İçeriğe geç
Etimolojiler

Sevillalı Isidorus · Etimolojiler

XX. Kitap: Yiyecek ve Ev ve Tarla Aletleri Üzerine

20.pr1. Sofralar

İlk sofrayı ve iskemleyi Daidalos yapmıştır. Mutfak düzenini ilk kuran Apicius adında biridir; bütün varlığını bu işte tükettikten sonra kendi eliyle ölmüştür, hak ettiği de budur; çünkü boğaza ve oburluğa kul olan hem ruhunu hem bedenini öldürür. Mensa (sofra) adı yemekten ve yeyip bitirmekten (esus, comesus) gelmiştir, çünkü başka bir işe yaramaz.

Torus, sofrada uzananların omuzları altına konan bükülmüş (torta) ot demetlerinden adını alır.

Stibadium, kazıklardan (stipites) gelir, adeta stipadium; çünkü önce böyle başlanmıştır. Accubitum adını yiyecekten (cibus) alır, adeta "şölen yemeğine" (ad cibatum).

Şölene Yunanlar birlikte içmekten symposion derler. Bizde ise birlikte yaşamaktan (convictus) daha doğru olarak convivium denir, ya da hayatın sohbeti (vitae collocutio) orada olduğu için. Yine convivium birlikte yiyenlerin çokluğundan gelir; özel sofra sıradan beslenmedir, şölen değildir. Şölenin üç ölçüsü vardır: uzanmak, yemek ve içmek. Uzanmak: "Boyalı yataklara uzanmaya çağrılmış." Yemek ve içmek: "Yemeklere ilk ara verildiğinde ve sofralar kaldırıldıktan sonra, büyük kraterler kurarlar, şarapları taçlandırırlar."

20.pr
  1. Primus Daedalus mensam et sellam fecit. Coquinae apparatum Apicius quidam primus composuit, qui in eo absumptis bonis morte voluntaria periit, et merito, quia is qui gulæ atque edacitati servit, et animam et corpus interficit. Ab esu et comesu mensæ factum vocabulum. Nullum enim alium habet usum. 2. Torus dicitur a tortis uerbis, quae accumbentium humeris supponuntur. Stibadium a stipitibus dictum, quasi stipadium; sic enim prius cœptum est. Accubitum a cibo vocatum, quasi ad cibatum epularum. 3. Convivium apud Graecos a compotatione συμπόσιον. Apud nos vero a convictu rectius appellatur, vel quia vitæ collocutionem habet. Item convivium a multitudine convescentium; nam privata mensa victus est, convivium non est. Convivii triplex est modus: discumbendi, edendi, et bibendi. Discumbendi, ut: Toris jussi discumbere pictis. Edendi et bibendi, ut: Postquam prima quies epulis, mensæque remotae, Crateras magnos statuunt, et vina coronant.
20.22. Yiyecekler

Yiyecek (cibus), ağızla alındığı (capere) için böyle denir; esca da ağız onu aldığı için.

Victus (geçim) asıl anlamıyla hayatı tuttuğu için denir; bu yüzden yemeğe çağırmak invitare diye anılır.

Alimonia, alınmasıyla bedenin beslendiği (alere) için böyle denir. Gençler bunu büyümek, yaşlılar ayakta kalmak için alır. Çünkü besinlerle güçlendirilmezse beden ayakta duramaz. Alimentum beslendiğimiz şeydir, alimonium ise beslenme kaygısıdır.

Affluentia (bolluk), adeta aşırı taşan bir şeyin dökülmesidir; yeterliden ötedir ve ölçüsüzdür.

Opulentia yardımdan (ops) gelir. Üzerinde düşünürsen onun ölçüyü tutmak olduğunu görürsün. Çünkü çok olan nasıl yardım eder ki, çoğu kez azdan daha zararlıyken?

Epulae (yemekler) şeylerin bolluğundan (opulentia) gelir. Sade yemekler iki gerekli şeye, ekmek ve şaraba, ve iki gereksiz şeye, yani karada ve denizde yemek için aranan şeylere ayrılır.

Dapes kralların, epulae ise sıradan insanların yemeğidir.

Deliciae (lezzetler), insanlar onlardan zevk aldıkları (delectari) ve tatlılıkla arzuladıkları için böyle denir.

Pulmentum, puls'tan (lapa) gelir: yalnız lapa olsun, lapa karıştırılmış başka bir şey olsun, alındığında asıl anlamıyla pulmentum denir.

Satietas (doygunluk) ile saturitas birbirinden farklıdır. Satietas tek yiyecekle de söylenebilir, yetecek kadar (satis) olduğu için; saturitas ise adını, çeşitli besinlerin hazırlanmasıyla oluşan satura'dan alır.

Crapula, ölçüsüz oburluktur, adeta çiğ yemek (cruda epula); onun çiğliğiyle kalp ağırlaşır, mide hazımsız kalır. Ölçüsüz oburluk kusurdur; sağlıklı olan yalnız bedenin tutunmasına ve tabiata yeten kadarıdır.

Jantaculum (kahvaltı), orucun bozulduğu ilk yiyecektir, adını da buradan alır. Nigidius: "Biz kendimiz orucumuzu hafif bir kahvaltıyla bozarız."

Prandium (öğle yemeği) yemek hazırlığından gelir. Eskiler asıl anlamıyla askerlerin çarpışmadan önceki yemeğine prandium derlerdi; komutanın şu seslenişi buradandır: "Akşam yemeğini cehennemde yiyecekmiş gibi öğle yemeğimizi yiyelim."

Merenda, gün sonuna doğru yenen yiyecektir; adeta öğleden sonra (post meridiem) yenecek olan ve akşam yemeğine yakın. Kimilerince antecoenia denmesi bundandır. Merendare de adeta öğle vakti yemektir.

Annona (erzak), eski Romalıların yemeğe çağrıldığı vakitten çıkmıştır. Martialis şöyle der: "Dokuzuncu saat yüksek yataklara uzanmayı buyurur." Persler bugün de böyle yapar.

Coena (akşam yemeği), yiyenlerin ortaklığından gelir; çünkü Yunanlar ortak olana koinon derler. Communicantes denmesi de ortaklaşa, yani birlikte toplandıkları içindir. Eskilerde açıkta yemek ve birlikte şölen yapmak âdetti, yalnızlık aşırılık doğurmasın diye. Coena akşam yemeğidir, eskiler ona vesperna derlerdi. Çünkü öğle yemekleri kullanımda değildi.

Panis (ekmek), yiyecekle birlikte konduğu için ya da her canlı onu istediği için böyle denir: Yunanca pan her şeydir. Cibarius, kölelere yiyecek olarak verilen, narin olmayan ekmektir. Fermentatius mayayla yapılmıştır. Azymus mayasızdır, çünkü azymos mayasız, katıksızdır. Acrozymus hafif mayalıdır, adeta acroazymus. Siligineus ekmek, buğdayın türünden gelir, çünkü siligo bir buğday türüdür. Rubidus yeniden pişirilip kızartılmıştır. Subcineritius külde pişirilip çevrilmiştir. Focatius de budur. Clibanitius pişmiş toprak kapta pişirilir.

Spongia, suda uzun süre yoğrulmuş ekmektir; biraz ince un, biraz maya alır, her ekmekten daha çok nem taşır. Süngerin (spongia) adını buradan almıştır.

Placentae, undan yapılan pastalardır; başkaları bunlara liba derler, çünkü hoşa giderler (libere, placere).

Laganum, geniş ve ince ekmektir; önce suda, sonra zeytinyağında kızartılır.

Dulcia, tatlarından adlanan fırın işi türleridir; üstüne bal serpilerek yenir.

Crusta ekmeğin yüzüdür. Fragmenta da denir, çünkü bölünür, kırılmış (fracta) gibi olur.

Simila…

Amolum, çok hafif olduğu için değirmenden (mola) atılan en ince un çiçeğidir; adını da buradan alır, adeta "değirmenden".

Farina (un) ve furfures (kepek), far'dan gelir; kepek onun çöpüdür.

Pollis…

Fermentum (maya), sıcaklıktan (fervor) adını alır, çünkü bir saatten fazla tutulamaz: Kabarıp taşar.

Carnes (etler) kıymetli (chara) oldukları için ya da yaratılmadan (creare) gelir; Yunanca kreas de buradandır.

Crudum (çiğ), kanlı (cruentum) olduğu için böyle denir, çünkü kanlıdır.

Coctum (pişmiş), adeta coactum'tur, yani ateş ve suyla zorla sürülmüş, yemeğe elverişli hâle getirilmiş olan. Uzun zaman geçmiş olana da coctum denir.

Assum (kızartma) yandığı için adeta arsum'dur.

Elixum (haşlama), yalnız suda piştiği için böyle denir. Çünkü lixa sudur, çözülmüş olduğu için; şehvetin çözülmesine luxus, yerinden oynamış uzuvlara luxa denmesi de buradandır.

Frixum (kızarmış), zeytinyağında yanarken çıkardığı sesten gelir.

Salsum (tuzlu), adeta tuz (sal) serpilmiş olandır; ortadan üç hece düşmüştür.

