İçeriğe geç
Etimolojiler

Sevillalı Isidorus · Etimolojiler

XII. Kitap: Hayvanlar Üzerine

12.pr1. Sürü ve yük hayvanları

Bütün canlılara ilk önce Âdem ad vermiştir; her birine, hizmet edeceği tabiat durumuna göre, o anki düzenine uygun bir ad koymuştur.

Kavimler ise her hayvana kendi dilinden ad vermiştir. Âdem bu adları Latince, Yunanca ya da herhangi bir barbar kavmin diline göre değil, tufandan önce herkesin tek dili olan İbranice denen dille koymuştur.

Latincede animalia ya da animantia, hayatla canlandıkları (animari) ve soluğuyla hareket ettikleri için denir.

Quadrupedia, dört ayakla yürüdükleri için böyle anılır. Sürülere benzeseler de insanın bakımı altında değildirler: geyik, karaca, yaban eşeği ve benzerleri gibi. Ama ne aslanlar gibi bestiae'dir, ne de insanlara yardım edebilecek iumenta'dır.

İnsan dili ve görünüşünden yoksun olan her şeye pecus deriz. Bu ad asıl anlamda ya koyunlar ve kuşlar gibi yenmeye uygun ya da atlar ve öküzler gibi insanların işine yarayan hayvanlara verilir.

Pecora ile pecudes arasında fark vardır. Eskiler bütün hayvanları anlatmak için ortak olarak pecora demiş; pecudes ise yalnız yenen hayvanlara demiştir, sanki pecuedes. Genel olarak her hayvan beslenmekten (pascere) pecus diye anılır.

Iumenta, emeğimizi ya da yükümüzü yardımlarıyla, taşıyarak ya da çift sürerek hafiflettikleri (iuvare) için bu adı almıştır. Çünkü öküz araba çeker, toprağın en sert kesekini sabanla çevirir. At ve eşek yük taşır, yürürken insanların emeğini azaltır. Iumenta denmesi insanlara yardım ettikleri içindir; çünkü büyük güçlü hayvanlardır.

Bunlara armenta da denir; ya silaha (arma), yani savaşa uygun oldukları için ya da silahlarla kullandığımız için. Kimileri armenta'yı yalnız sığırlar olarak anlar: çift sürmekten (arare) denir, sanki aramenta; ya da boynuzlarıyla silahlı oldukları için. Armenta ile greges arasında fark vardır: armenta at ve sığırlara, greges keçi ve koyunlara aittir.

Ovis, yünü yumuşak, bedeni silahsız, huyu sakin bir hayvandır; sunmaktan (oblatio) denir, çünkü eskiler başlangıçta kurban olarak boğa değil, koyun keserdi. Bunlardan bazılarına bidentes denir; çünkü sekiz dişleri arasında iki diş daha uzundur; paganlar kurban olarak en çok bunları sunardı.

Vervex, ya gücünden (vires) denir, çünkü öteki koyunlardan daha güçlüdür; ya erkek (vir) olduğu için; ya da başlarında kurt (vermis) olduğu için: bunların kaşıntısıyla kışkırıp birbirine vurur, dövüşürken büyük bir hızla çarpar.

Aries, ya Yunanca areos'tan, yani Mars'tan gelir; bizde sürülerde erkeklere mares denmesi de buradandır. Ya da bu hayvan paganlar tarafından sunaklarda (arae) ilk kurban edildiği için. Aries, sunağa konduğu için böyle denir; şu söz de buradandır: "Koç sunağa kurban edilir."

Agnus'a Yunanlar hagnos'tan, yani dindar anlamında derse de, Latinler bu adı onun öteki canlılardan önce anasını tanımasından (agnoscere) aldığını düşünür; o kadar ki büyük sürüde kaybolsa bile melemeyle annesinin sesini hemen tanır.

Haedi, yenmekten (edere) adını alır; çünkü küçükken çok yağlı, tadı hoştur. Edulium da buradandır.

Hircus, şehvetli ve toslayan, her zaman birleşmeye ateşli bir hayvandır; gözleri şehvetten yana bakar, adını buradan almıştır. Çünkü Suetonius'a göre hirqui gözlerin köşeleridir. Tabiatı öyle sıcaktır ki ateşin de demirin de zapt edemediği elmas taşını yalnız onun kanı eritir. Büyük tekelere, iri olarak doğdukları Libya'daki Cinyps ırmağından dolayı Cinyphii denir.

Capri ve caprae'ye kimileri fidanları yoldukları (carpere) için bu adı vermiştir. Kimileri, sarp yerleri yakaladıkları (captare) için. Kimileri bacak çatırtısından (crepitus), yani crepae'den der, ki yaban keçileridir. Yunanlar çok keskin gördükleri için onlara oxy derkesthai'dan dorkades demiştir.

Yüksek dağlarda yaşarlar ve uzaktan bile gelen herkesi görürler. Aynı hayvanlara capreae, aynı şekilde ibices denir, sanki avices; çünkü kuşlar gibi sarp ve yüksek yerleri tutarlar, öyle yükseklerde yaşarlar ki insan gözüne zor görünürler.

Bu yüzden güney bölgesi, Nil akıntılarında yaşayan kuşlara ibices der. Dediğimiz gibi bu hayvanlar en yüksek kayalarda yaşar ve yabanî hayvanların ya da insanların tehlikesini sezdiklerinde en yüksek kaya tepelerinden kendilerini atarak boynuzları üzerine yara almadan düşerler.

12.pr

LIBER DUODECIMUS. DE ANIMALIBUS. CAPUT PRIMUM. De pecoribus et jumentis. 1. Omnibus animantibus Adam primum vocabula indidit, appellans unicuique nomen ex praesenti institutione, juxta conditionem naturae cui serviret. 2. Gentes autem unicuique animalium ex propria lingua dederunt vocabula. Non autem secundum Latinam linguam, atque Graecam, aut quarum libet gentium barbararum nomina illa imposuit Adam, sed illa lingua quae ante diluvium omnium una fuit, quae Hebraea nuncupatur. 3. Latine autem animalia, sive animantia dicta, quod animentur vita, et moveantur spiritu. 4. Quadrupedia vocata, quia quatuor pedibus gradiuntur, quae dum sint similia pecoribus, tamen sub cura humana non sunt, ut cervi, damae, onagri, etc. Sed neque bestiae sunt, ut leones; neque jumenta, ut usus hominum juvare possint. 5. Pecus dicimus omne, quod humana lingua et effigie caret. Proprie autem pecorum nomen iis animalibus accommodari solet quae sunt, aut ad vescendum apta, ut oves, et aves, aut in usu hominum commoda, ut equi et boves. 6. Differt autem inter pecora et pecudes; nam veteres communiter in significatione omnium animalium pecora dixerunt; pecudes autem tantum illa animalia, quae eduntur, quasi pecuedes. Generaliter autem omne animal pecus a pascendo vocatur. 7. Jumenta nomina inde traxerunt, quod nostrum laborem, vel onus suo adjutorio subvectando, vel arando, juvent. Nam bos carpenta trahit, et durissimas terrae glebas vomere vertit. Equus et asinus portant onera, et hominum in gradiendo laborem temperant. Unde et jumenta appellantur ab eo quod juvent homines, sunt enim magnarum virium animalia. 8. Eadem quoque armenta, vel e quod sint apta armis, id est, bello, vel quod his in armis utimur. Alii armenta tantum boves intelligunt, ab arando, quasi aramenta, vel quod sint cornibus armata. Discretio est autem inter armenta et greges; nam armenta equorum et boum sunt, greges vero caprarum et ovium. 9. Ovis, molle pecus lanis, corpore inerme, animo placidum, ab oblatione dictum, eo quod apud veteres in initio non tauri, sed oves in sacrificio mactarentur. Ex iis quasdam bidentes vocant, eo quod inter octo dentes duos altiores habent, quas maxime gentiles in sacrificium offerebant. 10. Vervex, vel a viribus dictus, quod caeteris ovibus sit fortior, vel quod sit vir, id est, masculus, vel quod vermem in capite habeant; quorum excitato pruritu, invicem se concutiunt, et pugnantes cum magno impetu feriunt. 11. Aries, vel ἀπὸ του̃ ἂρεος, id est, a Marte vocatus, unde apud nos in gregibus masculi mares dicuntur; sive quod hoc pecus a gentilibus primum aris est immolatum. Aries, quod aris imponeretur. Unde est illud: Aries mactatur ad aram. 12. Agnum, quanquam et Graeci vocent ἀπὸ τοῡ ἄγνου, quasi pium, Latini tamen ideo hoc nomen habere putant, eo quod prae caeteris animantibus matrem agnoscat; adeo ut etiamsi in magno grege erraverit, statim balatu recognoscat vocem parentis. 13. Haedi ab edendo vocati, parvi enim pinguissimi sunt, et saporis jucundi; unde et edere, inde et edulium vocatur. 14. Hircus, lascivum animal, et petulcum, et fervens semper ad coitum, cujus oculi ob libidinem in transversum aspiciunt, unde et nomen traxit. Nam hirqui sunt oculorum anguli secundum Suetonium, cujus natura adeo calidissima est, ut adamantem lapidem, quem nec ignis, nec ferri domare valet materia, solus hujus cruor dissolvat. Majores hirci Ciniphii dicuntur a fluvio Ciniphe in Libya, ubi grandes nascuntur. 15. Capros, et capras a carpendis virgultis quidam dixerunt. Alii, quod captent aspera. Nonnulli a crepitu crurum, unde eas crepas vocitatas, quae sunt caprae agrestes, quas Graeci, pro eo quod acutissime videant, ἀπὸ του̃ ὀξὺ δερϰέσθαι dorcadas appellaverunt. 16. Morantur enim in excelsis montibus, et quamvis de longinquo, vident tamen omnes qui veniunt. Eaedem autem et capreae; eaedem Ibices, quasi avices, eo quod ad instar avium ardua et excelsa teneant, et in sublimi inhabitent, ita ut de sublimitate vix humanis obtutibus pateant. 17. Unde et meridiana pars Ibices aves vocat, quae Nili fluentis inhabitant. Haec itaque animalia, ut diximus, in petris altissimis commorantur, et si quando ferarum vel hominum adversitatem persenserint, de altissimis saxorum cacuminibus sese praecipitantes in suis se cornibus illaesa suscipiunt.

12.pr_2Cervi, Yunanca kerata'dan, yani boynuzlardan adını alır; çünkü Yunancada boynuza kerata denir. Bunlar yılanların düşmanıdır. Hastalıktan ağırlaştıklarını hissedince burunlarının soluğuyla yılanları deliklerinden çıkarır ve zehrin tehlikesini atlatıp onları yiyerek toparlanırlar. Yabani nane (dictamnum) otunu onlar keşfetmiştir; çünkü onu yiyince kendilerine saplanan okları atarlar.

Düdük sesine hayran kalırlar. Kulakları dikken keskin duyar, düşükken hiçbir şey duymazlar. Bazen uçsuz bucaksız ırmakları ya da denizleri yüzerek geçerken başlarını öndekilerin kalçasına koyarlar, sırayla birbirlerinin yerini alarak hiç ağırlık zahmeti çekmezler.

Tragelaphi, Yunanların verdiği addır. Görünüşçe geyiğe benzerler, ama omuzları tekeler gibi tüylü, çeneleri uzun sakallarla kıllıdır. Phasis civarından başka yerde bulunmazlar.

Hinnuli, geyiklerin yavrularıdır; işaret etmekten (innuere) denir, çünkü annelerinin başının işaretiyle saklanırlar.

Damula, elden kaçtığı (de manu) için böyle anılır. Ürkek ve savunmasız bir hayvandır; Martialis onun için: "Yabandomuzundan dişi yüzünden korkulur, geyiği boynuzları korur. Biz savunmasız karacalar, avdan başka neyiz?"

Lepus, sanki levipes'tir, çünkü hızlı koşar. Yunancada da koşu için lagōs denir; çünkü hızlı ve epey ürkek bir hayvandır.

Cuniculi, bir tür yabanî hayvandır; sanki caniculi, çünkü köpeklerin (canes) izlemesiyle yakalanır ya da deliklerinden çıkarılır.

Sus, otlağı altüst ettiği, yani toprağı eşeleyip (subigere) yiyecek aradığı için denir.

Verres, büyük gücü (vires) olduğu için denir.

Porcus, sanki spurcus'tur. Çünkü kendini çamura batırır, balçığa daldırır, bulaşık içine sürünür. Horatius: "Ve çamuru seven domuz." Spurcitia ya da spurcus adı da buradandır.

Domuz kıllarına setae deriz; sus'tan gelir. Sutores de buradandır, çünkü bu kıllarla diker (suere), yani derileri birleştirirler.

Aper, yabaniliğinden (feritas) anılır; f harfi atılıp yerine p konmuştur. Yunanlar da buna syagros, yani yabanî der. Çünkü vahşi ve yumuşak olmayan her şeye yanlış kullanımla agreste deriz.

Iuvencus, toprak işlemede insanların işine yaramaya (iuvare) başladığı için denir; ya da paganlarda Jüpiter'e daima ve her yerde iuvencus kurban edildiği için, asla boğa değil. Çünkü kurbanlarda yaş da gözetilirdi.

Taurus, bos gibi Yunanca bir addır. Hindistan boğalarının rengi sarı, hızları kuş gibidir; kılları ters yöne döner, başlarını istedikleri yöne bükebilirler, sırtlarının sertliği ve amansız vahşilikleriyle her mermiyi geri çevirirler.

Öküze Yunanlar bous der. Latinler buna trio der; çünkü toprağı ezer (terere), sanki terio. Naevius: "İşte köylü sürücüsü, öküzlerin." Çeneden bacaklara kadar geniş derisine palearia denir, deriden (pellis) gelir, sanki pellearia; öküzde soyluluk işaretidir. Öküzlerin ortaklarına karşı olağanüstü bir bağlılığı vardır. Biri, boynuyla sabanı birlikte çektiği ötekini arar ve o ölürse sık böğürtüyle şefkatini gösterir.

Vacca, sanki boacca'dır. Çünkü cinsiyete göre değişen adların yapısındandır: leo, leaena; draco, dracaena gibi.

Vitulus ve vitula, tazelikten (viriditas), yani taze çağdan adlanır; virgo gibi. Vitula, henüz doğurmamış küçük dişidir. Doğurmuşsa iuvenca ya da vacca'dır.

Bubali, öküze (bos) benzedikleri için türetmeyle böyle anılır. Öyle evcilleşmezdirler ki yabanilikten boyunlarına boyunduruk almazlar. Afrika'da yetişirler.

Uri, Germania'daki yaban öküzleridir. Boynuzları o kadar uzundur ki olağanüstü hacmiyle kral sofraları için ondan kaplar yapılır. Yunanca orē'den, yani dağlardan uri denir.

Cameli'ye sebep ad vermiştir: ya yüklenirken daha kısa ve alçak olmak için çömeldikleri için; çünkü Yunanlar alçak ve kısa olana khamai der; ya da sırtı eğri olduğu için. Çünkü Yunanca camur eğri demektir. Başka bölgeler de gönderse, en çoğunu Arabistan yetiştirir. Birbirlerinden farklıdırlar: Arabistan develerinin sırtında iki hörgüç, öteki bölgelerinkinde birer hörgüç vardır.

Dromeda, bir deve türüdür; boyu küçük, ama daha hızlıdır. Adı da buradandır; çünkü Yunancada koşu hızına dromos denir. Bir günde yüz mil ve fazlasını gidebilir. Bu hayvan öküz, koyun ve deve gibi geviş getirir.

Ruminatio, boğazın çıkıntılı kısmı olan ruma'dan denir; bazı hayvanlar yiyeceği oradan geri getirir.

Asinus ve asellus, oturmaktan (sedere) denir, sanki assedus. Atlara daha uygun olan bu adı bu hayvan almıştır, çünkü insanlar atları yakalamadan önce bunun üzerine oturmaya başlamışlardır. Çünkü yavaş ve hiçbir şekilde direnmeyen bir hayvandır; insan onu ister istemez hemen altına almıştır.

12.pr_2
  1. Cervi dicti ἀπὸ τῶν κεράτων, id est, a cornibus. Κέρατα enim Graece cornua dicuntur. Hi serpentium inimici, cum se gravatos in infirmitate persenserint, spiritu narium eos extrahunt de cavernis, et, superacta pernicie veneni, eorum pabulo reparantur. Dictamnum herbam ipsi prodiderunt. Nam ea pasti excutiunt acceptas sagittas. 19. Mirantur autem sibilum fistularum. Erectis auribus acute audiunt, submissis nihil. Si quando immensa flumina, vel maria transnatant, capita clunibus praecedentium superponunt, sibique invicem succedentes nullum laborem ponderis sentiunt. 20. Tragelaphi a Graecis nominati, qui dum eadem specie sint, ut cervi, villosos tamen habent armos, ut hirci, et menta promissis hirta barbis, qui non alibi sunt quam circa Phasidem. 21. Hinnuli filii sunt cervorum, ab innuere dicti, quia ad nutum matris absconduntur. 22. Damula vocata, quod de manu effugiat: timidum animal et imbelle; de quo Martialis: Dente timetur aper, defendunt cornua cervum. Imbelles damae, quid nisi praeda sumus? 23. Lepus, quasi levipes, quia velociter currit. Unde et Graece pro cursu λαγὼς dicitur; velox est enim animal, et satis timidum. 24. Cuniculi, genus agrestium animalium, dicti, quasi caniculi, eo quod canum indagine capiantur, vel excludantur a speluncis. 25. Sus dicta, quod pascua subigat, id est, terra subacta, escas inquirat. Verres, quod grandes habeat vires. Porcus, quasi spurcus, ingurgitat enim se coeno, luto immergit, limo illinit. Horatius: Et amica luto sus; hinc etiam spurcitia, vel spurcus, nuncupatur. 26. Porcorum pilos setas vocamus, et setas a sue dictas, a quibus et sutores vocantur, quod ex setis suant, id est, consuant pelles. 27. Aper, a feritate vocatus, ablata f littera, et subrogata p. Unde, et apud Graecos σύαγρος, id est, ferus dicitur. Omne enim quod ferum est et immite, abusive agreste vocamus. 28. Juvencus dictus, eo quod juvare incipiat hominum usus in excolenda terra, vel quia apud gentiles Jovi semper ubique juvencus immolabatur, nunquam taurus. Nam in victimis etiam aetas considerabatur. 29. Taurus, Graecum nomen est, sicut et bos. Indicis tauris color fulvus est, volucris pernicitas, pilis in contrarium versis, caput circumflectunt flexibilitate, qua volunt, tergi duritia omne telum respuunt immiti feritate. 30. Bovem Graeci βου̃ν dicunt. Hunc Latini trionem vocant, eo quod terram terat, quasi terionem, Naevius: Trionum hic moderator rusticus. Cujus latitudo pellium a mento ad crura, palearia dicuntur, a pelle ipsa, quasi pellearia, quod est generositatis in bove signum. Boum in sociis eximia pietas. Nam alter alterum inquirit cum quo ducere collo aratra consuevit, et frequenti mugitu pium testatur affectum, si forte defecerit. 31. Vacca dicta, quasi boacca. Est enim ex qualitate mobilium nominum, sicut leo leaena, draco dracaena. 32. Vitulus, et vitula, a viriditate vocata sunt, id est, aetate viridi, sicut virgo. Vitula ergo parva est nondum enixa. Nam enixa, juvenca est, aut vacca. 33. Bubali vocati per derivationem, quod sint similes boum; adeo indomiti, ut prae feritate jugum cervicibus non recipiant. Hos Africa procreat. 34. Uri, agrestes boves sunt in Germania, habentes cornua in tantum protensa, ut regiis mensis insigni capacitate ex eis gerulae fiant, dicti uri ἀπὸ τω̃ν ὀρῶν. 35. Camelis causa nomen dedit, sive quod quando onerantur, ut breviores, et humiles fiant, accubant, quia d Graeci χαμαὶ humile, et breve dicunt; sive quia curvus est dorso. Camur enim verbum Graecum curvum significat. Hos licet et aliae regiones mittant, sed Arabia plurimos. Differunt autem sibi. Nam Arabici bina tubera in dorso habent, reliquarum regionum singula. 36. Dromeda, genus est camelorum, minoris quidem staturae, sed velocioris. Unde et nomen habet. Nam δρόμος Graece cursus velocitas appellatur. Centum enim et amplius millia uno die pergere solet. Quod animal, sicut bos, et ovis, et camelus ruminat. 37. Ruminatio autem dicta est a ruma, eminente gutturis parte, per quam dimissus cibus a certis animalibus revocatur. 38. Asinus et asellus a sedendo dictus, quasi assedus; sed hoc nomen, quod magis equis conveniebat, ideo hoc animal sumpsit, quia priusquam equos caperent homines, huic praesidere coeperunt. Animal quippe tardum, et nulla ratione renitens, statim ut voluit sibi homo substravit.

12.pr_3Onager, yaban eşeği demektir; Yunanlar eşeğe onos, yabaniye agrios der. Afrika'da büyük, evcilleşmemiş olarak çölde gezerler. Dişi sürüsüne birer tanesi başkanlık eder. Erkekler doğunca kıskanır ve onların testislerini ısırarak koparırlar; bundan sakınan analar yavrularını gizli yerlerde saklar.

Asini Arcadici, ilk olarak Arkadya'dan getirildikleri için böyle denir; büyük ve yüksektirler. Küçük asellus tarlaya daha gereklidir, çünkü hem emeğe dayanır hem bakımsızlığa neredeyse itiraz etmez.

Equi, dört atlı arabaya koşulurken eşitlendikleri (aequari), biçimce eşit ve koşuda benzer olanların birlikte koşulduğu için böyle denir.

Caballus, oymaktan (cavare) denir; çünkü yürürken tırnağı basılı olarak toprağı oyar, bu öteki hayvanlarda yoktur. Sonipes de buradandır, çünkü ayaklarıyla ses verir.

Atların canlılığı büyüktür. Kırlarda sevinçle sıçrar, savaşı koklar, savaş borusunun sesiyle uyanır, sesle ateşlenip koşuya kışkırılır, yenilince üzülür, yenince sevinirler. Bazıları savaşta düşmanı hisseder, öyle ki hasımlarını ısırarak saldırır. Kimileri kendi sahiplerini tanır, sahipleri değişirse uysallıklarını unuturlar; kimileri sahibinden başkasını sırtına almaz. Sahipleri öldürülünce ya da ölünce çoğu gözyaşı döker. İnsan için ağlamak ve acı hissetmek yalnız ata özgüdür. Kentaurlarda at ile insan tabiatının karışması bu yüzdendir.

Savaşacak olanlar atların üzgünlüğünden ya da neşesinden gelecekteki sonucu çıkarmayı âdet edinmişlerdir. Yaygın kanaate göre Pers, Hun, Epir ve Sicilya atlarının ömrü elli yılı aşar; Hispanya, Numidya ve Galya atlarınınki daha kısadır.

Soylu atlarda, eskilerin dediği gibi, dört şey gözetilir: biçim, güzellik, değer ve renk. Biçim: beden güçlü ve sağlam olmalı, yükseklik ve genişlik kuvvete uygun, yan uzun, karın sıkı, kalçalar çok büyük ve yuvarlak, göğüs geniş, bütün beden kasların yoğunluğuyla düğümlü, ayak kuru ve oyuk tırnakla sağlamlaşmış olmalıdır.

Güzellik: baş küçük ve kuru, deri neredeyse kemiklere yapışık, kulaklar kısa ve sivri, gözler büyük, burun delikleri geniş, boyun dik, yele ve kuyruk gür, tırnakların yuvarlaklığı sağlamlıkla tespit edilmiş olmalıdır.

Değer: ruhta cüretli, ayakta çevik olmalı, uzuvları titremeli ki bu cesaret belirtisidir; en derin dinginlikten kolayca harekete geçmeli, hızlı koşudan da güçlükle durdurulmamalıdır. Atın hareketi kulaklarından, gücü titreyen uzuvlarından anlaşılır.

Renklerde özellikle şunlara bakılır: kestane, altın sarısı, gül rengi, mersin rengi, geyik rengi, açık sarı, mavi-gri, benekli, kır, parlak beyaz, beyaz, noktalı, siyah. Sonra sırayla: siyah ve kestaneyle karışık alaca; öteki alacalar ve kül rengi en kötüsüdür.

