur. Veta dicta, quod objectu suo interiora domorum velent. 8. Aulæa, vela picta, et grandia, quæ ideo aulæa dicta sunt, quod primum in aula Attali regis Asiæ, cui successit populus Romanus, inventa sunt. 9. Cortinæ sunt aulæa, id est, vela de pellibus, qualia in Exodo leguntur, a quibus tabernaculum extrinsecus tegebatur. Dictæ autem cortinæ a coriis, eo quod prius ex pellibus fuissent factae. Unde et in eodem tabernaculo legis jubetur cortinas fieri ex pellibus arietum rubris, et ex pellibus hyacinthinis. 10. Cilicia Arabes nuncupant, velamenta pilis caprarum contexta, ex quibus sibi tentoria faciunt.
19.2727. Yünler

Lana (yün), yolmaktan (laniare), yani çekip almaktan gelir. Vellus (post) adı da buradandır, çünkü önce yünler kırkılmaz, yolunurdu (vellere).

Linum (keten) topraktan biter, adı Yunancadan bükülmüştür, çünkü Yunanlar ona linarion derler; ya da yumuşak ve düz (lene) olduğu için.

Stuppa (üstüpü), kenevirin ya da ketenin kaba kısmıdır. Eski yazımda stippa denir, çünkü geminin yarıkları onunla doldurulur (stipare). Gemilerde bunu yerleştirenlere stippatores denmesi bundandır.

Tomentum, iplikte ya da dokumada kabardığı (tumere) ve inceliği olmadığı için böyle adlandırılır.

Cannabum (kenevir), kamışa (canna) benzemesinden ya da Yunanca etimolojiden gelir, çünkü onlar buna kannabis derler.

Byssum, pek ak ve çok yumuşak bir keten türüdür; Yunanlar buna papas derler.

Fibrinum, fiber denen hayvanların yünüdür; bunlara kunduz da derler; avcılar peşlerine düşünce kendi testislerini koparırlar.

Aranea (örümcek ağı yünü) denir, çünkü havanın sızmasıyla yapraklarda beslenir.

Sericum (ipek), onu ilk gönderenler Serler olduğu için böyle denir. Orada küçük kurtların doğduğu, bu ipleri ağaçların çevresinde çektikleri söylenir. Bu kurtlara Yunancada bombykes denir.

Placium, ipeğin kıtığı, adeta kalın kısmıdır; ad Yunancadır.

19.27
  1. Lana a laniendo, id est, vellendo dicta. Hinc et vellas dictum, quod prius lanæ vellerentur, non tonderentur. Linum ex terra oritur, deflexumque nomen ejus a Graeco. Nam linum Graeci λινάριον dicunt, sive. quod sit molle, et lene. 2. Stuppa vero cannabi est sive lini. Haec secundum antiquam orthographiam stippa dicitur, quod ex ea rimae navium stippentur. Unde et stippatores dicuntur, e qui in navibus eam componunt. 3. Tomentum appellatum quod aut in filo, aut in tela tumeat, nec subtilitatem habeat. Cannabum a similitudine cannae vocatum, sive a Græca etymologia. Nam illi cannabum ϰάναιν vocant. 4. Byssum, genus est quoddam lini nimium candidi et mollissimi, quod Graeci papatem vocant. Fibrinum lana est animalium, quæ fibros vocant, ipsos et castores existimant, quos dum venatores sequuntur, ipsi sibi testiculos adimunt. Aranea vocata, eo quod aeris infusione in frondibus nutriatur. 5. Sericum dictum, quia id Seres primi miserunt. Vermiculi enim ibi nasci perhibentur, a quibus haec circum arbores fila ducuntur. Vermes autem ipsi Graece βόμυϰες nominantur. Placium est stupa, et quasi crassedo serici, et est Græcum nomen.
19.2828. Giysi renkleri

Tinctura (boya), boyandığı (tingere) için böyle denir; parlaklık uğruna başka bir süslü görünüme boyanır. Yunanların kokkos'una biz kırmızı ya da vermiculum deriz. Yabani yapraklardan çıkan küçük bir kurttur (vermiculus).

Conchylium, rengi deniz kabuklarından (conchulae) toplandığı için böyle denir. Buna ostrum da denir.

Ostrum, mor rengi için hazırlanır, pek çok yerde bulunur, ama en iyisi Kıbrıs adasında ya da güneşin yolunun daha yakından aydınlattığı yerlerde çıkar.

Conchylia deniz canlılarıdır, demirle çevresi kesilince mor renkli gözyaşları dökerler. Bunlar toplanarak mor renk hazırlanır. Ostrum adının, kabuğun (testa) nemi çekilip alındığı için verildiğini söylerler.

Purpura (mor) Latincede ışığın saflığından (puritas) gelir. Yunancada h'li olarak porphyra denir, bizde h'siz purpura.

Ferrugo, karamsı mor renktir, Hispanya'da yapılır; şöyle denildiği gibi: "İber karamorusuyla parlayan." Ferrugo denir, çünkü her mor ilk boyamada bu renktedir.

Glaucus renk, demir pası gibi karamsıdır.

Elbidum, elbus renginden gelir. Elbus, ak ile kara arası bir renktir; albus'tan türer.