20.2
  1. Cibus dictus, quia capitur ore; sicuti esca, quia eam os capit. Victus proprie vocatur, quia vitam retinet, unde et ad cibum vocare, invitare dicitur. 2. Alimonia dicitur, eo quod ejus sumptu corpus alatur. Hanc juvenes accipiunt ad incrementum, senes ad perseverantiam. Neque enim subsistere poterit caro, nisi confortetur alimentis. Alimentum enim est quo alimur, a alimonium .tendi cura. 3. Affuentia nuncupata, quasi rei nimium exuberantis offusio, ultra quam satis est, modusque non est. 4. Opulentia ab ope dicta est, quam si discutias, invenies eam tenere modum. Nam quomodo opilulatur quod nimium est, cum incommodius sit saepe quam parum? 5. Epulæ ab opulentia rerum dictae. Epulæ autem simplices in duo necessaria dividuntur, panem et vinum, et in duo superflua, quæ terra et mari vescendi causa exquiruntur. 6. Dapes autem regum sunt, epulæ private. rum. Deliciæ nuncupatæ, quod iis delectentur homines, easque suaviter appetant. 7. Pulmentum vocatur a pulte, sive enim sola pultis, sive quid aliud ejus permistione sumatur, pulmentum proprie dicitur. 8. Satietas autem et saturitas sibi differunt. Nam satietas ex uno cibo dici potest, pro eo quod satis sit; saturitas autem a satura nomen accepit, quod est vario alimentorum apparatu compositum. 9. Crapula est immoderata voracitas, quasi cruda epula, cujus cruditate gravatur cor, et stomachus indigestus efficitur. immoderata enim voracitas vitium est, sed tantum id salutis est, quantum sustentationi naturaeque sufficiat. 10. Jantaculum est primus cibus quo jejunium solvitur, unde et nuncupatum. Nigidius: Nos ipsi jejunia jantaculi, levibus polluimus. 11. Prandium ab apparatu edendi dictum; proprie autem veteres prandium vocabant omnium militum cibum ante pugnam, e unde cst illud ducis alloquium: Prandeamus, tanquam ad inferos cœnaturi. 12. Merenda est cibus qui declinante die sumitur, quasi post meridiem edenda, et proxima coenae. Unde et antecænia a quibusdam vocantur. Item merendare, quasi meridie edere. 13. Annona, tractum est a tempore quo Romani veteres ad cibos advocabantur, sic Martialis: Imperat excelsos frangere nona toros, quod et usque hodie Persæ faciunt. 14. Cæna vocatur a communione vescentium, ϰοενόν quippe Graeci commune dicunt. Unde et communicantes, quod communiter, id est, pariter conveniant. Apud veteres enim solitum erat in propatulo vesci, et communiter epulari, ne singularitas luxuriam gigneret. Est autem cœna vespertinus cibus, quam vespernam antiqui dicebant. In usu enim non erant prandia. 15. Panis dictus, quod cum cibe apponatur, vel quod omne anima! eum appetat: πα̃ν enim Graece omne dicitur. Cibarius est qui ad cibum servis datur, nec delicatus. Fermentatius fermentis confectus. Azymus non fermentatus. Nam άζυμος est sine fermento, sincerus. Acrozymus, leviter fermentatus, quasi acroazymus. — Siligineus panis a frumenti genere nuncupatur. Siligo enim genus est tritici; Rubidus, recoctus, et rubefactus. Subcineritius cinere coctus, et reversatus. Ipse est et focatius. Clibanitius in testa coctus. 16. Spongia, panis aqua diu malaxatus, similam modicam accipit, et fermentum modicum, et habet humectationis plusquam omnis panis. Unde et spongiae nomen accepit 17. Placentæ sunt quæ Cum de farre, quas alii liba dicunt, eo quod libeant, et placeant. Laganum est latus et tenuis panis, qui primum in aqua, postea in oleo frigitur. 18. Dulcia sunt genera pistorii operis, a sapore dicta. Melle enim asperso sumuntur. Crusta est superficies panis. Ipsa et fragmenta, quia dividitur, ut fracta. Simila... 19. Amolum flos farinae tenuissimum præ .levitate de mola egestum, unde et appellatum, quasi a mola. Farina et furfures a farre dictae, cujus sunt purgamenta. Pollis.... Fermentum a fervore nuncupatum, quod plus una hora non potest contineri. Crescendo enim excedit. 20. Carne. dictae, quia charæ sunt, sive a creando, unde et a Graecis ϰρέας vocatur. Crudum, quod sit cruentum, est enim cum sanguine. 21. Coctum, quasi coactum, id est ab igne et aqua violenti modo actum, usuique comestionis aptum. Sed et multi temporis aliquid coctum vocatur. 22. Assium, quod ardeat, quasi arsum. Elixum, eo quod in aqua sola decoquitur. Lixa enim aqua dicitur, ab eo quod sit soluta, unde et solutio libidinis luxus, el membra loco mota luxa dicuntur. 23. Frixum a sono dictum, quando in oleo ardet. Salsum, quasi sale aspersum, demptis e medio syllabis tribus.

20.2_2Rancidum (ekşimiş), kusurundan adını alır; çünkü boğukluk (raucus) verir.

Succidia, kullanım için saklanan etlerdir, kesmekten (succidere) gelir.

Lardum (domuz yağı) evde saklandığı için böyle denir; çünkü eskiler evlere lares derlerdi.

Taxea, Galyaca domuz yağı demektir. Afranius Gül'de bu yüzden: "Sagum giymiş, yağlı taxea ile beslenmiş Galyalı."

Axungia yağlamaktan (unctio) gelir.

Sebum (iç yağı) domuzdan (sus) gelir, adeta suebum; çünkü bu hayvan daha yağlıdır.

Offa, asıl anlamıyla dişlerin kopardığı bir parçadır; küçültmesi ofella'dır. Bu yüzden parça parça, yani offatim pişiren aşçılara offarii denir. Şimdi offa havlayanların lokmasıdır; köpeğin ağzına atılınca doyar, hemen susar.

Frustum (parça), boğazdan (frumen) alındığı için böyle denir; frumen boğazın üst kısmıdır.

Pulpa (yumuşak et) eskiden lapayla (puls) karıştırılarak yendiği için böyle denir; pulmentum ve pulmentarium da buradandır. Pulpa yağsız ettir, çırpındığı (palpitare) için böyle denir, çünkü çoğu kez sıçrar. Çoğu kimse buna yapışkan olduğu için viscum der.

Lucanicae (sucuk), önce Lucania'da yapıldıkları için böyle denir.

Farcimen, kıyılmış ve doğranmış ettir, başka şeylerle karıştırılıp bağırsağa doldurulur (farcire), yani tıkılır.

Minutal, balıklardan, kıymalardan ve sebzelerden ince ince doğranarak yapıldığı için böyle denir.

Afratum Latincede spumeum (köpüklü) denir; Yunancada köpük aphros'tur.

Martisia, havanda (mortarium) balıktan yapılır, adını da oradan alır.

Isox, bir balığın adıdır; isicia (köfte) önce ondan yapılmıştır, başka balıklardan yapılsa da başlangıçtaki balık adını vermiştir.

Galaticae adlarını süt renginden alır, çünkü Yunanlar süte gala derler.

Sphaera yuvarlaklığından dolayı Yunanca adla anılır; çünkü yuvarlak biçimlendirilen her şeye Yunanlar sphaira derler.

Jus (et suyu) adını aşçılar hukuktan (jus) koymuştur, çünkü çeşninin kanunu odur. Yunanlar buna zōmos derler.

Caseus (peynir), sudan (serum) yoksun olduğu (carere) için denir, adeta careum. Bütün su ağırlıklarla sıkılarak çıkarılır.

Colostrum, yeni süttür; yansız cinstendir.

Lac (süt) adı Yunancadan akın beyazlığı yüzünden türemiştir; çünkü Yunanlar ak olana leukon derler. Süt ve kan, besleyen ile beslenendir: Sütle besleniriz, kanla yaşarız.

Quactum (kesilmiş süt), adeta coactum, yani coagulatum'dur; yanına başka bir madde alınca pıhtılaşır.

Mel (bal), Yunanca bir addır, adını arılardan aldığı görülür; çünkü arı Yunancada melissa'dır. Eskiden ballar çiyden olurdu, kamış yapraklarında bulunurdu; Vergilius'un sözü bundandır: "Sonra göksel hediye havadaki bal." Bugüne kadar da Hindistan'da ve Arabistan'da dallara yapışmış, tuz gibi toplanır. Her bal tatlı denir; ama Sardinya balı acıdır, sebebi pelin otudur, o bölgenin arıları onunla beslenir.

Favus (petek) denir, çünkü içilmekten çok yenir: Yunanlar yemeye phagein derler. Hekimler ve insan bedenlerinin tabiatı üzerine yazanlar, özellikle Galenos, Sağlık Üzerine başlıklı kitaplarında şöyle derler: Çocukların, gençlerin ve olgun yaştaki erkek ve kadınların bedenleri doğuştan gelen sıcaklıkla kaynar; bu yaşlara sıcaklığı artıran yiyecekler zararlıdır, soğuk şeyler yemek ise sağlığa yararlıdır. Tersine, balgam ve soğuktan sıkıntı çeken yaşlılara sıcak yiyecekler ve eski şaraplar yarar.

20.2_2

Rancidum, ex vitio nuncupatum, quod raucos efficiat. 1. Succidia, carnes in usum repositae, a succidendo dictæ. Lardum, eo quod in domo repositum conservatur. Nam antiqui domos lares dicebant. Taxea lardum est gallice dictura. Unde Afranius in Rosa: Gallum sagatum, pingui pastum taxea. 2. Axungia, ab unctione vocata. Sebum, a sue dictum, quasi suebum, quod plus pinguedinis hoc animat habeat. 3. Offa est proprie frustum dentium, cujus diminutivum ofellam facit. Unde et offarii coci, quia particulatim, id est, offatim excoquunt. Nunc offa latrantium, quia si in os canis jacitur, satiatus illico compescitur, et silescit. 4. Frustum vocatum, quod capiatur a frumine. est enim frumen summa pars gulae. Pulpa dicta, quod cum pulte olim mista vescebatur, unde et pulmentum, et pulmentarium dicitur. Pulpa autem est caro sine pinguedine, dicta, quia palpitet, resilit enim sæpe. Hanc plerique viscum vocant, eo quod glutinosa sit. 5. Lucanicæ dictæ, quo prius in Lucania factæ sunt. Farcimen caro concisa, et minuta, quod eo intestinum farciatur, hoc est, impleatur, cum aliarum rerum commistione. 6. Minutal vocatum, quod fiat de piscibus, et isiciis, oleribusque minutatim concisis. Afratum, quod Latine spumeum vocatur, άϕρος enim Græce spuma dicitur. Martisia in mortario ex pisce fiunt, unde et nominata. 7. Isocen piscem quemdam vocant, ex quo primum isicia facta sunt, et quamvis ex alio genere piscium fiant, initium tamen piscis vocabulum dedit. 8. Galaticæ a colore lacteo nominatae. Graeci enim γάλα. lac dicunt. Sphæra a rotunditate Graeco vocabulo appellatur. 'Quidquid enim in rotundum formatur σϕαι̃ρο a Graecis dicitur. 9. Jus coquinæ magistri a jure nuncupaverunt, quia ea lex condimenti ejus. Hoc Graeci ζωμόν vocant. 10. Caseus vocatur, quod careat aero, quasi careum. Nam serum ei omne deducitur, o ut ponderibus arguatur. Colostrum, lac novum, quod neutri generis est. 11. Lac a Græco sermone derivatum est pro candore. Graeci enim album λευϰὀν dicunt, lac vero et sanguis quod nutrit et quod nutritur. Nam lacte nutrimur, vivimus sanguine. 12. Quactum, quasi coactum, et quasi coagulatum. Accepta enim secum alia specie coagulat. 13. Mel Graecae appellationis est, quod ab apibus nomen habere probatur. Nam apis Graece μέλισσα dicitur. Antea autem mella de rore erant, inveniebanturque in arundinum foliis, unde Virgilius: Protinus aerii mellis cælestia dona. Siquidem hucusque in India et Arabia colligatum reperitur, ramis inhaerens in similitudinem salis. Omne autem mel dulce dicitur. Sardum, amarum est absinthii causa, cujus copia ejus regionis apes nutriuntur. 14. Favus vocatur, quia comeditur magis quam bibitur: ϕαγει̃ν enim Graeci comedere appellant. Aiunt autem medici, et qui de humanorum corporum scripsere naturis, præsipueque Galenus, in libris quorum titulus est περὶ ὐγὶας, puerorum et juvenum, ac perfectæ aetatis virorum mulierumque corpora insito calore fervere, et noxios esse iis aetatibus cibos qui calorem augeant, sanitatique conducere frigida quaeque in esum sumere, sicut contrario senibus, qui pituita laborant et frigore, calidos cibos et vina vetera prodesse.

20.33. İçecekler

Potio (içecek) Yunancadan türemiştir, çünkü onlar buna potos derler.

Aqua (su) genel olarak yüzü düz (aequalis) olduğu için böyle denir; aequora (denizler) de buradandır. Ona bu yüzden taze (recens) deriz: Şarap gibi eskisi işe yaramaz, ırmaktan, kaynaktan ya da kuyudan hemen alınmalıdır; eskiyince kokuşur.