Eskiler badius'a vadius derdi, çünkü öteki hayvanlar arasında daha güçlü yürür (vadere). Spadix de aynıdır, buna phoenicatus da denir; spadix adını Sicilyalıların spadica dediği hurma renginden alır.

Glaucus, sanki boyalı gözlü, bir parıltıyla dolu gözlü olandır; eskiler beyaza glaucum derdi.

Gilvus, ballı renkte, beyazımsı olandır.

Guttatus, araya siyah noktalar giren beyazdır.

Candidus ile albus birbirinden farklıdır. Çünkü albus bir solgunluk taşır, candidus ise kar gibidir ve saf ışıkla doludur. Canus, parlak beyaz ile siyahtan olduğu için böyle denir.

Scutulatus, mor renk arasındaki beyaz halkalarından dolayı böyle anılır.

Varius, eşit olmayan renklerin yolları (viae) olduğu için denir. Yalnız ayakları beyaz olanlara petili, alnı beyaz olanlara calidi denir.

Cervinus, halkın gauranus dediği attır.

Aynı halk aeranus der, çünkü tunç (aes) rengindedir.

Myrteus, koyu mor renktedir.

Dossinus, rengi eşekten geldiği için böyle denir, cinereus da odur. Bunlar equiferi dediğimiz yaban soyundan doğar, bu yüzden şehir itibarına geçemezler.

Maurus, siyahtır; çünkü Yunanlar siyaha mauron der.

Mannus, küçük attır; halk ona buricus der.

Veredus, eskilerin kullandığı addır; çünkü arabaları taşır (vehere), yani çekerdi; ya da arabaların gitmeyi âdet ettiği kamu yollarından (viae) koşardı.

Atların üç türü vardır: biri soyludur, savaşa ve yüke elverişlidir; ikincisi sıradan ve sürüye aittir, çekmeye elverişli ama binmeye elverişli değildir; üçüncüsü çeşitli cinslerin karışmasından doğar, buna bigenerum da denir, çünkü farklı türlerden doğar: katır gibi.

Mulus, adını Yunancadan almıştır;

12.pr_3
  1. Onager interpretatur asinus ferus, ὄνον quippe Graeci asinum vocant, ἄγριον ferum. Hos Africa habet magnos et indomitos. et in deserto vagantes. Singuli autem feminarum gregibus praesunt. Nascentibus masculis, zelant, et testiculos eorum morsu detruncant, quod tamen caventes matres eos in secretis locis occultant. 40. Asini Arcadici dicti, quod ab Arcadia primum vecti sint magni et alli. Minor autem asellus agro plus necessarius est, quia et laborem tolerat, et negligentiam propemodum non recusat. 41. Equi dicti, eo quod quando quadrigis jungebantur, aequabantur, paresque forma et similes cursu copulabantur. 42. Caballus a cavando dictus, propter quod gradiens ungula impressa terram concavet, quod reliqua animalia non habent; inde et sonipes quod pedibus sonat. 43. Vivacitas equorum multa; exsultant enim in campis, odorantur bellum, excitantur sono tubae ad praelium, voce accensi ad cursum provocantur, dolent cum victi fuerint, exsultant cum vicerint. Quidam hostes in bello sentiunt, adeo ut adversarios morsu petant. Aliqui etiam proprios dominos recognoscunt, obliti mansuetudinis, si mutentur; aliqui praeter dominum nullum dorso recipiunt. Interfectis, vel morientibus dominis multi lacrymas effundunt. Solius equi est propter hominem lacrymari, et doloris affectum sentire. Unde et in centauris, equorum et hominum natura permista est. 44. Solent etiam ex equorum moestitia, vel alacritate eventum futurum dimicaturi colligere. Aetas longaeva equis Persicis, Hunnicis, Epiroticis, ac Siculis, in annis ultra quinquaginta; brevior autem Hispanis, ac Numidis, et Gallicis, frequens opinio est. 45. In generosis equis, ut aiunt veteres, quatuor spectantur: forma, pulchritudo, meritum, atque color. Forma, ut sit validum corpus, et solidum, robori conveniens altitudo, latitudo, latus longum, venter substrictus, maximae et rotundae clunes, pectus late patens, corpus omne musculorum densitate nodosum, pes siccus, et cornu concavo solidatus. 46. Pulchritudo, ut sit exiguum caput, et siccum, pelle prope ossibus adhaerente, aures breves, et argutae, oculi magni, nares patulae, erecta cervix, coma densa, et cauda, ungularum soliditate fixa rotunditas. 47. Meritum, ut sit animo audax, pedibus alacer, trementibus membris, quod est fortitudinis indicium, quique ex summa quiete facile concitetur, vel ex citata festinatione non difficile teneatur. Motus autem equi in auribus intelligitur, virtus in membris trementibus. 48. Color hic praecipue spectandus: badius, aureus, roseus, myrteus, cervinus, gilvus, glaucus, scutulatus, canus, candidus, albus, guttatus, niger. Sequenti autem ordine, varius ex nigro, badioque distinctus; reliquus varius color, vel cinereus deterrimus. 49. Badium autem antiqui vadium dicebant, quod inter coetera animalia fortius vadat. Ipse est et spadix, quem phaenicatumvocant, et dictus spadix a colore palmae, quam Siculi spadicam vocant. 50. Glaucus vero est, veluti pictos oculos habens, et quodam splendore perfusos; nam glaucum veteres dicebant album. Gilvus autem, mellinus color est subalbidus. Guttatus, albus nigris intervenientibus punctis. 51. Candidus autem, et albus invicem sibi differunt. Nam albus cum quodam pallore est, candidus vero, niveus, et pura luce perfusus. Canus dictus, quia ex candido colore et nigro est. Scutulatus vocatus propter orbes, quos habet candidos inter purpuras. 52. Varius, quod vias habeat colorum imparium. Qui autem albos tantum pedes habent, petili appellantur; qui frontem albam, callidi. 53. Cervinus est, quem vulgo gauranem dicunt. Aeranem idem vulgus vocat, quod in modum aerei sit coloris. nMyrteus autem est pressus in purpura. 54. Dossinus autem dictus, quod sit color ejus de asino, idem, et cinereus. Sunt autem hi de agresti genere orti, quos equiferos dicimus, et proinde ad urbanam dignitatem transire non possunt. 55. Maurus niger est. Nigrum enim Graeci μαῡρον vocant. Mannus vero, equus brevior est, quem vulgo Buricum vocant. Veredus antiqui dixerunt, quod veherent rhedas, id est, ducerent, vel quod vias publicas currant, per quas et rhedas ire solitum erat. 56. Equorum tria sunt genera, unum generosum, praeliis, et oneribus aptum; alterum vulgare, atque gregarium ad vehendum, non ad equitandum aptum; ternum ex permistione diversi generis ortum, quod etiam bigenerum dicitur, quia ex diversis nascitur, ut mulus. 57. Mulus autem a Graeco tractum vocabulum

12.pr_4çünkü değirmencilerin boyunduruğuna koşulmuş olarak öğütürken yavaş dönüşleri çevirir. Yahudiler, Esav'ın torunu Ana'nın çölde kısrak sürülerine eşekleri ilk kez çıkardığını, katırların yeni, tabiata aykırı hayvanlarının böyle doğduğunu ileri sürerler. Yine bu yüzden yaban eşekleri de eşeklere salınmıştır; o, bu türlü birleşmeyi bulmuştur ki onlardan pek hızlı eşekler doğsun.

İnsan zekâsı farklı hayvanı birleşmeye zorlamış ve böylece sahte bir karışımla başka bir tür bulmuştur; Yakup'un da tabiata aykırı biçimde renk benzerlikleri sağlaması gibi. Çünkü koyunları, suların aynasında üstlerine çıkan koçların gölgelerini nasıl seyrederlerse, öyle kuzulara gebe kalırdı.

Kısrak sürülerinde de aynı şeyin yapıldığı söylenir: gebe kalacak kısrakların gözlerinin önüne soylu atlar çıkarılır ki onlara benzer yavrulara gebe kalıp doğursunlar. Güvercin sevenler de güvercinlerin bulunduğu yerlere pek güzel güvercin resimleri koyarlar ki görüntüye kapılarak benzerlerini doğursunlar.

Bazılarının gebe kadınlara köpekbaşlılar ve maymunlar gibi çok çirkin hayvan yüzlerine bakmamalarını buyurması da bundandır; yoksa gördüklerine benzer yavrular doğururlar. Çünkü kadınların tabiatı şudur: gebe kaldıkları sırada hazzın son ateşinde ne görür ya da zihinlerinde ne tasarlarlarsa, öyle bir çocuk doğururlar. Çünkü ruh, Venüs işinde suretleri dışarıdan içeri aktarır ve onların izleriyle dolarak türlerini kendi keyfiyetine çeker.

Canlılarda farklı türlerden doğanlara bigenera denir: kısrak ile eşekten katır, at ile dişi eşekten burdo, yaban domuzları ile domuzlardan hybridae, koyun ile tekeden tityrus, keçi ile koçtan musmo; bu sürünün başıdır.

12.pr_4

habet, quod jugo pistorum subactus, tardas molendo ducat in gyrum motas. Judaei asserunt quod Ana nepos Esau equarum greges ab asinis in deserto ipse fecerit primus ascendi, ut mulorum inde nova contra naturam animalia nascerentur. Onagros quoque admissos esse ob hoc ad asinas; et ipsum istiusmodi reperisse concubitum, ut velocissimi ex his asini nascerentur. 58. Industria quippe humana diversum animal in coitum coegit; sicque adulterina commistio ne genus aliud reperit; sicut, et Jacob contra naturam colorum similitudines procuravit. Nam tales fetus oves illius concipiebant, quales umbras arietum desuper ascendentium in aquarum speculo contemplabantur. 59. Denique et hoc ipsum in equarum gregibus fieri fertur, ut generosos objiciant equos visibus concipientium, quo eorum similes concipere et creare possint. Nam et columbarum dilectores depictas ponunt pulcherrimas columbas eisdem locis quibus illae versantur, quo, rapiente visu, similes generent. 60. Inde est quod quidam gravidas mulieres jubent nullos intueri turpissimos animalium vultus, ut cynocephalos, et simios, ne visibus occurrentes similes fetus pariant. Hanc enim feminarum esse naturam, ut quales prospexerint, sive mente conceperint in extremo voluptatis aestu dum concipiunt, talem et sobolem procreent. Etenim anima in usu Venerio formas extrinsecus intus transmittit, eorumque satiata typis, rapit species eorum in propriam qualitatem. 61. In animantibus bigenera dicuntur, quae ex diversis nascuntur, ut mulus ex equa et asino; burdo et equo et asina, e hybridae ex apris et porcis, tityrus ex ove et hirco, musmo ex capra et ariete; est autem dux gregis.

12.22. Yabanî hayvanlar

Bestia adı asıl olarak aslanlara, parslara, kaplanlara, kurtlara, tilkilere, köpeklere, maymunlara ve ağzıyla ya da pençesiyle saldıran öteki hayvanlara yakışır; yılanlar bunun dışındadır. Bu hayvanlara bestia denmesi, saldırdıkları güçten (vis) dolayıdır.

Ferae denmesi, tabiî özgürlüklerini kullanmalarından ve arzularının peşinden gitmelerindendir (ferri). Çünkü iradeleri serbesttir; oraya buraya dolaşır, gönülleri nereye çekerse oraya giderler.

Leo adı Yunanca kökenden Latinceye eğilmiştir. Çünkü Yunancada λέων denir ve bu melez bir addır, zira kısmen bozulmuştur. Leaena ise, draconta gibi, tümüyle Yunancadır. Dişi aslana lea demeyi ise şairler çıkarmıştır. Leo Yunanca bir addır ve Latincede kral demektir; çünkü bütün yabanî hayvanların başıdır.

Aslanın üç türü olduğu söylenir. Bunlardan kısa boylu ve kıvırcık yeleli olanlar savaşçı değildir; uzun boylu ve düz yeleli olanlar ise yırtıcıdır. Ruh hâllerini alınlarından ve kuyruklarından anlarsın. Güçleri göğüslerinde, dayanıklılıkları başlarındadır. Avcılar etraflarını sardığında, av mızraklarını görüp korkmamak için yere bakarlar. Tekerleklerin gürültüsünden korkarlar, ama ateşten daha çok korkarlar.

Uyurken gözleri açıktır; yürürken kendilerini avcı bulmasın diye izlerini kuyruklarıyla örterler. Aslan yavru doğurduğunda, yavrunun üç gün üç gece uyuduğu söylenir; sonra babasının kükremesi ya da böğürmesiyle in adeta titrer ve uyuyan yavruyu uyandırır.

Aslanların tabiatı insana karşı iyilikseverdir; yaralanmadıkça öfkelenemezler. Merhametleri sık sık görülen örneklerle ortadadır. Yere yıkılana dokunmazlar, karşılarına çıkan esirlerin evlerine dönmesine izin verirler, insanı ancak çok acıktıklarında öldürürler. Lucretius onlar için şöyle der: "Aslan yavruları" vb.

Tigris, kanatlı hızından dolayı böyle anılmıştır. Çünkü Persler ve Medler oka bu adı verirler. Çeşitli beneklerle süslü bir hayvandır, gücü ve hızı şaşırtıcıdır. Dicle ırmağına da bütün ırmakların en hızlısı olduğu için onun adı verilmiştir (Tigris). Kaplanları en çok Hyrcania doğurur.

Panther adını ya ejderha dışında bütün hayvanların dostu olmasından ya da kendi cinsiyle bir arada olmaktan hoşlanmasından ve aldığı her şeyi aynı benzerlikte geri vermesinden almıştır; çünkü Yunancada πᾶν "her şey" demektir. Küçücük halkalarla bezeli bir hayvandır; sarımsı halkaların ortası göz gibi durur, siyah ya da beyaz benekleriyle ayrılır.

Panter ömründe tek bir kez doğurur; bunun sebebi açıktır. Yavrular anne karnında gelişip doğacak kadar güçlendiklerinde beklemeye tahammül edemezler. Bu yüzden yavrularla yüklü rahmi doğumlarına engel oluyormuş gibi pençeleriyle yırtarlar; anne de yavrusunu doğurur, daha doğrusu acının zoruyla bırakıverir. Böylece sonradan bozulmuş ve yara izleriyle dolmuş olan rahme akıtılan döl tutunamaz, boşuna geri seker. Plinius da pençeleri keskin olan hayvanların sık doğuramadığını söyler; çünkü yavrular içeride kımıldanırken anneyi yaralarlar.

Pardus panterden sonra ikinci gelir; benekli, çok hızlı ve kana düşkün bir türdür. Bir sıçrayışta ölüme atılır.

Leopardus dişi aslanın parsla zinasından doğar ve üçüncü bir soy meydana getirir. Plinius da Tabiat Tarihi'nde, aslanın dişi parsla ya da parsın dişi aslanla çiftleştiğini, her iki birleşmeden de katır ve burdo gibi soysuz yavrular doğduğunu söyler.

Yunanların rhinoceros dediği hayvanın adı Latincede "burnunda boynuz" demektir. Aynı hayvana monoceros, yani tek boynuzlu da denir, çünkü alnının ortasında dört ayak uzunluğunda tek boynuzu vardır. Bu boynuz öyle sivri ve güçlüdür ki saldırdığı her şeyi ya havaya savurur ya da deler. Fille de sık sık dövüşür ve onu karnından yaralayıp yere serer.

Öylesine güçlüdür ki avcıların hiçbir yiğitliği onu yakalayamaz. Hayvanların tabiatını yazanların dediğine göre önüne bakire bir kız konur; kız, gelen hayvana kucağını açar, o da bütün yırtıcılığını bırakıp başını kucağa koyar ve böylece uykuya dalarak silahsızmış gibi yakalanır.

Yunanlar elephas adının bedeninin büyüklüğünden geldiğini düşünürler, çünkü dağ biçimi gösterir; Yunancada dağa λόφος denir. Hintliler ise sesinden ötürü ona barrus derler. Bundan dolayı sesine de barritus denir, dişlerine ise ebur (fildişi). Hortumuna promuscis denir; onunla yemi ağzına götürür. Hortum yılana benzer, fildişinden bir hendekle korunur.

Eski Romalılar bunlara boves lucas (Lucania öküzleri) demişlerdir: boves, çünkü daha büyük hayvan görmemişlerdi; lucas, çünkü onları Romalılara karşı savaşta ilk kez Pyrrhos Lucania'da sürmüştür. Bu hayvan türü savaş işlerine elverişlidir: Persler ve Hintliler üzerlerine tahta kuleler yerleştirir, oradan surun üstündeymiş gibi mızrak atarak savaşırlar. Anlayışları ve hafızaları da çok güçlüdür.

12.2
  1. Bestiarum vocabulum proprie convenit leonibus, pardis, tigribus, lupis, et vulpibus, canibusque et simiis, ac caeteris, quae vel ore, vel unguibus saeviunt, exceptis serpentibus. Bestiae autem dictae a vi qua saeviunt. 2. Ferae appellatae, eo quod naturali utantur libertate, et pro desiderio suo ferantur. Sunt enim liberae earum voluntates, et huc atque illuc vagantur, et quo animus duxerit, eo feruntur. 3. Leonis vocabulum ex Graeca origine inflexum est in Latinum. Graece enim λέων vocatur, et est nomen nothum, quia ex parte corruptum. Leaena vero totum Graecum est, sicut, et draconta. Ut autem leaena lea dicatur usurpatum est a poetis. Leo autem Graece, Latine rex interpretatur, eo quod princeps sit omnium bestiarum. 4. Cujus genus trifarium dicitur. E quibus breves, et juba crispa, imbelles sunt; longi, et coma simplici, acres. Animos eorum frons et cauda indicat. Virtus eorum in pectore, firmitas in capite. Septi a venatoribus terram contuentur, quo minus conspectis venabulis terreantur. Rotarum timent strepitus, sed ignes magis. 5. Cum dormierint, vigilant oculi; cum ambulant, cauda sua cooperiunt vestigia sua, ne eos venator inveniat. Cum genuerint catulum, tribus diebus et tribus noctibus catulus dormire fertur; tunc deinde patris fremitu, vel rugitu veluti tremefactus cubilis locus, suscitare dicitur catulum dormientem. 6. Circa hominem leonum natura est benigna, ut nisi laesi nequeant irasci. Patet enim eorum misericordia exemplis assiduis. Prostratis enim parcunt; captivos obvios repatriare permittunt; hominem non nisi in magna fame interimunt. De quibus Lucretius: Scymnique leonum, etc. 7. Tigris vocata propter volucrem cursum. Ita enim nominant Persae et Medi sagittam. Est enim bestia variis distincta maculis, virtute et velocitate mirabilis, ex cujus nomine flumen Tigris appellatur, quod is rapidissimus sit omnium fluviorum. Has magis Hyrcania gignit. 8. Panther dictus, a sive quod omnium animalium amicus sit, excepto dracone; sive quia et sui generis societate gaudet, et ad eamdem similitudine quidquid accipit reddit. Πᾱν enim Graece omne dicitur. Bestia e minutis orbiculis superpicta, ita ut oculatis ex fulvo circulis, nigra, vel alba distinguatur varietate. 9. Haec semel omnino parturit, cujus causae ratio manifesta est. Nam cum in utero matris coaluere catuli, maturisque ad nascendum viribus pollent, odiunt temporum moras. Itaque oneratam fetibus vulvam tanquam obstantem partui unguibus lacerant, effundit illa partum, seu potius dimittit, dolore cogente. Ita postea corruptis et cicatricosis sedibus genitale semen infusum non haeret acceptum, sed irritum resilit. Nam Plinius dicit animalia cum acutis unguibus frequenter parere non posse. Vitiantur enim intrinsecus se moventibus catulis. 10. Pardus, secundus post pantherem est, genus varium, et velocissimum, et praeceps ad sanguinem. Saltu enim ad mortem ruit 11. Leopardus ex adulterio leaenae, et pardi nascitur, et tertiam originem efficit, sicut et Plinius in naturali historia dicit leonem cum parda, aut pardum cum leaena concumbere, et ex utroque coitu degeneres partus creari, ut mulus et burdo. 12. Rhinoceros a Graecis vocatus, Latine interpretatur in nare cornu. Idem et monoceros, id est, unicornis, eo quod unum cornu in media fronte habeat pedum quatuor, ita acutum, et validum, ut quidquid impetierit, aut ventilet, aut perforet. Nam et cum elephante saepe certamen habet, et in ventre vulneratum prosternit. 13. Tantae autem est fortitudinis, ut nulla venantium virtute capiatur; sed, sicut asserunt qui naturas animalium scripserunt, virgo puella proponitur, quae venienti sinum aperit, in quo ille, omni ferocitate deposita, caput ponit, sicque soporatus, velut inermis capitur. 14. Elephantem Graeci a magnitudine corporis vocatum putant, quod formam montis praeferat. Graece enim mons λόφος dicitur. Apud Indos autem a voce barrus vocatur. Unde, et vox ejus barritus dicitur, et dentes ebur. Rostrum autem promuscis dicitur, quo ille pabulum ori admovet, et est angui similis, vallo munitus eburno. 15. Hos boves lucas dictos ab antiquis Romanis; boves, quia nullum animal grandius videbant; lucas, quia in Lucania illos primus Pyrrhus in praelio objecit Romanis. Nam hoc genus animantis in rebus bellicis aptum est. In eis enim Persae, et Indi, ligneis turribus collocatis, tanquam de muro jaculis dimicant. Intellectu autem, et memoria multa vigent.

12.2_2Sürü hâlinde yürürler, ellerinden gelen hareketle selam verirler, fareden kaçarlar, sırt sırta çiftleşirler. Doğurma vakti gelince, kendilerine düşman olan ve onları sararak öldüren ejderhalar yüzünden yavrularını sularda ya da adalarda bırakırlar. Yavruyu iki yıl taşırlar, bir kereden fazla doğurmazlar, çok yavru da doğurmaz, yalnız bir tane doğururlar.

Üç yüz yıl yaşarlar. Eskiden filler yalnız Afrika'da ve Hindistan'da doğardı; şimdi onları yalnız Hindistan doğurur.

Gryphes denen hayvan kanatlı ve dört ayaklıdır. Bu yabanî tür Hyperborea dağlarında doğar. Bedenlerinin her yanıyla aslandırlar; kanatları ve yüzleri kartala benzer, atlara amansız düşmandırlar. İnsanları da görünce parçalarlar.

Chameleon tek renkli değildir, pars gibi çeşitli renklerle benek beneklidir. Adı da deveye ve aslana benzemesinden gelir (eo quod cameli similitudinem habet et leonis). Bu bukalemunun küçük bedeni gördüğü renklere göre kolayca değişir; öteki hayvanların bedeni böyle kolay değişmez.

Camelopardus adı şuradan gelir: pars gibi beyaz beneklerle kaplıdır, boynu ata, ayakları sığıra, başı ise deveye benzer. Bu hayvanı Habeşistan doğurur.

Lynx adını kurt soyuna sayılmasından alır: sırtı pars gibi benekli, ama kurda benzeyen bir hayvandır. Bundan dolayı kurda λύκος, ona lynx denir. Bu hayvanın idrarının lyncurius denen değerli bir taşa dönüştüğü söylenir. Vaşakların da bunu sezdiği şuradan bellidir: tabiatın verdiği bir kıskançlıkla, böyle bir akıntı insanın işine yaramasın diye dışkıladıkları sıvıyı elden geldiğince kumlarla örterler. Plinius Secundus vaşakların bir yavrudan fazlasını kabul etmediğini söyler.

Castor (kunduz) adı "hadım etme"den (castrando) gelir. Çünkü husyeleri ilaçlara elverişlidir. Bu yüzden avcıyı önceden sezince kendilerini hadım eder, ısırarak organlarını koparırlar. Cicero Pro Scauro'da onlar için şöyle der: "Vücutlarının en çok aranan kısmıyla kendilerini fidye olarak kurtarırlar." Juvenalis de: "Husyesini kaybederek zarardan kaçmak isteyen, kendini hadım eden." Bunlara fibri de denir, ayrıca Pontos köpekleri (pontici canes) diye anılırlar.

