İçeriğe geç
Etimolojiler

Sevillalı Isidorus · Etimolojiler

XI. Kitap: İnsan ve Harikalar Üzerine

111. İnsan ve kısımları

Natura, bir şeyin doğmasını (nasci) sağladığı için böyle denir; çünkü doğurma ve yapma gücüne sahiptir. Kimileri, her şeyin kendisi tarafından yaratıldığı ve var olduğu bu tabiatın Tanrı olduğunu söylemiştir.

Genus, doğurmaktan (gignere) denir; adı, her şeyin doğduğu topraktan türetilmiştir, çünkü Yunancada toprağa gē denir.

Vita, canlılıktan (vigor) ya da doğma ve büyüme gücünü (vis) taşımasından denir. Ağaçların hayatı olduğu da bu yüzden söylenir, çünkü doğar ve büyürler.

Homo, topraktan (humus) yapıldığı için böyle denir; Yaratılış'ta söylendiği gibi: "Ve Tanrı insanı toprağın balçığından yarattı." İnsanın tamamına, yani ruhla bedenin birliğine, iki cevherden oluşan bütüne de yanlış kullanımla homo denir.

Asıl anlamda homo, humus'tandır. Yunanlar ise insana anthrōpos demiştir, çünkü topraktan yükseltilmiş olarak yaratıcısını seyretmek için yukarı bakar. Şair Ovidius da bunu şöyle belirtir:

Bütün öteki hayvanlar başları eğik yere bakarken, insana yüksek bir yüz verdi, göğe bakmasını, yüzünü dimdik yıldızlara kaldırmasını buyurdu.

Göğe dik bakmasının sebebi Tanrı'yı aramasıdır; yoksa tabiatın eğik ve karnına itaatkâr yarattığı sürüler gibi toprağa yönelmesi değil.

İnsan iki türlüdür: iç ve dış. İç insan ruhtur, dış insan bedendir.

Paganlar arasında anima adını, rüzgâr olduğu için almıştır. Yunancada rüzgâra anemos denmesi de bundandır; çünkü havayı ağızdan çekerek yaşıyor görünürüz. Fakat bu apaçık yanlıştır; çünkü ruh, ağızla hava alınabilmesinden çok önce doğar, çünkü daha ana rahminde yaşar.

Demek ki ruh, onun cisimsiz tabiatını düşünemeyen bazılarının sandığı gibi hava değildir.

Ruh (spiritus) ile anima'nın aynı olduğunu Müjdeci şöyle söyler: "Canımı vermeye de yeniden almaya da gücüm var." Rabbin bu canı hakkında yine çile vaktini anan Müjdeci şöyle demiştir: "Başını eğerek ruhunu teslim etti."

Ruhu teslim etmek canı vermekten başka nedir? Ama anima yaşadığı için, spiritus ise ya tinsel tabiatından ya da bedene soluk verdiği (inspirare) için denir.

Aynı şekilde animus ile anima da aynıdır. Fakat anima hayatın, animus ise düşünüp karar vermenin adıdır. Filozoflar bu yüzden animus olmadan da hayatın sürdüğünü, mens olmadan da anima'nın devam ettiğini söyler; amentes buradan gelir. Bilmesi için mens, istemesi için animus denir.

Mens, ruhta öne çıktığı (eminere) ya da hatırladığı (meminisse) için denir; bu yüzden immemores'e amentes denir. Demek ki mens denen şey ruhun kendisi değil, ruhta üstün olandır; sanki onun başı ya da gözüdür. İnsanın kendisine de zihni bakımından Tanrı'nın sureti denmesi bundandır. Bütün bunlar ruha öyle bağlıdır ki bir tek şeydir. Çünkü ruh, gördüğü işlere göre farklı adlar almıştır.

Hafıza da zihindir; bu yüzden immemores'e amentes denir. Bedeni canlandırdığında anima, istediğinde animus, bildiğinde mens, hatırladığında memoria, doğruyu yargıladığında ratio, soluduğunda spiritus, bir şeyi hissettiğinde sensus'tur. Çünkü animus'a hissettiği şeyler yüzünden sensus denir; sententia da adını buradan almıştır.

Corpus, bozulup (corruptum) yok olduğu için böyle denir; çünkü çözülebilir ve ölümlüdür, bir gün çözülecektir.

Caro ise yaratmaktan (creare) adını almıştır.

Çünkü crementum, hayvanların ve insanların bedenlerine hayat veren erkek tohumudur. Ana babalara da bu yüzden creatores denir.

Et dört unsurdan oluşmuştur. Toprak ette, hava nefeste, su kanda, ateş hayat sıcaklığındadır. Çünkü unsurların her birinin bizde kendi payı vardır; yapı çözüldüğünde onlara borçlu olunan şey geri verilir.

Et ve beden farklı şeyler belirtir. Ette daima beden vardır; ama bedende her zaman et yoktur. Çünkü et, yaşayandır, aynı zamanda bedendir. Yaşamayan beden ise et değildir. Çünkü bedene ya hayattan sonra ölmüş olduğu ya da hayatsız yaratıldığı için beden denir. Bazen hayatı olan da beden olup et olmaz: ot ve odun gibi.

Bedenin hisleri beştir: görme, işitme, koklama, tatma ve dokunma. Bunlardan ikisi açılır ve kapanır; ikisi her zaman açıktır.

Hislere bu ad verilmiştir, çünkü ruh onlar aracılığıyla, hissetme gücüyle bütün bedeni pek ince biçimde harekete geçirir.

Praesentia da buradandır, çünkü hislerin önündedir (prae sensibus); gözlere hazır olanlara prae oculis denmesi gibi.