Vinum (şarap), içilince damarları (venae) çabucak kanla doldurduğu için böyle denir. Kimileri, kaygıyı çözdüğü için ona Lyaeus der. Eskiler şaraba venenum (zehir) derlerdi. Fakat öldürücü zehir bulununca buna vinum, ona venenum denmeye başladı. Bu yüzden Hieronymus Bekâretin Korunması Üzerine adlı kitabında genç kızların şaraptan zehirden kaçar gibi kaçmaları gerektiğini söylemiştir, yaşlarının kaynayan sıcaklığı içinde içip mahvolmasınlar diye. Eski Romalılarda kadınların şarabı yalnız belirli günlerde dinî törenler için kullanması bundandır.

Merum katıksız şarabı anlatırken deriz; çünkü saf ve katıksız olan her şeye merum deriz; hiçbir şeyle karışmamış saf suya da aqua mera denildiği gibi. Merenda da buradan gelir: Eski çağda çalışan çocuklara o vakitte yiyecek olarak katıksız ekmek verilirdi; ya da o vakitte ayrı ayrı, yani yalnız başlarına ve tek tek yedikleri içindir, prandium'da ya da coena'da olduğu gibi tek sofrada değil. Öğleden sonraki zamana da saf (purum) olduğu için meridies dendiğine inanırız.

Mustum (şıra), teknedeki hemen alınan şaraptır. Mustum denmesinin, içinde çamur ve toprak karışmış olmasından geldiği sanılır; çünkü mus topraktır, humus da buradandır. Kaynama gücü öyle büyüktür ki, ağzı kapalı bırakılan kapları, ne kadar büyük olursa olsun, hemen patlatır.

Roseum şarap, kırmızımsı olandır; çünkü gül (rosa) kırmızıdır. Amineum ise adeta sine minio, yani sülyensiz, kızıllıksız olandır; çünkü aktır.

Succinatium, kehribar (succinum) taşına benzer, yani sarımtırak renklidir.

Limpidum şarap, yani berrak, suyun görünüşünden adını alır, adeta lymphidum; çünkü lympha sudur.

Turbidum, adeta terbidum'dur, yani toprakla, tortuyla karışmıştır.

Falernum şarabı, en iyi şarapların yetiştiği Campania'nın Falerna bölgesinden adını alır.

Colatum, taşındığı kendine özgü kaptan adlanır.

Gazetum, getirildiği bölgeden adını alır; çünkü Gazze, Filistin'de bir kasabadır.

Infertum şarap, sunağa dökülüp sunulana denir.

Spurcum, sunulması yasak olandır ya da su karıştırılmış olandır; adeta spurium, yani kirli.

Honorarium şarap, krallara ve güçlülere onur için sunulan şaraptır. Cato Masumiyeti Üzerine'de: "Eyalette elçiyken pek çokları praetorlara ve konsüllere onur şarabı verirlerdi; ben hiç almadım, sıradan vatandaşken bile."

Crucium şarap tatsızdır, yaşlılar içer.

Acetum (sirke), keskin (acutum) ya da sulu (aquatum) olduğu için böyle denir; çünkü suyla karışan şarap çabucak bu tada döner. Acidum da buradandır, adeta aquidum.

Conditum denir, çünkü sade değildir, baharat karıştırılarak yapılmıştır.

Lactatum, sütten (lac) yapılmış içecektir.

Mulsum, balla (mel) karıştırılmıştır; su ve baldan yapılan içecektir, Yunanlar buna melikraton derler.

Oenomelum, balla karıştırılıp şiddetle çalkalanmış şıradır.

Hydromelum, su ve Matius elmalarından yapılır.

Saccatum, şarap tortusuyla karıştırılıp torbadan (saccus) sıkılan sudur.

Lorea…

Oxymeli, sirke ve balın karıştırılmasından yapılır; bu yüzden hem tatlılığı hem ekşiliği korur.

Rhodomeli denir, çünkü gül suyuna bal katılır.

Melicratum, balla karıştırılmış şaraptır.

Medus, adeta melus'tur, çünkü baldan yapılır; cadamitas yerine calamitas denmesi gibi.

Foecula, yağlı üzümün bal kıvamına kadar pişirilip soğutulmasıdır; mideye yararlıdır.

Passum, kuru üzümün (uva passa) sıkılmasından akan her şeydir. Passum, pati'den (katlanmak) gelir; çünkü daha kuru üzüm dövülür, kaynatılır, ondan passum yapılır.

Defrutum denir, çünkü sahtekârlığa uğrar (defraudari), adeta hileye katlanır.

Carenum denir, çünkü kaynayarak bir kısmından yoksun kalır (carere): Şıranın üçte biri gidince kalana carenum denir. Zıddı sapa'dır; kaynayarak üçte birine iner.

Sicera, şarap dışında sarhoş edebilen her içkidir. Adı İbranice olsa da Latince gibi duyulur; çünkü buğdayın ya da meyvelerin özünden (succus) yapılır, hurma meyveleri sıvı hâline sıkılır, pişmiş tahıllardan öz gibi yağlıca bir su süzülür, bu içkiye sicera denir.

Cervisia (bira), Ceres'ten, yani tahıldan adını alır; buğday tanelerinden çeşitli yollarla yapılan bir içkidir.

20.3
  1. Potio a Graeca derivatione vocatur. Hanc enim illi πότον dicunt. Aqua generaliter vocata, quod superficies ejus æqualis sit, hinc et æquora; quam inde recentem dicimus, quia non est utilis vetusta, ut vinum, sed statim sublata de flumine, fonte, vel puteo: fetescit enim vetusta. 2. Vinum inde dictum, quod ejus potus venas sanguine cito repleat. Hoc alii, quod nos cura solvat, Lyæum appellant. Veteres vinum venenum vocabant. Sed postquam inventum est virus lethiferi succi, hoc vinum vocatum, illud venenum. Unde et Hieronymus in libro quem de Virginitale conservanda scripsit, adolescentulas dixit ila vinum debere fugere, ut venenum, ne pro aetatis calore ferventi bibant, et pereant. Inde est, quod apud veteres Romanos feminæ non utebantur vino, nisi sacrorum causa certis diebus. 3. Merum dicimus, cum vinum purum significamus. Nam merum dicimus quidquid purum atque sincerum cst, sicut et aquam meram, nulli utique rei mistam. Hinc et merenda, quod antiquitus id temporis pueris operariis cibus panis merus dabatur, aut quod merient eodem tempore, id est, soli, ac separatim, non ut in prandio, aut in cœna ad unam mensam. Inde credimus etiam illud tempus, quod post medium diem est, meridiem appellari, quod purum sit. 4. Mustum est vinum e lacu statim sublatum. Dictum autem creditur mustum, quod in se limum et terram habeat mistam. Nam mus terra, unde et humus. Cujus tanta vis fervoris est, ut vasa, quamvis grandia, ex eo plena, absque spiramine relicta, illico disrumpat. 5. Roseum vinum, id est, cum rubore. Rosa enim rubet. Amineum vero, quasi sine minio, id est, sine rubore, nam album est. Succinatium succinæ gemmae simile est, id est, fulvi coloris. 6. Limpidum vinum, id est, perspicuum, ab aquæ specie dictum, Quasi lymphidum. Lympha enim aqua est. Turbidum, quasi terbidum, id est, terra commistum, quod est fæce. Falernum vinum vocatum a Falerna regione Campaniae, ubi optima vina nascuntur. 7. Colatum, vas proprium nuncupant in quo deportatur. Gazetum vero a regione, unde defertur. Gaza enim oppidum est Palæstinæ. Infertum vinum dicitur, quod altario libatur, atque offertur. Spurcum, quod offerri non licet, aut cui aqua admista est, quasi spurium, hoc est, immundum e Honorarium vinum, quod regibus et potentibus honoris gratia offertur. Cato, de innocentia sua: Cum essem in provincia legatus, complures ad prætores et consules vinum honorarium dabant, nunquam accepi, ne privatus quidem. 9. Crucium vinum est insuave, quod seni potant. Acetum, vel quia acutum, vel quia aquatum. Vinum enim aqua mistum cito in hunc saporem redigitur. Unde et acidum, quasi aquidum. Conditum vocatum, quod non sit simplex, sed commistione pigmentorum compositum. 10. Ii Lactatum, est potio e lacte. Mulsum ex melle mistum. Est enim potio ex aqua et melle, quod Graeci μελίϰρατον vocant. 11. Œnomelum, mustum melle admistum, vehementerque agitatum atque commotum. Hydromelum, quod fiat ex aqua et malis Matianis. Saccatum, liquor est aquae fæci vini admistus, et sacco expressus. Lorea 12. Oxymeli appellatum, quod aceti et mellis permista conficitur materia, unde et dulcedinem retinet et acorem. Rhodomeli dicitur, eo quod in succo rosae mel admisceatur. Melicratum, vinum melle mistum. 13. Medus, quasi melus, quia ex melle fit, sicut calamitas pro cadamitas. Fœcula, uva pinguis, decocta usque ad crassitudinem mellis, ac refrigerata utilis stomacho. 14. Passum, quidquid ex uva passa compressum effluxerit. Dicitur autem passum a patiendo. Nam percutitur uva siccior, et decoquitur, et inde fit passum. Defrutum dictum est, quod defraudetur, et quasi fraudem patiatur. 15. Carenum, eo quod fervendo parte careat. Tertia enim parte musti amissa, quod remanserit carenum est, cui contraria sapa est, quae fervendo ad tertiam redacta descenderit. 16. Sicera est omnis potio quæ extra vinum inebriare potest. Cujus licet nomen Hebræum sit, tamen Latinum sonat pro eo quod ex succo frumenti vel pomorum conficiatur, aut palmarum fructus in liquorem exprimantur, coctisque frugibus aqua pinguior, quasi succus colatur, et ipsa potio sicera nuncupatur. 17. Cervisia a Cerere, id est, fruge vocata. Est enim potio ex seminibus frumenti vario modo confecta.

20.3_2Coelia, ısıtmaktan (calefacere) adını alır. Buğday özünden sanatla yapılan bir içkidir. Islatılmış tanenin filizindeki o ateşli güç uyandırılır, sonra kurutulur, ardından un hâline getirilip yumuşak bir özle karıştırılır; bu mayalanınca buruk bir tat ve sarhoşluk sıcaklığı kazanır. Hispanya'nın şarap yetişmeyen kısımlarında yapılır.

Foex (tortu), yükselerek kapların kenarına yapıştığı için böyle denir.

Garum, tuzlu balık sıvısıdır; eskiden Yunanların garos dedikleri bir balıktan yapılırdı. Şimdi sayısız balık türünden yapılsa da başlangıçtaki eski adını korur.

Liquamen denir, çünkü tuzlamada çözülen küçük balıklar bu nemi akıtırlar (liquare); bu sıvıya salsugo ya da muria denir.

Asıl anlamıyla muria, tuzla karıştırılıp tadı deniz gibi yapılmış sudur.

Succi (özsular), torbayla (saccus) sıkıldıkları için böyle denir; ptisana gibi.

Ptisana, zema, opozema Yunanca kelimelerdir.