Ursus adının, yavrularını ağzıyla (ore) biçimlendirmesinden, sanki orsustan geldiği söylenir. Çünkü ayıların biçimsiz yavrular doğurduğunu, doğanın bir et parçası olduğunu ve annenin onu yalayarak organlarına ayırdığını anlatırlar. Şu söz bundandır: "Ayı yavrusunu doğurunca diliyle biçimlendirir." Ama bunu doğumun erken oluşu yapar: Ayı otuzuncu günde doğurur. Bu yüzden aceleye gelen doğurganlık biçimsiz yavrular verir. Ayıların başı güçsüzdür; en büyük güç kollarında ve belindedir; bundan dolayı kimi zaman arka ayakları üzerinde dikilirler.

Lupus adı dilimize Yunanca türetmeyle geçmiştir. Yunanlar kurtlara λύκους der; λύκος ise Yunancada ısırıklardan dolayı denir, çünkü yağma hırsıyla bulduğu her şeyi boğazlar. Kimileri de kurtlara leopos denmesinden gelir der: aslan gibi onun da gücü ayaklarındadır (leo, pes); bundan dolayı ayağıyla bastırdığı şey yaşamaz.

Kurt yırtıcı ve kana düşkün bir hayvandır. Köylüler, kurt onu önce görürse insanın sesini kaybettiğini söylerler. Bundan dolayı birden susan kimseye "kurt masalda" denir. Ama kurt önceden görüldüğünü sezerse, yırtıcı cesaretini bırakır. Kurtlar yılda on iki günden fazla çiftleşmez, açlığa uzun süre dayanır, uzun oruçlardan sonra çok yerler. Habeşistan boynu yeleli kurtlar çıkarır; bunlar o kadar alacadır ki hiçbir rengin eksik olmadığı söylenir.

Canis Latince bir ad olmakla birlikte Yunanca bir etimolojisi var gibidir. Çünkü Yunancada κύων denir. Kimileri ise adın havlamanın ötüşünden (canor), yani ses çıkarmasından geldiğini düşünür; canere (ötmek) de buradan gelir. Köpekten daha zeki bir şey yoktur; çünkü öteki hayvanlardan çok hisleri vardır.

Yalnız köpekler kendi adlarını tanır, sahiplerini sever, sahiplerinin evini korur, sahipleri için kendilerini ölüme atar, sahipleriyle birlikte isteyerek ava koşar, sahiplerinin bedenini ölü olsa bile bırakmaz. Son olarak tabiatları gereği insandan uzak yaşayamazlar. Köpeklerde iki şeye bakılır: ya güce ya hıza.

Catuli adı başka yabanî hayvanların yavrularına da mecazen denir; çünkü asıl anlamıyla catuli köpek yavrularıdır ve bu ad küçültme yoluyla türemiştir (canis'ten).

Plinius'un dediğine göre lycisci, kurtlarla köpeklerin rastlantıyla karışmasından doğan köpeklerdir. Hint köpeklerinin dişileri de geceleyin ormanda bağlanarak kaplanlara bırakılır, onların üzerlerine sıçramasıyla aynı doğumdan öyle yırtıcı ve güçlü köpekler doğar ki kucaklaşırken aslanları yere sererler.

12.2_2
  1. Gregatim incedunt, motu quo valent salutant, murem fugiunt, aversi coeunt, quando autem parturiunt, in aquis. vel insulis dimittunt fetus propter dracones, quia inimici sunt, et ab eis implicati necantur. Biennio autem portant fetus, nec amplius, quam semel gignunt, nec plures, sed tantum unum. Vivunt annos trecentos. Apud solam Africam et Indiam elephanti prius nascebantur; nunc sola eos India gignit. 17. Gryphes vocantur, quod sit animal pennatum, et quadrupes. Hoc genus ferarum in Hyperboreis montibus nascitur. Omni parte corporis leones sunt; alis et facie Aquilis similes, et equis vehementer infesti. Nam et homines visos discerpunt. 18. Cameleon non habet unum colorem, sed diversa varietate conspersus, ut pardus. Dictus autem ita (eo quod cameli similitudinem habet et leonis) cujus cameleonis corpusculum ad colores quos videt facillima conversione variatur, quod aliorum animalium non est ita ad conversionem facilis corpulentia. 19. Cameleo pardus dictus, quod dum sit, ut pardus, albis maculis superaspersus, collo equo similis, pedibus bubulis, capite tamen camelo est similis. Hunc Aethiopia gignit. 20. Lynx dictus, quia in luporum genere numeratur: bestia maculis terga distincta, ut pardus, sed similis lupo. Unde et ille λύκος, iste lynx. Hujus urinam converti in duritiam pretiosi lapidis dicunt, qui lincurius appellatur, quod et ipsos lynces sentire hoc documento probatur; nam egestum liquorem arenis, in quantum potuerint, contegunt, invidia quadam naturae, ne talis egestio transeat in usum humanum. Lynces dicit Plinius secundus extra unum non admittere. 21. Castores a castrando dicti sunt. Nam testiculi eorum apti sunt medicaminibus, propter quod cum praesenserint venatorem, ipsi se castrant, et morsibus vires suas amputant. De quibus Cicero in Scauriana: Redimunt se ea parte corporis propter quam maxime expetuntur. Juvenalis: qui se Eunuchum ipse facit cupiens evadere damno Testiculi. Ipsi sunt et fibri, qui etiam pontici canes vocantur. 22. Ursus fertur dictus, quod ore suo formet fetus, quasi orsus. Nam aiunt eos informes generare partus, et carnem quamdam nasci, quam mater lambendo in membra componit. Unde est illud: Sic format lingua fetum, cum protulit ursa. Sed hoc immaturitas partus facit; denique tricesimo die generat. Unde evenit ut praecipitata fecunditas informes procreet. Ursorum caput invalidum; vis maxima in brachiis, et in lumbis; unde interdum erecti insistunt. 23. Lupus Graeca derivatione in linguam nostram transfertur. Lupos enim illi λύκους dicunt, λύκος autem Graece a morsibus appellatur, quod rabie rapacitatis quaeque invenerit trucidet. Alii lupos vocatos aiunt, quasi leopos. quod quasi leoni, ita sit illi virtus in pedibus, unde quidquid pede presserit, non vivit. 24. Rapax autem bestia, et cruoris appetens, de quo rustici aiunt vocem homines perdere, si eum prior lupus viderit. Unde et subito tacenti dicitur: Lupus est in fabula. Certe si se praevisum senserit, deponit feritatis audaciam. Lupi toto anno non amplius quam dies duodecim coeunt, famem diu portant, et post longa jejunia multum devorant. Lupos Aethiopia mittit cervice jubalos, et tantum varios, ut nullum colorem illis dicant abesse. 25. Canis nomen Latinum Graecam etymologiam videtur habere. Graece enim κύων dicitur; licet eum quidam a canore latratus appellatum aestiment, eo quod insonet, unde et canere. Nihil autem sagacius canibus, plus enim sensus caeteris animalibus habent. 26. Namque soli sua nomina recognoscunt, dominos suos diligunt; dominorum tecta defendunt; pro dominis suis se morti objiciunt; voluntarie cum domino suo ad praedam currunt; corpus domini sui etiam mortuum non relinquunt. Quorum postremo natura est, extra homines esse non posse. In canibus duo sunt (spectanda) aut fortitudo, aut velocitas. 27. Catuli abusive dicuntur quarumlibet bestiarum filii; nam catuli proprie canum sunt, per diminutionem dicti. 28. Lycisci autem dicuntur, ut ait Plinius, canes nati ex lupis et canibus, cum inter se forte miscentur. Solent et Indae feminae canes noctu in silvis alligatae admitti ad bestias tigres, a quibus insiliri, et nasci ex eodem fetu canes adeo acerrimos, et fortes, ut in complexu leones prosternant.

12.2_3Vulpes, sanki volupes imiş gibi denmiştir; çünkü ayakları oynaktır (volubilis pedibus) ve hiçbir zaman doğru yoldan değil, dolambaçlı kıvrımlardan koşar. Kurnaz ve tuzakla aldatan bir hayvandır. Yiyeceği olmadığında ölü taklidi yapar; böylece leşe iner gibi inen kuşları kapıp yutar.

Simia Yunanca bir addır, "basık burunlu" demektir. Bundan dolayı maymunlara, burunları basık, yüzleri çirkin, kırışıkları körük gibi iğrenç olduğu için simiae deriz; gerçi keçilerin de basık burunlu olduğu bilinir. Kimileri ise simia'nın Latince olduğunu, çünkü maymunlarda insan aklına çok benzerlik (similitudo) hissedildiğini düşünür; ama bu yanlıştır.

Maymunlar unsurları sezerler: yeni ayda sevinçle sıçrarlar, ayın ortasında ve eksilirken üzülürler. Sevdikleri yavrularını önlerinde taşırlar, ihmal ettikleri ise annenin yanında sürünür. Beş türleri vardır; bunlardan cercopithecus'un kuyruğu vardır. Çünkü kuyruklu maymuna kimileri οὐρά der.

Sphinxlerin tüyleri uzun, memeleri çıkıktır, yabanilikten vazgeçmeyi öğrenirler. Cynocephali de maymunlara benzer, ama yüzleri köpek yüzü gibidir; adları da bundandır.

Satirlerin yüzü oldukça sevimlidir, el kol oynatarak huzursuz dolaşırlar. Callitriches'in görünüşü hemen tümüyle ötekilerden ayrılır: yüzlerinde uzun sakal, geniş kuyruk vardır.

Leontophonos küçük bir hayvandır, adını şuradan alır: yakalanınca yakılır, külü ete serpilip yol kavşaklarına konur; aslanlar ondan azıcık alsa ölür.

Histrix, Afrika'da kirpiye benzeyen bir hayvandır, adını sırtından fırlatıp peşine düşen köpekleri yaraladığı dikenlerin hışırtısından (stridor) alır.

Enhydros küçük bir hayvandır, adını sularda, özellikle Nil'de yaşamasından alır. Uyuyan bir timsah bulursa önce çamura bulanır, ağzından karnına girer, bütün bağırsaklarını yiyerek timsahın içinden sağ çıkar, timsah da ölür.

Ichneumon adı Yunancadır ("iz süren"); çünkü kokusuyla yiyeceklerin hem yararlısını hem zehirlisini ele verir. Dracontius onun için şöyle der: "Suillus her zehrin gücünü önceden haber verir." Suillus adı kıllarından (setae) gelir. Yılanları da kovalar; aspisle dövüşürken kuyruğunu dikler, aspis tehdit ediyormuş gibi gözünü kuyruğa diker, gücünü oraya yöneltince aldanıp yakalanır.

Musio adı farelere (mures) düşman olmasından gelir. Halk ona avlamasından (captura) ötürü catus der. Kimileri ise catat, yani görür dolayısıyla böyle dendiğini söyler: öyle keskin görür ki gözünün parıltısıyla gecenin karanlığını yener. Bundan dolayı catus, yani zeki sözü Yunancadan, ἀπὸ τοῦ καίεσθαι'dan gelir.

Furo, furvustan (karanlık) denmiştir; fur (hırsız) da buradandır. Çünkü karanlık ve gizli tavşan yuvaları kazar, bulduğu avı dışarı çıkarır.

Melo, çok yuvarlak gövdeli olmasından ya da peteği araması ve sürekli bal (mella) kapmasından dolayı böyle denmiştir.

12.2_3
  1. Vulpes dicta, quasi volupes. Est enim volubilis pedibus, et nunquam rectis itineribus, sed tortuosis anfractibus currit, fraudulentum animal, insidiisque decipiens. Nam dum non habuerit escam, fingit mortem, sicque descendentes, quasi ad cadaver, aves rapit, et devorat. 30. Simiae Graecum est nomen, id est, pressis naribus. Unde et Simias dicimus, quod suppressis naribus sint, et facie foeda, rugis turpiter follicantibus, licet et capellarum sit pressum habere nasum. Alii simias Latino arbitrantur sermone vocatas, eo quod multa in eis similitudo rationis humanae sentitur, sed falsum est. 31. Hae elementorum sagaces, nova Luna exsultant, media et cava tristantur. Fetus quos amant ante se gestant, neglecti circa matrem haerent. Harum genera quinque sunt, ex quibus cercopitheci caudas habent. Simia enim cum cauda est e quam quidam οὐρὰν vocant. 32. Sphinges, villosae sunt comis, mammis prominentibus, dociles ad feritatis oblivionem. Cynocephali, et ipsi similes simiis, sed facie ad modum canis, unde et nuncupati. 33. Satyri, facie admodum grata, et gesticulatis motibus inquieti. Callitriches, toto pene aspectu a caeteris distant; sunt enim in facie producta barba, et lata cauda. 34. Leontophonos, bestia modica, et ex eo ita vocata, quia capta exuritur; ejusque cinere aspersae carnes, et positae per compita semitarum leones necant, si quantulumcunque ex illis sumpserint. 35. I Histrix, animal in Africa erinacii simile, vocatum a stridore spinarum, quas tergo laxatas emittit, ut canes vulneret insequentes. 36. Enhydros bestiola ex eo nuncupata, quod in aquis versetur, et maxime in Nilo. Quae si invenerit dormientem crocodilum, volutat se in lutum primum, et intrat per os ejus in ventrem, et carpens omnia interanea ejus, exit viva de visceribus crocodili, ipso mortuo. 37. Ichneumon Graece vocatus, eo quod odore suo et salubria ciborum et venenosa prodantur. De quo Dracontius ait: Praedicit suillus vim cujuscunque veneni. Suillus autem a setis est nuncupatus. Hic etiam serpentes insequitur, qui cum adversus aspidem pugnat, caudam erigit, quam aspis maxime incipit observare, quasi minantem, ad quam cum vim suam transfert, decepta corripitur. 38. Musio appellatus, quod muribus infestus sit. Hunc vulgus catum a captura vocant. Alii dicunt quod catat, id est videt. Nam tanto acute cernit, ut fulgore luminis noctis tenebras superet. Unde et a Graeco venit catus, id est, ingeniosus, ἀπὸ τοῡ καίεσθαι. 39. Furo a furvo dictus, unde et fur. Tenebrosos enim et occultos cuniculos effodit, et ejicit praedam quam invenerit. 40. Melo, quod sit rotundissimo membro, vel quod favos petat, et assidue mella captet.
12.33. Küçük hayvanlar

Mus küçücük bir hayvandır, adı Yunancadır; ondan türetilenler ise Latince olur. Kimileri mures'in topraktaki nemden (humor) doğduğu için böyle dendiğini söyler; çünkü mus topraktır, humus da buradan gelir. Bunların ciğeri dolunayda büyür; tıpkı bazı deniz canlılarının büyüyüp ay küçülürken kısalması gibi.

Sorex Latincedir, çünkü kemirir (rodere) ve testere (serra) gibi keser. Eskiler soricem'e sauricem derlerdi, tıpkı claudum'a clodum dedikleri gibi.

Mustella sanki mus longus (uzun fare) imiş gibi denmiştir; çünkü telum uzunluktan dolayı denir. Sinsi bir hayvandır, yavrularını beslediği evlerde yuvasını taşıyıp değiştirir. Yılanları ve fareleri de kovalar. İki tür gelincik vardır: biri yabanîdir, boyu farklıdır, Yunanlar buna ἰκτίς der; öteki evlerde dolaşır. Gelinciğin ağzından gebe kalıp kulağından doğurduğunu söyleyenler yanılır.

Musaraneus … Aranea …

Sardinya'da örümcek biçiminde pek küçük bir hayvan vardır, solifuga denir, çünkü günden kaçar. Gümüş madenlerinde çok bulunur, gizlice sürünür, bilmeden üstüne oturanlara bela olur.

Talpa, ebedî körlüğe ve karanlığa mahkûm olduğu için böyle denmiştir. Gözsüzdür, sürekli toprağı kazar, toprağı dışarı atar ve ekinlerin altındaki kökleri yer. Yunanlar ona ἀσπάλαξ der.

Glires (yediuyurlar) adını uykunun onları semirtmesinden alır; çünkü büyümeye gliscere deriz. Bütün kış uyur, ölü gibi kıpırtısız yatarlar, yazın dirilirler.

Hericius dikenlerle kaplı bir hayvandır, adının buradan geldiği söylenir: dikenleri içine kapanırken kendini dikleştirir (subrigit), bu dikenlerle her yandan tuzağa karşı korunur. Bir şey sezer sezmez önce dikleşir, top gibi yuvarlanıp silahlarının içine çekilir. Bir tür basireti vardır: asmadan üzümü koparınca sırtüstü üzerine yuvarlanır ve böylece yavrularına götürür.

Grillus adını sesinden alır. Geri yürür, toprağı deler, geceleri cırlar. Onu, saç teline bağlanıp yuvasına salınan bir karınca avlar: içeride saklanmasın diye önce yuvaya toz üflenir, böylece karıncanın kollarına sarılmış olarak dışarı çekilir.

Formica, tahıl kırıntıları (micae farris) taşıdığı için böyle denmiştir. Becerisi çoktur. Geleceği düşünür, kışın yiyeceğini yazdan hazırlar. Hasatta buğdayı seçer, arpaya dokunmaz. Tahılın üstüne yağmur yağarsa hepsini dışarı atar. Habeşistan'da köpek biçiminde karıncalar olduğu söylenir; bunlar ayaklarıyla altınlı kumu kazar, kimse götürmesin diye bekler, kapmak isteyenleri ölümüne kovalarlar.

Formicoleon adını ya karıncaların aslanı olmasından ya da hem karınca hem aslan olmasından alır. Karıncalara pek düşman küçük bir hayvandır: tozun içine saklanır, tahıl taşıyan karıncaları öldürür. Aslan ve karınca denmesi, başka hayvanlara karşı karınca, karıncalara karşı aslan olmasındandır.

12.3
  1. Mus pusillum animal, Graecum illi nomen est; quidquid vero ex eo trahitur Latinum fit. Alii dicunt mures, quod ex humore terrae nascuntur. Nam mus terra, unde et humus. His in plenilunio jecur crescit, sicut quaedam maritima augentur, quae rursus minuente luna deficiunt. 2. Sorex, Latinum est, eo quod rodat, et in modum serrae praecidat. Antiqui autem soricem sauricem dicebant, sicut et clodum claudum. 3. Mustella dicta, quasi mus longus; nam telum a longitudine dictum. Haec ingenio subdola, in domibus, ubi nutrit catulos suos, transfert mutatque sedem. Serpentes etiam et mures persequitur: duo autem sunt genera mustellarum. Alterum enim silvestre, est distans magnitudine, quod Graeci ἰκτίδας vocant; a alterum in domibus oberrans. Falso autem opinantur qui dicunt mustellam ore concipere, aure effundere partum. 4. Musaraneus… Aranea… Est in Sardinia animal perexiguum, araneae forma, quae solifuga dicitur, quod diem fugiat. In metallis argentariis plurima est, occulto reptans, et per imprudentiam supersedentibus pestem facit. 5. Talpa dicta, quod sit damnata caecitate perpetua, et tenebris. Est etenim absque oculis, semper terram fodit, et humum egerit, atque radices subter frugibus comedit, quam Graeci ἀσπάλακα vocant. 6. Glires dicti sunt, quia pingues eos efficit somnus. Nam gliscere dicimus crescere. Hieme enim tota dormiunt, et immobiles, quasi mortui jacent, tempore aestivo reviviscunt. 7. Hericius animal spinis coopertum, quod exinde dicitur nominatum, eo quod subrigit se, quando spinis suis clauditur, quibus undique protectus est contra insidias. Nam statim ut aliquid praesenserit, primum se subrigit atque in globum conversus in sua se arma recolligit. Hujus prudentia quaedam est. Nam dum absciderit uvam de vile, supinus sese volutat super eam, et sic eam exhibet natis suis. 8. Grillus nomen a sono vocis habet. Hic retro ambulat, terram terebrat, stridet noctibus; venatur eum formica circumligata capillo in cavernam ejus conjecta, afflato prius pulvere, ne se abscondat, ita formicae complexibus trahitur. 9. Formica dicta, eo quod ferat micas farris, cujus solertia multa. Providet enim in futurum, et praeparat aestate quod hieme comedat. In messe autem elegit triticum, hordeum non tangit. Dum pluit si super frumentum, totum ejicit. Dicuntur in Aethiopia esse formicae ad canis formam, quae arenas aureas pedibus eruunt, quas custodiunt ne quis auferat, captantesque ad necem persequuntur. 10. Formicoleon, ob hoc vocatus, quia est, vel formicarum leo, vel certe formica pariter, et leo. Est enim animal parvum, formicis satis infestum, quod se in pulvere abscondit, et formicas frumenta portantes interficit. Proinde autem leo et formica vocatur, quia aliis animalibus ut formica est, formicis autem ut leo est.
12.44. Yılanlar

Anguis bütün yılanların cins adıdır, çünkü katlanıp kıvrılabilir. Anguis denmesi de köşeli (angulosus) olması, hiç düz olmamasındandır. Putperestler yılanları her zaman yerlerin koruyucu ruhları (genii) saymıştır; Persius'un şu sözü de bundandır: "Çocuklar, iki yılan çizin, burası kutsal bir yerdir."

Coluber adını ya gölgeleri sevmesinden (colat umbras) ya da dolambaçlı kıvrımlarla kaygan yerlerde kaymasından (labatur) alır. Çünkü tutulurken kayıp giden her şeye lubricum denir, balık ve yılan gibi.

Serpens adını, gizlice yaklaşarak sürünmesinden (serpit) almıştır; çünkü açık adımlarla değil, pullarının pek küçük itişleriyle sürünür. Dört ayak üzerinde duran kertenkele ve benekli kertenkele (stellio) gibi hayvanlara ise serpens değil, reptilia denir. Yılanlar da sürüngendir, çünkü karınları ve göğüsleri üzerinde sürünürler. Ne kadar türleri varsa o kadar zehirleri, ne kadar çeşitleri varsa o kadar afetleri, ne kadar renkleri varsa o kadar acıları vardır.

Draco bütün yılanların, hatta yeryüzündeki bütün hayvanların en büyüğüdür. Yunanlar ona δράκων der; Latinceye de bundan türeyerek draco denmiştir. Sık sık mağaralarından çekilip havaya kalkar, hava da onun yüzünden çalkalanır. İbiklidir, ağzı küçüktür, nefes aldığı ve dilini çıkardığı dar boruları vardır. Gücü dişlerinde değil kuyruğundadır, ısırarak değil vurarak zarar verir.

Zehirli değildir; öldürmek için zehire ihtiyacı yoktur, çünkü sardığını öldürür. Bedeninin büyüklüğü fili bile ondan korumaz: fillerin her zaman yürüdüğü yolların kenarına gizlenir, bacaklarını düğümlerle sarar, boğarak öldürür. Habeşistan'da ve Hindistan'da, sürekli sıcağın tam kavurucu yangını içinde doğar.

Basiliscus Yunanca bir addır, Latincede regulus (küçük kral) demektir; çünkü yılanların kralıdır, öyle ki onu gören yılanlar kaçar, zira kokusuyla onları öldürür; insanı da yalnız bakmakla öldürür. Onun bakışından hiçbir kuş uçarak sağ geçemez; ne kadar uzakta olursa olsun, ağzıyla yakılıp yutulur.

Ama gelincikler onu yener; insanlar gelincikleri onun saklandığı oyuklara salarlar. Basilisk gelinciği görünce kaçar, gelincik de kovalayıp öldürür. Çünkü her şeyin o yaratıcısı hiçbir şeyi çaresiz bırakmamıştır. Boyu yarım ayak kadardır, üstünde beyaz benekler sıra sıra dizilidir.

Reguli, akrepler gibi kuru yerleri arar, sulara varınca da su korkusuna (ὑδροφόβους) ve kuduzluğa yol açarlar.

Sibilus da regulus ile aynıdır. Isırıp yakmadan önce ıslığıyla (sibilus) öldürür.

Vipera adı zorla doğurmasından (vi pariat) gelir. Çünkü karnı doğumla inlediğinde yavrular tabiatın olgun çözülmesini beklemeden annenin böğürlerini kemirir, annesini öldürerek zorla dışarı fırlar. Lucanus: "Engereklerin düğümleri yırtılan bedenle birleşir."