11

LIBER UNDECIMUS. DE HOMINE ET PORTENTIS. CAPUT PRIMUM. De homine et partibus ejus. 1. Natura dicta ab eo quod nasci aliquid faciat. Gignendi enim et faciendi potens est. Hanc quidam Deum esse dixerunt, a quo omnia creata sunt et existunt. 2. Genus a gignendo dictum, cui derivatum nomen a terra, ex qua omnia gignuntur, γη̃ enim Graece terra dicitur. 3. Vita dicta propter vigorem, vel quod vim teneat nascendi, atque crescendi. Unde et arbores vitam habere dicuntur, quia gignuntur et crescunt. 4. Homo dictus, quia ex humo factus est, sicut dicitur in Genesi: Et creavit Deus hominem de humo terrae. Abusive autem pronuntiatur ex utraque substantia totus homo, id est, ex societate animae et corporis. 5. Iam proprie homo ab humo. Graeci autem hominem ἄνθρωπον appellaverunt, eo quod sursum spectet, sublevatus ab humo ad contemplationem artificis sui. Quod Ovidius poeta designat, cum dicit: Pronaque cum spectent animalia caetera terram, Os homini sublime dedit, coelumque videre Jussit, et erectos ad sidera tollere vultus. Qui ideo erectus coelum aspicit, ut Deum quaerat, non ut terram intendat, veluti pecora, quae natura prona et ventri obedientia finxit. 6. Duplex est autem homo, interior et exterior. Interior homo, anima; exterior homo, corpus. 7. Anima autem gentilibus nomen accepit, eo quod ventus sit. Unde et ventus Graece ἄνεμος dicitur, quod ore trahentes aerem vivere videamur. Sed apertissime falsum est, quia multo prius gignitur anima quam concipi ore aer possit, quia jam in genitricis utero vivit. 8. Non est igitur aer anima, quod quidam putaverunt, qui non potuerunt incorpoream ejus cogitare naturam. 9. Spiritum idem esse quod animam evangelista pronuntiat dicens: Potestatem habeo ponendi animam meam, et rursus potestatem habeo, sumendi eam. De hac quoque ipsa Domini anima passionis tempore memoratus evangelista ita protulit, dicens: Et inclinato capite emisit spiritum. 10. Quid est enim emittere spiritum, nisi animam ponere? Sed anima dicta propter quod vivit; spiritus autem, vel pro spirituali natura, vel pro eo quod inspiret in corpore. 11. Item animum idem esse quod animam. Sed anima vitae est, animus consilii. Unde dicunt philosophi etiam sine animo vitam manere, et sine mente animam durare; unde et amentes; nam mentem vocari, ut sciat; animum, ut velit. 12. Mens autem vocata, quod emineat in anima, vel quod meminit, unde et immemores amentes. Quapropter non anima, sed quod excellit in anima mens vocatur, tanquam caput ejus, vel oculus. Unde et ipse homo secundum mentem imago Dei dicitur. Ita autem haec omnia adjuncta sunt animae, ut una res sit. Pro efficientiis enim causarum diversa nomina sortita est anima. 13. Nam et memoria mens est, unde et immemores amentes; dum ergo vivificat corpus, anima est; dum vult, animus est; dum scit, mens est; dum recolit, memoria est; dum rectum judicat, ratio est; dum spirat, spiritus est; dum aliquid sentit, sensus est. Nam inde animus sensus dicitur pro iis quae sentit, unde et sententia nomen accepit. 14. Corpus dictum, eo quod corruptum perit. Solubile enim atque mortale est, et aliquando solvendum. Caro autem a creando est appellata. 15. Crementum enim semen est masculi, unde animalium et hominum corpora concipiuntur. Hinc, et parentes creatores vocantur. 16. Caro autem ex quatuor elementis compacta est. Nam terra in carne est, aer in halitu, humor in sanguine, ignis in calore vitali. Habent enim in nobis elementa suam quaeque partem, quibus quid debetur compage resoluta. 17. Caro autem et corpus diversa significant. In carne semper corpus est, non semper in corpore caro; nam caro est quae vivit, idem et corpus. Corpus, quod non vivit, idem non caro. Nam corpus dicitur, aut quod post vitam mortuum est, aut sine vita est conditum. Interdum et cum vita corpus, et non caro, ut herba et lignum. 18. Sensus corporis quinque sunt: visus, auditus, odoratus, gustus et tactus. Ex quibus duo aperiuntur, et clauduntur, duo semper patentes sunt. 19. Sensus dicti quia per eos anima subtilissime totum corpus agitat vigore sentiendi. Unde et praesentia nuncupantur, quod sint prae sensibus, sicut prae oculis, quae praesto sunt oculis.

11_2Görme, filozofların camsı sıvı dediği şeydir. Kimileri görmenin ya dışarıdaki esirî ışıkla ya da beyinden gelen ince yollardan geçip göz zarlarını delerek havaya çıkan ve orada benzer maddeyle karışarak görüşü sağlayan parlak bir iç soluk ile gerçekleştiğini ileri sürer.

Visus, öteki hislerden daha canlı (vivacior) ve daha üstün, daha çabuk olduğu, hafızanın zihnin öteki görevleri arasında üstün olması kadar üstün olduğu için böyle denir. Her şeyin kaynağı olan beyne daha yakındır; bu yüzden öteki hislere ait olan şeylere de "görmek" deriz: "Bak nasıl ses veriyor, bak nasıl tadı var" ve benzerleri gibi.

Auditus, sesleri içine çektiği (haurire), yani çarpılan havadan sesleri aldığı için böyle anılır.

Odoratus, sanki havanın kokusuna dokunulmuş olmadır. Çünkü hava dokununca hissedilir; olfactus da kokularla etkilendiği için böyle denir.

Gustus, boğazdan (guttur) gelir.

Tactus, yokladığı, dokunduğu ve bütün uzuvlara his gücünü yaydığı için böyle denir. Çünkü öteki hislerle yargılayamadığımız her şeyi dokunarak sınarız. İki tür dokunma vardır: ya dışarıdan vuran gelir ya da bedenin içinden doğar.

Her hisse kendine özgü bir tabiat verilmiştir. Görülecek şey gözlerle, duyulacak şey kulaklarla yakalanır; yumuşak ve sert dokunmayla, tat ağızla, koku burunla değerlendirilir.

Bedenin ilk kısmı baştır (caput). Ona bu ad, bütün hislerin ve sinirlerin oradan başladığı (initium capere) ve bütün canlılık sebebinin oradan doğduğu için verilmiştir. Çünkü bütün hisler orada görünür. Bu yüzden bedeni gözeten ruhun kendisinin bir anlamda rolünü üstlenir.