20.3_2
  1. Cœlia, a calefaciendo appellata. Est enim potio ex succo tritici per artem confecta. Suscitatur enim ignea illa vis germinis madefactae frugis, ac deinde siccatur, et post in farinam redacta molli succo admiscetur, quo fermentato, sapor austeritatis et calor ebrietatis adjicitur. Quæ fit in iis partibus Hispaniæ, cujus fErax vini locus non est. Fœx dicta, quod sese vasis emergendo affigat. 2. Garum est liquor piscium salsus, qui olim conficiebatur ex pisce quem Graeci γαρον vocabant, et quamvis nunc ex infinito genere piscium fiat, nomen tamen pristinum retinet, a quo initium sumpsit. 3. Liquamen dictum, eo quod soluti in salsamento pisciculi eumdem humorem liquant, cujus liquor appellatur salsugo, vel muria. Proprie autem muria dicitur aqua sale commista, effectaque gustu in modum maris. 4. Succi dicti, quod sacco exprimuntur, ut ptisanae. Ptisanæ, zema, opozema, Graeca vocabula sunt.
20.44. Yemek kapları

Vas (kap) yemekten (vescor) gelir, çünkü yemekler onun içine konur. Küçültmesi vasculum'dur, adeta vesculum.

Fictilia (pişmiş toprak kaplar), topraktan yapıldıkları ve biçimlendirildikleri (fingere) için böyle denir. Fingere yapmak, şekil vermek ve kalıplamak demektir; çömlekçilere figuli denmesi de bundandır. Vas fictile de denir; ama bu, yalan anlamındaki fictum değil, var olsun ve bir şekle sahip olsun diye biçimlendirilen şeydir. Havari'nin şu sözü de buradandır: "Yapılan şey yapana, 'Beni neden böyle yaptın?' der mi?"

Pişmiş toprak kapların önce Samos adasında bulunduğu aktarılır; kilden yapılmış, ateşle sertleştirilmiş, bu yüzden Samia kaplar denmiştir. Sonra rubrica katmak ve kızıl kilden yapmak bulunmuştur. Pişmiş toprak kapların kullanımının tunç ya da gümüş dökümünden daha eski olduğunu söylerler. Eskilerde altın ya da gümüş değil, pişmiş toprak kaplar vardı. Şarap için fıçılar, su için amforalar, banyo için testiler bulunmuş; insanların kullandığı öteki kaplar da ya çarkta ya elle biçimlendirilmiştir.

Pişirilen kil testa adını alır: Yumuşakken testa'ya dönüşür ve eski cinsinin adını artık paylaşmaz, çünkü eskiden olduğu şey değildir.

Aretina kaplar, yapıldıkları İtalya'daki Aretium kasabasından adını alır; kırmızıdırlar. Sedulius bunlardan söz eder: "Kızıl çömlek konan sebzeye hizmet eder."

Samia kaplar kimilerine göre Yunanistan'daki Samos şehrinden adını alır. Başkaları bunun Roma'dan pek uzak olmayan yerde çıkan, samia denen bir İtalya kili olduğunu söyler.

Coelata kaplar, içinde ya da dışında yüksek kabartmalar işlenmiş gümüş ya da altın kaplardır. Coelum'dan adını alır; halkın cilio dediği bir demir alettir.

Chrysendeta, altın yaldızlı kaplardır; Yunanca bir addır.

Anaglypha, üstten oyulmuş olduğu için böyle denir; Yunanlar yukarıya anō, oymaya glyphē derler, yani yukarı doğru oyulmuş.

Discus (tabak), önce kalkan biçiminden dolayı iscus denirdi; scutella da buradandır. Sonra yiyecek verdiği (dare escas), yani koyduğu için discus denmiştir. Yemeğe uzananlara discumbentes denmesi de buradandır; ya da apo tou dikein, yani fırlattıkları için.

Messorium, türeme yoluyla sofradan (mensa) gelir, adeta mensorium.

Parapsis dört köşeli, dört kenarlı kaptır, yani kenarları eşittir.

Patina, geniş tabak gibi açık, yayvan kenarlıdır.

Gabata, adeta cavata'dır (oyuk), c yerine g konmuştur. Concha (çanak) da buradandır; ama o cavata, bu concava'dır. Yunanlar da bunları böyle adlandırır.

Scutella, kalkandan (scutum) küçültme yoluyla gelir, çünkü ona benzer.

Apophoreta, Yunanca meyve ya da başka bir şey taşımaktan (ferre) adını alır; düzdür.

Salinum tuza (sal) uygun kaptır. Buna sulzica da denir, adeta salzica.

Acetabulum, adeta acetaferum'dur, sirke (acetum) taşır.

Cochlear (kaşık), önce salyangoz (cochlea) yemekte kullanıldığı için böyle denmiştir. Eskilerin şu iki dizesi buradandır: "Salyangozlara uygun, yumurtalara da az yararlı değilim; neden daha çok cochleare denildiğimi bilir misin?"

Trisceles Yunancadır, Latincede tripedes (üç ayaklı) denir. Dört ayak üzerinde durana da mecazen böyle denir.

Küçük kaplarda hoşa gidecek üç şey aranır: ustanın eli, gümüşün ağırlığı, madenin parlaklığı.

5. İçki kapları

Poculum (kadeh) içmekten (potare) gelir; içilmesi âdet olan her kap budur.

Phyalae, camdan yapıldıkları için böyle denir; çünkü cam Yunancada hyalos'tur.

Paterae, phyalae adlı kaplardır; ya içlerinden içmeyi âdet edindiğimiz için ya da açık (patentes) ve yayvan ağızlı oldukları için böyle denir.

Cratera, iki kulplu kâsedir; ad Yunancadır. Onlarda hic crater diye çekilir; Latincede haec cratera denir. Persius: "Sana gümüş kraterler varsa…" Vergilius: "Büyük kraterler kurarlar, şarapları taçlandırırlar."

İlk başta filiz örgülerinden yapılırlardı; bu yüzden apo tou kratein, yani birbirlerini tuttukları için craterae denmiştir.

Cyathi, scyphi ve cymbia da kadeh türleridir. Bunlardan cymbia, kayık (cymba) benzerliğinden adını alır.

Amystis, tek nefeste, yani bir solukta içilen kadeh türüdür.

Baccea önce şarap olan Bacchus'tan adını almış, sonra su kullanımına geçmiştir.

Calices, calathi ve scalae önceden tahtadan yapılmış kadeh türleridir, adlarını da buradan alırlar; çünkü Yunanlar her oduna kalon derdi.

Ampulla, adeta geniş kabarcıktır (ampla bulla); yuvarlaklıkta suların köpüğünden çıkıp rüzgârla şişen kabarcıklara benzer.

20.4
  1. Vas dictum a vescendo, quod in eo escae apponantur. Cujus diminutivum vasculum, quasi vesculum. 2. Fictilia dicta, quod fiant, et fingantur ex terra. Fingere enim est facere, et formaret et plasmare; unde et figuli dicuntur. Et vas fictile dicitur, non fictum illud quod mendacium est, sed quod formatur ut sit, et habeat aliquam formam, unde et ApostoIus dicit: Nunquid dicit figmentum ei qui se fingit: Quare me sic fecisti? 3. Fictilia vasa in Samo insula prius inventa traduntur, facta ex creta, et indurata igne, unde et Samia vasa. Postea inventum est rubricam addere, et ex rubra creta fingere. Antiquiorem autem fuisse (dicunt)usum fictilium vasorum, quam fundendi aeris, aut argenti. Apud Veteres enim, nec aurea, nec argentea, sed fictilia vasa habebantur, sicut ad vina doliis excogitatis, ad o aquas amphoris, hydriis ad balnea, ac reliquis, quæ in usibus hominum aut rota fiunt, aut manu aptantur. 4. Argilla autem excocta testa vocabulum suscipit, quia dum mollis esset, efficitur testa, nec communicat cum vocabulo pristini generis, quia quod fuit non est. 5. Aretina vasa, ex Aretio municipio Italinæ dicuntur, ubi fiunt; sunt enim rubra. De quibus Sedulius: Rubra quod appositum testa ministrat olus. 6. Samia vasa quidam putant aD oppido Samo Græciæ habere nomen. Alii dicunt cretam esse Italiæ, quae non longe a Roma nascitur, quæ samia appellatur. 7. Cœlata vasa argentea, vel aurea sunt, signis eminentioribus intus, extrave expressa: a coelo vocata, quod est genus ferramenti, quem vulgo cilionem vocant. 8. Chrysendeta vasa deaurata, Græcum est. Anaglypha, quod superius sint sculpta, Graeci enim ἃνω sursum, γλυϕὴν sculpturam dicunt, id est, sursum sculpta. 9. Discus, antea iscus vocabatur a specie scuti; unde et scutella. Postea discus vocatus, quod det escas, id est, apponat. A quo et discumbentes dicti, sive ἀπὸ του̃ δίϰειν, id est, quod jaciant. 10. Messorium vocatum a mensa per derivationem quasi mensorium. Parapsis, quadrangulum, et quadrilaterum vas, id est, paribus absidis. Patina, quod dispansis patentibusque oris sit lancis. i!. Gabata, quasi cavata, g pro c littera posita. Hinc et concha, sed illa cavata, ista concava; sic et Graeci haec nuncupant. Scutella, a scuto per diminutionem: est enim ejusdem similis. 12. Apophoreta a Graecis a ferendo poma, vel aliquid, nominata, est enim plana. Salinum, vas aptum talibus. Idem et sulzica, quasi salzica. Acetabulum, quasi acetaferum, quod acetum ferat. 13. Cochlear, ab usu prius cochlearum dictum. Hinc est illud II veterum distichon: Sum cochleis habitis, et nec minus utilis ovis. Nunquid scis, potius cur cochleare vocor 14. Trisceles, Græce, Latine tripedes. Qui auteM quatuor pedibus insistunt, abusive dicuntur. 15. In vasculis autem tria quaeruntur quae placeant, manus artificis, pondus argenti, splendor metalli. 1. Poculum a potando nominatum. Est enim omne vas in quo bibendi est consuetudo. Phyalæ dictæ. quod ex vitro fiant. Vitrum enim Graece ὔαλον dicitur. 2. Pateræ, phyalae sunt dictae, vel quod in ipsis po. tare solemus, vel quod patentes sunt dispansisque labris. 3. Cratera calix est duas habens ansas, et est Graecum nomen; declinatur autem apud eos, hic crater. Nam Latine hac cratera dicitur. Unde Persius: Si tibi crateras argenti... Virgilius: Crateras magnos statuunt, e! vina coronant. Fiebant autem primum a connexionibus virgultorum, unde et dictæ crateræ ἀπὸ του̃ ϰρατει̃ν, id est, quod invicem se teneant.. 4. Cyathi quoque, et scyphi, cymbia et ipsa poculorum sunt genera. Ex quibus cymbia pocula dica sunt ex similitudine cymbæ navis. Amystis species poculi, qua ducum, id est, uno Spiritu, bibitur. Baccea primum a Baccho, quod est vinum, nominata, postea in usibus aquariis transiit. 5. Calices, et calathi, et scalae poculorum genera antea ex ligno facta, inde et vocata. Græci enim omne lignum ϰα̃λον dicebant. Ampulla, quasi ampla bulla; similis est enim rotunditate bullis, quae ex spumis aquarum fiunt, atque ita inflantur vento.
20.66. Şarap ve su kapları

Oenophorus, şarap taşıyan kaptır; oinos şaraptır. Şu söz bundandır: "Şarap kabının dibi dönüyor, fikrimiz de."