Luteus renk kırmızımsıdır, safran rengidir; çünkü safran luteus renklidir. Şöyle denildiği gibi: "Yapağıyı safran lutum'la değiştirecek."

Menum, kara renkli olduğu için böyle denir; çünkü Yunanlar karaya melan derler.

Masticinum, sakızın (mastix) rengini taşıdığı için böyle denir.

Blatteum… Blavum… Mesticium…

Osticium, yanıktan (ustum) geldiği için böyle denir. Durmaksızın yanan ateşlerin damlarda bıraktığı sarkık isten yapılır; bu yüzden bu boyanın rengi alevlidir.

29. Giysi aletleri

Tela (dokuma), çözgülerin uzunluğundan gelir; türemiş biçimi telaria'dır.

Insubuli (dokuma levendleri) denir, çünkü altta ve üstte dururlar ya da insubulare edilirler.

Radii (mekikler) denir, çünkü kazıyarak (radere) yapılırlar.

Pectines (taraklar), iplikleri taranmış (pexa) hâle getirip bastırdıkları için böyle denir.

Colus (öreke), uzunluğu ve yuvarlaklığıyla adeta columna (sütun) olduğu için böyle denir.

Fusus (iğ), bükülen şey onun üstünden döküldüğü (fundere) için böyle denir.

Alibrum, iplikler üzerinde dengelendiği (librare), yani sarıldığı için böyle denir.

Calathus (sepet), odundan, kamıştan ya da sazdan yapılmış hafif bir taşıma kabıdır; yünler bunun içine konur ya da çiçekler toplanır. Yunancada kalon odun demektir, calathus ondan türemiştir. Latincede quasillum denir. Cicero Philippica'larda: "Onun evinde ise yün sepetleri arasında altın tartılıyordu."

Pensum (kadınların günlük yün payı), tartmaktan (pendere) gelir; pensa ve impensa (harcama) da buradandır.

Netum…

Fila (iplikler) ya hayvan tüylerinden (pili) yapıldığı için ya da yün işi tüy gibi ince ipliklerden oluştuğu için böyle denir; adeta pila.

Mataxa (ham ipek yumağı), adeta metaxa, ipliklerin döngüsünden gelir; meta döngü demektir; ya da aktarıldığı (transferre) için böyle denir.

Gubellum (yumak), bozulmuş olarak globus'tan küçültme yoluyla gelir, adeta globellum.

Panuliae (ya da panuclae), bezler (panni) onlardan dokunduğu için böyle denir. Bunlar dokumanın içinden koşar.

Stamen (çözgü), doğru durduğu (stare) için böyle denir.

Trama (atkı), dokumanın içinden dosdoğru geçirildiği (transmittere) için böyle denir. Çözgünün arasında koşan iplik budur.

Licia, çözgülerin bağlandığı şeylerdir, adeta ligia.

Ordiri… Texere…

19.28
  1. Tinctura vocata, quia tingitur, et in aliam fucatam speciem nitoris gratia coloratur. Κόϰϰον Graeci, nos rubrum, seu vermiculum dicimus. Est enim vermiculus ex silvestribus frondibus. 2. Conchylium dictum eo quod ex conchulis marinis color ejus colligitur. Idem et ostrum vocatur. 3. Ostrum, quod pro colore purpuræ temperatur, plurimis quidem in locis, sed optimum in insula Cypro gignitur, sive in iis quos propius solis cursus illuminat. 4. Conchylia autem sunt maris, quae circumcisa ferro lacrymas purpurei coloris emittunt. His collectis color purpureus temperatur; et ostrum exinde appellatum dicunt, quod ex testæ humore elicitur. 5. Purpura apud Latinos a puritate lucis vocata. Apud Graecos autem πορϕύρα dicitur cum aspiratione; apud nos purpura sine aspiratione. 6. Ferrugo est color purpurae subnigræ, quae fit in Hispania, ut: Ferrugine clarus Hibera. Dicta autem ferrugo, quod omnis purpura prima tinctura hujusmodi coloris existat. 7. Glaucus color est ferrugineus, subniger. Elbidum ab elbo colore vocatum. Elbum enim est medius color inter album et nigrum, et elbum ab albo derivatum. 8. Luteus color rubicundus, quod est croceus; nam crocus lutei coloris est, ut: Croceo mutabit vellera luto. Menum, quod sit colore nigro. Græci enim ρελαν nigrum dicunt. Masticinum, quod colorem masticis habeat. Blatteum... Blavum... Mesticium... 9. Osticium, quia ex usto est. Fit enim ex dependenti fuligine tectorum egesta assiduis ignibus, unde et color ejusdem tincturae flammeus est. 1. Tela pro longitudine staminum dicta, cujus derivativum est telaria. Insubuli, quia infra supra sunt, vel quia insubulantur. Radii dicti, quia radendo fiunt. Pectines, quod pexa fila reddant, et imprimant. 2. Colus, quod sit in longitudine. et rotunditate, quasi columna. Fusus, quod per ipsum fundatur quod netum est. Alibrum, quod in eo librantur fila, id est, volvuntur. 3. Calathus, leve gestamen ex ligno, vel cauma, aut ex junco factum, in quo vel pensa ponuntur, vel leguntur flores, a ϰα̃λον enim Graece lignum est, a quo derivatus est calathus. Nam Latine quasillum dicitur. Cicero in Philippicis: At vero hujus domi inter quasilla pendebatur aurum. 4. Pensum mulierum, a pendendo dictum, unde pensa et impensa. Netum.... 5. Fila dicta, vel quia ex pilis animalium sunt, vel quia lanificium filis tenuibus constat in modum pilorum, id est, quasi filorum. 6. Mataxa, quasi metaxa, a circuitu, scilicet, filorum. Nam meta circuitus dicitur, vel quod transferatur. Gubellum, corrupte a globo dictum per diminutionem, quasi globellum. 7. Panuliæ (vel panuclæ), quod ex eis panni texantur. Ipsæ enim discurrunt per telam. Stamen dictum, quia rectam stat. Trama, quod via recta transmittatur per telam. Est enim filum intra stamen currens. Licia sunt quibus stamina ligantur, quasi ligia. Ordiri..... Texere.....
19.3030. Süsler