Vertex, baştaki saçın toplandığı, kıvrıldığı (vertere) kısımdır; adını oradan alır.

Calvaria, kel kemiklerden (ossa calva) gelir; söyleniş eksilmeyle yapılır ve nötr söylenir.

Occipitium, başın arka kısmıdır, sanki contra capitium; ya da başın arkasında olduğu için böyle denir.

Capilli, sanki başın kılları (capitis pili) demektir; hem güzellik vermek, hem de beyni soğuğa karşı korumak ve güneşten savunmak için yapılmıştır.

Pili, çıktıkları deriden (pellis) adını alır; boyanın ezildiği havandan (pila) pilum denmesi gibi.

Caesaries, kesilmekten (caedere) denir, bu yüzden yalnız erkeklerin olur. Çünkü erkeğe saç kestirmek yakışır, kadına yakışmaz.

Comae, asıl anlamda kesilmemiş saçlardır; Yunanca bir sözdür. Yunanlar saça kesmekten dolayı komai der; kesmek için de keirein derler. Cirri adı da buradandır; Yunanlar buna mallos da der.

Crines asıl anlamda kadınlara aittir. Şeritlerle ayrıldığı (discernere) için crines denmiştir. Saçı ayırıp bağlayan şeylere de bu yüzden discriminalia denir.

Tempora, kafatasının sağında ve solunda yer alan kısımlardır. Hareket ettikleri ve bu hareketle sanki zaman (tempora) gibi belirli aralıklarla değiştikleri için böyle anılır.

Facies, görünüşten (effigies) gelir. Çünkü insanın bütün şekli ve her kişinin tanınması oradadır.

Vultus, ruhun iradesi onun aracılığıyla gösterildiği için böyle denir; çünkü iradeye göre çeşitli hareketlere dönüşür. İkisi birbirinden şöyle ayrılır: facies doğrudan doğruya her kişinin tabiî görünüşü için kullanılır, vultus ise ruhların keyfiyetlerini belirtir.

Frons, gözlerin deliklerinden (foramina) adını alır. Ruhun bir tür suretidir; sevinçli ya da üzgün olmasıyla, zihnin hareketini görünüşüyle ifade eder.

Oculi, ya kirpiklerin örtüsü onları gizlediği (occulere), gelecek bir darbeyle incinmesinler diye; ya da gizli, yani saklı veya içeride bulunan bir ışıkları olduğu için böyle denir. Bunlar bütün hisler arasında ruha en yakın olanlardır; çünkü zihnin her belirtisi gözlerdedir, ruhun kaygısı ya da neşesi gözlerde görünür. Gözlere lumina da denir; çünkü onlardan ışık akar, ya da başlangıçta kapalı bir ışık taşırlar, ya da dışarıdan aldıkları ışığı görmeye sunmak üzere geri verirler.

Pupilla, gözün ortasındaki noktadır, görme gücü oradadır. Orada küçük görüntüler göründüğü için bunlara pupillae denir; çünkü küçüklere pupilli denir. Çoğu kişi buna pupula der. Pupilla denmesi ise genç kızlar (puellae) gibi temiz ve lekesiz olduğu içindir. Hekimler, gözde gördüğümüz bu göz bebeklerinin ölecek olanlarda ölümden üç gün önce kaybolduğunu söyler; bunlar görünmeyince umut kalmamıştır.

Göz bebeğini gözün beyaz kısımlarından kendi siyahlığıyla ayıran çembere, yuvarlaklığıyla göz bebeğinin çevresini süslediği için corona denir.

Kimileri, gözlerin tepelerine soğana (bulbus) benzerliklerinden ötürü volvi der.

11_2
  1. Visus est qui a philosophis humor vitreus appellatur. Visum autem fieri quidam asseverant, aut externa aetherea luce, aut interno spiritu lucido per tenues vias a cerebro veniente, atque penetratis tunicis in aerem exeunte, et tunc commistione similis materiae visum dante. 21. Visus dictus quod vivacior sit caeteris sensibus, ac praestantior, sive velocior, ampliusque vigeat, quantum memoria inter caetera mentis officia. Vicinior est enim cerebro, unde omnia manant, ex quo fit ut ea quae ad alios pertinent sensus videre dicamus, veluti cum dicimus: Vide quomodo sonat, vide quomodo sapit, sic et caetera. 22. Auditus appellatus, quod voces hauriat, hoc est aere verberato suscipiat sonos. Odoratus, quasi aeris odore attactus. Tacto enim aere sentitur, sic et olfactus, quod odoribus afficiatur. Gustus, a gutture dictus. 23. Tactus, eo quod pertractet, et tangat, et per omnia membra vigorem sensus aspergat. Nam tactu probamus quidquid caeteris sensibus judicare non possumus. Duo autem tactus genera sunt: nam aut extrinsecus venit, quod feriat, aut intus in ipso corpore oritur. 24. Unicuique autem sensui propria natura data est. Nam quod videndum est oculis capitur, quod audiendum auribus, mollia et dura tactu aestimantur, sapor gustu, odor naribus ducitur. 25. Prima pars corporis caput, datumque illi hoc nomen, eo quod sensus omnes et nervi inde initium capiant, atque ex eo omnis vigendi causa oriatur. Ibi enim omnes sensus apparent. Unde ipsius animae, quae consulit corpori, quodammodo personam gerit. 26. Vertex est ea pars qua capilli capitis colliguntur, et in qua caesaries vertitur, unde et nuncupatur. 27. Calvaria, ab ossibus calvis dicta, per defectionem, et neutraliter pronuntiatur. Occipitium, capitis pars posterior, quasi contra capitium, vel quod sit capiti retrorsum. 28. Capilli vocati, quasi capitis pili, facti ut et decorem praestent, et cerebrum adversus frigus muniant, atque a sole defendant. Pili autem dicti a pelle, e qua prodeunt, sicut et pilum dicitur a pila, ubi pigmentum contunditur. 29. Caesaries, a cadendo vocata, ideoque tantum virorum est. Virum enim tonsum decet, mulierem non decet. 30. Comae sunt proprie non caesi capilli, et est Graecus sermo. Nam comas Graeci κόμας a secando nominant, unde, et ϰείρειν tondere dicunt. Unde et cirri vocantur, quod etiam iidem Graeci μαλλὸν vocant. 31. Crines, proprie mulierum sunt. Dicti autem crines, eo quod vittis discernantur. Unde et discriminalia dicuntur, quibus divisi religantur. 32. Tempora sunt quae calvariae dextra laevaque subjacent. Quae ideo sic nuncupantur, quia moventur, ipsaque mobilitate, quasi tempora, quibusdam intervallis mutentur. 33. Facies dicta ab effigie. Ibi est enim tota figura hominis, et uniuscujusque personae cognitio. 34. Vultus vero dictus, eo quod per eum animi voluntas ostenditur; secundum voluntatem enim in varios motus mutatur. Unde et differunt sibi utraque; nam facies simpliciter accipitur de uniuscujusque naturali aspectu, vultus autem animorum qualitates significat. 35. Frons, ab oculorum foraminibus nominata est. Haec imago quaedam animi, mentis motum specie sua exprimit, dum, vel laeta, vel tristis est. 36. Oculi vocati, sive quia eos ciliorum tegmina occulunt, ne qua incidentis injuriae offensione laedantur, sive quia occultum lumen habent, id est, secretum, vel intus positum. Hi inter omnes sensus viciniores animae existunt; in oculis enim omne mentis indicium est, unde et animi perturbatio vel hilaritas in oculis apparet. Oculi autem iidem et lumina. Et dicta lumina quod ex eis lumen manat, vel quod initio sui clausam teneant lucem, aut extrinsecus acceptam visui proponendam refundant. 37. Pupilla est medius punctus oculi, in quo vis est videndi, ubi, quia parvae imagines nobis videntur, propterea pupillae appellantur. Nam parvuli pupilli dicuntur. Hanc plerique pupulam vocant; vocatur autem pupilla, quod sit pura, atque impolluta, ut sunt puellae. Physici dicunt easdem pupillas, quas videmus in oculis, morituros ante triduum non habere, quibus non visis certa est desperatio. 38. Circulus vero quo a pupilla partes albae oculi separantur discreta nigredine, corona dicitur, quod rotunditate sui ornent ambitum pupillae. Volvos autem quidam appellant ipsos vertices oculorum ex similitudine bolborum.