Phlascae Yunanca bir addan gelir. Önce kâseleri (phialae) taşımak ve saklamak için yapılmışlar, adlarını da buradan almışlardır. Sonra şarap kullanımına geçmişler, başlangıcını aldıkları Yunanca ad kalmıştır.

Lagena ve sicula Yunanca adlardır, Latince olsunlar diye kısmen eğilmişlerdir. Onlar lagēnos, biz lagena; onlar sicile, biz sicula deriz.

Cantharus…

Hydria, su kabının bir türüdür; türeme yoluyla böyle adlandırılmıştır, çünkü Yunanlar suya hydōr derler.

Situla, susayanlara (sitientes) içmek için uygun olduğu için böyle denir; Yunanlar bu kaba cadus derler.

Catinum, pişmiş toprak bir kaptır; erilden çok yansız olarak söylemek daha doğrudur; tuza uygun kaba da salinum denmesi gibi.

Orca, amfora türüdür; daha küçük adıyla urceus, küçültmesi urceolus'tur.

Scyphus, ellerimizi yıkadığımız kaptır.

Seriola, düz bir sıra halindeki orca'lardır ya da şarabın pişmiş toprak kabıdır; önce Suriye'de düşünülmüştür. Cilicisses de ilk getirildikleri Kilikya'dan adını alır.

Dolium…

Cupi ve cupae, su ya da şarap almaktan (capere), yani kabul etmekten adını alır derler. Caupones (meyhaneciler) da buradandır.

Utres (tulumlar), uterus'tan (karın) gelir.

Mulgarium, hayvanların sağıldığı (mulgere) kaptır. Buna mulctrum da denir, çünkü süt onun içine sağılır.

Labrum, çocukların yıkanması (lavatio) âdet olduğu için böyle adlandırılır; küçültmesi labellum'dur. Buna alveum da denir, çünkü içinde yıkanma (ablutio) yapılır.

Pelves denir, çünkü ayaklar (pedes) orada yıkanır.

Siphon, suları üfleyerek fışkırttığı için bu adı alır; Doğulular kullanır. Bir evin yandığını anlayınca su dolu siphonlarla koşar, yangını söndürürler; suyu yukarı sıkarak kubbeleri de temizlerler.

20.6
  1. Oenophorus, vas ferens vinum; οι̃νος enim vinum est, de quo illud est: Vertitur oenophoris fundus, sententia nobis. 2. Phlascae a Graeco vocabulo dictae. Hæ pro-,vehendis, vehendis. ac recondendis phialis primum factæ sunt, unde et nuncupatae sunt. Postea in usum ViDi transierunt, manente Graeco vocabulo, unde et sumpserunt initium. 3. Lagena et sicula, Græca nomina sunt, inflexa ex parte, ut fierent Latina. Illi enim λάγηνος nos lagenam. illi sicile, nos siculam dicimus. Cantharus.. 4. Hydria vasis genus aquatilis per derivationem vocata, ὒδωρ enim Græci aquam dicunt. Situla, quod sitientibus apta sit ad bibendum, quod vas a Græci cadum vocant. 5. Catinum vas fictile, quod melius neutra genere dicitur quam masculino, sicut et salinum dicitur vas aptum salibus. Orca est amplioræ species, cujus minore vocabulo urceus, diminutivo urceolus est. Scyphus in quo manus lavamus. 6. Seriola est orcarum ordo directus, vel vas fictile vini, apud Syriam primum excogitatum, sicut cilicisses a Cilicia nuncupatæ, unde primum advectæ sunt. Dolium.... 7. Cupos, et cupas, a capiendo, id est, accipiendo aquas, vel vinum, vocatas volunt, unde et caupones. Utres ab utero. Mulgarium, vas, in quod mulgentur pecora. Idem et mulctrum, quod in eo mulgeatur lac. 8. Labrum vocatum, eo quod in eo lavationem solitum est fieri infantum, cujus diminutivum labellum. Idem et alveum, quod in eo ablutionem fieri solitum sit. Pelves vocatæ, quod pedes ibi laventur. 9. Siphon vas appellatum, quod aquas sufflando fundat, utuntur enim hoc Orientales. Nam ubi senserint domum ardere, currunt cum siphonibus plenis aquis, et exstinguunt incendia, sed et camaras expressis ad superiora aquis emundant,
20.77. Zeytinyağı kapları

Hemicadium, zeytinyağı kabıdır.

Scortea, deriden (scortum) olduğu için bu adı alan zeytinyağı kabıdır.

Alabastrum, kendi türündeki taştan adını alan koku kabıdır; o taşa alabastrites derler, kokuları bozulmadan korur.

Pyxides, şimşirden yapılmış küçük koku kaplarıdır; bizim buxus dediğimize Yunanlar pyxos derler.

Lenticula, tunçtan ya da gümüşten yapılmış küçük yağ kabıdır, sürmekten (linire) adını alır; krallar ve rahipler bunlarla yağlanırdı.

20.7
  1. Hemicadium, vas olearium. Scortea, vas olearium, eo quod sit ex corio, dictum. 2. Alabastrum, vas unguentarium a lapide sui generis cognominatum, quem alabastritem vocant, qui incorrupta unguenta conservat. 3. Pyxides, vascula unguentaria ex buxo facta Nam quod nos buxum, Græci πύξον vocant. 4. Lenticula vasculum olearium ex aere aut argento factum a liniendo dictum. His enim reges et sacerdotes liniebantur.
20.88. Mutfak kapları

Pişirmek için hazırlanan bütün kaplara cocula denir. Plautus: "Tunç kaplarda bütün merhametim benden pişip çıktı."

Olla (çömlek), altına ateş konunca içindeki suyun fokurdadığı (ebullire) için böyle denir; buhar yukarı çıksın diye. Bulla denmesi de buradandır; suda içteki rüzgâr nefesiyle tutunan kabarcıktır.

Patella, adeta patula'dır (yayvan); ağzı daha açık bir çömlektir.

Cacabus ve cucuma, kaynamanın sesinden adlarını alır. Bu kaplar Yunanca ve Latincede ortak adlar taşır; ama Latinler mi Yunanlardan, Yunanlar mı Latinlerden aldı, belli değildir.

Lebetes, Yunancada tunç kaplara denir; pişirme kullanımı için hazırlanmış küçük çömleklerdir.

Sartago (tava), içinde zeytinyağı yanarken çıkan gürültüden (strepitus) adını alır.

Tripedes üç ayak üstünde durdukları için böyle denir; Yunanlar tripodes derler.

Mola (değirmen), yuvarlaklığından adını alır, elmalara mala denmesi gibi; Yunanlarda da böyledir.

Cribrum (elek), buğday orada koştuğu için (currere) böyle denir, adeta currifrum.

Rotabulum (fırın küreği), ekmek pişirmek için süprüntüyü ya da ateşi süpürmekten (proruere) adını alır.

20.8
  1. Omnia vasa coquendi causa parata o cocula dicuntur. Plautus: Æneis oculis mihi excocta est omnis misericordia. 2. Olla dicta, pro eo quod ebulliat in ea aqua, igne subjecto, ut altius vapor emittatur. Unde et bulla dicitur, quae in aqua venti intus spiritu sustentatur. Patella. quasi patula. Est enim olla oris patentioribus. 3. Cacabus, et Cucuma a sono fervoris cognominantur. Haec in Graecis et Latinis communia nomina habent, sed utrum Latini a Græcis, an Graeci a Latinis haec vocabula mutuarint, incertum est. 4. Lebetes ænei sunt Græco sermone vocali, sunt enim ollæ minores in usum coquendi paratae. 5. Sartago a strepitu soni vocata, quando in ea ardet oleum. Tripedes appellatae, quod tribus pedibus constent, has Græci tripodas vocant. 6. stola a rotunditate sui vocata, ut milia pomorum, sic et Graeci. Cribrum, quod ibi currat frumentum, quasi currifrum. Rotabulum dictum a proruendo stercora, sive ignem, panis coquendi gratia.
20.99. Saklama kapları

Gazophylacium, tapınakta yoksulların ihtiyacı için gönderilenlerin toplandığı sandıktır. Ad, Farsça ve Yunancadan bileşiktir: gaza Farsçada hazine, phylakē Yunancada korumadır.

Arca (sandık), görmeyi uzak tuttuğu (arcere) ve engellediği için böyle denir. Archivum ve arcanum, yani sır, buradandır, çünkü ötekiler ondan uzak tutulur.

Cibotum Yunanca bir addır, biz buna arca deriz.

Loculus, bir şey koymak için toprakta yapılmış yerdir, ya da giysileri ya da parayı saklamak içindir; küçültme yoluyla locus'tan gelir.

Mozicia, adeta modicia'dır; modicum de buradandır; d yerine z, İtalyanların hodie yerine ozie demeleri gibi.

Scrinia…

Saccus (torba) sagum'dan gelir, çünkü dikilince adeta sagum olur.

Marsupium, para kesesidir; Yunanlar marsypos derler. Çünkü bazı Yunanca adlar Roma belagati için Latinceye biraz eğilir.

Sitarciae gemicilere aittir, dikilmiş (sutae) oldukları için böyle denir.

Involucrum, bir şeyi kendi içinde sarılı (involutum) tuttuğu için böyle denir.

Fiscus, devlet kesesidir; fiscellae ve fiscinae de buradandır. Vergi tahsildarları bunu taşır, krallara ödenen kamu borcunu içine koyarlar. Fiscus kök biçimdir, türemiş biçimi fiscina, küçültmesi fiscella'dır.

Canistrum (sepet) kamıştan (canna) dokunduğu için bu adı alır; başkaları bunun Yunanca olduğunu söyler.

Cistella, kamıştan ya da tahtadan, dokunmasında kullanılan kaburgalardan (costae) adını alır.

Cophinus, gübre temizlemeye ve toprak taşımaya uygun, dallardan yapılmış kaptır. Mezmur yazarı İsrail için bundan söz eder: "Elleri küfede kulluk etti." Cophinus, adeta covus, yani oyuktur (cavus).

Corbes (küfeler), eğri (curvatae) dallardan dokundukları için böyle denir.

Sporta (zembil), ya halat otundan (spartum) yapılması ya da bir şeyi dışarı taşıması (exportare) yüzünden böyle denir. (Sporta, kimilerinin istediği gibi exportare'den değil, spartum'dan gelir; çünkü önce halat otundan yapılırdı.)