Giyim hakkında bu kadarı yeter; şimdi öteki süslenmeye geçelim.

Ornamenta (süsler), yüzü (ora) ve çehreyi onların süsüyle güzelleştirdikleri için böyle denir. İlk süs, zafer nişanı ya da krallık onuru işareti olan taçtır (corona). Kralların başına konur ve dünyada çevresine yayılmış halkları gösterir: Kral onlarla kuşatılmış olarak adeta taçlanır. Lucilius buna corolla, Homeros stephanē der. Putperestler bunun başlangıcını Liber adlı birine bağlarlar; o, şarap içerken şarapla hareketlenen başları şeritlerle bağlamayı adet edinmiştir. Bu yüzden eskiden taç keten ve yünden yapılırdı; putperest rahiplerde olduğu gibi.

Corona adı şu sebepten verilmiştir: Başlangıçta sunakların çevresinde koşulurdu (currere); bu dönüşün ya da koronun (chorus) benzerine göre taç biçimlendirildi ve corona adını aldı.

Roma imparatorları ve bazı milletlerin kralları altın taç takar. Persler tiara giyer; krallar dik, satraplar eğri. Tiarayı Asurluların kraliçesi Semiramis bulmuştur; bu süsü o millet o zamandan bugüne korur. Atinalılar altın ağustosböcekleri takarlardı; kimi başın tepesinde, kimi alında. Bütün krallıkların nişanları aynı değildir. Putperestlerin kâhinleri infula, apex, pileum ya da galerus kullanırlardı.

Infula, rahiplerin ak baş şerididir; taç gibidir, iki yanından onu bağlayan vittae (kurdeleler) sarkar. Bu yüzden vitta denir, çünkü bağlarlar (vincire). Infula çoğunlukla ak ve kırmızıdan bükülüdür.

Apex, putperest rahiplerin kullandığı dikişli başlıktır; apere'den, yani bağlamaktan gelir. Başlıktaki çubuk, kurban yününden yapılan iplikle bağlanırdı. Galerum, kesilmiş kurbanın derisinden yapılmış başlıktır. Pileum adını yapıldığı kurban derisinden (pellis) alır.

Cydaris de rahiplerindi; çoğu kimse buna mitra der.

31. Kadınların baş süsleri

Kadınların baş süsleri: diadema, nimbus, capitulum ve mitra. Diadema, hanımların altın ve taşlarla örülmüş baş süsüdür; uçları dönüp arkada kendi üstüne bağlanır, Yunanca adını da önden bağlandığı için almıştır.

Nimbus, keten üzerine dikilmiş enine altın şerittir, kadınların alnındadır. Plautus: "Ona baktıkça daha çok nimbus'lu görünüyor." Meleklerin başı çevresinde resmedilen ışığa da nimbus denir; bulutun yoğunluğuna da nimbus dense de.

Capitulum, halkın capitulare dediği şeydir. Buna cappa da denir; ya kappa harfi gibi iki ucu olduğu için ya da başın süsü olduğu için.

Mitra, başı örten Frigya başlığıdır; adanmış kadınların baş süsü böyledir. Fakat pileum erkeklerin, mitra kadınlarındır.

Redimicula, mitra'yı bağlayan şeylerdir. Pileum, yukarıda dediğimiz gibi, deriden (pellis) idi; mitra ise yündendir.

Ricula, bakire başının mitra'sıdır.

Vittae, saçlara örülen şeritlerdir, dökük saçlar onlarla bağlanır; bağladıkları (vincire) için böyle denir.

Taenia, vitta'nın sarkan, çeşitli renkli ucudur.

Yine vitta, tacı bağlayan şeydir; taenia ise vitta'nın tacın altından sarkan uç kısmıdır.

Retiolum, saçı toplayan şeydir; saçları dökülmesin diye tuttuğu (retinere) için böyle denir.

Discriminalia kadınların baş süsleridir; saçı altınla ikiye ayırdıkları için böyle denir. Discriminare, bölmek demektir.

Antiae, kulak yanından sarkan bukleler; Yunanca kulaklardan gelen bir addır.