11_3Palpebrae, gözlerin kıvrımlarıdır; çarpınmadan (palpitatio) adını alır, çünkü hep hareket eder. Birbirleriyle buluşurlar ki sürekli hareketle görüşü tazelesinler. Kıl çitiyle korunmuşlardır: gözler açıkken bir şey gelirse geri itilsin, uykuda kapandıklarında da gözler sarılı gibi saklı dinlensin diye.

Göz kapaklarının ucunda, ikisi kapanınca birbirine değdiği yerlerde, düzenli sıra hâlinde kıllar yer alır. Bunlar gözleri korur: gözler üzerlerine gelen tehlikelere kolayca maruz kalmasın ve bundan zarar görmesin, tozun ya da herhangi bir kalın maddenin temasını önlesinler, havayı da bölerek yumuşatsınlar, böylece görüşü ince ve duru kılsınlar.

Kimileri lacrimae'nin zihnin parçalanmasından (laceratio) geldiğini sanır; başkaları ise Yunanların dakrya demesinden geldiğini düşünür.

Cilia, gözleri örten örtülerdir; gözleri gizlediği (celare) ve güvenli bir bekçilikle koruduğu için böyle denir.

Supercilia, cilia'nın üzerine konduğu için böyle denir; gözlere siper olsunlar ve baştan akan teri uzaklaştırsınlar diye kıllarla kaplanmıştır.

Intercilium, kaşların ortasında kılsız olan kısımdır.

Genae, gözlerin alt kısımlarıdır; sakal oradan başlar. Çünkü Yunancada geneion sakaldır. Genae de buradan gelir, çünkü sakal oradan doğmaya (gignere) başlar.

Malae, gözlerin altındaki çıkıntılı kısımlardır, onları korumak için konmuştur. Malae ya gözlerin altında yuvarlak biçimde çıktıkları için denir, ki Yunanlar bunlara mēla der; ya da çenelerin üstünde oldukları için.

Maxillae, malae'den küçültme yoluyla gelir; paxillus'un palus'tan, taxillus'un talus'tan gelmesi gibi.

Mandibulae, çenelerin kısımlarıdır; adı buradan yapılmıştır.

Eskiler barba demiştir, çünkü erkeklerin olup kadınların değildir.

Kulaklara (aures) ad, sesleri içine çekmekten (haurire) verilmiştir; Vergilius: "Sesi bu kulaklarla içtim." Ya da Yunanlar sese audē dediği için işitmeden gelir. Harf değiştirmeyle aures, sanki audes denmiştir. Çünkü ses, onların kıvrımlarında yansıyarak sesi oluşturur ve işitme duyusunu alır. Pinnula, kulağın üst kısmıdır; sivrilikten adını alır. Çünkü eskiler sivri olana pinnum derdi; bipennis ve pinna da buradandır.

Nares, koku ya da nefes durmadan onlardan yüzdüğü (nare) için böyle denir; ya da bir şeyi bilelim (norimus) diye bizi kokuyla uyardıkları için. Bu yüzden bilgisiz ve kaba olanlara tersine ignari denir. Eskiler "koklamış olmak"la "bilmiş olmak"ı bir sayardı. Terentius: "O bir şeye başlamadan tam altı ay önce sezerdim."

Burnun düz kısmına, uzunluğu ve yuvarlaklığıyla eşit uzandığı için columna denir; ucuna ise armut meyvesinin biçiminden pirula denir. Sağ ve soldaki kısımlara kanatlara benzediği için pinnulae, ortasına ise interfinium denir.

Os, kapıdan (ostium) girer gibi yiyecekleri içeri gönderdiğimiz ve tükürüğü dışarı attığımız için denir; ya da yiyecekler oradan girer, sözler oradan çıkar.