20.9
  1. Gazophylacium arca est ubi colliguntur in templo ea quae ad indigentiam pauperum mittuntur. Compositum est autem nomen ex lingua Persica et Graeca. Gaza enim lingua Persarum thesaurus, ϕυλαϰὴ Graece custodia interpretatur. 2. Arca dicta, quod arceat visum, atque prohibeat. Hinc et arcivum: hinc et arcanum, id est, secretum, unde et cæteri arcentur. 3. Cibutum, Græcum nomen est, quod nos arcam dicimus. Localus ad aliquid ponendum in terra factus locus, seu ad vestes, vel pecuniam custodiendam, unde et per diminutionem dicitur. 4. Mozicia, quasi modicia; unde et modicum, x pro d, sicut solent Itali dicere ozie pro hodie. Scrinia.... 5. Saccus a saggo dictus, quod eo consuto efficiatur quasi sagus. Marsupium, sacculus nummorum, quem Græci μάρσυπον appellant. Quædam enim Graeca nomina in Latinum paulo inflectuntur propter Romanum eloquium.) 6. Sitarciae nautarum sunt, ab eo quod sutæ sunt. Involucrum dictum, quod aliquid in se teneat involutura. 7. Fiscus, sacculus est publicus, unde et fiscellæ, et fiscinæ dicuntur: hunc habent exactores, et in eo mittunt debitum publicum, quod redditur regibus. Fiscus autem primae positionis est, derivativum fiscina, diminutivum fiscella. 8. Canistrum fiscis canis contexitur, unde et nuncupatur, alii Graecum asserunt. Cistella, a costis ex canna, vel ligno, quibus contexitur, nominata. 9. Cophinus, vas ex virgulis aptum mundare stercura, et terram portare. De quo dicit Psalmista pro Israel: Manus ejus in cophino servierunt. Dictus autem cophinus, quasi covus, quasi cavus. 10. Corbes dictae, quia curvatis virgis contexuntur. Sporta, vel quod ex sparto fieri solet, vel quod exportet aliquid. (Sporta a sparto dicta, non ab exportando sicut quidam volunt. Prius enim de sparto fiebant.)
20.1010. Aydınlatma kapları

Eskiler ateş tutmaktan (ignem colere) dolayı mutfağa (culina) focus demişlerdir. Focus denir, çünkü Yunanca phōs, Latincede ateştir; kimi filozoflara göre her şey ondan doğar. Gerçekten sıcaklık olmadan hiçbir şey doğmaz, öyle ki şair Kuzey için "kısır soğukta hiçbir şey doğmaz" der. Varro ise foci adının ateşi besledikleri (fovere) için verildiğini söyler; çünkü ateş alevin kendisidir; ateşi besleyen her şey focus adını alır, ister sunak ister ateşin içinde beslendiği başka bir şey olsun.

Lucerna (lamba), lychnus'tan gelir; bu yüzden lu hecesi kısadır. Juvenalis: "Sıralı lambalar yağlı sis kustu." Lux'tan (ışık) gelseydi dize tutmazdı. Lychnus ise adeta lucinius'tur; lambanın fitilidir.

Candelabrum (şamdan) mumlardan (candelae) gelir, adeta candelaferum; mum taşır.

Cereus (balmumu), yapıldığı balmumundan (cera) türeme yoluyla adını alır. Biri bundan söz eder: "Ben cereus sana gece ateşlerini sağlayacağım; ışık alınınca sana başka bir ışık olurum."

Candela, parlamaktan (candere) gelir; çünkü parlayarak yok olur (deleri).

Lacunaria, asılı lambalardır, adeta lucanaria, yani havada parlayanlar.

Funalia, balmumunun içindeki şeylerdir; papirüsün kullanımından önce atalarımızın balmumuyla sardığı iplerden (funes) adını alır; funera (cenazeler) da buradandır. Yunanlar funalia'ya scolaces derler, çünkü skolioi'dir, yani bükülüdür. Romalılar bunlara funes ve funalia derlerdi. Eskilerde funalia, balmumu ya da bu türden ışık besiniyle sıvanmış ipçiklerin takıldığı şamdanlardı. Bu yüzden ucu sivriltilmiş kazıklara da funalia denirdi.

Lampas, tepede parlayan alevdir; yalar (lambere) gibi hareket ettiği için böyle denir.

Fax (meşale), kıvılcımlar (flocci) çıkardığı için böyle denir; küçültmesi facula'dır.

Laterna (fener), içinde gizli (latens) bir ışık taşıdığı için böyle adlandırılmıştır. Camdan yapılır, içinde ışık kapalıdır; rüzgâr üfleyip erişemesin, ışık vermek için her yere kolayca taşınsın diye.

Lucubrum gölgede parladığı (lucere in umbra) için böyle denir. Çoğunlukla ince üstüpüyle balmumundan yapılan ufak bir ateştir.

Pyra, sunak biçiminde odunlardan kurulan yanacak yığındır; çünkü pyr ateştir. Pyra henüz yanmamış odun yığınıdır; yanmaya başlayınca rogus olur; yanıp bitmişine ise bustum denir.

Pharus çok yüksek bir kuledir; Yunanlar ve Latinler onu işlevinden dolayı ortak olarak pharus diye adlandırmışlardır; çünkü alev işaretiyle denizcilerce uzaktan görülür, yukarıda söylediğimiz gibi. Ptolemaios'un İskenderiye yakınında sekiz yüz talanta yaptırdığı aktarılan kule böyledir. Kullanımı, gece gemilerin yolculuğuna ateşler göstermek, sığlıkları ve liman girişlerini bildirmektir; karanlıkta aldanan denizciler kayalara çarpmasın diye. Çünkü İskenderiye'nin aldatıcı sığlıklarla tuzaklı yaklaşımları vardır. Bu yüzden limanlarda aydınlatma hizmeti için yapılan düzeneklere pharus derler. Çünkü phōs ışık, orasis görmedir; bu yüzden Yunancada sabah yıldızına da phōsphoros denir.

20.10
  1. Ab igne colendo culinam antiqui appellaverunt focum. Focus, quia ϕω̃ς Graece, Latine ignis est, unde juxta philosophos quosdam cuncta procreantur. Et revera sine calore nihil nascitur, adeo, ut de Septentrione poeta dicat sterili non quidquam frigore gigni. Varro° autem focos ait dictos, quod foveant ignes, nam ignis ipsa flamma est; quidquid autem ignem fovet, focus vocatur, seu ara sit, sive quid aliud, in quo ignis fovetur. 2. Lucerna a lychno dicta est, unde et brevis est lu, ut Juvenalis: Dispositae pinguem nebulam vomuere lucernæ. Si enim a luce diceretur, non staret versus. Lychnus autem, quasi lucinius. Est enim cicendela lucernae. 5. Candelabrum a candelis dictum, quasi candelaferum, quod candelam ferat. Cereus per derivationem a cera nomen habet ex qua formatur, a de quo quidam: Hic tibi nocturnos praestabo cereus ignes. Subducta luce altera lux tibi sum. 6. Candela a Mandendo dicitur, eo quod candendo deleatur. Lacunaria pendentia sunt lumina, quasi lucanaria, id est, in aere lucentia. 7. Funalia sunt, quæ intra ceram sunt, dic'a a funibus, quos ante usum papyri cera circumdatos habuere majores, unde et funera dicuntur. Funalia autem Graeci scolaces dicunt, quod sint scoliæ, hoc est, intorti. Hos Romani funes et funalia nominabant. Funalia candelabra apud veteres, quibus funiculi cera vel hujusmodi alimento luminis obliti figebantur. Idem itaque et stimuli præacuti funalia dicebantur. 8. Lampas flamma est in vertice lucens, dicta, quod lambentis motum ostendere videatur. Fax dicta, quod floccos faciat, cujus diminutivum facula. 9. Laterna inde vocata, quod lucem interius habeat clausam. Fit enim ex vitro, intus recluso lumine, ut venti flatus adire non possit, et ad præbendum lumen facile ubique circumferatur. 10. Lucubrum vocatum, quod luceat in umbra. Est enim modicus ignis, qui solet ex tenui stupa ceraque formari. 11. Pyra est quae in modum arae ex lignis construi solet, ut ardeat, πυ̃ρ enim ignis dicitur. Sed pyra est ipsa lignorum congeries, cum nondum ardet; rogus est cum ardere cœperit; bustum vero jam exustum vocatur. 12. Pharus est turris maxima, quam Graeci et Latini in commune ex ipsius rei usu pharum appellaverunt, eo quod flammarum indicio longe videatur a navigantibus, sicut supra diximus, qualem Ptolomæus juxta Alexandriam construxisse octingentis talentis traditur. Usus ejus est, nocturno navium cursui ignes ostendere ad pronuntianda vada, portusque introitus, ne decepti tenebris navigantes in scopulos incidant; nam Alexandria fallacibus vadis insidiosos accessus habet. Hinc igitur in portibus machinas ad praelucendi ministerium fabricatas pharos dicunt. Nam ϕω̃ς lux est opo, visio dicitur, unde et lucifer Graece ϕωσϕόρος appellatur.
20.1111. Yataklar ve iskemleler

Lecticae (yataklar), toplanmış otlardan (lectae herbae) adını alır.

Stratus (yatak) sermekten (sternere) gelir, adeta storiatus. Yünlü yataklıklar henüz bulunmadığı için eskiler uyumak için yalnız bunların üstüne uzanırlardı.

Storia, yere serilmiş olduğu için böyle denir.

Cama kısadır, yere yakındır; çünkü Yunanlar khamai (yerde) derler.

Cubile, yatılacak (cubare) yerdir. Grabatum Yunancadır.

Bajonula, yolda taşınan yataktır, taşımaktan (bajulare) adını alır.

Pulvinar zenginlerin yatağıdır, pulvillus da buradandır.

Spingae, üzerlerinde spinga'lı suretler bulunanlardır; bunlara biz grifon deriz.

Punicani yataklar küçük ve alçaktır; önce Kartaca'dan getirilmişler, adlarını da buradan almışlardır.

Lecticae ya da plutei de yataklardır. Rutilius Rufus Scipio'nun Hayatı'nda bunlardan söz eder: "Önce, komutanların âdetine aykırı olarak kendisi yatak yerine lectica kullandı."

Sponda yatağın dış kısmıdır, pluteus iç kısmıdır.

Geniales yataklar, asıl anlamıyla evlenen kızlar için serilen yataklardır; çocuk doğurmaktan (generare) adını alır.

Cunabula (beşikler), bebeklerin yatmayı âdet edindiği küçük yataklardır; doğuma ait oldukları için böyle denir, adeta cynabula; çünkü kyein Yunancada doğurmaktır.

Pheretrum (tabut) denir, çünkü ölüler onun içinde taşınır. Ad Yunancadır: pheretron, apo tou pherein, yani taşımaktan gelir. Latincede capulus denir, çünkü insanların başı (caput) üstünde taşınır; Plautus'ta capularis senex, yani tabuta yakın ihtiyar denmesi böyledir.

Scamna yüksek yataklara konan basamaklardır, tırmanmaktan (scandere) gelir. Scabelli de buradandır; küçük yatakların ya da iskemlelerin yanına çıkmak için konur. Scabellum'a suppedaneum da denir. Yunanların hypopodion dediğine Latinler scabellum demişlerdir, başkaları da ayakların altında olduğu için suppedaneum demiştir.

Scansilia, ileri gelenlerin koltuklarda oturdukları yerlerdeki basamaklardır.

Sedes (koltuk) denir, çünkü eski Romalılarda uzanma âdeti yoktu, bu yüzden considere (oturmak) denirdi. Sonra, Varro'nun Roma Halkının Hayatı Üzerine'de söylediği gibi, erkekler uzanmaya, kadınlar oturmaya başladı; çünkü kadının uzanması çirkin görülmüştür. Tekil sedes asıl anlamıyla krallığa aittir, Yunancada thronos denir.

Subsellia ötekilerin, cathedrae ise öğretmenlerindir.