Acus (firketeler), kadınlarda saç süsünün düzenini tutan şeylerdir; saçlar gevşeyip dağılmasın diye.

Inaures (küpeler), kulak (auris) deliklerinden sarkan, kıymetli taş taneli süslerdir. Bunun kullanımı Yunanistan'da şöyleydi: Kızlar iki kulakta, oğlanlar yalnız sağ kulakta takardı.

Torques, boyundan göğse sarkan altın halkalardır. Torques ve bulla erkeklerce, monilia ve catellae ise kadınlarca takılır. Torques denir, çünkü bükülüdür (torta); bullae denir, çünkü yuvarlaklıkta suda rüzgârla şişen kabarcıklara (bullae) benzerler.

Monile, kadınların boynundan sarkan, taşlardan bir süstür; armağan (munus) kelimesinden gelir. Buna serpentum da denir, çünkü altından küçük amfora ve çeşitli taşlardan yılan (serpens) biçiminde yapılır. Kimileri buna segmentum da der, Juvenalis'te olduğu gibi: "Segmenta ve uzun kıyafetler"; ama süslü giysilere de segmentatae deriz, aynı şairin dediği gibi: "Küçük kız segmentata beşikte uyurdu."

Monile ile çoğunlukla hanımların bütün süsleri, onlara armağan edilen her şey anlatılır.

19.30
  1. Hactenus de veste, dehinc ad caeterum cultum veniamus. Ornamenta dicta, quod eorum cultu ora vultusque decorentur. Primum ornamentum corona insigne victoriae, sive regii honoris signum, quae in capite regum ponitur, ad significandum circumfusos in orbe populos, quibus accinctus, quasi caput suum coronatur. Haec a Lucilio corolla, ab Homero στεϕάνη dicta est. Hujus principium a Libero quodam Gentiles existimant, quod is in potando mota vino capita vincire fasciolis instituerit, idcirco olim linei, et lanei generis corona fuit: sicut erat in sacerdotibus gentilium. 2. Nomen coronae hac ex causa vocatum, quod initio circum aras curreretur, atque ad imaginem circuitus vel chori est formata, et nominata corona. 3. Imperatores Romani et reges quidam gentium aureis coronis utuntur. Persæ tiaras gerunt, sed reges rectas, satrapae incurvas. Reperta autem tiara Semiramide Assyriorum regina. Quod genus ornamenti exinde usque hodie gens ipsa retinet. Athenienses autem cicadas aureas gerebant, partim in verticem, nonnulli in fronte. Non enim eadem sunt insignia omnium regnorum. Gentilium vates infula, apice, pileo, sive galero utebantur. 4. Infula est fasciola sacerdotalis capitis, alba, in modum diadematis, a qua vittæ ab utraque parte dependent, quae infulam vinciunt. Unde et vittæ sunt, quod vinciant, infula autem plerumque tortilis de albo et cocco. 5. Apex est pileum sutile, quo sacerdotes gentiles utebantur, appellatus ab apiendo id est, a ligando, Nam virgula quæ in pileo erat, connectebatur filo, quod fiebat ex lana hostiæ o Galerum, pileum ex pelle cæsæ hostiae factum. Pileum autem dictum a pelle hostiae, unde fiebant. 6. Cydaris et ipsa sacerdotum erat, quae a plerisque mitra vocatur. 1. Ornamenta capitis feminarum diadema, nimbus, capitulum et mitra. Diadema est ornamentum capitis matronarum ex auro et gemmis contextum, quod in se circumactis extremitatibus retro astringitur, et exinde dictum Græce, quod praeligetur. 2. Nimbus est fasciola transversa ex auro assuta in linteo, quod est in fronte feminarum. Plautus: Quo magis eam aspicio, tam magis nimbata est. Nam et lumen qUod circa angelorum capita pingitur nimbus vocatur, licet et nimbus sit densitas nubis. 3. Capitulum est quod vulgo capitulare dicunt. Idem et cappa, vel quod duos apices, ut tappa littera habeat, vel quia capitis ornamentum est. e Mitra est pileum Phrygium caput protegens, quale est ornamentum capitis devotarum. Sed pileum virorum est, mitræ autem feminarum. 5. Redimicula autem sunt quibus mitra alligatur. Pileum autem, ut prædiximus, a pelle erat. Nam mitra ex lana est. Ricula est mitra virginalis capitis. 6. Vittæ sunt quæ crinibus innectuntur, quibus fluentes religantur capilli, et vittæ dictae, quod vinciant. Tænia autem est vittarum extremitas dependens diversorum colorum. Item vitta est qua corona vincitur; tænin vero extrema pars vittæ, quae dependet coronae. 7. Retiolum est quod colligit comas, dictum ab eo quod retinet crines, ne effundantur. 8. Discriminalia capitis mulierum sunt vocata, ex eo quod caput auro discernant. Nam discriminare dividere dicitur. Antiæ sunt cincinni dependentes prope auriculas, Græco vocabulo ab auribus. 9. Acus sunt quibus in feminis ornandorum crinium compago retinetur, ne laxius fluant, et sparsi dissipentur capilli. 10. Inaures, ab aurium foraminibus nuncupatæ, quibus pretiosa grana lapidum dependent. Harum usus in Græcia, puellae utraqUe aure, pueri tantum dextra gerebant. 11. Torques sunt circuli aurei a collo ad pectus usque pendentes. Torques autem et bulla a viris geruntur, a feminis vero monilia et catellae. Dictae autem torques, quod sint tortæ: et bullæ, quod sint similes rotunditate bullis, quæ in aqua vento inflantur. 12. Monile ornamentum ex gemmis est, quod solet ex feminarum pendere collo, dictum a munere. Hoc etiam et serpentum dicitur, quia constat ex amphorulis quibusdam aureis, gemmisque variis in modum facturae serpentis. Nonnulli hoc et segmentum dicunt, ut Juvenalis: Segmenta, et longos habitus; licet et segmentatas vestes dicamus ut ipse: Et segmentatis dormisset parvula cunis. 13. Plerumque autem et per monile omnia ornamenta matronarum significantur, quidquid illis munere datur.