Erkeğin, ağzını dişi engereğin ağzına sokarak döl akıttığı söylenir. Dişi ise şehvetin hazzıyla kudurur, ağzına aldığı erkeğin başını koparır. Böylece iki ana baba da ölür: erkek çiftleşirken, dişi doğururken. Engerekten Yunanların θηριακοί dediği hapçıklar yapılır.

Aspis adını ısırıkla zehir saçmasından alır; çünkü Yunanlar zehire ἰός der; aspis denmesi, zehirli ısırıkla öldürmesinden gelir. Bunun çeşitli türleri ve zarar vermede farklı etkileri vardır. Aspisin, onu oyuğundan çıkarmak için kendine özgü bazı nağmelerle çağıran büyücünün sesini duymaya başladığında çıkmak istemezse bir kulağını yere bastırdığı, öteki kulağını kuyruğuyla tıkayıp örttüğü söylenir; böylece o büyülü sesleri duymaz ve çağırana çıkmaz.

Dipsas bir aspis türüdür, Latincede situla denir, çünkü ısırdığı kişi susuzluktan (sitis) ölür.

Hypnalis bir aspis türüdür, adını uykuyla öldürmesinden alır. Kleopatra bunu kendine tutmuş, ölümle uykuya dalar gibi çözülmüştür.

Haemorrhois aspisine bu ad, ısırdığı kişinin kan terlemesinden ötürü verilir: damarları çözülür, hayatın bütün gücü kanla dışarı akar. Çünkü Yunancada kana αἷμα denir.

Praester aspisi her zaman ağzı açık ve buharlar saçarak koşar. Şair ondan şöyle söz eder: "Ve hırslı praester dumanlı ağzını açarak." Bunun soktuğu kişi şişer ve aşırı semirme ile ölür; şişen bedene çürüme de eşlik eder.

Seps, tüketen bir aspistir: bir insanı ısırdığında onu hemen eritir, öyle ki bütünüyle yılanın ağzında sıvılaşır.

12.4
  1. Anguis vocabulum omnium serpentium genus, quod plicari et contorqueri potest. Et inde anguis, quod angulosus sit, et nunquam rectus. Angues autem apud gentiles pro geniis locorum erant habiti semper, unde et Persius: Pinge duos angues, pueri, sacer est locus… 2. Coluber, ab eo dictus, quod colat umbras, vel quod in lubricos tractus flexibus sinuosis labatur. Nam lubricum dicitur quidquid labitur dum tenetur, ut piscis, et serpens. 3. Serpens autem nomen accepit, quia occultis accessibus serpit; non enim apertis passibus, sed squammarum minutissimis nisibus repit. Illa autem quae quatuor pedibus nituntur, sicut lacerti, et stelliones, non serpentes, sed reptilia nominantur. Serpentes autem reptilia sunt, quia ventre, et pectore reptant; quorum tot venena, quot genera; tot pernicies, quot species; tot dolores, quot colores habentur. 4. Draco major cunctorum serpentium, sive omnium animantium super terram. Hunc Graeci δράκοντα vocant. Unde et derivatum est in Latinum ut diceretur Draco; qui saepe a speluncis abstractus fertur in aerem, concitaturque propter eum aer. Est autem cristatus, ore parvo, et arctis fistulis, per quas trahit spiritum, et linguam exerit. Vim autem non in dentibus, sed in cauda habet, et verbere potius quam rictu nocet. 5. Innoxius autem est a venenis, sed ideo huic ad mortem faciendam venena non esse necessaria, quia si quem ligaverit, occidit. A quo nec elephas tutus est sui corporis magnitudine. Nam circa semitas delitescens, per quas elephanti solito gradiuntur, crura eorum nodis illigat, ac suffocatos perimit. Gignitur autem in Aethiopia, et India in ipso incendio jugis aestus. 6. Basiliscus Graece, Latine interpretatur regulus, eo quod rex serpentium sit, adeo ut eum videntes fugiant, quia olfactu suo eos necat, nam et hominem, vel si aspiciat, interimit. Siquidem ad ejus aspectum nulla avis volans illaesa transit, sed quamvis procul sit, ejus ore combusta devoratur. 7. A mustellis tamen vincitur, quas illic homines inferunt cavernis in quibus delitescit. Itaque ea visa fugit, quem illa persequitur, et occidit. Nihil enim parens ille rerum sine remedio constituit. Est autem longitudine semipedalis, albis maculis lineatus. 8. Reguli autem, sicut scorpiones, arentia quaeque sectantur, et postquam ad aquas venerint, ὑδροφόβους et lymphaticos faciunt. 9. Sibilus idem est qui et Regulus. Sibilo enim occidit, antequam mordeat, vel exurat. 10. Vipera dicta, quod vi pariat. Nam cum venter ejus ad partum ingemuerit, catuli non exspectantes naturae maturam solutionem, corrosis ejus lateribus, vi erumpunt cum matris interitu. Lucanus: Viperei coeunt abrupto corpore nodi. 11. Fertur autem quod masculus, ore inserto viperae, semen exspuat. Illa autem, ex voluptate libidinis, in rabiem versa, caput maris ore receptum praecidat; ita fit ut parens uterque pereat, masculus dum coit, femina dum, parturit. Ex vipera autem pastilli fiunt, qui θηριακοί vocantur a Graecis. 12. Aspis vocata, quod morsu venena immittat et spargat; ἰὸς enim Graeci venenum dicunt, et inde aspis, quod morsu venenato interimat. Hujus diversa genera, et species, et dispares effectus ad nocendum: fertur autem aspis, cum coeperit pati incantatorem, qui eam quibusdam carminibus propriis evocat, ut eam de caverna educat, illa cum exire noluerit, unam aurem ad terram premit, alteram cauda obturat et operit; atque ita voces illas magicas non audiens, non exit ad incantantem. 13. Dipsas, genus aspidis, quae Latine situla dicitur, quia, quem momorderit, siti perit. 14. Hypnalis, genus aspidis dicta; quod somno necat: hanc sibi Cleopatra apposuit, et ita morte quasi somno soluta est. 15. Haemorrhois, aspis nuncupatur, quod sanguinem sudet, qui ab eo morsus fuerit, ita ut, dissolutis venis, quidquid vitae est per sanguinem evocet. Graece enim sanguis αἷμα dicitur. 16. Praester, aspis semper ore patenti et vaporante currit. Cujus poeta sic meminit: Oraque distendens avidus fumantia praester. Hic quem percusserit distenditur, enormique corpulentia necatur; extuberatum enim putredo sequitur. 17. Seps, tabificus aspis, qui dum momorderit hominem, statim eum consumit, ita ut liquefiat totus in ore serpentis.

12.4_2Cerastes yılanı adını başında koçlarınkine benzer boynuzlar olmasından alır; çünkü Yunanlar boynuzlara κέρατα der. Dört küçük boynuzu vardır; bunları sergileyerek, yem gibi, kandırdığı hayvanları öldürür. Bütün bedenini kumla örter, davet ettiği kuşları ya da hayvanları yakaladığı kısım dışında kendinden hiçbir iz vermez. Öteki yılanlardan çok kıvrıktır, öyle ki omurgası yok gibi görünür.

Scytale yılanına bu ad, sırtının renk çeşitliliğiyle öyle parlamasından verilir ki, benekleriyle bakanları durdurur. Sürünmede ağır olduğu için erişemediği kimseleri, hayranlıktan donup kalmış hâlde yakalar. Öyle sıcaktır ki kış mevsiminde bile derisini soyar. Lucanus onun için şöyle der: "Ve scytale, yerde kırağı dururken hâlâ tek başına, derisini bırakacak."

Amphisbaena adını iki başı olmasından alır: biri yerinde, öteki kuyruğundadır; bedeni daire çizerek iki başıyla da koşar. Yılanlar arasında yalnız bu, kendini soğuğa bırakır, hepsinden önce dışarı çıkar. Yine Lucanus onun için der ki: "İki başına eğilen ağır amphisbaena." Gözleri kandil gibi parlar.

Enhydris suda yaşayan bir yılandır; çünkü Yunanlar suya ὕδωρ der.

Hydros, su yılanıdır; soktuğu kişiler şişer. Bu hastalığa kimileri boa der, çünkü sığır gübresiyle iyileşir.

Hydra çok başlı bir ejderhadır; Arcadia eyaletindeki Lerna bataklığındaki gibi. Latincede excetra denir, çünkü bir baş kesilince (exciso) üç baş bitermiş. Ama bu masaldır. Hydra'nın, komşu şehri harap eden sular fışkıran bir yer olduğu bellidir: bir ağız kapatılınca başka birçok ağızdan su fışkırırmış. Bunu gören Herakles o yerleri yakmış, böylece suyun yollarını kapatmıştır. Çünkü hydra adı sudan gelir.

Chelydros yılanına chersydros da denir, çünkü hem sularda hem karada durur. Yunanlar karaya χέρσος, suya ὕδωρ der. Üzerinden kaydığı toprağı dumanlandırır. Macer onu şöyle anlatır: "İster köpüklü sırtı zehir solusun, ister iğrenç yılanın kaydığı yerde toprak tütsün." Lucanus da: "Sürünen chelydros'un dumanlı yolu."

Natrix, zehriyle suyu kirleten bir yılandır. Hangi kaynakta olursa onu zehre bulaştırır. Lucanus onun için der ki: "Suyu kirleten natrix."

Cenchris kıvrılmayan, her zaman düz giden yılandır. Lucanus onun için der ki: "Her zaman dosdoğru bir hat üzerinde kayacak cenchris." Her zaman doğru yürür; koşarken kıvrılırsa hemen patlar.

Parias her zaman kuyruğu üzerinde yürüyen, saban izi açıyormuş gibi görünen yılandır. Yine Lucanus: "Yolunu kuyruğuyla sürmekle yetinen parias."

Boas İtalya'nın kocaman gövdeli yılanıdır. Sığır sürülerini ve danaları kovalar, bol sütle ıslanmış memelere sarılır ve emerek öldürür. Boas adını sığırları kırmasından (boum depopulatione) almıştır.

Jaculus uçan yılandır. Lucanus onun için der ki: "Ve uçan jaculi." Ağaçlara atlar, karşılarına bir hayvan çıkınca üzerine atılıp (jactant) öldürürler; jaculi denmesi de bundandır. Arabistan'da kanatlı yılanlar vardır, sirenae denir; atlardan çok koşarlar, uçtukları da söylenir. Zehirleri öyle güçlüdür ki ısırığın ardından ölüm acıdan önce gelir.

Ammodytes, kum rengi olduğu için böyle anılır. Şair onun için der ki: "Küçük beneklerle bezeli Thebai ophites'i ne kadarsa; kavrulmuş kumlarla aynı renkte, onlardan ayırt edilmeyen ammodytes."

Seps küçücük bir yılandır, zehriyle yalnız bedeni değil kemikleri de tüketir. Şair ondan şöyle söz eder: "Kemikleri bedenle birlikte eriten tüketici seps."

Dipsas yılanının öylesine küçük olduğu söylenir ki basılınca görünmez. Zehri hissedilmeden öldürür, öyle ki ölümün önceden yakaladığı yüz, ölecek kişinin kederini bile takınamaz. Şair onun için der ki: "Tyrrhen kanından sancaktar genç Aulus'u, üstüne basılan dipsas başını geri çevirip ısırdı. Dişin acısı da hissi de hemen hiç olmadı."

Solpunga görünmeyen bir yılandır. Caecula, küçük olduğu ve gözü bulunmadığı için böyle denmiştir. Centupeda, ayaklarının çokluğundan ötürü böyle denmiştir.

Lacertus bir sürüngen türüdür, kolları (brachia) olduğu için böyle anılır. Kertenkelelerin birçok türü vardır: botrax, salamandra, saura, stellio.

Botrax adını kurbağa yüzü olmasından alır; çünkü Yunanlar kurbağaya βάτραχος der.

Salamandra adını yangına karşı dayanıklı olmasından alır. Bütün zehirler arasında gücü en büyüktür. Ötekiler tek tek insanları vurur, bu ise birçoğunu birden öldürür: bir ağaca sürünürse bütün meyvelerini zehirler ve yiyenleri öldürür; hatta

12.4_2
  1. Cerastes serpens dictus, eo quod in capite cornua habeat similia arietum, κέρατα enim Graeci cornua vocant: sunt autem illi quadrigemina cornicula, quorum ostentatione, veluti esca illice, sollicitata animalia perimit. Totum enim corpus arena tegit, nec ullum indicium sui praebet, nisi ex ea parte, qua invitatas aves vel animalia capit. Est autem flexuosus, plus quam alii serpentes, ita ut spinam non habere videatur. 19. Scytale serpens vocatus, eo quod tanta praefulget tergi varietate, ut notarum gratia aspicientes retardet, et quia reptando pigrior est, quos assequi non valet, miraculo sui stupentes capit. Tanti autem fervoris est, ut etiam hiemis tempore exuvias corporis ferventis exponat. De quo Lucanus: Et scytale sparsis etiam nunc sola pruinis Exuvias positura suas. 20. Amphisbaena dicta, eo quod duo capita habeat, unum in loco suo, alterum in cauda, currens ex utroque capite, tractu corporis circulato. Haec sola serpentium frigori se committit, prima omnium procedens. De qua idem Lucanus: Et gravis in geminum vergens caput Amphisbaena. Cujus oculi lucent veluti lucernae. 21. Enhydris, coluber in aqua vivens. Graeci enim ὕδωρ aquam vocant. 22. Hydros, aquatilis serpens, a quo icti obturgescunt, cujus quidam morbum Boam dicunt, eo quod fimo bovis remedietur. 23. Hydra, draco multorum capitum, qualis fuit in Lerna palude provinciae Arcadiae; haec Latine excetra dicitur, quod uno exciso, tria capita excrescebant, sed hoc fabulosum est. Nam constat hydram locum fuisse evomentem aquas vastantes vicinam civitatem, in quo, uno meatu clauso, multi erumpebant. Quod Hercules videns loca ipsa exussit, et sic aquae clausit meatus. Nam hydra ab aqua dicta est. 24. Chelydros serpens, qui et chersydros dicitur, quia et in aquis et in terris moratur. Nam χέρσον dicunt Graeci terram, ὕδωρ aquam. Hic per quam labitur terram fumare facit, quem sic Macer describit: Seu terga expirant spumantia virus; Seu terrae fumant, qua teter labitur anguis. Et Lucanus: Tractique via fumante chelydri. 25. Natrix, serpens aquam veneno inficiens. In quocunque enim fonte fuerit, eum veneno immiscet, de quo Lucanus: Et Natrix violator aquae. 26. Cenchris, serpens inflexuosus, qui semper iter rectum efficit. De quo Lucanus: Et semper recto lapsurus limite cenchris. Semper enim directus ambulat. Nam si se torserit dum currit, statim crepat. 27. Parias, serpens, qui semper in cauda ambulat, et sulcum facere videtur. De quo idem Lucanus: Et contentus iter cauda sulcare parias. 28. Boas, anguis Italiae immensa mole: persequitur greges armentorum, et bubulos; et plurimo lacte irriguis uberibus se innectit, et sugens interimit, atque inde a boum depopulatione boas nomen accepit. 29. Jaculus serpens volans, de quo Lucanus: Jaculique volucres. Exsiliunt enim in arboribus, et dum aliquod animal obvium fuerit, jactant se super illud, et perimunt; unde et jaculi dicti sunt. In Arabia autem serpentes sunt cum alis, quae sirenae vocantur, quae plus currunt ab equis, sed etiam et volare dicuntur, quorum tantum virus est, ut morsum ante mors insequatur quam dolor. 30. Ammodytes dicta, quod colorem arenae habeat. De qua poeta: Quam parvis pictus maculis Thebanus Ophites Concolor exustis, atque indiscretus arenis Ammodytes. 31. Seps, exigua serpens, quae non solum corpus, sed, et ossa veneno consumit. Cujus poeta sic meminit: Ossaque dissolvens cum corpore tabificus seps. 32. Dipsas, serpens tantae exiguitatis fertur, ut cum calcatur non videatur. Cujus venenum ante exstinguit, quam sentiatur, ut facies praeventa morte, nec tristitiam induat morituri. De quo poeta: Signiferum juvenem Tyrrheni sanguinis Aulum Torta caput retro Dipsas calcata momordit. Vix dolor, aut sensus dentis fuit. 33. Solpunga, serpens est quae non videtur. Caecula, dicta, eo quod parva sit, et non habeat oculos. Centupeda, a multitudine pedum dicta. 34. Lacertus, reptilis genus est, vocatus ita, quod brachia habeat. Genera lacertorum plura, ut botrax, salamandra, saura, stellio. 35. Botrax dicta, quod ranae habeat faciem; nam Graeci ranam βότραχον vocant. 36. Salamandra vocata, quod contra incendia valeat; cujus inter omnia venena vis maxima est. Caetera enim singulos feriunt: haec plurimos pariter interimit; nam si arbori irrepserit, omnia poma inficit veneno, et eos qui ederint occidit, quin etiam

12.4_3bir kuyuya düşse zehrinin gücü içenleri öldürür. Yangınlara karşı direnir, ateşi söndüren tek hayvandır. Çünkü alevlerin ortasında acı çekmeden ve tükenmeden yaşar; yalnız yanmamakla kalmaz, yangını da söndürür.

Saura bir kertenkeledir; yaşlanınca gözleri kör olur, doğuya bakan bir duvarın deliğine girer, güneş doğunca ona bakar ve gözleri açılır.

Stellio adını renginden alır: sırtı yıldızlar (stellae) gibi parlayan beneklerle bezelidir. Ovidius onun için der ki: "…rengine uygun bir ad taşır; bedeni çeşit çeşit beneklerle yıldızlıdır." Akreplere öyle düşmandır ki onu görmek akrebe korku ve uyuşukluk verir.

Başka yılan türleri de vardır: ammodytae, elephantiae, chamaedracontes. Sonuç olarak adları kadar ölüm çeşidi vardır. Bütün yılanlar tabiatları gereği soğuktur; ısınmadıkça ısırmazlar, soğuk iken kimseye dokunmazlar.

Bu yüzden zehirleri geceden çok gündüz zarar verir. Çünkü gecenin soğuğunda uyuşurlar, hak olarak da, zira gece çiyiyle soğukturlar. Kendilerine soğuk afetin nemini ve soğuk tabiatını çekerler. Bu yüzden kışın düğüm olup uyuşurlar, yazın çözülürler.

Yılan zehriyle sokulan kişinin önce uyuşması, sonra içinde zehir ısınıp alevlenince hemen ölmesi bundandır. Venenum adı damarlarda (venae) dolaşmasından gelir. Çünkü zehir, bedenin canlılığıyla artarak damarlarda dolaşır ve canı çıkarır.

Bu yüzden zehir insanın kanına dokunmadıkça zarar veremez. Lucanus: "Yılanın zararı kana karışmasıyladır." Her zehir soğuktur; bu yüzden ateş tabiatlı olan ruh, soğuk zehirden kaçar. Bizimle akılsız hayvanlar arasında ortak gördüğümüz tabiî iyilikler içinde yılan, hislerinin bir tür canlılığıyla öne çıkar.

Bundan dolayı Tekvin'de şöyle okunur: "Yılan yerdeki bütün hayvanlardan daha bilgeydi." Plinius, inanılırsa, yılanın başının iki parmakla kurtulsa bile yaşadığını söyler. Bu yüzden vuranlara başı için bütün bedenini siper eder.

Bütün yılanların gözü zayıf görür. Pek karşıya bakmazlar, hem de boşuna değil, çünkü gözleri alınlarında değil şakaklarındadır; bu yüzden görmeden önce duyarlar. Hiçbir hayvan dilini yılan kadar hızlı oynatmaz; öyle ki dili tek olduğu hâlde üç dilli görünür.

Yılanların bedeni nemlidir, öyle ki gittikleri her yerde nemle iz bırakırlar. Yılanların izleri öyledir: ayakları yok gibi görünse de kaburgaları ve pulların itişiyle sürünürler; bu pullar boğazın başından karnın altına kadar düzgünce sıralanmıştır. Pullara tırnak gibi, kaburgalara bacak gibi dayanırlar.

Bu yüzden karından başa kadar bedenin herhangi bir yerine vurulursa güçsüz kalır, koşamaz; çünkü darbe nereye gelirse omurgayı çözer, kaburga ayaklarını ve bedenin hareketini sağlayan omurgadır. Yılanların uzun yaşadığı söylenir; eski gömleklerini bırakarak yaşlılıklarını da bıraktıkları, gençliğe döndükleri anlatılır.

Yılanların gömleğine exuviae denir, çünkü yaşlandıklarında kendilerini ondan soyarlar (exuunt), soyundukları zaman gençliğe dönerler. Soyunulup giyildiği için exuviae ve induviae denir.

Pythagoras, ölü insanın omurgasındaki ilikten yılan oluştuğunu söyler; Ovidius da Metamorfozlar'da bunu hatırlatır: "Kapalı mezarda omurga çürüyünce, insan iliğinin yılana dönüştüğüne inananlar vardır." Buna inanılırsa, insanın ölümü yılan yüzünden olduğu gibi, yılanın insanın ölümüyle oluşması da yerindedir. Yılanın çıplak insana dokunmaya cesaret edemediği söylenir.

12.4_3

si vel in puteum cadat, vis veneni ejus potantes interficit. Ista contra incendia repugnans, ignes sola animalium exstinguit. Vivit enim in mediis flammis sine dolore et consumptione, et non solum, quia non uritur, sed exstinguit incendium. 37. Saura, lacertus, qui quando senescit, caecantur oculi ejus, et intrat in foramen parietis aspicientis contra Orientem, et orto sole intendit, et illuminatur. 38. Stellio, de colore inditum nomen habet. Est enim tergore pictus lucentibus guttis in modum stellarum. De quo Ovidius:… aptumque colori Nomen habet, variis stellatus corpora guttis. Hic autem scorpionibus adeo contrarius traditur, ut viso eo pavorem iis afferat, et torporem. 39. Sunt, et alia serpentium genera, ut ammodytae, elephantiae, chamaedracontes. Postremo quantus nominum, tantus mortium numerus. Omnes autem serpentes natura sua frigidae sunt, nec percutiunt, nisi quando calescunt; nam quando sunt frigidae, nullum tangunt. 40. Unde et venena eorum plus die quam nocte nocent. Torpent enim noctis algore, et merito, quia frigidi sunt nocturno rore. In se enim adducunt vaporem gelidae pestis et natura frigidae. Unde et hieme in nodos torpent, aestate solvuntur. 41. Inde est quod dum quicunque serpentium veneno percutitur, primum obstupescit; et postea ubi in illo calefactum ipsum virus exarserit, statim et hominem exstinguit. Venenum autem dictum, eo quod per venas vadit. Infusa enim pestis ejus per venas vegetatione corporis aucta discurrit, et animam exigit. 42. Unde non potest venenum nocere, nisi hominis tetigerit sanguinem. Lucanus: Noxia serpentum est admisto sanguine pestis. Omne autem venenum frigidum est, et ideo anima, quae ignea est, fugit venenum frigidum. In naturalibus bonis, quae nobis et irrationabilibus animantibus videmus esse communia, vivacitate quadam sensus serpens excellit. 43. Unde et legitur in Genesi: Serpens autem erat sapientior omnibus pecoribus terrae. Dicit autem Plinius (si creditur) quod serpentis caput, etiam si cum duobus evaserit digitis, nihilominus vivit. Unde et totum corpus objicit pro capite ferientibus. 44. Anguibus universis hebes visus est. Raro in adversum contuentur, nec frustra, cum oculos non in fronte habeant, sed in temporibus, adeo ut citius audiant quam aspiciant. Nullum autem animal in tanta celeritate linguam movet ut serpens, adeo ut triplicem linguam habere videatur, cum una sit. 45. Serpentium uda sunt corpora, adeo, ut quacunque eunt, viam humore designent. Vestigia serpentium talia sunt, ut cum pedibus carere videantur, costis tamen, et squammarum nisibus repant, quas a summo gutture, usque ad imam alvum parili modo dispositas habent. Squammis enim, quasi unguibus, costis, quasi cruribus innituntur. 46. Unde si in qualibet corporis parte, ab alvo usque ad caput, ictu aliquo collidatur, debilis reddita cursum habere non possit, quia ubicunque ictus ille inciderit, spinam solvit, per quam costarum pedes et motus corporis agebantur. Serpentes autem diu vivere dicuntur, adeo ut, deposita vetere tunica, senectutem deponere atque in juventam redire perhibeantur. 47. Tunicae serpentum exuviae nuncupantur, eo quod iis quando senescunt, sese exuunt, quibus exuti in juventam redeunt. Dicuntur autem exuviae et induviae, quia exuuntur et induuntur. 48. Pythagoras dicit de medulla hominis mortui, quae in spina est, serpentem creari, quod etiam Ovidius in Metamorphosis libris commemorat, dicens: Sunt qui cum clauso putrefacta est spina sepulcro, Mutari credant humanas angue medullas. Quod si creditur, merito evenit ut sicut per serpentem mors hominis, ita per hominis mortem serpens. Fertur autem quod serpens hominem nudum non sit ausus contingere.