Solium, kralın bedeninin korunması için oturduğu yerdir; kimilerine göre sağlamlıktan (soliditas), adeta solidum; kimilerine göre harf değişimiyle, adeta sodium, oturmaktan (sedere). Sella da böyle, adeta seda denir; subsellia da adeta subsedia.

Sellae curules, üzerinde oturan yöneticilerin hüküm verdikleri iskemlelerdi. Curules denmesi şundandır: Eskilerde praetorlar ve konsüller yolun uzaklığı yüzünden arabayla (currus) foruma götürülürlerdi; arkalarından taşınan ve üstünde oturup hüküm verdikleri iskemlelere de arabadan dolayı curules denmiştir.

Tripodes, üç ayaklı küçük skemlelerdir; şamdanlar da tripoda'dır, çünkü aynı şekilde üç ayakları vardır.

12. Taşıtlar

Carrum (araba), tekerleklerin mihverinden (cardo) adını alır; currus da buradandır, çünkü tekerlekleri olduğu görülür.

Rota (tekerlek), koştuğu (ruere) için böyle denir; rotundum da rota'dan gelir.

Rheda, dört tekerlekli taşıt türüdür. Eskiler tekerlekleri (rotae) olduğu için bunlara retae derlerdi.

Carpentum, gösterişli bir taşıt türüdür, adeta gösterişli araba (carrum pompaticum).

Plaustrum, yük taşınan iki tekerlekli taşıttır. Plaustrum denir, çünkü döner, adeta pilastrum.

Caracutium, çok yüksek tekerlekli taşıttır, adeta sivri araba (carrum acutum).

Capsus, her yanı kapalı arabadır, adeta capsa (kutu).

Pilentum ya da petoritum, hanımların eskiden kullandığı, dört tekerlekli örtülü taşıtlardır. Vergilius: "Yumuşak pilentum'larda anneler." Horatius: "Daha çok köle ve at beslenmeli, petorrita sürülmeli." Pilentum'lar önceden mavi renkliydi, şimdiki gibi kırmızı değildi; bunları yalnız iffetli hanımlar kullanabilirdi, kurdelelerde olduğu gibi.

Basterna, yolculuk taşıtıdır; adeta yolun döşeğidir (sternax): Yumuşak yataklıkla döşenir, iki hayvan taşır.

20.11
  1. Lecticæ a lectis herbis vocatæ: Stratus a sternendo dictus, quasi storialus. In iis solis antiqui ad dormiendum accubabant, nondum laneis stramentis repertis. Storia, quod sit terra strata. 2. Cama est brevis, et circa terram. Græci enim χαμαὶ breve dicunt. Cubile est cubandi locus. Grabatum Graecum est. Bajonola est lectus, qui in itinere bajulatur a bajulando, id est, deportando. 3. Pulvinar lectus divitum est, inde et pulvillus. Spingæ sunt, in quibus sunt spingatæ effigies, quos nos gryphos dicimus. Punicani lecti, parvi et humiles, primum a Carthagine advecti, et inde nominati. 4. Lecticæ, sive plutei, lecti, de quibus Rutilius Rufus, de Vita Scipionis: Primum, inquit, contra consuetudinem imperatorum ipse pro lectis lecticis utebantur. 5. Sponda autem exterior pars lecti, pluteus interior. Geniales lecti proprie sunt, qui sternuntur puellis nubentibus, dicti a generandis liberis.; 6. Cunabula sunt lectuli, in quibus infantes jacere consueverunt, dicta quod partui adhibeantur, quasi cynabula; nam ϰύειν est Græce eniti. 7. Pheretrum dicitur, quod in eo mortui deferantur, et est Graecum nomen. Nam ϕέρετρον dicitur, ὰπὄ τού ϕέρειν id est, a ferendo; nam Latine capulus dicitur, quod super capita hominum feratur, sic Plautus: Capularis senex, id est, vicinus capulo. 8. Scamna sunt quae altiotibus lectis apponuntur, dicta a scandendo. Hinc et scabelli, qui lectis parvis vel sellis ob ascensum apponuntur, scabellum autem et suppedaneum dicitur. Nam quod Graeci dicunt ύποπόδιον, dixerunt Latini scabellum, et alii dixerunt suppedaneum, quod sub pedibus sit. Scansilia, gradus sunt, ubi honorati in sedibus hærent. 9. Sedes dictae, quod apud veteres Romanos non erat usus accubendi, unde et considere dicebantur. Postea, ut Varro ait de Vita populi Romani: Viri discumbere cæperunt, mulieres sedere, quia turpis visus est in muliere accubitus. Sedes singulari numero proprie regni est, qui Græce θρόνος dicitur. Subsellia vero caeterorum, cathedrae doctorum. 10. Solium, in quo rex sedet propter tutelam corporis sui, secundum quosdam a soliditate dictum, quasi solidum; secundum alios per antistichon, quasi sodium, a sedendo. Unde et sella, quasi seda dicta est, et subsellia, quasi subsedia. 11. Sellæ curules erant in quibus magistratus sedentes jura reddebant. Dictæ autem curules, quia apud veteres praetores et consules propter itineris longinquitatem curru ad forum provehebantur; sellæ autem quæ post eos vehebantur, quibus sedentes dicere jura solebant, a curru curules sellæ sunt nominatæ. 12. Tripodes, scamnelli sunt, habentes tres pedes, sed et candelabra tripoda sunt, quia similiter habent tres pedes. 1. Carrum a cardine rotarum dictum, unde et cur. rus dicti, quod rotas habere videntur. Rota autem dicta, quod ruat, et rotundum a rota vocatum. 2. Rheda, genus vehiculi quatuor rotarum. Has antiqui retas dicebant propterea quod haberent rotas. 5. Carpentum, pompaticum vehiculi genus, quasi carrum pompaticum. Plaustrum, vehiculum duarum rotarum, quibus onera deferuntur. Et dictum plaustrum, quia volvitur, quasi diceres pilastrum. Caracutium, vehiculum altissimarum rotarum, quasi carrum acutum. Capsus, carruca undique contecta, quasi capsa. 6. Pilentum, vel petoritum, contexta quatuor rotarum vehicula, quibus matronæ olim utebantur. Virgilius: Pilentis matres in mollibus. Horatius: Plures calones atque caballi Pascendi, ducenda petorrita. Erant autem antea pilenta venet coloris, non ut nunc sunt russati, quibus nisi castæ matronæ uti non poterant, sicut nec vittis. 7. Basterna, vehiculum itineris, quasi vice sternax, mollibus stramentis composita, a duobus animalibus deportata.
20.1313. Kullanılan öteki şeyler

Baculus (baston), asmanın bulucusu Bacchus tarafından bulunmuştur denir; şarapla sarsılan insanlar ona dayansın diye. Baculus Bacchus'tan geldiği gibi, bacillus da baculus'tan küçültme yoluyla gelir.

Fustes (sopalar), yere saplanmış durdukları için böyle denir; köylüler bunlara pali (kazıklar) der; gençler suçları yüzünden bunlarla dövülür.

Vectes (manivelalar) elle taşındıkları (vectare) için böyle denir; kapılar ve taşlar bunlarla yerinden sökülür.

Forfices: Etimolojiye göre iplikten (filum) gelirse f ile yazılır, terzilerin makası olan forfices gibi; kıldan (pilus) gelirse p ile, berberlerin olan forpices gibi; almaktan (accipere) gelirse c ile, demircilerin olan forcipes gibi, çünkü sıcağı (formum) kavrarlar. Eskiler sıcağa formum derlerdi; formosus buradandır.

Novacula (ustura), yüzü yenilediği (innovare) için böyle denir.

Pecten (tarak), saçı taranmış (pexi) ve düzgün yaptığı için böyle denir.

Calamistrum, ısıtılıp saça tutulan, saçı ısıtıp büken iğnedir. Saçını kıvıranlara calamistrati denmesi bundandır.

Clavis (anahtar), kapattığı (claudere) ve açtığı için böyle denir. Catenatum, yakalayıp tuttuğu (capere, tenere) için böyle denir.

Horologium (saat), saatleri orada okuduğumuz (legere), yani topladığımız için böyle denir. Güneş saatlerinde kurulur; gölge çividen çizgiler üzerinde koşarak günün hangi saati olduğunu gösterir.

20.13
  1. Baculus, a Baccho repertore vitis fertur inventus, quo homines moli vino inniterentur. Sicut autem a Baccho baculus, ita a baculo bacillus per diminutionem. 2. Fustes, quod præfixi in terram stent, quos rustici palos vocant, quibus juvenes pro criminibus feriuntur. Vectes dicti, quod manibus vectentur, unde ostia saxaque velluntur. 3. Forfices, secundum etymologiam si a filo dicuntur, f ponitur, ut forfices, quae sunt sartorum; si a pilo per p, ut forpiceps, quae sunt tonsorum; si ab accipiendo, per c, ut forcipes, eo quod formum capiant, quæ sunt fabrorum. Formum enim dixerunt antiqui calidum; unde et formosus. 4. Novacula, eo quod innovat faciem. Pecten dictus, eo quod pexos capillos faciat, at. que compositos. Calamistrum est acus quæ calefacta et adhibita calefacit, et intorquet capillos. Unde et calamistrati appellantur qui comam torquent. 5. Clavis dicta quod claudat, et aperiat. Catenatum, quod capiendo teneat. Horologium, quod ibi horas legamus, id est, colligamus. Est enim in solariis positum, ubi a clavo per lineas currit umbra, ut quamcunque die! horam ostendat.
20.1414. Tarla aletleri

Vomer (saban demiri), toprağı güçle (vi) deştiği ya da toprağı kustuğu (evomere) için böyle denir. Lucretius bundan söz eder: "Sabanın eğri demiri, vomer, tarlalarda gizlice aşınır." Aşınarak parlaklık kazanır.

Aratrum (saban), toprağı sürmekten (arare) gelir, adeta araterrium.

Buris, sabanın eğri kısmıdır; öküz kuyruğu (bous oura) gibi olduğu için böyle denir.

Dentale, sabanın ön kısmıdır, vomer ona geçirilir; adeta diş (dens).

Cultelli (bıçaklar), tarımdan (cultura) gelir; çünkü eskiler budama bıçakları bulunmadan önce ağaçta ve asmada budamayı bunlarla yaparlardı.

Falx (bağ bıçağı), ağaçların ve asmaların budandığı alettir. Falces adı, askerlerin önce bununla eğreltiotu (filix) kesmesinden gelir. Şu söz buradandır: "Komutanın sağlam barışı beni huzurlu işlere eğdi; şimdi çiftçiye aitim, önceden askerin idim."

Falcastrum, falx'a benzemesinden adını alır. Uzun saplı, eğri bir demirdir, sık çalılıkları kesmeye yarar. Çalıların kesildiği aletlere çapalamaktan (runcare) runcones da denir.

Serrula, çok ince demir levhadır; dişlerinin ısırışıyla ağaçları ya da dalları keser.

Rastra (tırmıklar), ya toprağı kazımaktan (radere) ya da dişlerinin seyrekliğinden (raritas) adını alır.

Ligones (çapalar), toprağı kaldırdıkları (levare) için böyle denir, adeta levones.