19.30_2Muraena, halk ağzında altın madeninin çubuklar hâlinde esnetilip, boyun süsü için muraena yılanına benzer şekilde kıvrımlı dizilerle örülen zincire denir. Bu bazen altın ve gümüş çubuklarla örülür. Neşideler Neşidesi'nde bu yüzden şöyle denir: "Sana gümüşle bezeli altın muraenula'lar yapacağız."

Catellae, zincir gibi birbirini kavrayan boyun zincirleridir, adlarını da buradan alırlar.

Bileklikler (dextrae) erkeklere ve kadınlara ortaktır, çünkü iki cinsin de sağ elleri (dextrae) vardır.

Armillae ise asıl olarak erkeklerindir; zafer sebebiyle askerlere silah (arma) yiğitliği için verilirdi. Bu yüzden eskiden halk arasında viriolae denirdi. Armilla anlamca circulus'tan (halka) ayrılmaz, çünkü o da takıldığı yeri çevreleyerek sıkar. Fakat armilla daha geniş uzanır, circulus ise yuvarlaktır.

Fibulae (tokalar), kadınların göğsünü süsleyen ya da erkeklerin omuzda pelerini, belde kuşağı tutan şeylerdir.

Lunulae, kadınların süsleridir; ay (luna) biçiminde sarkan küçük altın kabarcıklar.

Specula (aynalar), kadınların yüzlerini baktıkları şeylere denir. Speculum denir, çünkü parlaklıktan yansıma verir ya da kadınlar orada bakıp yüzlerinin güzelliğini inceler ve eksik gördükleri süsü eklerler.

Periscelides, kadınların baldır süsleridir; adımları bunlarla süslenir.

Olfactoriola, kadınların koku taşıdıkları küçük kaplardır.

32. Yüzükler

Rivayete göre Prometheus, içine taş oturtulmuş demir bir halkayı parmağına ilk takan kişidir. Bu âdetle insanlar yüzük takmaya başlamışlardır. Annuli (yüzükler), kollar ve bacaklar çevresindeki halkalar (circuli, ani) kelimesinden küçültme yoluyla adlandırılmıştır. Mühürlerine de küçültme yoluyla sigilla denir; signa büyüktür, sigilla adeta küçük signa'dır.

İnsanlar yüzükleri önce başparmaktan sonraki dördüncü parmakta takmaya başladılar; çünkü bu parmaktan kalbe bir damar uzanır, eskiler onu bir nişanla işaretleyip süslemek gerektiğini düşünmüşlerdir.

Romalılarda yüzükler devlet tarafından verilirdi, ama ayrımla: Taşlı yüzükler saygınlıkta önde gelen erkeklere, ötekilere taşsızlar verilirdi. Altın yüzüğü ne köle ne azatlı toplum içinde takardı; hür doğanlar altın, azatlılar gümüş, köleler demir yüzük takardı; ama pek saygın kimselerin çoğu da demir yüzük kullanırdı.

Eskilerde birden çok yüzük takmak erkek için ayıp sayılırdı. Gracchus Maenius'a karşı: "Quiritler, otoritesine uyduğunuz adamın, kadın düşkünlüğünden kadın gibi süslenmiş sol elini düşünün." Parthlarda ölen Crassus yaşlılığında iki yüzük takmıştır; gerekçe olarak servetinin ölçüsüz büyümesini gösteriyordu. Birçok Romalı da ciddiyetinden ötürü parmağında yüzük taşımaktan kaçınmıştır. Kadınlar yalnız nişanlısının kıza gönderdiği yüzükleri takar, parmaklarında ikiden çok altın yüzük bulundurmazlardı. Şimdi ise kadınların altından hafif ve muaf hiçbir uzvu kalmamıştır.

Yüzük türleri arasında ungulus, samothracius ve thynnius vardır.

Ungulus taşlıdır; tırnak (ungula) ete nasıl kavuşmuşsa taş da yüzüğün altınına öyle kavuştuğu için bu adı alır.

Samothracius altındır ama demir başlıklıdır, adını bir yerden alır.

Thynnius taşsızdır, ilk kez eskiden Thynna denilen Bithynia'da yapılmıştır. Flaccus: "Hayatım yas tutarken ne zümrüt, ne beril, ne de parıldayan bembeyaz inciler isterim, Flaccus; ne Thynnia törpüsünün parlattığı yüzükler, ne de yeşim taşları."