12.55. Kurtçuklar

Vermis, çoğunlukla etten, ağaçtan ya da herhangi bir toprak maddesinden hiçbir çiftleşme olmadan doğan bir hayvandır; ama akrep gibi bazen yumurtadan da çıkar. Kurtçuklar ya toprakta ya suda ya havada ya ette ya yaprakta ya ağaçta ya da giysilerdedir.

Aranea havanın kurtçuğudur, adını havadan beslenmesinden almıştır. Küçücük bedeninden uzun iplikler çeker, ağına kapılmış, emek vermekten hiç vazgeçmez, sanatında daima asılı durur.

Sanguisuga su kurtçuğudur, kan emdiği için böyle denmiştir. İçenlere pusu kurar, boğaza kaydığında ya da bir yere yapıştığında kan çeker; kana doyunca yeni kan emmek için çektiğini kusar.

Scorpio toprak kurtçuğudur; yılanlardan çok kurtçuklara sayılır. İğneyle silahlı bir hayvandır, adını Yunancada kuyruğuyla sokmasından ve eğri bir yarayla zehir saçmasından alır. Akrebin kendine özgü özelliği, avuç içini sokmamasıdır.

Cantharis toprak kurtçuğudur; insan bedenine değer değmez yakıcılığıyla sıvı dolu kabarcıklar çıkarır.

Multipes toprak kurtçuğudur, ayaklarının çokluğundan ötürü böyle anılır; dokununca top gibi kıvrılır. Kayaların altında nem ve topraktan doğar.

Limax çamur kurtçuğudur, çamurda ya da çamurdan doğduğu için böyle denir; bu yüzden hep pis ve kirli sayılır.

Bombyx yaprak kurtçuğudur, ördüğü ipekten bombycinum yapılır. Bu adı, iplik üretirken boşalıp içinde yalnız hava kalmasından alır.

Eruca yaprak kurtçuğudur, sebzelere ya da asma yapraklarına sarılıdır, adını kemirmesinden (erodere) alır. Plautus ondan şöyle söz eder: "Asma yaprağına sarılı, işe yaramaz ve kötü hayvanı taklit ederek." Yerinde kapanır, çekirge gibi oraya buraya koşup yarım yiyerek bırakmaz; yok olacak ürünün üstünde kalır, ağır kaymasıyla ve tembel ısırıklarıyla her şeyi tüketir.

Yunanlar ağaç kurtçuklarına teredones derler, çünkü sürterek (terendo) yerler. Biz bunlara termites deriz. Latinler vakitsiz kesilmiş ağaçların doğurduğu ağaç kurtçuklarına bu adı verir.

Tinea giysilerin kurtçuğudur, adını tutunmasından (teneat) ve kemirene kadar üstünde durmasından alır. Pertinax (inatçı) da buradan gelir, çünkü aynı şeyin üstüne tekrar tekrar gider.

Et kurtçukları: hemicranius, lumbricus, ascaridae, costi, pediculi, pulices, lendes, tarmus, ricinus, usia, cimex.

Hemicranius baş kurtçuğudur. Lumbricus bağırsak kurtçuğudur, sanki lubricus imiş gibi denmiştir, çünkü kayar ya da belde (lumbi) bulunur. Ascaridae … Costi …

Pediculi deri kurtçuklarıdır, ayaklardan (pedes) ötürü böyle denir. Bedeninde bit kaynayanlara da pediculosi denir.

Pulices tozdan (pulvis) daha çok beslendikleri için böyle anılır. Lendes … Tarmus domuz yağının kurtçuğudur. Ricinus köpeğin kurtçuğudur, köpeklerin kulağına yapıştığı için böyle denir; çünkü Yunancada köpeğe κύων denir.

Usia domuzun kurtçuğudur, yaktığı (urit) için böyle denir; ısırdığı yer öyle yanar ki hemen kabarcık çıkar.

Cimex adını kokusunu taşıdığı bir otun benzerliğinden alır.

Asıl anlamıyla vermis çürümüş ette doğar, tinea giysilerde, eruca sebzede, teredo ağaçta, tarmus domuz yağında.

Kurtçuk, yılan gibi açık adımlarla ya da pulların itişiyle sürünmez, çünkü yılandaki omurga sertliği onda yoktur; küçük bedeninin parçalarını doğrultuda adım adım büzülmüşse uzatarak, uzatılmışsa büzerek hareketini açar ve böyle sürünür.

12.5
  1. Vermis est animal, quod plerumque de carne, vel de ligno, vel de quacunque re terrena sine ullo concubitu gignitur, licet, nonnunquam et de ovis nascantur, ut scorpio. Sunt autem vermes, aut terrae, aut aquae, aut aeris, aut carnium, aut frondium, aut lignorum, aut vestimentorum. 2. Aranea, vermis aeris, ab aeris nutrimento cognominata, quae exiguo corpore longa fila deducit, et telae semper intenta nunquam desinit laborare, perpetuum sustinens in sua arte suspendium. 3. Sanguisuga, vermis aquatilis, dicta, quia sanguinem sugit. Potantibus enim insidiatur, cumque illabitur faucibus, vel ibi uspiam adhaerescit, sanguinem haurit; et cum nimio cruore maduerit, id evomit quod hausit, ut recentiorem denuo sugat. 4. Scorpio, vermis terrenus, qui potius vermibus ascribitur, non serpentibus: animal armatum aculeo, et ex eo Graece vocatum, quod cauda figat, et arcuato vulnere venena diffundat. Proprium autem est scorpioni, quod manus palmam non feriat. 5. Cantharis, vermis terrenus, qui humano corpori statim ut fuerit applicatus, sui adustione vesicas efficit plenas humore. 6. Multipes, vermis terrenus, ex multitudine pedum vocatus, qui contactus, in globulum complicatur. Nascitur sub petris ex humore et terra. 7. Limax, vermis limi dictus, quod in limo, vel de limo nascatur, unde et sordidus semper et immundus habetur. 8. Bombyx, frondium vermis, ex cujus textura bombycinum conficitur. Appellatur autem hoc nomine, ab eo quod evacuetur, dum fila generat, et aer solus in eo remaneat. 9. Eruca, frondium vermis, in oleribus, vel pampino involuta, ab erodendo dicta, de qua meminit Plautus: Imitatus nequam bestiam et maleficam involutam in pampino. Implicat se eadem, nec advolat, ut locusta, ut huc illucque discurrens, semipasta dimittat; sed permanet perituris frugibus, et tardo lapsu pigrisque morsibus universa consumit. 10. Teredonas Graeci vocant lignorum vermes, quod terendo edant. Hos nos termites dicimus. Ita enim apud Latinos ligni vermes vocantur, quos tempore importuno caesae arbores gignunt. 11. Tinea, vestimentorum vermis, dicta, quod teneat, et eousque insideat, quoad erodat. Inde pertinax eo quod in eamdem rem identidem urgeat. 12. Vermes carnium, hemicranius, lumbricus, ascaridae, costi, pediculi, pulices, lendes, tarmus, ricinus, usia, cimex. 13. Hemicranius, vermis capitis vocatur. Lumbricus, vermis intestinorum, dictus, quasi lubricus, quia labitur, vel quod in lumbis sit. Ascaridae… Costi… 14. Pediculi, vermes cutis, a pedibus dicti. Unde et pediculosi dicuntur, quibus pediculi in corpore effervescunt. 15. Pulices vero vocati sunt, quod ex pulvere magis nutriantur. Lendes… Tarmus, vermis est lardi. Ricinus, vermis canis, vocatus eo quod haeret in auribus canum, κύων enim Graece canis est. 16. Usia, vermis est porci, appellata quia urit. Nam ubi momorderit, adeo locus ardet, ut statim ibi vesicae fiant. 17. Cimex, de similitudine cujusdam herbae vocatus, cujus fetorem habet. 18. Proprie autem vermis in carne putri nascitur, tinea in vestimentis, eruca in olere, teredo in ligno, tarmus in lardo. 19. Vermis, non, ut serpens, apertis passibus, vel squammarum nisibus repit, quia non est illi spinae rigor, ut colubro, sed in directum corpusculi sui partes gradatim porrigendo contractas, contrahendo porrectas motum explicat, sicque agitatus perlabitur.
12.66. Balıklar

Pisces adı pecus gibi beslenmeden (pascere) gelir.

Yüzenlere reptilia denmesi, sürünme biçimini ve tabiatını taşımalarındandır; derinlere dalsalar da yüzerken sürünürler. Bundan dolayı Davud der ki: "İşte büyük ve geniş deniz; orada sayısız sürüngenler."

Bazı balık türlerine amphibia denir, çünkü hem karada yürüme hem suda yüzme becerisine sahiptirler. Yunancada ἀμφί "her ikisi" demektir; yani hem suda hem karada yaşarlar: foklar, timsahlar, hippopotami, yani ırmak atları gibi.

İnsanlar sürü hayvanlarına, yabanî hayvanlara ve kuşlara balıklardan önce ad koymuştur, çünkü onlar önce görülmüş ve tanınmıştır. Balıkların adları ise sonra, türleri yavaş yavaş tanındıkça konmuştur: ya karadaki hayvanlara benzerlikten ya kendi görünüşlerinden, huylarından, renklerinden, biçimlerinden ya da cinsiyetlerinden.

Kara hayvanlarına benzerlikten: ranae (kurbağa), leones (aslan), vituli (dana), kara merulae (karatavuk), boynu ve sırtı çeşitli renklerle bezeli pavi (tavus), beyaz benekli turdi (ardıçkuşu) ve kara hayvanlarının türlerine göre ad alan ötekiler gibi. Kara hayvanlarının huylarından: ısırdıkları için karadaki köpeklerden ad alan deniz köpekleri (canes); açgözlülükle ötekileri kovaladıkları için lupi (kurtlar).

Renkten: gölge renginde oldukları için umbrae; başlarında altın rengi bulunduğu için auratae; benekli olduğu için varii, halk bunlara tructae (alabalık) der. Biçimden: yuvarlak ve bütünüyle baştan ibaret olduğu için orbis; ayakkabı tabanına (solea) benzediği için solea. Cinsiyetten: musculus balinanın erkeği olduğu için; bu dev hayvanın onunla çiftleşerek gebe kaldığı söylenir. Midyelerin (musculi) adı da buradandır; istiridyeler onların sütüyle gebe kalır.

Balenae kocaman hayvanlardır, adlarını su fırlatıp saçmalarından alırlar. Denizin öteki hayvanlarından daha yükseğe dalga atarlar; çünkü Yunancada βάλλειν "fırlatmak" demektir.

Cete, τὸ κῆτος, τὰ κήτη denmesi kocamanlıklarındandır. Bunlar çok büyük deniz hayvanı türleridir, bedenleri dağlara eşittir. Yunus'u yutan hayvan böyleydi; karnı o kadar büyüktü ki cehennemi andırıyordu; peygamber der ki: "Cehennemin karnından beni duydu."

Equi marini önden at, arkadan balık gibi çözülür. Phocae deniz öküzleri derler, sanki boacae imiş gibi.

Caerulei adını renginden alır; çünkü caeruleum denizin yeşil-siyah rengidir.

Delphines adını yerinde almıştır, çünkü insan seslerini izlerler ya da sürü hâlinde müziğe toplanırlar. Denizde onlardan hızlısı yoktur; çoğu kez sıçrayıp gemilerin üstünden uçarlar. Dalgalarda oynadıklarında ve hızlı bir sıçrayışla kendilerini dalgaların yığınlarına çarptıklarında, fırtınaya işaret ettikleri düşünülür. Bunlara asıl anlamıyla Simones denir. Nil'de de sırtı testere gibi bir yunus türü vardır; timsahların yumuşak karnını keserek öldürür.

Porci marini halkın suilli dediği hayvanlardır: yiyecek ararken domuz gibi su altında toprağı eşerler. Ağız görevini boğazları yapar; burunlarını kuma daldırmadan yem toplayamazlar.

Corvi adını "yürek sesinden" (cordis voce) alır, çünkü göğüslerinden hırıldar, sesleriyle ele verilip yakalanırlar.

Thynni adı Yunancadır. Bunlar ilkbaharda girerler: sağ yandan girip sol yandan çıkarlar. Sağ gözleriyle soldakinden keskin gördükleri için böyle yaptıklarına inanılır.

Gladius (kılıç) burnu sivri olduğu için böyle denir; bu yüzden gemileri delip batırır.

Serra (testere) testere gibi ibiği olduğu için böyle anılır, altından yüzerek gemiyi keser.

Scorpio (akrep) elle tutulunca zarar verdiği için böyle denmiştir. On yengeç bir tutam fesleğenle bağlanırsa, oradaki bütün akreplerin oraya toplandığını söylerler.

Aranea bir balık türüdür, kulaktan sokmasından dolayı böyle denir; soktuğu iğneleri vardır.

Crocodilus safran renginden (croceus) dolayı böyle denmiştir, Nil'de doğar. Hem karada hem suda güçlü olan dört ayaklı bir hayvandır, boyu çoğu zaman yirmi arşındır; dişlerinin ve pençelerinin kocamanlığıyla silahlıdır, derisi öylesine serttir ki güçlü taşların darbesini sırtından sektirir, duymaz.

Gece suda, gündüz karada dinlenir. Yumurtayı karaya bırakır; erkek ve dişi sırayla beklerler. Testere ibikli bazı balıklar karnının yumuşak yerini keserek onu öldürür. Canlılardan yalnız onun üst çenesini oynattığı söylenir.

Hippopotamus adını sırtı, yelesi ve kişnemesiyle ata benzemesinden alır; burnu yukarı kalkık, dişleri yaban domuzu gibi, kuyruğu kıvrık, tırnakları çatallıdır. Gündüz suda durur, geceleri ekinleri yer. Bunu Nil doğurur.

12.6
  1. Pisces dicti, unde et pecus, a pascendo, scilicet. 2. Reptilia ideo dicuntur haec quae natant, eo quod reptandi habeant speciem et naturam; quamvis se in profundum immergant, tamen in natando repunt. Unde et ait David: Hoc mare magnum et spatiosum; illic reptilia, quorum non est numerus. 3. Amphibia sunt quaedam genera piscium, dicta eo quod ambulandi in terris usum et natandi in aquis officium habeant. Ἀμφὶ etiam Graece utrumque dicitur, id est, quia in aquis, et in terris vivunt, ut phocae, crocodili, hippopotami, hoc est, equi fluviales. 4. Pecoribus autem et bestiis, et volatilibus ante homines nomina imposuerunt, quam piscibus, quia prius visa sunt et cognita. Piscium vero postea paulatim, cognitis generibus, nomina instituta sunt, aut ex similitudine terrestrium animalium, aut ex specie propria, sive moribus, seu colore, vel figura, aut sexu. 5. Ex similitudine terrestrium, ut ranae, leones, et vituli, et nigri merulae, et pavi diverso colore, collo et dorso picti, et turdi albo varii, et caetera quae sibi juxta species terrestrium animalium nomina vindicarunt. Ex moribus terrestrium, ut canes in mari a terrenis canibus nuncupati, quod mordeant. Et lupi, quod improba voracitate alios persequantur. 6. A colore, ut umbrae, quia colore umbrae sunt; et auratae, quia in capite auri colorem habent; et varii a varietate, quos vulgo tructas vocant. A figura, ut orbis, quia rotundus est, totusque in capite constat, ut solea, quod sit instar calciamentorum soliis. A sexu, ut musculus, quod sit balenae masculus, ejus enim coitu concipere haec bellua perhibetur. Hinc, et musculi cochlearum, quorum lacte concipiunt ostreae. 7. Balenae autem sunt immensae magnitudinis bestiae, ab emittendo, et fundendo aquas vocatae. Caeteris enim bestiis maris altius jaciunt undas: βάλλειν enim Graece emittere dicitur. 8. Cete dicta, τὸ κῆτος, καὶ τὰ κήτη, hoc est, ob immanitatem. Sunt enim ingentia genera belluarum, et aequalia montium corpora, qualis cetus excepit Jonam, cujus alvus tantae magnitudinis fuit, ut instar obtineret inferni, dicente propheta: Exaudivit me de ventre inferni. 9. Equi marini, quod prima parte equi sunt, postrema solvuntur in piscem. Phocas, dicunt esse boves marinos, quasi boacas. 10. Caerulei a colore appellati; nam caeruleum est viride cum nigro, ut est mare. Delphines certum habent vocabulum, quod, voces hominum sequantur, vel quod ad symphoniam gregatim conveniant: nihil in mari velocius istis, nam plerumque salientes nares transvolant. Quando autem praeludunt in fluctibus, et undarum se molibus saltu praecipiti feriunt, tempestates significare videntur: hi proprie Simones nominantur. Est et Delphinum genus in Nilo dorso serrato, qui crocodilos, tenera ventrium secantes, interimunt. 11. Porci marini, qui vulgo vocantur suilli, qui dum escam quaerunt, more suis terram sub aquis fodiunt. Circa guttur enim habent oris officium, et nisi rostrum arenis immergant, pastum non colligunt. 12. Corvi, a cordis voce dicti, quia grunniunt pectore, suaque voce proditi capiuntur. 13. Thynni nomen Graecum habent. Hi ingrediuntur veris tempore: intrant dextro latere, laevo exeunt. Hoc inde creduntur facere, quod dextris oculis acutius videant, quam sinistris. 14. Gladius dicitur, eo quod rostro mucronato sit, et ob hoc naves perfossas mergit. 15. Serra nuncupata, quia serratam cristam habet, et subternatans navem secat. Scorpio dictus, quia laedit, dum manu tollitur. Tradunt decem cancris cum ocimi manipulo alligatis, omnes qui ibi sunt scorpiones ad eum locum congregari. 16. Aranea, genus piscis, dictus quod aure feriat, habet enim stimulos, quibus percutit. 17. Crocodilus, a croceo colore dictus, gignitur in Nilo, animal quadrupes in terra, et in aquis valens, longitudine plerumque viginti cubitorum, dentium et unguium immanitate armatum, tantaque cutis duritia, ut quamvis fortium ictus lapidum tergo repercussus non sentiat. 18. Nocte in aquis, die humi quiescit; ova in terra ovet; masculus et femina vices servant. Hunc, pisces quidam serratam habentes. cristam tenera ventrium desecantes, interimunt. Solus ex animalibus superiorem maxillam movere dicitur. 19. Hippopotamus vocatus, quod sit equo similis dorso, juba et hinnitu, rostro resupinato, aprinis dentibus, cauda tortuosa (ungulis bifidis). Die in aquis commoratur; nocte segetes depascitur, et hunc Nilus gignit.

12.6_2Pagrus'a Yunanlar φάγρος derler, çünkü dişleri serttir; öyle ki denizde istiridyelerle beslenir.

Dentix dişlerinin (dentes) çokluğu ve büyüklüğünden dolayı böyle denmiştir. Lepus (tavşan) başının benzerliğinden ötürü böyle anılır.

Lupus adını, daha önce dendiği gibi, açgözlülüğü vermiştir; avlanmakta zeki bir balıktır. Ağla kuşatılınca kuyruğuyla kumu sürdüğü, böylece gizlenip ağın altından geçtiği söylenir.

Mullus yumuşak (mollis) ve çok körpe olduğu için böyle anılır. Yenmesinin şehveti dindirdiği, gözün keskinliğini körelttiği söylenir; sık yiyen insanlar balık kokar. Şarapta öldürülmüş mullus, o şaraptan içenlere şaraptan bıkkınlık verir.

Mugil adını çok çevik (multum agilis) olmasından alır; balıkçıların tuzağını sezer sezmez hemen geri döner ve ağın üstünden öyle atlar ki balığı uçuyor görürsün.

Melanurus, kuyruğu, yüzgeçleri siyah olduğu ve gövdesinde siyah çizgiler bulunduğu için böyle denir; çünkü Yunanlar siyaha μέλαν der.

Glaucus adını renginden alır, çünkü beyazdır; Yunanlar beyaza λευκόν der. Yazın ancak bulutlu havada görünür, nadiren.

Thymallus adını bir çiçekten almıştır; çünkü thymus (kekik) bir çiçektir. Görünüşü hoş, tadı güzeldir, çiçek gibi güzel kokar ve bedeninden koku yayar.

Scarus yiyeceğini tek geviş getiren balık olduğu söylendiği için böyle anılır; öteki balıklar geviş getirmez. Zeki olduğunu anlatırlar: sepete kapatılınca, alnıyla çıkmaz, başını düşman söğüt dallarına sokmaz; sırtını döner, kuyruğunun sık vuruşlarıyla kapıyı gevşetir, böylece geri döner. Dışarıdan bir başka scarus bu mücadeleyi görürse kuyruğunu ısırıp çıkma çabasına yardım eder.

Sparus adını atılan mızraktan alır, çünkü aynı biçimdedir. Çünkü karadaki şeyler denizdekilerden önce bulunmuştur; sparus köylünün attığı silahtır, adı saçmaktan (spargere) gelir.

Australis balığı ya ağzıyla dalgayı içine aldığı (haurit) için ya da Pleiadlar batmaya başladığında doğduğu için böyle denir.

Hamio kayalık balığıdır; sağda solda bedenini baştan başa kızıl ve başka renkli çizgiler ayırır; yalnız oltayla (hamus) yakalandığı için hamio denmiştir.

Echeneis yarım ayak boyunda küçücük bir balıktır, adını gemiye yapışarak durdurmasından alır. Rüzgârlar esse, fırtınalar kudursa da gemi denizde kök salmış gibi durur, kıpırdamaz; bunu tutarak değil, yalnız yapışarak yapar. Latinler buna remora derler, çünkü gemileri durmaya zorlar.

Uranoscopus adını başındaki gözden alır; o gözle hep yukarı bakar.

Milvago su üzerinde uçtuğu için böyle denir; suyun üzerinde uçarken görüldüğünde havanın değişeceğini gösterir.

Squatus adını sivri pullu (squammis) olmasından alır; derisiyle tahta perdahlanır.

Bugün Tyros denen Suriye şehrine eskiden Sarra denirdi; orada bol olan bir balıktan, kendi dillerinde sar denen balıktan dolayı. Buna benzeyen küçük balıklara sardae ve sardinae denmesi de bundandır.

Halec tuzlama sıvısına elverişli küçük bir balıktır; adı da bundandır.

Aphorus küçüklüğünden oltayla tutulamayan küçük bir balıktır.

Anguilla adını yılana (anguis) benzerliğinden alır; aslı çamurdandır. Bu yüzden yakalanınca öyle kaygandır ki ne kadar sıkarsan o kadar hızlı kayar. Doğudaki Ganj ırmağının otuz ayaklık yılanbalığı doğurduğunu söylerler. Şarapta öldürülmüş yılanbalığından içenler şaraptan bıkar.

Draco marinus'un solungaçlarında kuyruğa dönük dikenleri vardır; vurunca nereye vurursa zehir saçar; adı da buradandır.

Muraena'ya Yunanlar μύραινα der, kendini halka hâlinde kıvırdığı için. Yalnız dişi olduğu, yılandan gebe kaldığı anlatılır; bu yüzden balıkçılar onu yılan gibi ıslıkla çağırıp yakalarlar. Sopa darbesiyle güç ölür, kamışla hemen ölür. Canının kuyruğunda olduğu kesindir; çünkü başına vurulunca güç ölür, kuyruğuna vurulunca hemen can verir.