Scudicia, kütüğün (caudex) çevresinde toprağı açtığı için böyle denir; başka işlerde de kullanılsa da adını kütükten almıştır. Başkaları buna genel olarak çukur (fovea) açtığı için fossorium der, adeta fovessorium.

Sarculi tek ya da iki çatallıdır.

Çiftçiler, tohum ekilen iki çatallı demire pastinum derler. Yeniden kazılan eski bağlara repastinatae denmesi de buradandır.

Cylindrus, sütun gibi yuvarlak bir taştır; dönmesinden adını almıştır. Vergilius bundan söz eder: "Harman yeri önce kocaman silindirle düzlenmeli ve elle çevrilmeli."

Tribula, bir taşıt türüdür, tahıllar bununla dövülür (terere), bu yüzden böyle denir.

Pala (kürek), halkın ventilabrum dediği şeydir; samanları savurmaktan (ventilare) adını alır.

Furcillae, tahıllar onlarla cillere edildiği, yani hareket ettirildiği için böyle denir. Oscilla (salıncaklar) da ağız (os) cillere edildiği, yani hareket ettirildiği için böyle adlandırılmıştır; çünkü cillere hareket ettirmektir.

Tesserae, tahılların sayısının gösterildiği işaretlerdir.

Trapetum, zeytin değirmenidir.

Prelum (mengene), çiğnenmiş üzümün sıkıldığı kiriştir; sıkmaktan (premere) gelir, adeta pressorium.

Prelum, zeytinyağı da bununla sıkılır.

Lacus (tekne), sıvının aktığı yerdir; üzümlerden ya da zeytinlerden bükülerek şarap ve yağ burada çıkar.

Verennes, taşımaktan (vehere), yani dışarı götürmekten adını alır.

Qualus, içinden şıranın aktığı süzgeçtir, süzmekten (colare) gelir.

Fisclum, adeta fisculum'dur, zeytinyağını süzmekten adını alır, ya da adeta zeytinyağı küfeciğidir.

20.14
  1. Vomer dictus, quod vi humum eruat, seu ab evomendo terram. De quo Lucretius: Uncus aratri Ferreus, occulto decrescit vomer in arvis. Sumitque per detrimenta fulgorem. 2. Aratrum ab arando terram vocatum, quasi araterrium. Buris est curvamentum aratri, dictum quasi βοὸς οὐρά, quod Hi in similitudinem caudæ bovis. Dentale est aratri pars prima, in quo vomer inducitur, quasi dens. 3. Cultelli, a cultura dicti, eo quod ex ipsis putatione veteres in arbore utebantur, et vite, priusquam falces essent repertae. 4. Falx est qua arbores putantur et vites. Dictae autem sunt falces quod his primum milites herbam filicem solebant abscindere. Unde est illud: Pax me certa ducis placidos curvavit in usus. Agricolae nunc sum, militis ante fui. 5. Falcastrum, a similitudine falcis vocatum. Est autem ferramentum curvum cum manubrio longo, ad densitatem veprium succidendam. Hi et runcones dicti, quibus vepres secantur, a runcando dicti. 6. Serrula est prætenuis lamina ferri, dentium mordacitate resecans arbores, seu ramos. Rastra quoque aut a radendo terram, aut a raritate dentium dicta. Ligones, quod terram levent, quasi levones. 7. Scudicia dicta, eo quod circa caudicem terram aperiat,et quamvis ejus usus in reliquis operibus habeatur, nomen tamen ex caudice retinet. Hanc alii generaliter fossorium vocant, quod foveam faciat, quasi fovessorium. 8. Sarculi sunt, vel simplices vel bicornes. Pastinum vocant agricolae ferramentum bifurcum, quo semina panguntur. Unde etiam repastinari dictæ sunt vineæ veteres, quæ refodiuntur. 9. ° Cylindrus, lapis est teres in modum columnae, qui a volubilitate nomen accepit t, de quo Virgilius: Area cum primis ingenti æquanda cylindro, Et vertenda manu. 10. Tribula, genus vehiculi, unde teruntur frumenta, et ob hoc ita vocatur. Pala, quae ventilabrum vulgo dicitur, a ventilandis paleis nominata. 11. Furcillæ dictæ, eo quod iis frumenta cilluntur id est, moventur. Unde et oscilla dicta ab eo quod cillantur, hoc est, moveantur ora. Nam cillere est movere. 12. Tesserae sunt quibus frumentorum numerus designatur. Trapetum, mola olivaria. Prelum, trabes quo uva calcata premitur, a premendo vocatum, quasi pressorium. Prelum, quo premitur oleum. Lacus, quo liquatum profluit, et quo ab uvis vel olivis torquendo oleum vinumque exigitur. 13. Verennes a vehere, id est, exportare nominatae. Qualus, per quem mustum fluit, a colando dictus. Fisclum quasi fisculum, a colando oleum dictum, vel quasi fiscella olei.
20.1515. Bahçe aletleri

Rota (su dolabı), adeta koştuğu (ruere) için böyle denir. Irmaktan su çekilen düzenektir. Lucretius: "Irmakların tekerlekleri ve haustra'ları çevirdiğini görüyoruz."

Haustra, yani tekerlek, suları çekmekten (haurire) gelir.

Girgillus (makara), çevrede (gyrus) döndüğü için böyle denir. Çapraz sırığın üstünde hareket eden odundur; ondan sarkan iple kova ya da tulum, su çekmek için kuyuya indirilir.

Telo, bahçıvanların su çektiği uzun oduna verdikleri addır. Telo uzunluğundan gelir; çünkü Yunanca telon uzun olan her şeydir. Mustela (gelincik) de buradandır, adeta uzun fare (mus longus). Hispanlar bu alete ciconia (leylek) derler, çünkü aynı addaki kuşu taklit eder: Takırdarken gagasını kaldırıp indirir.

Hama…

Lupus, namıdiğer canicula, demir bir kancadır (harpax); çünkü kuyuya düşeni kapıp çıkarır, adını da buradan alır. Harpax denir, çünkü kapar: Yunancada harpazein kapmak demektir.

20.15
  1. Rota dicta, quod quasi ruat. Est enim machina de qua a flumine aqua extrahitur. Lucretius: Ut fluvios versare rotas, atque haustra videmus. Haustra autem, Id est, rota, ab hauriendo aquas dicta. 2. Girgillus, quod in gyrum vertatur. Est enim lignum in a transversa pertica mobile, ex quo funis cum situla vel utre in puteum demittitur hauriendæ aquae causa. 3. Telonem hortulani vocant lignum. longum, quo hauriunt, aquas. Et dictus telon a longitudine, τέλον enim Græce dicitur quidquid longum est. Unde et mustela vocata, quasi mus longus. Hoc instrumentum Hispani ciconiam dicunt, quod imitetur ejusdem nominis avem, levantem ac deponentem rostrum, dum clangit. Hama.... 4. Lupus qui et canicula, ferreus harpax, quia si quid in puteum decidit, rapit et extrahit, unde et nomen accepit: Harpax enim dictus quia arripit, apπάζειν enim Graece rapere est.
20.1616. At takımları

Phalerae atların süsleridir, kelime Yunancadır.

Frena (gemler), atları homurdanmaya (fremere) zorladığı için ya da atlar bunları çiğnediği (frendere), yani dişlerine bastırıp ısırdığı için böyle denir. Henüz bir şey çiğneyemeyen, yani dişleriyle ezemeyen emzikteki domuz yavrularına nefrendes denmesi de bundandır. Öğütülmüş bakla faba fresa da buradandır.

Lupata çok sert gemlerdir. Eşit olmayan kurt (lupus) dişlerinden adını alır; bu yüzden ısırıkları çok zarar verir.

Chamus…

Habenae (dizginler), tutmaktan (habere) gelir, çünkü atları onlarla tutarız; habiles (uysal) at denmesi de bundandır. Bunlara tutmaktan (retinere) retinacula da denir.

Lora…

Capistrum (yular), yük hayvanlarının başından (caput) adını alır.

Sella (eyer) oturmaktan (sedere) gelir, adeta sedda.

Antella, adeta eyerin önüdür (ante sellam), postella da eyerin arkası (post sellam).

Cingulum, insanlar için yansız cinstendir; hayvanlar için ise dişil olarak has cingulas deriz.

Sagma, halkın bozarak salma dediği semerdir; sagum'ların serilmesinden adını alır. Caballus sagmarius, mula sagmaria da buradandır.

Capulum, bir iptir; yakalamaktan (capere) adını alır, çünkü eğitilmemiş hayvanlar onunla tutulur.

Calcaria (mahmuzlar) denir, çünkü insanın topuğuna (calx), yani ayağının arka kısmına bağlanır; savaşılacak ya da koşulacak atları, hayvanların tembelliği ya da korkusu yüzünden dürtmek için. Korku yüzünden stimuli (üvendireler) denmiştir; şehvetin stimuli'si de vardır.

Strigiles (kaşağılar), silmekten (tergere) adını alır, çünkü atlar onlarla silinir.

Character, hayvanlara damga vurulan kızgın demirdir. Yunanca kharaktēr, Latincede forma (biçim) demektir.

Cauterium denir, adeta cauturium; çünkü yakar (urere) ve kimin olduğu görünsün, hırs dizginlensin diye ileri görüşlü ve sert bir tedbirdir (cautio). Bazen işaret için, bazen tedavi için kullanılır; hastalığın gücü ateşin harıyla kurutulsun diye.

20.16
  1. Phalera, ornamenta equorum sunt, et est sermo Græcus. Frena dicta, quod equos fremere cogant, vel quod hæc equi frendant, id est, imprimant dentibus, et obmordeant. Unde et nefrendes dicti, adhuc lactentes porculi, quod nondum aliquid frendant, id est, comminuant dentibus. Hinc et faba fresa quae molita est. 2. Lupata sunt freni asperrimi. Dicti autem lupata a lupinis dentibus, qui inæquales sunt; unde etiam eorum morsus vehementer obest. Chamus .... 3. Habenae, ab habendo dictæ, quod iis 'equos habeamus, hoc est, teneamus, unde et equi habiles dicti. Haec et retinacula a retinendo. Lora.... 4. Capistrum a capite jumentorum dictum. Sella a sedendo, quasi sedda. Antella, quasi ante sellam, sicut et postella, quasi post sellam. Cingulum hominum generis neutri est, nam animalium genere feminino dicimus has cingulas. 5. Sagma, quæ corrupte vulgo dicitur salma, a stratu sagorum vocatur. Unde et caballus sagmarius, mula sagmaria. Capulum, funis, a capiendo, quod eo indomita jumenta comprehendantur. 6. Calcaria dicta, quia in calce hominis ligantur, id est, in pedis posteriore parte, ad stimulandos equos, quibus aut pugnandum est, aut currendum, propter pigritiam animalium, aut timorem. Nam ex timore stimuli nuncupati, licet sint et libidinis stimuli. 7. Strigiles nuncupati a tergendo, quod iis equi tergantur. Character est ferrum caloratum, quo notae pecudibus inuruntur. χαραϰτὴρ autem Graece, Latine forma dicitur. 8. Cauterium dictum, quasi cauturium, quod urat, et provida sit in eum severaque cautio, ut dum videtur cujus sit, avaritia refrenetur. Quod interdum pro signo, interdum pro cura adhibetur, ut vis morbi ignis ardore siccetur.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…