19.30_2
  1. Muræna vulgo vocatur, quod scilicet auri metallo in virgulas lentescente quædam ordinis flexuosi catena contexitur, in similitudinem murænæ serpentis, quae ad collum ornandum aptatur. Haec interdum auri atque argenti texitur virgulis. Unde et dicitur in Canticis canticorum: Murænulas aureas faciemus tibi vermiculatas argento. 2. Catellæ sunt catenulae colli invicem se comprehendentes in modum catenæ, unde et appellatæ. 16 a Dextras communes esse virorum ae feminarum, quia utriusque sexus dextræ sunt. Armilla autem proprie virorum sunt, collatæ victoriae causa militibus ob armorum virtutem. Unde et quondam vulgo viriolæ dicebantur. Ab intellectu autem circuli armilla non discrepat, quia ipsa quoque hoc ubi ponitur ambiendo constringit. Sed armilla latius extenditur, circulus rotundus fit. 3. Fibula sunt quibus pectus feminarum ornatur, vel pallium tenetur a viris in humeris, seu cingulum in lumbis. Lunulæ sunt ornamenta mulierum in similitudinem lunæ bullulae aureæ dependentes. 4. Specula dicuntur, in quibus feminæ vultus suos intuentur. Dictum autem speculum, vel quod ex splendore reddatur, vel quod ibi feminæ intuentes considerent speciem sui vultus, et quidquid ornamenti deesse viderint adjiciant. 5. Periscelides apud feminas, crurum ornamenta, quibus gressus earum ornantur. Olfactoriola vascula sunt muliebria, quibus odoramenta gestantur. 1. Primus Prometheus fertUr circulum fert-eum, incluso lapide, digito e circumdedisse. Qua consuetudine homines uti, annulos habere coeperunt. Annuli autem per diminutionem dicti a circulis et anis qui sunt circa brachia, et circum crura. Unde et signa eorum per diminutionem tigilla. Nam signa majora sunt, sigilla vero quasi minora signa. 2. Annulos primum homines gestare cœperunt quarto a pollice digito, quod eo vena quaedam usque ad cor pertingat, quam notandam, ornandamque aliquo Insigni veteres putaverunt. 3. Apud Romanos annuli de publico dabantur, et non sine discrimine. Nam dignitate præcipuis viris gemmati dabantur, cæteris solidi. Annulum aureum neque servus, neque libertinus gestabat in publico, sed annulo aureo liberi utebantur, libertini argenteo, servi ferreo, licet et multi honestissimi annulo ferreo utebantur. 4. Apud veteres ultra unum annulum uti infame habitum viro. Gracchus in Mænium Conciderate, Quirites, sinistram ejus, cujus auctoritatem sequimini, qui propter mulierum cupiditatem, ut mulier est ornaMus. Crassus, qui apud Parthos periit, in senectute duos habuit annulos, causam praeferens, quod pecunia ei immensa crevisset. Multi etiam Romanorum pro gravitate annulum gestare in digito abstinuerunt. Feminae non usæ annulis, nisi quos virgini sponsus miserat, neque amplius quam binos annul aureos in digitis habere solebant. At nunc prae auro nullum feminis leve est atque immune membrum. 5. Inter genera annulorum sunt: ungulus, samothracius, thynnius. Ungulus est gemmatus, vocatusque hoc nomine, quia sicut ungula carni, ita gemma annuli auro ac. cingitur. Samothracius aureus est quidem, sed capitulo ferreo, a loco ita vocatus. 6. Thynnius purus est, primum in Bithynia fabricatus, a quam olim Thynnam vocabant. Flaccus: Lugente mea vita, nec smaragdos, berillosque mihi, Flacce, nec nitentes percandida margarita quæro. Nec quos Thynnica lima perpolivit annulos, neque jaspios lapillos.
19.3333. Kuşaklar

Cinctus (kuşak) geniş bir zonadır, daha az geniş olana semicinctium, ikisinden de küçüğüne cingulum denir. Cingulum adı cinctus'tan küçültme yoluyla gelir. Gençler sahadaki idmanda edep yerlerini cinctus ile örterlerdi; bu yüzden campestre de denirdi.

Balteus askerî kuşaktır. Bir lejyonun toplamını, yani altı bin altı yüz kişiyi göstermek için üzerinden işaretler sarkar; işaretlerin kendisi de bu sayıdadır. Bu yüzden yalnız kuşanılana değil, silahların sarktığına da balteus denir.

Zona Yunancadır; onlar zōnarion, biz cingulum deriz.

Strophium, altın ve taşlı kuşaktır. Cinna bundan söz eder: "Süt dolu memelerini strophium'la kuşanmış." Prudentius da: "Bu ad taşın strophium'una bağlanmıştır."

Limus, devlet kölelerinin taktığı kuşaktır. Limus denir, çünkü enine, yani eğri (limus) mor şeritleri vardır.

Caltulum, sıkıştırılmış kayıştan (coactum lorum) adını alan bir kuşak türüdür.

Fibula Yunancadır, onlar buna philē derler, çünkü bağlar.