Labia, yalamaktan (lambere) adını alır. Üsttekine labium, alttakine daha kalın olduğu için labrum deriz. Kimileri erkeklerinkine labra, kadınlarınkine labia der.

Varro'ya göre dile (lingua) yiyeceği bağladığı (ligare) için bu ad verilmiştir. Kimileri ise boğumlu seslerle kelimeleri bağladığı için böyle der. Mızrap tellere nasıl çarparsa, dil de dişlere çarpar ve ses verir.

Yunanlar dişe odontas der; Latince ad da oradan alınmış görünüyor. İlkine praecisores denir, çünkü alınan her şeyi önce onlar keser. Sonrakiler canini'dir, ikisi sağ, ikisi sol çenededir. Köpeğe (canis) benzedikleri için böyle denir; köpek onlarla kemik kırar, insan da öyle yapar; öndeki dişlerin kesemediğini bunlara verirler ki kırsınlar. Halk bunlara uzunluk ve yuvarlaklıklarından dolayı columelli der. En sonuncular molares'tir; öndekilerin kestiğini ve kırdığını alıp öğütür (molere) ve lokma yapar; adları buradandır.

Diş sayısını cinsiyet farkı belirler. Erkeklerde daha çok, kadınlarda daha azdır.

Gingivae, dişleri doğurmaktan (gignere) adını alır. Dişleri süslesin, çıplak kalıp süs olmaktan çok korku vermesinler diye yapılmıştır.

Damağımız gök gibi yerleştirilmiştir; bu yüzden palatum, kutuptan (polus) türetilmiştir. Yunanlar da benzer şekilde damağa ouranos der, çünkü çukurluğuyla göğe benzer.

Fauces, sesleri dökmekten (fundere) ya da sesleri onlarla konuştuğumuz (fari) için böyle denir.

11_3
  1. Palpebrae sunt sinus oculorum, a palpitatione dictae, quia semper moventur. Concurrunt enim invicem, ut assiduo motu reficiant obtutum. Munitae sunt autem vallo capillorum, ut et apertis oculis si quid inciderit repellatur, et somno conniventibus tanquam involuti quiescant latentes. 40. In summitate autem palpebrarum, locis quibus se utraeque clausae contingunt, exstant adnati ordine servato pili, tutelam oculis ministrantes, ne irruentes facile injurias excipiant, et ex eo noceantur, ut pulveris, vel cujuscunque crassioris materiae arceant contactum, aut ipsum quoque aerem concidendo mitificent, quo tenuem atque serenum faciant visum. 41. Lacrymas, quidam a laceratione mentis putant dictas, alii existimant ideo quod Graeci δάϰρυα vocant. 42. Cilia, sunt tegmina quibus cooperiuntur oculi, et dicta cilia, quod celent oculos, tegantque tuta custodia. Supercilia dicta, quia superposita sunt ciliis, quae idcirco pilis vestita sunt, ut oculis munimenta praetendant, et sudorem a capite defluentem depellant. Intercilium vero est medium illud inter supercilia, quod sine pilis est. 43. Genae sunt inferiores oculorum partes, unde barbae inchoant; nam Graece γένειον barbae. Hinc et genae, quod inde incipiant gigni barbae. 44. Malae sunt eminentes sub oculis partes ad protectionem eorum suppositae. Vocatae autem malae, sive quod infra oculos promineant in rotunditatem, quae Graeci μη̃λα appellant, sive quod sint super maxillas. 45. Maxillae, per diminutionem a malis, sicut paxillus a palo, taxillus a talo. Mandibulae sunt maxillarum partes, ex quo et nomen factum. Barbam veteres vocaverunt, quod virorum sit, non mulierum. 46. Aurium inditum nomen a vocibus hauriendis, unde et Virg.: Vocemque his auribus hausi. Aut quia vocem ipsam Graeci αὐδὴν vocant, ab auditu. Per immutationem enim litterae aures, quasi audes, nuncupatae sunt. Vox enim repercussa per anfractus earum sonum facit, quo sensum excipiant audiendi. Pinnula, summa pars auris, ab acumine dicta. Pinnum enim antiqui acutum dicebant; unde et bipennis et pinna. 47. Nares idcirco nominantur, quia per eas, vel odor, vel spiritus nare non desinit; sive quia nos odore admonent, ut norimus aliquid, et sciamus; unde e contra inscii ac rudes ignari dicuntur. Olfecisse enim, veteres scisse dicebant. Terentius: Ac non totis sex mensibus prius olfecissem, quam ille quidquam caeperet. 48. Narium recta pars, propter quod aequaliter sit in longitudine et rotunditate porrecta, columna vocatur; extremitas ejus pirula, a formula pomi pyri. Quae vero dextra laevaque sunt, pinnulae, ab alarum similitudine, medium autem, interfinium. 49. Os dictum, quod per ipsum, quasi per ostium, et cibos intus mittimus, et sputum foras projicimus; vel quia inde ingrediuntur cibi, inde egrediuntur sermones. 50. Labia a lambendo nominata. Quod autem superius est, labium dicimus, quod inferius, eo quod grossius sit, labrum. Alii virorum labra, mulierum labia dicunt. 51. Linguae a ligando cibum putat Varro nomen impositum. Alii quod per articulatos sonos verba ligat. Sicut enim plectrum cordis, ita lingua illiditur dentibus, et vocalem efficit vocem. 52. Dentes Graeci ὀδόντας vocant, et inde Latinum nomen trahere videntur. Horum primi Praecisores dicuntur, quia omne quod accipitur ipsi prius incidunt. Sequentes canini vocantur, quorum duo in dextra maxilla, et duo in sinistra sunt. Et dicti canini, quia ad similitudinem caninorum existunt, et canis ex ipsis ossa frangit, sicut et homo, et quod non possunt priores praecidere, illis tradunt, ut confringant. Hos vulgus, pro longitudine et rotunditate, colomellos vocant. Ultimi sunt molares, qui concisa a prioribus atque confracta subigunt et molunt, atque in massam agunt, unde et molares vocati sunt. 53. Dentium autem numerum discernit qualitas sexus. Nam in viris plures, in feminis pauciores existunt. 54. Gingivae a gignendis dentibus nominatae. Factae autem sunt, etiam ad decorem dentium, ne nudi horrori potius quam ornamento existerent. 55. Palatum nostrum, sicut coelum, est positum, et inde palatum a polo per derivationem. Sed et Graeci similiter palatum οὐρανὸν appellant, eo quod pro sui concavitate coeli similitudinem habeat. 56. Fauces, a fundendis vocibus nominatae, vel quod per eas famur voces.