Congrus … Polypus, yani çok ayaklı; çünkü pek çok kolu vardır. Zekidir; oltayı istediğinde ısırmaz, kollarıyla sarar, yemi çevresinden kemirmeden bırakmaz.

Torpedo adını, biri onu canlıyken tutarsa bedeni uyuşturmasından (torpescere) alır. Plinius Secundus der ki: "Hint Denizi'nde torpedo, uzaktan ve mızrakla ya da değnekle değilse bile, ne kadar güçlü olsa kolları uyuşturur, ne kadar hızlı olsa ayakları bağlar." Gücü öyle büyüktür ki bedeninin havasıyla bile organları etkiler.

12.6_2
  1. Pagrum, quem Graeci φάγρον ideo nuncupant, quod duros dentes habeat, ita ut ostreis in mari alatur. 21. Dentix, pro multitudine, et granditate dentium dictus. Lepus, a similitudine capitis nuncupatus. 22. Lupum, ut dictum est, aviditas appellavit, piscem in captura ingeniosum; e denique reti circumdatus fertur arenas arare cauda, atque ita conditus transire rete. 23. Mullus vocatus, quod mollis sit, atque tenerrimus, cujus cibo tradunt libidinem inhiberi, oculorum autem aciem hebetari; homines vero, a quibus saepe pastus est, piscem olent. Mullus in vino necatus iis qui inde biberint taedium vini affert. 24. Mugilis nomen habet, quod sit multum agilis; nam ubi dispositas senserit piscatorum insidias, confestim retrorsum rediens ita transilit rete, ut volare piscem videas. 25. Melanurus, eo quod nigram caudam habeat, et nigras pennas, et in corpore lineas nigras; μέλαν enim Graeci nigrum vocant. 26. Glaucus a colore dictus, eo quod albus sit. Graeci enim album λευκὸν dicunt. Hic aestate raro apparet, nisi tantum in nubilo. 27. Thymallus ex flore nomen accepit. Thymus quippe flos appellatur, nam dum sit specie gratus, et sapore jucundus, tamen sicut flos fragrat, et corpore odores aspirat. 28. Scarus dictus, eo quod solus escam ruminare perhibetur, denique alii pisces non ruminant. Tradunt autem hunc ingeniosum esse. Namque inclusum nassis, non fronte erumpere, nec infestis viminibus caput inserere, sed aversum caudae ictibus crebris laxare fores, atque ita retrorsum redire; quem luctatum ejus si forte alius scarus extrinsecus videat, apprehensa mordicus cauda, adjuvare nisus erumpentis. 29. Sparus a lancea missili traxit nomen, quod ejusdem figurae sit. Terrestria enim prius inventa sunt quam marina; nam sparus est telum rusticanum missile, a spargendo dictum. 30. Australis piscis, sive quia aquarum undam suo ore suscipit, sive quia tunc hic piscis oritur, quo tempore tendere in occasum pleiades coeperint. 31. Hamio, saxatilis, dextra sinistraque lateribus virgis puniceis perpetuis, aliisque discoloribus, designatur: dictus hamio, quia non capitur nisi hamo. 32. Echeneis, parvus et semipedalis pisciculus nomen sumpsit, quod navem adhaerendo retineat. Ruant licet venti, et saevant procellae, navis tamen, quasi radicata in mari stare videtur, nec moveri, non retinendo, sed tantummodo adhaerendo. Hunc Latini remoram appellaverunt, eo quod cogat stare navigia. 33. Uranoscopus vocatur ab oculo quem in capite habet, a quo semper supra intendit. 34. Milvago nominatus, quia evolat super aquam; quoties autem cernitur extra aquam volitans, tempestates mutari (designat). 35. Squatus dictus, quod sit squammis acutis; unde et ejus cute lignum politur. 36. Civitas Syriae, quae nunc Tyrus dicitur, olim Sarra vocabatur a pisce quodam, qui illic abundat, quem lingua sua sar appellant; ex quo derivatum est hujus similitudinis pisciculos sardas sardinasque vocari. 37. Halec, pisciculus ad liquorem salsamentorum idoneus, unde et nuncupatus. 38. Aphorus, pisciculus, qui propter exiguitatem hamo capi non potest. 39. Anguillae similitudo anguis dedit nomen origo ejus ex limo. Unde et quando capitur adeo lenis est, ut quanto fortius presseris, tanto citius elabatur. Ferunt autem Orientis fluvium Gangem anguillas tricenis pedibus gignere. Anguilla vino necata, qui ex eo biberint, taedium vini habent. 40. Draco marinus aculeos in branchiis habet ad caudam spectantes, qui dum percusserit, quaqua ferit venenum fundit, unde et vocatus. 41. Muraenam Graeci μύραιναν vocant, eo quod complicet se in circulos. Hanc feminini tantum sexus esse tradunt, et concipere a serpente, ob id a piscatoribus tanquam a serpente sibilo evocatur et capitur. Ictu autem fustis difficulter interimitur, ferula protinus; animam in cauda habere certum est. Nam capite percusso vix eam interimi, cauda statim exanimari. 42. Congrus Polypus, id est, multipes; plurimos enim nexus habet. Iste ingeniosus hamum appetens brachiis complectitur, non morsu; nec prius dimittit quam escam circumroserit. 43. Torpedo vocata, eo quod corpus torpescere faciat, si eam quisquam viventem tangat. Narrat Plinius Secundus, « ex Indico mari torpedo etiam procul, et e longinquo, vel si hasta virgaque attingatur, quamvis praevalidos lacertos torpescere, quamlibet ad cursum veloces pedes alligari. » Tanta enim vis ejus est, ut etiam aura corporis sui afficiat membra.

12.6_3Sepia, çitlerle (sepes) kuşatılınca kolay yakalandığı için böyle denir. Çiftleşmede iğrenç bir türdür: engerek gibi ağızdan gebe kalır. Mürekkebinin gücü öyledir ki, kandile katılınca, önceki ışık kaldırılırsa insanların Habeşli gibi göründüğünü kimileri anlatır.

Lolligo: Moritanya Okyanusu'nda Lixus ırmağından çok uzak olmayan bir yerde sudan öyle çok lolligo uçarak çıktığı anlatılır ki gemileri batırabilirler.

Conchae ve cochleae ay eksilirken oyuldukları (cavantur), yani boşaldıkları için böyle anılır. Çünkü denizin bütün kapalı hayvanlarının ve kabuklularının organları ay büyüdükçe şişer, eksilince boşalır. Ay büyürken nemi artırır, eksilince nem azalır; fizikçiler böyle der. Conchae adı ilk biçimdir, cochleae ise küçültme yoluyla, sanki conchulae.

Kabukluların birçok türü vardır; bunlar arasında celoe denen inci taşıyanlar da vardır; etlerinde değerli taş katılaşır. Hayvanların tabiatını yazanlar, bunların gece kıyıya yöneldiğini ve göksel çiyden inciye gebe kaldığını anlatırlar; celoe adı da bundandır (caelum).

Murex denizin bir salyangozudur, adını sivriliğinden ve pürüzlülüğünden alır. Başka adı conchylium'dur, çünkü demirle kesilince mor renkli gözyaşları akıtır, mor boya bundan yapılır; ostrum adı da bu boyanın kabuğun (testa) nemi çıkarılmasıyla elde edilmesindendir.

Cancri adı bacakları olan kabuklu olmalarından gelir; istiridyelere düşman hayvanlardır, şaşırtıcı bir zekâyla etleriyle beslenirler. Sert kabuğu açamadığı için istiridyenin kabuk kapağını ne zaman açtığını gözler; o zaman yengeç gizlice küçük bir taş atar, kapanması önlenen istiridyenin etini kemirir. Kimileri on yengeç bir tutam fesleğenle bağlanırsa, oradaki bütün akreplerin o yere toplanacağını anlatır. İki tür yengeç vardır: ırmak yengeçleri ve deniz yengeçleri.

Ostrea adı içteki yumuşak eti koruyan kabuktan gelir. Yunanlar kabuğa ὄστρακα der. Ostrea hayvanın kendisi için nötr, eti için dişil cinste kullanılır.

Musculi, daha önce söylediğimiz gibi, sütleriyle istiridyelerin gebe kaldığı salyangozlardır; sanki masculi (erkekler) imiş gibi musculi denmiştir.

Pelorides adlarını çok bulundukları Sicilya'nın Peloros burnundan alır. (Vergilius'un dediği gibi:) "İşte Boreas, Peloros'un dar yuvasından."

Ungues (tırnak) insan tırnaklarına benzediği için böyle denir.

Testudo, kubbe gibi kabuk (testa) örtüsüyle örtüldüğü için böyle denir. Dört türü vardır: kara kaplumbağaları, deniz kaplumbağaları, lutariae, yani çamurda ve bataklıklarda yaşayanlar; dördüncü tür tatlı suda yaşayan ırmak kaplumbağaları. Kimileri, inanılmaz bir şey olarak, kaplumbağanın sağ ayağını taşıyan gemilerin daha yavaş gittiğini anlatırlar.

Echinus adını halkın hericius dediği kara kirpisinden almıştır. Kabuğu çifttir, ağaçtan kapalı düşen kestaneler gibi dikenlidir. Eti yumuşaktır, sülüğene benzer. Testudo, peloris, concha gibi bu da üç biçimde söylenir; çünkü hem yediğimiz et hem de etin içinde bulunduğu kabuk peloris diye anılır.

Ranae adını gevezeliklerinden (garrulitas) alır, çünkü doğdukları bataklıkların çevresinde gürültü eder, usandırıcı çığlıklarla ses çıkarırlar. Bunların bir kısmına su kurbağası, kimine bataklık kurbağası, kimine rubetae denir, çünkü böğürtlenlikte (vepres) yaşarlar ve hepsinden büyüktürler. Bir kısmına calamitae denir, çünkü kamışlar ve çalılar arasında yaşarlar; en küçükleri ve en yeşilleridir, dilsiz, sessizdirler.

Agredulae küçük kurbağalardır, kuru yerlerde ya da tarlalarda (agri) durur, adları bundandır. Kimileri yem içinde canlı kurbağa verilen köpeklerin havlamadığını söyler.

Sfungia adı fingere, yani parlatmak ve silmekten gelir. Afranius: "Sana geliyorum, boynunu keten bezle sileyim (fingam)." Cicero: "Kan süngerle silindi." Süngerin kayalara yapışan kanı olduğu için hayvan sayıldığı öğretilir; bu yüzden kesilince kan verir. Çünkü suda yaşayanların kimi balıklar gibi dolaşır, kimi istiridye, deniz kirpisi, sünger gibi yerinde sabit durur. Bunların kimilerine erkek denir, çünkü boruları ince, kendileri daha sıktır; kimilerine dişi, çünkü boruları büyük ve deliklidir; daha sert olanlara Yunanlar τράγοι der, biz de pürüzlülüklerinden dolayı hircosae (tekemsi) diyebiliriz.

En yumuşak türlerine pennicilli denir, çünkü göz şişlerine elverişli ve çapakları silmekte yararlıdır. Beyaz süngerler işlenerek yapılır: yazın güneşe serilir ve Pön balmumu gibi beyazlığı içlerine çekerler.

12.6_3
  1. Sepia dicitur, quia sepibus interclusa facilius capitur. In coeundo obscenum genus, ore enim concipit, sicut vipera. Cujus atramenti tanta vis est, ut lucernae addito Aethiopes videri, ablato priori lumine, quidam tradant. 45. Lulligo, tradunt in Oceano Mauritaniae non procul a Lixo flumine tantam multitudinem lulliginum evolare ex aqua, ut etiam naves demergere possint. 46. Conchae, et cochleae hac de causa vocatae, quia deficiente luna cavantur, id est, evacuantur. Omnium enim clausorum maris animalium atque concharum incremento lunae membra turgescunt, defecta evacuantur. Luna enim cum in augmento fuerit, auget humorem; cum vero in defectum venerit, humores minuuntur; hoc enim physici dicunt. Conchae autem primae positionis nomen, cochleae vero per diminutionem, quasi conchulae. 47. Concharum multa genera sunt, inter quas, et margaritiferae, quae Celoe dicuntur, in quarum carne pretiosus calculus solidatur. De quibus tradunt ii qui de animantium scripsere naturis, quod nocturno tempore littora appetunt, et ex coelesti rore margaritum concipiunt, unde et Celoe nominantur. 48. Murex, cochlea est maris, dicta ab acumine et asperitate, quae alio nomine conchylium nominatur, propter quod circumcisa ferro lachrymas coloris purpurei emittat, ex quibus purpura tingitur, et inde ostrum appellatum, quod haec tinctura ex testae humore elicitur. 49. Cancri vocantur, quia conchae sunt crura habentes, inimica ostreis animalia; eorum enim carnibus vivunt miro ingenio. Nam quia valida testa ejus aperiri non potest, explorat quando ostrea claustra testarum aperiat; tunc cancer latenter lapillum injicit, atque impedita conclusione ostreae carnes erodit. Tradunt quidam decem cancris cum ocimi manipulo alligatis, omnes qui ibi sunt scorpiones ad eum locum coituros. Duo autem sunt genera cancrorum, fluviatiles et marini. 50. Ostrea, dicta est a testa, quibus mollities interior carnis munitur. Graeci enim testam ὄστρακα vocant. Ostrea autem neutro, carnes ejus feminino dicuntur genere. 51. Musculi sunt, ut praediximus, cochleae, a quorum lacte concipiunt ostreae, et dicti musculi, quasi masculi. 52. Pelorides, a Pelore promontorio Siciliae, ubi abundant, cognominatae sunt. (Unde Virgilius dicit:) Ecce autem Boreas angusta ab sede Pelori. 53. Ungues, a similitudine humanorum unguium dicti. 54. Testudo dictus, eo quod tegmine testae sit adopertus in camerae modum. Sunt autem quatuor genera, terrestres, maritima, lutariae, id est, in coeno et paludibus viventes. Quartum genus fluviatiles, quae in dulci aqua vivunt. Tradunt quidam, quod incredibile est, tardius ire navigia testudinis pedem dextrum vehentia. 55. Echinus, a terrestri echino nomen traxit, quem vulgus hericium vocat. Hujus testula duplex, spinis aculeata in modum castanearum, quando adhuc opertae de arboribus cadunt. Caro ejus mollis, et minio similis. Et is tribus modis dicitur, ut testudo, ac peloris et concha; nam et quod edimus, et ubi caro inest, utrumque dicitur peloris. 56. Ranae, a garrulitate vocatae, eo quod circa genitales strepunt paludes, et sonos vocis importunis clamoribus reddunt. Ex iis quaedam aquaticae dicuntur, quaedam palustres, quaedam rubetae, ob id, quia in vepribus vivunt grandiores cunctarum. Aliae calamitae vocantur, quoniam inter arundines, fruticesque vivunt, minimae omnium, et viridissimae, mutae, et sine voce sunt. 57. Agredulae, ranae parvae in sicco vel agris morantes, unde et nuncupatae. Negant quidam canes latrare, quibus in offa rana viva fuerit data. 58. Sfungia, a fingere, id est, nitidare et extergere dicta. Afranius: Accedo ad te, ut tibi cervicem fingam linteo, id est, extergam. Cicero: Effingebatur fungiis sanguis, id est, extergebatur. Animal autem esse docetur cruore inhaerente petris. Unde, et dum abscinditur, sanguinem remittit. Nam alia sunt viventia in aquis, et discurrunt, ut pisces, alia stant fixa, ut ostreae, echini, sfungiae. Ex his alias mares dici, eo quod tenui sunt fistula, spissioresque; alias feminas, quae majoribus fistulis sunt, ac perpetuis: alias duriores, quas Graeci appellant τράγους, et nos hircosas dicere possumus ob asperitatem sui. 59. Mollissimum genus earum pennicilli vocantur, eo quod aptae sint ad oculorum tumores, et ad extergendas lippitudines utiles. Candidae sfungiae cura fiunt; per aestatem enim ad solem sternuntur, et, sicut cera Punica, candorem bibunt.

12.6_4Plinius, sularda yaşayan bütün hayvanların adlarının sayısının yüz kırk dört olduğunu söyler; bunlar büyük deniz hayvanları, kara ve su yılanları, yengeçler, kabuklular, ıstakozlar, pelorides, ahtapotlar, dil balıkları, kertenkeleler, lolligo'lar ve bunlara benzerleri olarak bölünür. Bunların çoğu tabiatın bir tür bilgisiyle kendi mevsimlerinin düzenini tanır, bazıları ise değişmeden kendi yerlerinde dolaşır.

Dişi balıklardan bazıları erkekle birleşerek gebe kalır ve yavru doğurur; bazıları erkekle birleşmeden aldıkları yumurtaları bırakır, erkek de ardından dölünü fırlatarak üstlerine serper. Bu hizmeti görenler verimli olur, dölle ıslanmayanlar kısır kalır ya da çürür.

12.6_4
  1. Animalium omnium in aquis viventium nomina CXLIV, Plinius ait, divisa in generibus belluarum, serpentium communium terrae, et aquae, cancrorum, concharum, locustarum, peloridum, polyporum, solearum, lacertorum, et loliginum, et his similia, ex quibus multa, quodam naturae intellectu, temporum suorum ordinem agnoscunt, quaedam vero in suis locis sine mutatione vagantur. 61. In piscibus autem feminis, aliae commistione masculi concipiunt, et pariunt catulos; aliae ponunt ova sine masculi commistione suscepta, quae idem insequens sui seminis jactu perfundit; et quae hoc munere fuerint afflata, fiunt generabilia; quae vero perfusa non fuerint, sterilia perseverant, aut putrescunt.
12.77. Kuşlar

Kuşların adı birdir ama cinsleri çeşitlidir. Görünüşte birbirlerinden farklı oldukları gibi tabiatça da farklıdırlar: kimi güvercin gibi saftır, kimi keklik gibi kurnazdır; kimi atmaca gibi ele gelir, kimi garamantes gibi ürker; kimi kırlangıç gibi insanlarla bir arada olmaktan hoşlanır, kimi kumru gibi çöllerde tenha hayatı sever; kimi kaz gibi yalnız bulduğu tohumla beslenir, kimi çaylak gibi et yer ve yağmaya yönelir. Kimi enchoriae'dir, devekuşu gibi her zaman aynı yerde kalır; kimi adventitiae'dir, leylekler ve kırlangıçlar gibi belli mevsimlerde döner. Kimi sığırcık ve bıldırcın gibi sürü hâlinde uçar; kimi kartal, atmaca ve benzerleri gibi avlanma tuzakları için yalnız gezer. Kimi kırlangıç gibi gürültü eder, kimi kuğu ve karatavuk gibi pek tatlı öter, kimi papağan ve saksağan gibi insanın söz ve sesini taklit eder.

Başka kuşlar da cins bakımından olduğu gibi huy bakımından da sayısızdır. Kuşların kaç cins olduğunu kimse bulamaz. Çünkü kimse Hindistan'ın, Habeşistan'ın ya da İskitya'nın bütün çöllerine girip onların cinslerini ve farklılıklarını öğrenememiştir.

Aves adı, belli yolları olmayıp her yöne yolsuz yerlerden (avia) gitmelerinden gelir. Alites ise kanatlarıyla (alis) yükseğe yönelmeleri ve kanat kürekleriyle yükseklere çıkmalarındandır.

Volucres uçmaktan (volare) gelir; çünkü ambulare (yürümek) de oradan söylenir. Vola, ayağın ya da elin orta kısmıdır; kuşlarda da kanatların orta kısmına vola denir, onun hareketiyle tüyler çalkalanır; volucres adı buradandır.

Pulli, bütün kuşların yavrularına denir; dört ayaklı hayvanların yavrularına da pulli denir, küçük insana da pullus. Yeni doğanlara kirli (polluti) oldukları için pulli denir; siyah giysiye pulla denmesi de buradandır.

Alae, üzerinde sıra sıra dizilmiş tüylerin uçma imkânı verdiği organlardır. Alae denmesi, kuşların onlarla sarıp yavruları beslemesindendir (alant).

Penna asılı durmaktan (pendere), yani uçmaktan gelir; çünkü kuşlar havaya kendilerini bıraktıklarında tüylerin yardımıyla hareket ederler.

Pluma sanki piluma imiş gibi denir; çünkü dört ayaklıların bedenindeki kıllar (pili) ne ise, kuşlarda tüy odur.

Birçok kuş adının ses taklidiyle oluştuğu bellidir: grus, corvus, cygnus, pavo, milvus, ulula, cuculus, graculus vb. Seslerinin çeşitliliği, insanlara onların nasıl adlandırılacağını öğretmiştir.

Aquila adı gözlerinin keskinliğinden (acumen) gelir. Öyle görüşlüdür ki denizler üzerinde kanatları kıpırdamadan süzülürken, insan gözüne görünmeyecek kadar yükseklerde iken yüzen küçük balıkları görür; mancınıktan fırlamış gibi inip kaptığı avı kanatlarıyla kıyıya sürükler.

Güneş ışınına karşı bakışını çevirmediği de söylenir. Bu yüzden yavrularını pençesiyle asıp güneş ışınlarına tutar; bakışını sabit tutanı soyuna layık diye korur, bakışını çevireni ise soysuz diye atar.

Vultur (akbaba) adının ağır uçuşundan (volatu tardo) geldiği düşünülür. Çünkü bedeninin büyüklüğü yüzünden hızlı uçamaz. Bazılarının çiftleşmeden, birleşme olmaksızın gebe kalıp doğurduğu, yavrularının yaklaşık yüz yaşına kadar yaşadığı söylenir. Akbabalar da kartallar gibi denizlerin ötesindeki leşleri bile hisseder; çünkü yüksekten uçarken dağların gölgesinde saklanan pek çok şeyi yukarıdan görürler.

Yunanların bradypus dediği kuşa biz tarda deriz, çünkü ağır uçuşuyla tutulur, öteki kuşlar gibi tüylerinin hızıyla yükselmez.

Grues adını kendi seslerinden almışlardır; çünkü böyle bir ses çıkararak uğuldarlar. Acele ederken bir tanesini harf düzeninde izlerler. Lucanus onlar için der ki: "Tüyleri dağılınca karışan harf yok olur." Gidecekleri ülkeleri daha kolay görmek için yükseklere çıkarlar.

Sürüyü toplayan turna onları sesiyle azarlar; sesi kısılınca başkası yerine geçer. Geceleri nöbeti paylaşır, nöbet düzenini sırayla tutarlar; havadaki ayaklarında küçük taşlar taşırlar, taş düşünce uykudan kalkarlar; sakınılacak şeyi çığlıkla bildirirler. Yaşlarını rengi ele verir: yaşlandıkça kararırlar.

Ciconiae adını çıkardıkları takırtı sesinden alır, sanki cicaniae imiş gibi. Bu ses gagalarını vurarak çıkardıkları için ağızdan çıkan bir gürültüdür, ses değil. Bunlar baharın müjdecileri, topluluğun arkadaşları, yılanların düşmanlarıdır; denizleri aşar, sürü hâlinde Asya'ya giderler. Kargalar kılavuz olarak önlerinden uçar, kendileri ordu gibi peşlerinden gelir.