Suffibulum, bağlama donudur.

Redimiculum, bizim succinctorium ya da brachile dediğimiz şeydir. Enseden iner, boynun iki yanından ayrılır, iki koltuk çukurunu çevreler, oradan oraya kuşatır; genişliği sıkarak giysileri bedene çeker ve birleştirerek düzene sokar. Halk buna brachile der, adeta brachiale; oysa şimdi kolların değil böbreklerin kuşağıdır. Succinctorium denir, çünkü, denildiği gibi, kolların altından geçirilerek koltuk çukurunu çevreler ve oradan oraya kuşatır.

Fascia, göğsü örten ve memeleri bastıran şeydir; kıvrılan bir kuşakla göğüs daha dar sıkılır. Fascia denir, çünkü bedeni bir demet (fasciculus) gibi bağlar. Yaraların sarıldığı fasciolae de buradandır.

Vitta denir, çünkü asma (vitis) sarmaşığı gibi göğsü bağlar.

Limbus, bizim ornatura dediğimiz şeydir.

Fasciola, giysilerin ucunu çevreleyen, iplikten ya da altından dokunmuş, giysinin ya da chlamys'in uç kısmına dıştan dikilen şerittir. Vergilius bundan söz eder: "Boyalı kenarlı Sidon chlamys'ine bürünmüş."

19.33
  1. Cinctus est lata zona, et minus lata semicinctium, et utrisque minima cingulum. Nant a cinctu per diminutionem cingulum nominatur. Cinctu autem juvenes in exercitatione campestri verecunda velabant, unde et campestre dicebatur. 2. Balteus cingulum militare est, dictus, propter quod ex eo signa dependent, ad demonstrandam legionis militaris summam, id est, sex millium sexcentorum, ex quo numero et ipsi consistunt. Unde et balteus dicitur non tantum quod cingitur, sed etiam a quo arma dependent. 3. Zona Græcum est, quam illi ζωνάριον, nos cingulum nuncupamus. Strophium est cingulum aureum cum gemmis, de quo ait Cinna: Strophio lactentes cincta papillas Et Prudentius: Nomen hoc gemmae strophio illigatum est. 4. Limus est cinctus quem publici habebant leni. Et dictus limus, quia transversas habet purpuras, id est, limas. Caltulum, cinguli genus a coacto loro dictum. Fibula Graecum est, quam illi ϕιλὴν dicunt, quod ligat. Suffibulum, subligaculum. 5. Redimiculum est quod succinctorium, sive brachile nuncupamus, quod descendens per cervicem, et a lateribus colli divisum, utrarumque alarum sinus ambit, atque hinc inde succingit, ut constringens latitudinem, vestes ad corpus contrahat, atque conjungendo componat. Hoc vulgo brachile, quasi brachiale dicunt, quamvis nunc non brachiorum, sed renum sit cingulum. Succinctorium autem vocatum, quod, ut dictum est, sub brachiis ductum alarum sinum ambit, atque hinc inde succingit. 6. Fascia est qua tegitur pectus et papillae comprimuntur, atque crispante cingulo angustius pectus arctatur. Et dicta fascia, quod in modum fasciculi corpus alligat. Hinc et fasciolæ, quibus vulnera colligantur. 7. Vilia dicta quod ea pectus vincitur instar vitis ligantis. 8. Limbus est quem nos ornaturam dicimus. 9. Fasciola est quae ambit extremitatem vestium, aut ex filis, aut ex auro contexta, assutaque extrinsecus in extrema parte vestimenti, vel chlamydis. De qua Virgilius: Sidoniam picto chlamydem circumdata limbo.
19.3434. Ayakkabılar

Sutores (kunduracılar) adını iplikle takılı domuz kıllarıyla dikmelerinden (suere) alır, adeta setores (seta, kıl).

Caligarius, ayak nasırından (callum) değil, calo'dan, yani odundan adını alır; odun kalıp olmadan ayakkabılar dikilemez, Yunanlar bunlara kalopodes derler. Eskiden yalnız söğütten yapılırdı. Calceamenta (ayakkabılar) da calo'da, yani odunda yapıldıkları ya da üstüne basıldığı (calcare) için böyle denmiştir.

Crepidae'yı Yunanlar bulup kullanmışlardır. Tek biçimli bir türdür, aynı şey iki ayağa, sağa da sola da uygundur. Crepidae denir, çünkü sesle bağlanır ya da yürürken ayakların çıtırtısından (crepitus).

Calcei'yi krallar ve Caesarlar giyerdi. Biçimleri…

Soylu calceus'u Romulus bulmuştur; dört kayışlıdır, üzerine ay dikilmiştir. Bunu yalnız soylular giyerdi. Üzerindeki ay, yıldızın biçimini değil, yüz sayısının işaretini gösterirdi; çünkü başlangıçta soylu senatörler yüz kişiydi.

Ocreae (tozluklar), baldır ayakkabılarıdır; bacakları örttükleri için böyle denir.

Cothurni, tiyatroda konuşacak, yüksek ve gürleyen sesle şiirler söyleyecek trajedi oyuncularının giydikleri ayakkabılardır. Crepida biçiminde bir ayakkabıdır, kahramanlar bunu giyerdi; sağ ve sol ayağa uyar biçimdedir.