11_4Arteriae, ya havayı, yani nefesi akciğerden taşıdıkları için ya da dar (arta) ve sıkı yollarla hayat soluğunu tuttukları için böyle denir; ses de oradan çıkar. Dilin hareketi sesin farklarını yaratmasa bu sesler tek biçimde tınlardı.

Tolles Galya dilinde boğazda şişmeye yatkın olan şeylerdir; halk bunlara küçültmeyle tusillae der.

Mentum, çenenin (mandibula) oradan başladığı ya da orada birleştiği için denir.

Gurgulio, adını boğazdan (guttur) alır; yolu ağza ve burna kadar uzanır, sesin dile geçtiği bir yolu vardır ki kelimeleri çarpıştırabilsin; garrire deyişimiz bundandır.

Rumen, yiyecek ve içeceğin yutulduğu, gurgulio'ya komşu yerdir. Yiyeceği geri getirip yeniden çiğneyen hayvanlara bu yüzden ruminare denir.

Sublingulum, gırtlağın kapağıdır, sanki küçük bir dildir; dilin deliğini kapatır ve örter.

Collum, sert ve yuvarlak olduğu için denir; başı taşıyan ve destekleyen bir sütun (columna) gibidir, sanki capitolium. Ön kısmına gula, arka kısmına cervix denir.

Cervix, beynin (cerebrum) o kısımdan omurilik iliğine yöneldiği için denir, sanki beynin yolu (cerebri via). Eskiler yalnız çoğul olarak cervices derdi; tekil cervix'i ilk Hortensius söylemiştir. Tekil cervix uzvun kendisini belirtir (çoğulu sık sık inadı gösterir). Cicero, Verres'e Karşı: "Praetoru suçluyorsan boynunu kır."

Humeri, sanki armi'dir; insanı dilsiz hayvanlardan ayırmak için böyle denir: birinin humerus'u, ötekinin armus'u olduğu söylenir. Çünkü armi asıl anlamda dört ayaklılara aittir.

Ola, omzun tepesinin arka kısmıdır.

Brachia, kuvvetten adını alır; çünkü Yunancada barys ağır ve güçlü demektir. Kolda kas yumruları vardır, kasların üstün gücü oradadır. Bunlar tori, yani kaslardır; orada bağırsakların burulmuş (torta) göründüğü için tori denir.

Cubitus, yiyecek alırken üzerine yaslandığımız (cubare) için denir.

Ulna, kimilerine göre iki elin açıklığıdır, kimilerine göre dirsektir; bu daha doğrudur, çünkü Yunancada dirseğe ōlenē denir.

Alae, kolların altıdır; kolların hareketi kanat (ala) gibi oradan başladığı için böyle anılır. Kimileri bunlara ascillae der, çünkü kollar onlardan hareket ettirilir (cillere). Oscilla da buradandır: hareket eden yüzler; çünkü cillere hareket ettirmek demektir. Kimileri bunlara subhirci der, çünkü çoğu insanda teke (hircus) kokusu verirler.

Manus, bütün bedenin hizmeti (munus) olduğu için denir. Çünkü ağza yiyeceği o sunar, her şeyi o yapar ve dağıtır, onunla alır ve veririz. Yanlış kullanımla sanat ya da sanatkâr için de manus denir; manupretium deyişimiz bundandır.

Dextra, vermekten (dare) adını alır. Çünkü barışın rehini olarak o verilir, sözün ve selametin tanığı olarak o sunulur. Tullius'taki şu söz budur: "Senatonun emriyle kamu güvencesini verdim", yani sağ elimi. Havari de der ki: "Bana ve Barnabas'a ortaklığın sağ elini verdiler."

Laeva, kaldırmaya (levare) daha elverişli olduğu için denir. Sinistra ise sanki sağ el olmayandır (sine dextra); ya da bir işin yapılmasına izin verdiği için: sinere'den sinistra denmiştir.

Palma, parmakları açık eldir; parmakları kapalı olana pugnus denir.

Pugnus, pugillus'tan gelir; palma ise palmiyenin yayılmış dallarından.

Parmaklara (digiti) ya on tane oldukları (decem) ya da güzelce (decenter) bir araya geldikleri için bu ad verilir. Çünkü hem kusursuz sayıyı hem de pek yakışır düzeni taşırlar. Birincisi pollex'tir, çünkü ötekiler arasında güç ve kudrette üstündür (pollere). İkincisi salutaris ya da işaret parmağıdır, çünkü çoğunlukla onunla selamlar ve işaret ederiz.

Üçüncüsü impudicus'tur, çünkü çoğunlukla onunla alay ifade edilir. Dördüncüsü anularis'tir, çünkü yüzük (anulus) ona takılır; aynı zamanda medicinalis denir, çünkü hekimler ezilmiş göz merhemlerini onunla toplar. Beşincisi auricularis'tir, çünkü onunla kulağımızı kaşırız.

Ungula, Yunancadan gelir; onlar buna onyches der.

Truncus, bedenin ortası, boyundan kasığa kadar olan kısımdır. Nigidius onun için der ki: "Baş boyunla taşınır, gövde kalçalar, dizler ve baldırlarla desteklenir."

Thorax, Yunanların gövdenin boyundan mideye kadar olan ön kısmına verdiği addır; biz buna arca deriz. Çünkü orada gizli olan, yani saklı olan (arcanum) vardır; ötekiler ondan uzak tutulur (arceri). Arca ve ara da sanki gizli şeyler olarak buradan gelir. Çıkıntılı etleri memelerdir. Bunlar arasındaki kemikli kısma pectus, sağ ve soldakilere costae denir.