12.7
  1. Unum nomen avium, sed genus diversum. Nam sicut specie sibi differunt, ita et naturae diversitate; nam aliae simplices sunt, ut columbae; aliae astutae, ut perdix; aliae ad manum se subjiciunt, ut accipiter; aliae reformidant, ut garamantes; aliae hominum conversatione delectantur, ut hirundo; aliae in desertis secretam vitam diligunt, ut turtur: aliae solo semine reperto pascuntur, ut anser; aliae carnes edunt, et rapina intendunt, ut milvus; aliae enchoriae, quae manent in locis semper, ut struthio; aliae adventitiae, quae propriis temporibus revertuntur, ut ciconiae, et hirundines; aliae congregae, id est, gregatim volantes, ut sturni, et coturnices; aliae solivagae, id est, solitariae propter insidias depraedandi, ut aquila, accipiter, et quaecunque ita sunt; aliae vocibus strepunt, ut hirundo; aliae cantus edunt dulcissimos, ut cygnus, et merula, aliae verba et voces hominum imitantur, ut psittacus et pica. 2. Sed et alia, sicut genere, ita et moribus innumerabilia. Nam volucrum quot genera sint, invenire quisquam non potest. Neque enim omnis Indiae, et Aethiopiae, aut Scythiae, deserta quis penetrare potuit, qui earum genus vel differentias nosset. 3. Aves dictae, eo quod vias certas non habeant, sed per avia quaeque discurrant. Alites, quod alis alta intendant, et ad sublimia remigio alarum conscendant. 4. Volucres a volando; nam unde volare, inde et ambulare dicimus. Vola enim dicitur media pars pedis, sive manus, et in avibus vola pars media alarum, quarum motu pennae agitantur, inde et volucres. 5. Pulli, dicuntur omnium avium nati, sed, et animalium quadrupedum nati pulli dicuntur, et homo parvus pullus. Recentes igitur nati pulli dicuntur, eo quod polluti sunt; unde, et vestis nigra pulla dicta est. 6. Alae sunt, in quibus pennae per ordinem fixae volandi exhibent usum. Vocatae autem alae, quod iis aves complexos alant et foveant pullos. 7. Penna a pendendo, id est, a volando, dicta, unde, et pendere; volucres enim pennarum auxilio moventur, quando se aeri mandant. 8. Pluma, quasi piluma; nam sicut pili in quadrupedum corpore, ita pluma in avibus. 9. Avium nomina multa a sono vocis constat esse composita, ut grus, corvus, cygnus, pavo, milvus, ulula, cuculus, graculus, etc.; varietas enim vocis eorum docuit homines quid nominarentur. 10. Aquila, ab acumine oculorum vocata. Tanti enim contuitus esse dicitur, ut cum super maria immobili penna feratur, nec humanis pateat obtutibus, de tanta sublimitate pisciculos natare videat, ac tormenti instar descendens raptam praedam pennis ad littus pertrahat. 11. Nam et contra radium solis fertur obtutum non flectere, unde et pullos suos ungue suspensos radiis solis objicit, et quos viderit immobilem tenere aciem, ut dignos genere conservat, si quos vero inflectere obtutum, quasi degeneres abjicit. 12. Vultur, a volatu tardo nominata putatur. Magnitudine quippe corporis praepetes volatus non habet: harum quasdam dicunt concubitu non misceri, et sine copula concipere, et generare, natosque earum pene usque ad centum annos procedere. Vultures autem, sicut et aquilae, etiam ultra maria cadavera sentiunt; altius quippe volantes multa quae montium obscuritate celantur ex alto illae conspiciunt. 13. Bradypus apud Graecos vocatur, avis apud nos tarda, eo quod gravi volatu detenta, nequaquam, ut caeterae volucres, attollitur velocitate pennarum. 14. Grues vero nomen de propria voce sumpserunt, tali enim sono susurrant. Hae autem dum properant, unam sequuntur ordine litterato. De quibus Lucanus: Et turbata perit dispersis littera pennis. Excelsa autem petunt, quo facilius videant quas petant terras. 15. Castigat autem voce quae cogit agmen. At ubi raucescit, succedit alia; nocte autem excubias dividunt, et ordinem vigiliarum per vices faciunt, tenentes lapillos suspensis digitis, quibus somnos arguant, et quid cavendum erit clamor indicat. Aetatem illis color prodit, nam senectute nigrescunt. 16. Ciconiae vocatae a sono quo crepitant, quasi cicaniae, quem sonum oris potius esse (constat) quam vocis, quia eum quatiente rostro faciunt. Hae veris nuntiae, societatis comites, serpentium hostes, maria transvolant, in Asiam collecto agmine pergunt. Cornices duces eas praecedunt, et ipsae, quasi exercitus, prosequuntur.

12.7_2Yavrularına gösterdikleri sevgi eşsizdir; yuvaya öylesine özen gösterirler ki durmadan kuluçkaya yatmaktan tüyleri dökülür. Yavrularını büyütmeye harcadıkları süre kadar da yavruları tarafından beslenirler.

Olor, Yunanların κύκνος dediği kuştur. Olor denmesi, tümüyle beyaz tüylü olmasındandır; çünkü kimse siyah kuğudan söz etmez. Yunancada ὅλον "bütün" demektir. Cygnus ise ötmekten (canere) gelir, çünkü ölçülü sesiyle ezginin tatlılığını döker. Boynu uzun ve eğri olduğu için güzel ötermiş; uzun ve dolambaçlı yoldan güçlükle geçen sesin çeşitli ezgiler çıkarması zorunludur.

Hyperboreia bölgelerinde, kitharacılar çalarken pek çok kuğunun uçup geldiğini ve onlarla pek uygun bir ahenkle birlikte öttüğünü söylerler. Olores Latince bir addır; Yunanca cygni denir. Denizciler bu kuşun kendilerine iyi alamet olduğunu söyler; Aemilius'un dediği gibi: "Kuğu, alametlerde daima en sevinçli kuştur. Denizciler onu isterler, çünkü dalgalara dalmaz."

Struthio Yunanca bir addır; bu hayvan kuş biçiminde kanatlı görünür, ama yerden fazla yükselmez. Yumurtalarını kuluçkaya yatmayı ihmal eder, yalnızca atar; onlar tozun sıcaklığıyla canlanır.

Ardea sanki ardua (yüksek) imiş gibi, yani yüksek uçuşlarından dolayı anılır. Lucanus: "Ve uçmaya cesaret eden balıkçıl." Yağmurdan korkar ve bulutların fırtınasını hissetmemek için bulutların üstüne uçar; çok yükseğe uçtuğunda fırtınayı haber verir. Buna birçokları tantalus der.

Phoenix, Arabistan kuşudur; adını ya Fenike moru renginden ya da bütün dünyada tek ve biricik olmasından alır. Çünkü Araplar tek ve biricik olana phoenix derler. Beş yüz yıl ve daha fazla yaşar; yaşlandığını görünce baharat dallarını toplayıp kendine odun yığını kurar, güneş ışınına dönerek kanat çırpışıyla kendi isteğiyle yangın çıkarır ve böylece küllerinden yeniden doğar.

Cinnamolgus da Arabistan kuşudur; yüksek ağaçlarda tarçın dallarından yuva ördüğü için böyle anılır. Dalların yüksekliği ve kırılganlığı yüzünden insanlar oraya çıkamaz; bu yuvaları kurşunlu mızraklarla yıkar, böylece o tarçınları indirip daha yüksek fiyatla satarlar; çünkü tüccarlar o tarçını başkasından daha çok beğenir.

Psittacus Hindistan kıyılarında doğar; yeşil renkli, kızıl halkalı, dili öteki kuşlardan iri ve geniştir. Bu yüzden eklemli kelimeler söyler, öyle ki görmezsen insan konuşuyor sanırsın. Tabiatı gereği ave ya da χαῖρε diye selamlar; öteki kelimeleri eğitimle öğrenir. Şu sözün kaynağı budur: "Ben papağan, başka adları sizden öğreneceğim; 'Selam, Sezar' demeyi kendim öğrendim."

Halcyon deniz kuşudur, sanki ales cyanea (mavi kuş) imiş gibi denir; kışın Okyanus'un durgun sularında yuva yapar, yavrularını büyütür. O kuluçkaya yattığında deniz düzleşir, rüzgârlar susar, yedi gün aralıksız durgunluk sürer; tabiatın kendisi onun yavrularını yetiştirmesine hizmet eder.

Pellicanus Mısır kuşudur, Nil ırmağının çölünde yaşar; adını da buradan alır, çünkü Mısır'a Canopus denir. Söylendiğine göre, doğruysa, yavrularını öldürür, üç gün yas tutar, sonra kendini yaralar ve kanını serperek yavrularını diriltir.

Stymphalidae kuşları, en çok bulundukları Stymphades adalarından dolayı böyle anılır; Herakles onlara karşı ok kullanmıştır. Adalarda yaşayan deniz kuşlarıdır.

Diomedeae kuşları, masalın o kuşlara dönüştüğünü anlattığı Diomedes'in arkadaşlarından adını alır. Biçim bakımından sutavuğuna, büyüklük bakımından kuğuya benzer, renkleri beyaz, gagaları sert ve iridir. Apulia yakınlarında Diomedea adasında kıyı kayalıkları arasında uçar, kendilerinden olanla yabancıyı ayırt ederler.

Yunan biri gelirse yaklaşır, sevgi gösterirler; yabancıysa ısırarak saldırır ve yaralarlar, gözyaşlı seslerle ya dönüşümlerine ya da kralın ölümüne ağlarlar. Çünkü Diomedes İllirler tarafından öldürülmüştür. Bu kuşlara diomedeae denir, Yunanlar ἐρῳδιοί der.

Memnonides, Memnon'un öldüğü yerden ötürü böyle anılan Mısır kuşlarıdır. Bölükler hâlinde Mısır'dan İlion'a, Memnon'un mezarının yanına uçup geldikleri söylenir; bu yüzden İlionlular onlara Memnoniae der. Beş yılda bir İlion'a gelirler, iki gün çevresinde uçtuktan sonra üçüncü gün savaşa tutuşur, pençe ve gagalarıyla birbirlerini parçalarlar.

12.7_2
  1. Eximia illis circa filios pietas; nam adeo nidos impensius fovent, ut assiduo incubitu plumas exuant. Quantum autem tempus impenderint in fetibus educandis, tantum et ipsae invicem a pullis suis aluntur. 18. Olor, avis est quam Graeci κύκνον appellant. Olor autem dictus, quod sit totus plumis albus; nullus enim meminit cygnum nigrum; ὅλον enim Graece totum dicitur. Cygnus autem a canendo est appellatus, eo quod carminis dulcedinem modulatis vocibus fundit. Ideo autem suaviter eum canere (dicunt), quia collum longum et inflexum habet, et necesse est eluctantem vocem per longum et flexuosum iter varias reddere modulationes. 19. Ferunt in Hyperboreis partibus, praecinentibus cytharoedis, olores plurimos advolare, apteque admodum concinere. Olores autem Latinum nomen est; nam Graece cygni dicuntur. Nautae vero sibi hunc bonam prognosim facere dicunt, sicut ait Aemilius: Cygnus in auspiciis semper laetissimus ales. Hunc optant nautae, quia se non mergit in undas. 20. Struthio Graeco nomine dicitur, quod animal in similitudine avis pennas habere videtur, tamen de terra altius non elevatur. Ova sua fovere negligit, sed projecta tantummodo, fotu pulveris animantur. 21. Ardea vocata, quasi ardua, id est, propter altos volatus. Lucanus: Quodque ausa volare Ardea. Formidat enim imbres, et super nubes evolat, ut procellas nubium sentire non possit; cum autem altius volaverit, significat tempestatem. Hanc multi tantalum nominant. 22. Phoenix, Arabiae avis, dicta, quod colorem Phoeniceum habeat, vel quod sit toto orbe singularis, et unica. Nam Arabes singularem, et unicam Phoenicem vocant. Haec quingentis et ultra annis vivens, dum se viderit senuisse, collectis aromatum virgulis, rogum sibi instruit, et conversa ad radium solis alarum plausu voluntarium sibi incendium nutrit, sicque iterum de cineribus suis resurgit. 23. Cinnamolgus, et ipsa Arabiae avis, proinde ita vocata, quod in excelsis nemoribus texit nidos ex fruticibus cinnami, et quoniam non possunt ibi homines conscendere propter ramorum altitudinem et fragilitatem, eosdem nidos plumbatis appetunt jaculis, ac sic cinnama illa deponunt, et pretiis amplioribus vendunt, eo quod cinnamum illud magis quam alia mercatores probent. 24. Psittacus, in Indiae littoribus gignitur, colore viridi, torque puniceo, grandi lingua, et caeteris avibus latiore. Unde, et articulata verba exprimit, ita ut si eam non videris, hominem loqui putes. Ex natura autem salutat dicens, ave, vel Χαι̃ρε, caetera nomina institutione discit. Hinc est illud: Psittacus a vobis aliorum nomina discam; Hoc didici per me dicere: Caesar ave. 25. Halcyon, pelagi volucris dicta, quasi ales cyanea, eo quod hieme in stagnis Oceani nidos facit, pullosque educit. Qua excubante fertur extento aequore pelagus silentibus ventis continua septem dierum tranquillitate mitescere, et ejus fetibus educandis obsequium ipsam rerum naturam praebere. 26. Pellicanus, avis Aegyptia, habitans in solitudine Nili fluminis, unde et nomen sumpsit; nam Canopus Aegyptus dicitur. Fertur, si verum est, eam occidere natos suos, eosque per triduum lugere, deinde seipsam vulnerare, et aspersione sui sanguinis vivificare filios. 27. Stymphalidae, aves a Stymphadibus insulis appellatae, ubi plurimum abundant, adversus quas Hercules sagittis est usus; sunt enim pelagi volucres in insulis habitantes. 28. Diomedeae aves a sociis Diomedis appellatae, quos ferunt fabulae in easdem volucres fuisse conversos, forma fulicae similes, magnitudine cygnorum, colore candido, duris et grandibus rostris. Sunt autem circa Apuliam in insula Diomedea inter scopulos littorum, et saxa volitantes, judicant inter suos et advenas. 29. Nam si Graecus est proprius accedunt, et blandiuntur; si alienigena, morsu impugnant, et vulnerant, lacrymosis quasi vocibus dolentes, vel suam mutationem, vel regis interitum. Nam Diomedes ab Illyris interemptus est. Hae aves diomedeae vocantur, Graeci eas ἠρωδίους dicunt. 30. Memnonidea, aves Aegyptiae, appellatae a loco, ubi Memnon periit. Nam catervatim advolare dicuntur ex Aegypto ad Ilium juxta Memnonis sepulcrum, et proinde eas Ilienses Memnonias vocant. Quinto autem anno ad Ilium veniunt, et cum biduo circumvolaverint, tertia die ineuntes pugnam vicissim se unguibus, rostrisque dilacerant.

12.7_3Hercyniae kuşları, doğdukları Germanya'nın Hercynia ormanından adını alır. Tüyleri karanlıkta öyle parlar ki gece koyu karanlıkla örtülü olsa bile, yolda kılavuzluk etsin diye önüne atılınca ışıldar, parlak tüylerin işaretiyle yol belli olur.

Onocrotalos'a Yunanlar uzun gagalı oluşundan dolayı böyle der. İki türü vardır: biri suda, öteki çölde yaşar.

Ibis, Nil ırmağının kuşudur; gagasıyla makadına su akıtarak kendini temizler. Yılan yumurtalarıyla beslenir, onlardan yuvasına en sevilen yemi getirir.

Meropes, aynı kuşlara gauli de denir; anne babalarını sakladıkları ve besledikleri söylenir. Coredulus bir kuş türüdür, sanki kalp yiyen (cor edens) imiş gibi.

Monedula sanki monetula imiş gibi denir; altın bulunca götürüp saklar. Cicero, Pro Flacco: "Sana, karga kadar bile altın emanet edilmez."

Vespertilio adını zamanından almıştır: ışıktan kaçarak akşam alacakaranlığında uçar, kollarının incecik zarlarıyla asılı, hızlı bir hareketle döner. Fareye benzer bir hayvandır, sesle değil cırtlayışla ötüşür. Görünüşü hem kuşa hem dört ayaklıya benzer; bu öteki kuşlarda bulunmaz.

Luscinia (bülbül) kuşu adını ötüşüyle doğan günün başlangıcını bildirmesinden alır, sanki lucinia imiş gibi. Buna acredula da denir; Cicero Prognostica'da ondan şöyle söz eder: "Ve acredula sabah ezgilerini söyler."

Ulula kuşu, ἀπὸ τοῦ ὀλολύζειν, yani yas ve ağıttan adını almıştır; çünkü çığlık attığında ya ağlamayı ya inlemeyi taklit eder. Bu yüzden kâhinlerde ağlarsa kederi, susarsa mutluluğu gösterdiği söylenir.

Bubo (baykuş) adını sesinden almıştır; ölümle anılan bir kuştur, tüylerle yüklü olmakla birlikte hep ağır bir tembellik içindedir. Gece gündüz mezarlarda durur, hep oyuklarda kalır. Ovidius onun için der ki: "Gelecek yasın çirkin haberci kuşu oldu, ölümlüler için korkunç alamet olan tembel baykuş." Kâhinlerde kötülüğün habercisi sayılır: şehirde görüldüğünde şehrin ıssızlaşacağını bildirdiğini söylerler.

Noctua gece (nocte) uçup gündüz göremediği için böyle denir; çünkü güneş ışığı doğunca gözü zayıflar. Girit adasında bu kuş yoktur, başka yerden gelirse hemen ölür. Noctua baykuş (bubo) değildir; bubo daha büyüktür.

Nycticorax da gece kuşudur, çünkü geceyi sever; ışıktan kaçan bir kuştur, güneşi görmeye dayanamaz.

Strix adını sesinden alan bir gece kuşudur; çünkü çığlık atınca cırlar (stridet). Lucanus ondan şöyle söz eder: "Baykuşun ve gecenin strix'inin korkakça yakındığı şey." Halk bu kuşa çocukları sevmesinden (amando) ötürü amma der; yeni doğanlara süt verdiği de söylenir.

Corvus, yani corax adını boğazının sesinden alır, çünkü corax gibi öter. Bu kuşun, doğan yavrularında kendi renginin benzerliğini tüylerin siyahlığından tanımadan önce onlara tam yem vermediği söylenir. Yavruların siyah tüylerini görünce, tümüyle tanıyıp bol bol besler. Leşlerde önce gözü arar.

Cornix (karga) uzun yaşayan kuştur, Latincede Yunanca adıyla anılır. Kâhinler bu kuşun işaretleriyle insanların kaygılarını artırdığını, tuzak yollarını gösterdiğini, geleceği önceden söylediğini iddia ederler. Tanrı'nın tasarılarını kargalara bildirdiğine inanmak büyük suçtur. Birçok alamet arasında sesiyle yağmuru haber verdiği de söylenir; şu söz bundandır: "O zaman utanmaz karga tok sesiyle yağmuru çağırır."

Graculus gevezeliğinden (garrulitas) dolayı böyle anılır; kimilerinin dediği gibi sürü (grex) hâlinde uçtukları için değil, çünkü adın sesinden geldiği açıktır. Çok konuşkan bir türdür ve sesiyle usandırır.

Picae sanki poetricae (şairler) imiş gibi denir, çünkü insan gibi sesi ayırarak kelime söylerler. Dallara asılı, usandırıcı bir gevezelikle öterler; dillerini konuşmaya açamasalar da insan sesini taklit ederler. Biri uygun biçimde şöyle der: "Geveze saksağanım, efendim diye belli sesle selamlarım; beni görmezsen kuş olduğumu inkâr edersin."

Picus adını Saturnus'un oğlu Picus'tan almıştır, çünkü onu alametlerde kullanırdı. Bu kuşta ilahî bir şey olduğu söylenir; delili şudur: hangi ağaca yuva yaparsa, oraya çakılan çivi ya da başka şey uzun süre tutunamaz, kuş konduğu yerde hemen düşer. Bu Mars'ın ağaçkakanıdır; pica (saksağan) başkadır.

Pavo adını sesinden alır. Eti öyle serttir ki çürümez denecek kadar güç çürür, kolay pişmez. Biri onun için şöyle der: "Mücevherli kanatlarını her açışında hayran kalıyorsun, katı yürekli, yine de onu acımasız aşçıya verebiliyorsun."

12.7_3
  1. Hercyniae aves dictae ab Hercynio saltu Germaniae ubi nascuntur, quarum pennae adeo per obscurum emicant, ut quamvis nox obtenta densis tenebris sit, ad praesidium itineris dirigendi praejactae interluceant, cursusque viae pateat indicio plumarum fulgentium. 32. Onocrotalon Graeci vocant rostro longo. Quorum duo genera sunt: aliud aquatile, aliud solitudinis. 33. Ibis, avis Nili fluminis, quae semetipsam purgat, rostro in anum aquam fundens. Haec serpentium ovis vescitur, ex eis escam gratissimam nidis suis deportans. 34. Meropes, eosdem, et Gaulos, qui parentes suos recondere atque alere dicuntur. Coredulus, genus volatile, quasi cor edens. 35. Monedula, quasi monetula, quae cum aurum invenit, aufert et occultat. Cic., pro Valer. Flac.: Non plus aurum tibi, quam monedulae, committendum. 36. Vespertilio, pro tempore nomen accepit; eo quod, lucem fugiens, crepusculo vespertino circumvolat, praecipiti motu acta, et tenuissimis brachiorum membranis suspensa: animal murium simile, non tam voce resonans, quam stridore; specie quoque volatilis, simul et quadrupes, quod in aliis avibus reperiri non solet. 37. Luscinia avis inde nomen sumpsit, quod cantu suo significare solet diei surgentis exortum, quasi lucinia. Eadem et acredula, de qua Cicero in Prognosticis: Et matutinos exercet acredula cantus. 38. Ulula avis, ἀπὸ τοῦ ὀλολύζειν, id est, a planctu et luctu nominata; cum enim clamat, aut fletum imitatur, aut gemitum; unde et apud augures, si lamentatur, tristitiam; tacens, ostendere fertur prosperitatem. 39. Bubo, a sono vocis compositum nomen habet, avis feralis, onusta quidem plumis, sed gravi semper detenta pigritie; in sepulcris die noctuque versatur, et semper commorans in cavernis; de qua Ovidius: Foedaque fit volucris venturi nuntia luctus, Ignavus bubo dirum mortalibus omen. Denique apud augures malum portendere fertur; nam cum in urbe visa fuerit, solitudinem significari dicunt. 40. Noctua dicitur, pro eo quod nocte circumvolat, et per diem non possit videre. Nam exorto splendore solis visus illius hebetatur. Hanc autem insula Cretensis non habet, et si veniat aliunde statim moritur. Noctua autem non est bubo, nam bubo major est. 41. Nycticorax, ipsa est noctua, quia noctem amat; est enim avis lucifuga, et solem videre non patitur. 42. Strix, nocturna avis habens nomen de sono vocis: quando enim clamat, stridet; de quo Lucanus: Quod trepidos bubo, quod Strix nocturna queruntur. Haec avis vulgo amma dicitur, ab amando parvulos, unde, et lac praebere fertur nascentibus. 43. Corvus, sive corax nomen a sono gutturis habet, quod voce coracinet. Fertur haec avis, quod editis pullis escam plene non praebeat, priusquam in eis per pennarum nigredinem similitudinem proprii coloris agnoscat. Postquam vero eos tetros plumis aspexerit, in toto agnitos abundantius pascit. Hic prior in cadaveribus oculum petit. 44. Cornix, annosa avis, apud Latinos Graeco nomine appellatur, quam aiunt augures hominum curas significationibus augere, insidiarum vias monstrare, futura praedicere. Magnum nefas haec credere, ut Deus consilia sua cornicibus mandet. Huic inter multa auspicia tribuunt etiam pluvias portendere vocibus, unde est illud: Tunc cornix plena pluviam vocat improba voce. 45. Graculus, a garrulitate nuncupatus, non, ut quidam voluit, pro eo quod gregatim volent, cum sit manifestum ex voce eum nuncupari. Est enim loquacissimum genus et vocibus importunum. 46. Picae, quasi poetricae, quod verba in discrimine vocis exprimant, ut homo. Per ramos enim arborum pendulae importuna garrulitate sonantes, etsi linguas in sermone nequeunt explicare, sonum tamen humanae vocis imitantur, de qua congrue quidam ait: Pica loquax certa dominum te voce saluto. Si me non videas, esse negabis avem. 47. Picus, a Pico Saturni filio nomen sumpsit, eo quod ea in auspiciis utebatur. Nam ferunt hanc avem quiddam habere divinum, illo indicio, quod in quacunque arbore nidificaverit, clavus, vel quidquid aliud fixum fuerit, diu haerere non possit, quin statim excidat ubi ea insederit. Iste est picus Martius, nam alia est pica. 48. Pavo, nomen de sono vocis habet, cujus caro tam dura est, ut putredinem vix sentiat, nec facile coquatur; de quo quidam sic ait: Miraris quoties gemmantes explicat alas, Et potes hunc saevo tradere, dure, coco.

12.7_4Phasianus ilk getirildiği Yunanistan adası Phasis'ten ötürü böyle anılır. Eski bir beyit buna tanıklık eder: "Argo gemisiyle önce ben taşındım; daha önce Phasis'ten başka bir yer bilmezdim."