Baxeae, trajedi oyuncularının cothurnus'u gibi, komedi oyuncularının ayakkabısıdır. Kimileri bunlara söğütten yapıldıkları için calones de der; çünkü Yunanlar, söylediğimiz gibi, oduna kalon derlerdi.

Talares calcei, socci'dir; topuğa (talus) değecek biçimde oldukları için bu adı almış görünürler. Subtalares de topuğun altında oldukları için böyle denir.

Obstrigilli, tabanları dikilmiş ve üst kısmından kayış çekilerek sıkılan ayakkabılardır (constringere), adlarını da buradan alırlar.

Ossae'nın önce kemikten (os) yapıldığını sanırım; şimdi başka malzemeden olsa da eski adını korur.

Mullei, yüksek tabanlarıyla cothurnus'lara benzer; üst kısımlarında kayışların bağlandığı kemik ya da tunç küçük çekiçler bulunur. Mullus balığınınki gibi kırmızı renklerinden dolayı böyle adlandırılmışlardır.

Soleae (sandaletler), yalnız ayak tabanlarını örten ayakkabılardır, adları ayak tabanından (solum) gelir. Soleae materiales ise deri kaplı tahtadan yapılır.

Socci, küçültmesi socelli, ayağın bir kısmının girdiği bir torbası (saccus) bulunduğu için böyle adlandırılmıştır.

Caliculae…

Caligae (asker ayakkabısı), ya ayağın nasırından (callum) ya da bağlandığı (ligare) için böyle denir. Socci bağlanmaz, yalnız içine girilir.

Cernui, tabansız socci'dir.

Lingulati, bizim foliati dediklerimizdir.

Clavati, adeta chalybati'dir, çünkü tabanları küçük, sivri çivilerle (clavi) caliga'ya tutturulur.

Perones ve sculponeae köylü ayakkabılarıdır.

Baxeae, kadın ayakkabılarıdır.

Corrigiae (kayışlar), deriden (coria) ya da bağlamadan (colligare) gelir, adeta colligiae.

19.34
  1. Sutores nuncupati sunt, quod insertis filo porcorum setis suant, id est, consuant, quasi setores. 2. Caligarius vero, non a calle pedum, sed a calo, id est, ligno, vocatus, sine quo consui calceamenta non possunt, quas Graeci ϰαλόποδας dicunt. Fiebant autem prius ex salice tantum; hinc et calcea. menta dicta, quod in calo, id est, in ligno. fiant, vel quod calcentur. 3. " Crepidas Graeci ante repertas usi sunt. Est autem genus singulari forma, et idem utrique aptum pedi, vel dextro, vel sinistro. Crepidæ autem dictæ, quod cum sono stringantur, sive a pedum crepitu in ambulando. 4. Calceis reges utebantur, et caesares. Forma eorum. Patritios calceos Romulus reperit quatuor corrigiarum, assutaque luna. lis soli patritii utebantur. Luna autem in eis non sideris formam, sed notam centenarii numeri significabat, quod initio patritii senatores centum fuerint. 5. Ocreæ, tibialia calceamenta sunt, dicta quod crura tegant. Cothurni sunt, quibus calciabantur tragœdi, qui in theatro dicturi erant, et alta, intonantique voce, carmina cantaturi. Est enim calceamentum in modum crepidarum, quo Heroes utebantur, sed tale est, ut dextro et laevo conveniat pedi. 6. Baxeæ calceamentum comœdorum erat, sicut tragœdorum cothurni. Quos quidam etiam calones appellant, eo quod ex salice fierent. Nam Graeci, ut diximus, lignum ϰα̃λον vocabant. 7. Talares calcei socci sunt, qui inde nominati videntur, quod ea figura sint, ut contingant talum, sicut subtolares, quod sub talo sunt, quasi subtalares. 8. Obstrigilli sunt qui per plantas consuti sunt, et ei superiore parte corrigia trahitur, ut constringantur, unde et nominantur. 9. Ossas puto ab osse primum factas, et quamvis nunc ex alio genere, tamen nomen pristinum retinent. 10. Mullei similes sunt cothurnorum solo alto; superiore autem parte cum osseis, vel æneis malleolis, ad quos lora deligabantur. Dicti autem sunt a colore rubro, qualis eSt mulli piscis. 11. Soleæ sunt, quibus tantum pedum plantæ teguntur, dictæ a solo pedum. Item soleæ materiales ex materia corio intecta. 12. Socci, cujus diminutivum socelli, appellati inde, quod saccum habeant, in quo pars plantæ injicitur. Caliculæ... Caligæ, vel a callo pedum dictæ, vel quia ligantur. Nam socci non ligantur, sed tantum intromittuntur. 13. Cernui socci sunt sine solo. Lingulati quos nos foliatos vocamus. Clavati, quasi chalybati, eo quod minutis clavis, id est, acutis sola caligis vinciantur. Perones, et sculponeæ rustica calceamenta sunt. Baxeæ, calceamenla mulierum sunt Corrigiæ a coriis vocantur, vel a colligatione, quasi colligiæ.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…