Pectus, memelerin çıkıntılı kısımları arasında taranmış gibi (pexum) olduğu için denir; tarağa da saçları taradığı için pecten deriz.

Mamillae, yuvarlak oldukları için, sanki malae'nin küçültülmüşü olarak denir.

11_4

Arteriae vocatae, sive quod per eas a pulmone aer, hoc est, spiritus fertur; seu quod arctis et angustis meatibus spiritum vitalem retineant, unde vocis sonos emittunt, qui soni uno modo sonarent, nisi linguae motus distantias vocis efficeret. 57. Tolles Gallica lingua dicuntur, quas vulgo per diminutionem tusillas vocant, quae in faucibus turgescere solent. Mentum dictum, quod inde mandibulae oriantur, vel quod ibi jungantur. 58. Gurgulio a gutture nomen trahit, cujus meatus ad os et nares pertendit, habens viam, qua vox ad linguam transmittitur, ut possit verba collidere, unde et garrire dicimus. 59. Rumen, proximum gurgulioni, quo cibus et potio devoratur. Hinc bestiae quae cibum revocant ac remandunt, ruminare dicuntur. Sublingulum, operculum gurgulionis, quasi parva lingua, quae foramen linguae recludit operitve. 60. Collum dictum, quod sit teres et rigidum, ut columna bajulans caput, et sustentans, quasi capitolium, cujus anterior pars gula vocatur, posterior cervix. 61. Cervix autem vocata, quod per eam partem cerebrum ad medullam spinae dirigitur, quasi cerebri via. Veteres autem plurali tantum numero cervices dicebant; primus Hortensius cervicem singulariter dixit. Cervix autem numero singulari membrum ipsum significat (nam pluraliter contumaciam saepe demonstrat). Cic. in Verr.: Praetorem tu accuses, frange cervicem. 62. Humeri dicti, quasi armi ad distinctionem hominis a pecudibus mutis, ut hi humeros, illi armos habere dicantur, nam proprie armi quadrupedum sunt. Ola, summi humeri pars posterior. 63. Brachia a fortitudine nominata, βαρύ enim Graece grave et forte significat. In brachiis enim tori lacertorum sunt, et insigne musculorum robur existit. Hi sunt tori, id est musculi, et dicti tori, quod illic viscera torta videantur. 64. Cubitus dictus, quod ad cibos sumendos in ipso cubamus. Ulna, secundum quosdam utriusque manus extensio est, secundum alios cubitus, quod magis verum est, quia Graece ὠλένη cubitus dicitur. 65. Alae subbrachia sunt appellata, eo quod ex eis in modum alarum motus brachiorum inchoet, quas quidam ascillas vocant, quod ex his brachia cilluntur, id est, moventur, unde et oscilla dicta ab eo quod cillantur, id est, moveantur, ora. Nam cillere est movere. Has quidam subhircos vocant, propter quod in plerisque hominibus hircorum fetorem reddant. 66. Manus dicta, quod sit totius corporis munus. Ipsa enim cibum ori ministrat, ipsa operatur omnia, atque dispensat, per eam accipimus et damus. Abusive autem manus etiam ars, vel artifex, unde et manupretium dicimus. 67. Dextra vocatur a dando, ipsa enim pignus pacis datur, ipsa fidei testis atque salutis adhibetur, et hoc est illud apud Tullium: Fidem publicam jussu senatus dedi, id est, dextram. Unde et Apostolus: Dextras dederunt, mihi et Barnabae, societatis. 68. Laeva, quod aptior sit ad levandum. Sinistra autem vocata, quasi sine dextra, sive quod rem fieri sinat. A sinendo enim sinistra est nuncupata. 69. Palma est manus expansis digitis, sicut contractis, pugnus. Pugnus autem a pugillo dictus, sicut palma ab expansis palmae ramis. 70. Digiti nuncupati, vel quod decem sunt, vel quia decenter juncti existunt. Nam habent in se et numerum perfectum, et ordinem decentissimum. Primus pollex vocatus, eo quod inter caeteros polleat virtute et potestate. Secundus salutaris, seu demonstratorius, quia eo fere salutamus, atque ostendimus. 71. Tertius impudicus, quod plerumque per eum probri insectatio exprimitur. Quartus annularis, eo quod in ipso annulus geritur; idem et medicinalis, quod eo trita collyria a medicis colliguntur. Quintus auricularis, pro eo quod eo aurem scalpimus. 72. Ungula ex Graeco vocamus; illi enim has ὄνυχας dicunt. Truncus, media pars corporis a collo ad inguina. De quo Nigidius: Caput collo vehitur, truncus sustinetur, coxis, et genibus, cruribusque. 73. Thorax, a Graecis dicitur anterior pars trunci a collo usque ad stomachum, quam nos dicimus arcam, eo quod ibi arcanum sit, id est, secretum, quo caeteri arcentur. Unde et arca, et ara dicta, quasi res secretae, cujus eminentes pulpae mamillae. Inter quas pars illa ossea pectus dicitur, dextra autem laevaque costae. 74. Pectus vocatum, quod sit pexum inter eminentes mamillarum partes, unde et pectinem dicimus, quod pexos capillos faciat. Mamillae vocatae, quia rotundae sunt, quasi malae, per diminutionem scilicet.

11_5Papillae, memelerin uçlarıdır; emenler onları tutar. Bebekler süt emerken onları sanki pappare ettikleri için papillae denir. Demek ki mamilla memenin bütün çıkıntısıdır, papilla ise sütün çekildiği o küçük kısımdır.

Ubera, ya sütle verimli (uberta) oldukları ya da ıslak (uvida), yani süt sıvısıyla üzüm (uva) gibi dolu oldukları için böyle denir.

Lac, adının anlamını renginden alır; çünkü beyaz bir sıvıdır, Yunanca leukos beyaz demektir. Tabiatı kandan dönüşür. Çünkü doğumdan sonra rahmin beslenmesinde henüz tükenmemiş kan kalırsa, tabiî bir yolla memelere akar ve onların gücüyle beyazlaşarak sütün keyfiyetini alır.