Gallus (horoz) adını hadım edilmekten almıştır. Çünkü kuşlar içinde yalnız onun husyeleri alınır. Eskiler hadım edilmişlere galli derlerdi. Leo'dan leaena, draco'dan dracaena türediği gibi gallus'tan da gallina türer. Bazıları, gövdesinin eriyen altına karıştırılırsa yok olduğunu söyler.

Anas adını sürekli yüzmesinden (natare) almıştır. Bu türün bir kısmına germanae denir, çünkü ötekilerden çok beslerler.

Anser adı anas'tan türeme yoluyla gelmiştir; ya benzerliğinden ya da onun da çok yüzmesinden. Gecenin nöbetlerini sürekli çığlığıyla haber verir. Hiçbir hayvan insan kokusunu kaz kadar duymaz; Galyalıların Capitolium'a tırmanışı onun çığlığıyla fark edilmiştir.

Fulica, eti tavşan eti tadında olduğu için böyle denir. Çünkü tavşana lagos denir; Yunanlar buna lagois der. Durgun su kuşudur, yuvasını suyun ortasında ya da suların çevirdiği kayalarda yapar, her zaman denizin derinliğinden hoşlanır. Fırtınayı sezince sığ suya kaçıp oynar.

Mergus adı sürekli dalmasından (mergere) kalmıştır. Sık sık başlarını derine sokarak dalgalar altında rüzgârın işaretlerini toplarlar; deniz fırtınasını önceden görüp çığlıkla kıyıya yönelirler. Dalgıç kuşları kıyıya sığındığında denizde çok ağır bir fırtına var demektir.

Accipiter (atmaca) pençeden çok yürekle silahlanmış, küçük bedeninde büyük yiğitlik taşıyan bir kuştur. Adını accipere, yani tutmaktan alır. Çünkü öteki kuşları kapmaya hırslıdır; bu yüzden accipiter, yani kapıcı denir. Havari Pavlus da bundan ötürü şöyle der: "Biri sizi kaparsa (accipit) katlanırsınız"; "kapar" diyecek yerde accipit demiştir.

Atmacaların yavrularına karşı acımasız olduğu söylenir: uçmayı deneyebileceklerini görünce onlara yem vermez, kanatlarıyla döver, yuvadan aşağı atarlar, küçükken ava zorlarlar ki büyüyünce tembelleşmesinler.

Capys İtalya dilinde tutmaktan (capere) gelir. Biz ona falco deriz, çünkü parmakları kıvrıktır.

Milvus gücü ve uçuşu yumuşak olduğu için, sanki yumuşak kuş (mollis avis) imiş gibi anılır; yine de çok yırtıcıdır, her zaman ev kuşlarına pusu kurar.

Ossifragus halkın, kemikleri yüksekten atıp kırdığı için bu adı verdiği kuştur. Adını kemik kırmaktan alır.

Turtur adını sesinden alır. İffetli bir kuştur, her zaman dağ tepelerinde ve ıssız çöllerde durur. İnsanların evlerinden ve arkadaşlığından kaçar, ormanlarda yaşar. Kışın tüylerini döküp ağaç gövdelerinin oyuklarında yaşadığı söylenir. Güvercin ise tersine insan konukluğunu sever, evlerin her zaman sevimli sakinidir.

Columbae adı boyunlarının her dönüşte renk değiştirmesinden gelir (collum). Bunlar evcil kuşlardır, insan kalabalığı içinde yaşarlar, ödsüzdürler. Eskiler onlara yuvalarını sık ziyaret ettikleri ve öpücükle sevgi duydukları için veneriae derlerdi.

Palumbes yemle doldurulmuş (pabulo fartae) oldukları için böyle anılır; halk bunlara titi der. Huyları bakımından iffetli kuş denir, çünkü iffetin yoldaşıdır: bedensel eşini kaybedince yalnız gezer, bir daha tensel birleşme aramaz.

Perdix adını sesinden alır; hileci ve kirli bir kuştur. Çünkü erkek erkeğe saldırır ve şehvet başını alıp cinsiyeti unutturur. Öyle hilekârdır ki başkasının yumurtasını kapıp kuluçkaya yatar; ama hilesinin meyvesi yoktur: yavrular kendi annesinin sesini duyunca, bir tür tabiî dürtüyle onları kuluçkaya yatanı bırakır ve doğurana dönerler.

Coturnices adını sesinden alır; Yunanlar ὄρτυγες der, çünkü ilk kez Ortygia adasında görülmüşlerdir. Gelme vakitleri vardır: yaz bitince denizleri aşarlar.

Sürüye önderlik edene ortygometra denir. Toprağa yaklaştığını gören atmaca onu kapar; bu yüzden hepsi başka cinsten bir kılavuz bulmaya çalışır, ilk tehlikelerden onunla sakınırlar. En sevdikleri yem zehirli otların tohumudur; bu yüzden eskiler bunların yenmesini yasaklamıştır. Çünkü insan gibi saradan yalnız bu hayvan muzdariptir.

Upupa'ya Yunanlar böyle der, çünkü insan dışkısının üzerine konar ve pis kokulu gübreyle beslenir. Çok pis bir kuştur, başında tepeliği miğfer gibi durur, her zaman mezarlarda ve insan dışkısının yanında kalır. Kim bunun kanıyla kendini ovarsa, uykuya gidince cinlerin onu boğduğunu görür.

12.7_4
  1. Phasianus, a Phaside insula Graeciae, unde primum asportatus est, appellatur. Testatur id vetus distichon illud: Argiva primo sum transportata carina. Ante mihi notum, nil nisi Phasis erat. 50. Gallus a castratione vocatus. Inter caeteras enim aves huic soli testiculi adimuntur. Veteres enim abscisos gallos vocabant; sicut autem a leone leaena, et a dracone dracaena, ita a gallo gallina. Cujus membra, ferunt quidam, si auro liquescenti misceantur, consumi. 51. Anas, ab assiduitate natandi aptum nomen accepit. Ex quo genere quaedam germanae dicuntur, quod plus caeteris nutriant. 52. Anseri nomen anas dedit per derivationem, vel a similitudine, vel quod et ipse natandi frequentiam habeat. Iste vigilias noctis assiduitate clangoris testatur. Nullum autem animal ita odorem hominis sentit, ut anser, unde et clangore ejus Gallorum ascensus in Capitolio deprehensus est. 53. Fulica dicta, quod caro ejus leporinam sapiat. Lagos enim lepus dicitur, unde et apud Graecos lagois dicitur. Est enim avis stagnensis, habens nidum in medio aquae, vel in petris, quas aquae circumdant, maritimoque semper delectatur profundo. Quae dum tempestatem persenserit, fugiens in vado ludit. 54. Mergis ab assiduitate mergendi nomen hoc haesit. Saepe autem demisso in profundum capite aurarum signa sub fluctibus colligunt, et praevidentes aequoris tempestatem cum clamore ad littora tendunt. Nam in pelago jam gravissimam esse tempestatem (constat), cum ad littora mergi confugerint. 55. Accipiter, avis animo plus armata, quam unguibus, virtutem majorem in minore corpore gestans. Hic ab accipiendo, id est, a capiendo nomen sumpsit. Est enim avis rapiendis aliis avibus avida, ideoque vocatur accipiter, hoc est, raptor; unde et Paulus Apostolus: Sustinetis enim si quis a vos accipit, ut enim diceret si quis rapit, dixit si quis accipit. 56. Fertur autem accipitres circa pullos suos impios esse. Nam dum viderint eos posse tentare volatus, nullas eis praebent escas, sed verberant pennis, et a nido praecipitant, atque a tenero compellunt ad praedam, ne forte adulti pigrescant. 57. Capys Itala lingua dicitur a capiendo. Hunc nostri falconem vocant, eo quod incurvis digitis sit. 58. Milvus, mollis viribus et volatu, quasi mollis avis, unde et nuncupatur, rapacissimus tamen, et semper domesticis avibus insidiatur. 59. Ossifragus vulgo appellatur avis quae ossa ab alto dimittit, et frangit. Unde et a frangendo ossa nomen accepit. 60. Turtur de voce vocatur, avis pudica, et semper in montium jugis, et in desertis solitudinibus commorans. Tecta enim hominum, et conversationem fugit, et commoratur in silvis. Quae etiam hieme deplumata in truncis arborum concavis habitare perhibetur. Cujus e contrario columba hospitia humana diligit semper domorum blanda habitatrix. 61. Columbae dictae, quod earum colla ad singulas conversiones colores mutent, aves mansuetae, et in hominum multitudine conversantes, ac sine felle, quas antiqui venerias nuncupabant, eo quod nidos frequentent, et osculo amorem concipiant. 62. Palumbes, eo quod sint fartae a pabulo, quas vulgus titos vocant, avis casta ex moribus appellatur, quod comes sit castitatis. Nam dicitur quod amisso corporali consortio solitaria incedat, nec carnalem copulam ultra requirat. 63. Perdix, de voce nomen habet, avis dolosa atque immunda. Nam masculus in masculum insurgit, et obliviscitur sexum libido praeceps. Adeo autem fraudulenta, ut alteri ova diripiens foveat, sed fraus fructum non habet; denique dum pulli propriae vocem genitricis audierint, naturali quodam instinctu hanc quae fovit relinquunt, et ad eamdem quae genuit revertuntur. 64. Coturnices, a sono vocis dictae, quas Graeci ὄρτυγας vocant, eo quod primum visae fuerint in Ortygia insula. Hae adveniendi habent tempora. Nam aestate depulsa, maria transmeant. 65. Ortygometra dicitur, quae gregem ducit, eam terrae propinquantem accipiter videns rapit, ac propterea cura est universis ducem sollicitare externi generis, per quam caveant prima discrimina. Cibos gratissimos habent semina venenorum, quam ob causam iis veteres vesci interdixerunt. Solum enim hoc animal, sicut et homo, caducum patitur morbum. 66. Upupam Graeci appellant, eo quod stercora humana consideret, et fetenti pascatur fimo, avis spurcissima, cristis exstantibus galeata, semper in sepulcris et humano stercore commorans. Cujus sanguine quisquis se inunxerit, dormitum pergens daemones suffocantes se videbit.

12.7_5Tucos, İspanyolların cuculi dediği kuşlardır; kendi seslerinden adlandırıldıkları bellidir. Bunların gelme vakti vardır: uçuşları kısa ve küçük olduğu için, havanın uzun yollarında yorulup düşmesinler diye çaylakların kanatlarında taşınırlar. Tükürükleri ağustosböceği doğurur. Serçe yuvasında buldukları yumurtayı yer, kendi yumurtalarını oraya koyarlar; serçe de onları kabul edip kuluçkaya yatar ve besler.

Passeres minik kuşlardır, küçüklüklerinden (parvitas) adlarını alırlar; pusilli ve parvi de buradan gelir.

Merula'ya eskiden medula denirdi, çünkü ezgi söyler (moduletur). Kimileri merula denmesini yalnız uçmasına, sanki mera volans (tek başına uçan) olmasına bağlar. Her yerde siyahtır, ama Akhaia'da beyazdır.

Hirundo adı, yiyeceğini konarak almayıp (residens) havada kapıp yemesinden gelir. Geveze bir kuştur, dolambaçlı daireler ve eğri dönüşlerle uçar, yuva yapmakta ve yavru yetiştirmekte çok ustadır. Önceden bilen bir yanı da vardır: yıkılacak damları bırakır ve onlara yuva kurmaz. Yırtıcı kuşlar ona saldırmaz, hiçbir zaman av olmaz. Denizleri aşar, kışı orada geçirir.

Turdi yavaşlıktan (tarditas) denmiştir, çünkü kışın başında dönerler. Turdela sanki büyük turdus imiş gibi denir; dışkısından ökse otu doğduğu sanılır. Bundan dolayı eskilerde şöyle bir atasözü vardı: "Kuş kendine kötülük sıçar."

Furfurio önce un hâline getirilmiş kavuzla (far) beslendiği için böyle anılır.

Ficedulae daha çok incir (ficus) yedikleri için böyle denir. Bu şu eski beyitte açıkça söylenir: "Beni incir besliyor, tatlı üzümlerle de beslendiğime göre, neden üzüm bana adını vermedi?"

Carduelis dikenler ve deve dikeniyle (cardui) beslendiği için böyle denir. Bundan dolayı Yunancada da beslendiği dikenlerden (ἀκάνθαι) ἀκανθίς denmiştir.

Kâhinler kuşların tavrında, hareketinde, uçuşunda ve sesinde işaretlerin konmuş olduğunu söyler.

Oscines, ağız ve ötüşle alamet veren kuşlara denir: kuzgun, karga, ağaçkakan gibi.

Alites, uçuşuyla geleceği gösteriyor görünen kuşlardır. Bunlar aleyhteyse inebrae denir, çünkü engel olurlar (inhibeant), yani yasaklarlar; lehteyse praepetes denir; praepetes denmesi de bütün kuşların uçarken öne (priora) yönelmesindendir.

Üçüncü bir alamet türü yaparlar, buna ortak derler; ikisinden karışıktır, yani kuşların hem ağzından hem uçuşundan alamet alınırsa. Ama buna güvenilmez.

Bütün kuş cinsleri iki kez doğar. Önce yumurta doğar, sonra anne bedeninin sıcaklığıyla biçim alır ve canlanır.

Ova adı ıslak (uvida) olmalarından gelir. Uva (üzüm) da içi nem dolu olduğu için böyle denir. Dışı ıslak olana humidum, içi ıslak olana uvidum denir. Bazıları ovum'un adının Yunanca olduğunu düşünür: onlar υ harfini atarak ᾠά derler.

Bazı yumurtalar boş rüzgârla gebe kalınarak oluşur, ama bunlar döllü değildir; yalnız erkekle birleşerek döllenen ve döl ruhuyla işlenenler verimlidir. Yumurtanın gücünün o kadar büyük olduğunu söylerler ki yumurtayla sıvanan odun yanmaz, değen giysi bile tutuşmaz. Kirece karıştırılınca cam parçalarını yapıştırdığı da söylenir.

12.7_5
  1. Tucos, quos Hispani cuculos vocant, a propria voce constat nominatos. Hi veniendi tempus habent, milvorum alis suscepti, propter breves et parvos volatus, ne per longa aeris spatia fatigati deficiant. Horum salivae cicadas gignunt, ova passeris nido reperta comedunt et sua objicit quae ille suscepta et fovet et nutrit. 68. Passeres vero sunt minuta volatilia, a parvitate vocata, unde, et pusilli et parvi. 69. Merula antiquitus medula vocabatur, eo quod moduletur. Alii merulam vocatam aiunt, quia sola volat, quasi mera volans. Haec cum in omnibus locis nigra sit, in Achaia candida est. 70. Hirundo dicta, quod cibos non sumat residens, sed in aere capiat escas, et edat, garrula avis, et per tortuosos orbes et flexuosos circuitus pervolans, et in nidis construendis educandisque fetibus solertissima, habens etiam quiddam praescium, quod lapsura deserat nec appetat culmina, a diris quoque avibus non impetitur, nec unquam praeda est, maria transvolat, ibique hieme commoratur. 71. Turdi a tarditate dicti, hiemis enim confinio se referunt. Turdela, quasi major turdus, cujus stercore viscum generari putatur. Unde, et proverbium apud antiquos erat: Malum sibi avem cacare. 72. Furfurio vocatus, quod prius farre in farinam redacto pasceretur. 73. Ficedulae dictae, quod ficos magis edant. Quod panditur versiculo veteri illo: Cum me ficus alat, cum pascar dulcibus uvis: Cur potius nomen non dedit uva mihi? 74. Carduelis, quod spinis, et carduis pascitur, Unde etiam apud Graecos ἀκανθίς dicta est ab ἀκάνθαις, id est, spinis quibus alitur. 75. Augures autem dicunt, et in gestu, et in motu, et in volatu, et in voce avium signa esse constituta. 76. Oscines, aves vocant, quae ore cantuque auspicium faciunt, ut corvus, cornix, picus. 77. Alites, quae volatu ostendere futura videntur: quae si adversae sunt, inebrae dicuntur, quod inhibeant, id est, vetent; si prosperae, praepetes; et ideo praepetes, quia omnes aves priora petunt volantes. 78. Tertiam faciunt speciem auguriorum in avibus, quam communem vocant, ex utroque permistam, id est, cum aves ex ore et volatu auguriantur, sed fidem non habet. 79. Omnium autem genera volucrum bis nascuntur. Primum enim ova gignuntur, inde calore materni corporis formantur et animantur. 80. Ova autem dicta, ab eo, quod sint uvida. Unde et uva eo quod intrinsecus humore sit plena. Nam humidum est quod exterius humorem habet, ovidum quod interius. Quidam autem putant ovum Graecam habere originem nominis. Isti autem dicunt ᾠά, υ littera ablata. 81. Ova autem quaedam inani vento concipiuntur, sed non sunt generabilia, nisi quae fuerint concubitu masculino concepta, et seminali spiritu penetrata. Ovorum vim tantam dicunt, ut lignum perfusum ovo non ardeat, ac ne vestis quidem contacta aduratur. Admista quoque calce glutinare fertur vitri fragmenta.
12.88. Küçük uçucular

Apes adı ya birbirlerine ayakla bağlanmalarından ya da ayaksız doğmalarından (a-pes) gelir; çünkü ayakları ve kanatları sonradan çıkar. Bal yapmak görevinde ustadırlar, kendilerine ayrılan yerlerde otururlar, anlatılmaz bir sanatla evlerini kurarlar, çeşitli çiçeklerden petek yaparlar, örülü mumlarla kamplarını sayısız yavruyla doldururlar. Orduları ve kralları vardır, savaş açarlar, dumandan kaçarlar, gürültüde öfkelenirler.

Birçok kişi bunların sığır leşlerinden doğduğunu tecrübe etmiştir. Çünkü onları yaratmak için öldürülmüş danaların etleri dövülür ki çürüyen kandan kurtçuklar yaratılsın, bunlar sonra arı olur. Asıl anlamıyla apes, sığırlardan doğanlara denir; eşek arıları (crabrones) atlardan, erkek arılar (fuci) katırlardan, yaban arıları (vespae) eşeklerden doğar.

Yunanlar peteğin uç kısımlarında yaratılan büyük arılara costri der; kimileri bunları kral sayar (kampı götürdükleri için böyle dendiği söylenir). Fucus arıdan büyük, eşek arısından küçüktür. Fucus adı başkalarının emeğini yemesinden, sanki fagus imiş gibi gelir; çünkü çalışmadığı yerde otlar. Vergilius onun için der ki: "Erkek arıların tembel sürüsünü kovanlardan kovarlar."

Vespae … Crabrones, cabo'dan, yani attan (caballus) adını alır, çünkü onlardan yaratılır. Eşek arıları çürümüş at etinden doğduğu gibi, onlardan da sık sık scarabaei doğar; adlarını da buradan alırlar.

Tauri denen kara böcekleri keneye benzer. Buprestis, İtalya'da küçük, uzun ayaklı böceğe çok benzeyen bir hayvandır. Otlar arasında en çok sığırı aldatır, adını da bundan alır; yutulduktan sonra ödüne değince onu patlatacak kadar alevlendirir.

Cicendela bir böcek türüdür; yürürken ya da uçarken ışık saçtığı için böyle denir.

Blattae adını renginden alır; tutulunca eli boyar, bundan dolayı blatteus renkten söz edilir. Bu hayvan ışığı görmeye dayanamaz, sineğin tersidir: sinek ışığı arar, blatta ışıktan kaçar, yalnız gece yürür.

Papiliones küçük uçuculardır, çiçek açmış ebegümeçlerinde bol bulunurlar; dışkılarından kurtçuk doğar.

Locusta, ayakları mızrak (hasta) gibi uzun olduğu için böyle denir. Bu yüzden Yunanlar hem denizdekine hem karadakine astacos der.

Cicadae guguk kuşlarının tükürüğünden doğar. İtalya'da Rhegion'da çoktur, başka yerde yoktur.

Musca Yunancadan gelir, mus gibi. Bunlar arılar gibi suda ölür, bazen bir saat sonra dirilirler.

Cynomyia Yunancada köpek sineği demektir; çünkü Yunancada köpeğe κύων denir.

Culex iğnesinden (aculeus) dolayı böyle anılır, çünkü kan emer. Ağzında iğne gibi bir boru vardır, onunla eti delip kan içer.

Cyniphes pek küçük sineklerdir, ama iğneleri çok rahatsız edicidir; kibirli Mısır halkı üçüncü bela olarak bunlarla vurulmuştur.

Oestrus, iğnesiyle sığırlara çok rahatsızlık veren bir hayvandır. Oestrum Yunancadır, Latincede asilus, halk dilinde tabanus denir.

Bibiones şarapta doğanlardır, halk bunlara mayadan (mustum) ötürü mustiones der. Afranius: "Bana bakıp konuşmaya başlayınca, ağzımdan gözlerine bibiones uçuşur."

Gurgulio neredeyse boğazdan (guttur, gurges) başka bir şey olmadığı için böyle denir.

12.8
  1. Apes dictae, vel quod se pedibus invicem alligent, vel pro eo quod sine pedibus nascantur. Nam postea, et pedes, et pennas accipiunt. Hae solertes in generandi mellis officio, assignatas incolunt sedes, domicilia inenarrabili arte componunt, ex variis floribus favum condunt, textisque ceris innumera prole castra replent, exercitum, et reges habent, praelia movent, fumum fugiunt, tumultu exasperantur. 2. Has plerique experti sunt nasci de boum cadaveribus. Nam pro his creandis, vitulorum occisorum carnes verberantur, ut ex putrefacto cruore vermes creentur, qui postea efficiuntur apes. Proprie autem apes vocantur ortae de bobus, sicut crabrones de equis, fuci de mulis, vespae de asinis. 3. Costros Graeci appellant, qui in extremis partibus favorum majores creantur, quos aliqui reges putant (dicti quod castra ducant). Fucus est major ape, crabrone minor. Dictus autem fucus, quod alienos labores edat, quasi fagus. Depascitur enim quod non laboravit; de quo Virgilius: Ignavum fucos pecus a praesepibus arcent. 4. Vespae… Crabrones vocati a cabo, id est, caballo, quod ex his creentur, sicut autem crabrones nascuntur de equorum carnibus putridis, ita ex eis iterum saepe nascuntur scarabaei, unde et cognominati sunt. 5. Tauri vocantur scarabaei terrestres ricino similes. Buprestis, animal est in Italia parvum, simillimum scarabaeo, longipedi. Fallit inter herbas bovem maxime, unde et nomen habet, devoratumque tacto felle ita inflammat, ut rumpat. 6. Cicendela, scarabaeorum genus est, eo quod gradiens, vel volans, lucet. 7. Blattae, a colore nuncupatae, siquidem et comprehensae manum tingunt, unde et blatteum colorem dicunt. Hoc autem animal lucem videre non patitur, contrarium muscae; nam musca lucipeta, et blatta lucifuga est, per noctem enim tantum ambulat. 8. Papiliones, aviculae sunt, quae maxime abundant florentibus malvis, quique vermiculos stercore suo faciunt nasci. 9. Locusta, quod pedibus sit longis, veluti hasta, unde et eam Graeci, tam maritimam, quam terrestrem, astacon appellant. 10. Cicadae, ex cuculorum nascuntur sputo; hae in Italia apud Rheginos multae sunt, nec usquam alibi. 11. Musca ex Graeco venit, sicut et mus: hae, sicut et apes, necatae in aqua, aliquoties post unius horae spatium reviviscunt. 12. Cynomyia Graece vocatur, id est, musca canina. Nam κύων Graece canis vocatur. 13. Culex ab aculeo dictus, quod sanguinem sugat; habet enim in ore fistulam in modum stimuli, qua carnem terebrat, ut sanguinem bibat. 14. Cyniphes, muscae minutissimae sunt, sed aculeis permolestae; qua tertia plaga superbus populus Aegyptiorum caesus est. 15. Oestrus, animal armentis aculeis permolestum. Oestrum autem Graecum est, quod Latine asilus, vulgo tabanus vocatur. 16. Bibiones sunt qui in vino nascuntur, quos vulgo mustiones a musto appellant, unde et Afranius: Ad me cum spectas, fabularique incipis, ex ore in oculos tuos bibiones involant. 17. Gurgulio dicitur, quia pene nihil aliud est, nisi guttur.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…