Cutis, bedende ilk gelen şey olarak böyle anılır; çünkü bedenin üstünde olduğundan kesiği ilk o çeker. Yunancada kopē kesik demektir. Pellis de aynı şeydir; çünkü bedeni örterek dış zararları iter (pellere), yağmurlara, rüzgârlara ve güneşin sıcağına katlanır.

Yüzülmüş ve işlenmiş pellis'e corium denir. Corium'u türetmeyle caro'dan adlandırmıştır, çünkü onunla örtülür; fakat bu akılsız hayvanlara özgüdür.

Bedenin pori'si Yunanca bir adla anılır; Latincesi asıl anlamda spiramenta'dır; çünkü canlandırıcı soluk onlar aracılığıyla dışarı verilir.

Arvina, deriye yapışık olan yağdır.

Pulpa, yağsız ettir; çarpındığı (palpitare) için böyle denir, çünkü sık sık sıçrar. Çoğu kişi yapışkan olduğu için ona viscum de der.

Membra, bedenin kısımlarıdır.

Artus, uzuvların bağlandığı yerlerdir; sıkıştırmaktan (artare) denir.

Nervi, Yunancadan türetilmiş bir addır; onlar neura der. Kimileri ise Latince olduğunu, eklemlerin onlarla birbirine tutunmasından (inhaerere) böyle denildiğini sanır. Kuvvetin en büyük cevherini sinirlerin oluşturduğu kesindir; çünkü ne kadar yoğun olurlarsa, sağlamlık o kadar artar.

Artus, sinirlerle birbirine bağlı olarak sıkıştırıldıkları için denir; küçültülmüşü articuli'dir. Çünkü kollar gibi büyük uzuvlara artus, parmaklar gibi küçük uzuvlara articuli deriz.

Compago, kemiklerin başlarıdır; sinirlerle birbirine sıkıştırılıp (compacta) bir tür tutkalla yapışık gibi durdukları için böyle denir.

Ossa, bedenin sağlam dayanaklarıdır. Çünkü bütün duruş ve güç onlara dayanır. Ossa ya eskilerin onları yakmasından dolayı ustum'dan, ya da kimilerinin sandığı gibi ağızdan (os) gelir, çünkü orada görünürler; başka her yerde deri ve etle örtülüp gizlidirler.

Medullae, kemikleri ıslattıkları (madefacere) için böyle anılır; çünkü onları sular ve güçlendirir.

Vertibula, kemiklerin kalın düğümlerle toplanmış uçlarıdır; uzuvlar bükülürken dönmelerinden (vertere) ötürü böyle denir.

Cartilagines, yumuşak ve iliksiz kemiklerdir; kulak, burun bölmesi ve kaburgaların uçları bu türdendir; ya da hareket eden kemiklerin kapaklarıdır. Bükülürken hafif sürtünmeyle acı duymadıkları (carere) için böyle denir.

Costae, kimilerine göre içerideki organları korudukları (custodire) için denir; öyle ki karnın bütün yumuşaklığı çitlenmiş olarak kurtulsun.

Latus, biz yatarken gizlendiği (latere) için denir. Bedenin sol kısmıdır. Sağ yan daha çevik, sol yan daha güçlüdür ve yük taşımaya daha uygundur. Laeva da kaldırmaya (levare) ve taşımaya daha elverişli olduğu için böyle denir. Kalkanı, kılıcı, sadağı ve öteki yükleri o taşır ki sağ el iş görmek için serbest kalsın.

Dorsum, boyundan böbreklere kadardır; bedenin daha sert (durior) yüzeyi olduğu için, kaya gibi, taşımaya ve dayanmaya güçlü olduğu için böyle denir.

Terga, üzerine sırtüstü yerde (in terra) yattığımız için denir. Bunu yalnız insan yapabilir; dilsiz hayvanlar ya karnı ya da yanı üzerine yatar. Bu yüzden hayvanlarda terga yanlış kullanımla söylenir.

Interscapilium, kürek kemikleri arasındaki boşluktur, adı da buradandır.

Palae, sırtın sağındaki ve solundaki çıkıntılı uzuvlardır; güreşirken onları sıkıştırdığımız için denir, Yunanlar buna palaiein der.

Spina, sırtın eklemidir; sivri dikenleri olduğu için böyle denir. Eklemlerine spondylia denir, çünkü beynin bir kısmı onlardan geçerek uzun bir yol boyunca bedenin öteki kısımlarına taşınır.

Sacra spina, sürekli omurganın en altıdır; Yunanlar ona hieron ostoun der, çünkü bebek ana rahmine düştüğünde ilk o doğar. Bu yüzden paganlar kurbandan önce onu tanrılarına verirdi; sacra spina denmesi bundandır.

Renes, Varro'nun dediğine göre, onlardan müstehcen sıvının dereleri (rivi) doğduğu için denir. Çünkü damarlar ve ilikler böbreklerde ince bir sıvı sızdırır; bu sıvı şehvet sıcaklığıyla çözülüp böbreklerden yeniden akar.

11_5
  1. Papillae capita mammarum sunt, quas sugentes comprehendunt. Et dictae papillae, quod eas infantes quasi pappant, dum lac sugunt. Proinde mamilla est omnis eminentia uberis, papilla vero breve illud unde lac trahitur. 76. Ubera dicta, vel quia lacte uberta, vel quia uvida, humore scilicet lactis in morem uvarum plena. 77. Lac vim nominis a colore trahit, quod sit albus liquor, λευϰὸς enim Graece album dicunt, cujus natura ex sanguine commutatur; nam post partum si quid sanguinis nondum fuerit uteri nutrimento consumptum, naturali meatu fluit in mammas, et earum virtute albescens lactis accipit qualitatem. 78. Cutis est quae in corpore prima est appellata, quod ipsa corpori superposita incisionem prima patitur, d κοπή enim Graece incisio dicitur. Eadem et pellis, quod externas injurias corporis tegendo pellat, pluviasque et ventos solisque ardores perferat. 79. Pellis autem mox detracta, subacta jam corium dicitur. Corium autem per derivationem caro appellavit, quod eo tegatur; sed hoc in brutis animalibus proprium est. 80. Pori corporis Graeco nomine appellantur, qui Latine proprie spiramenta dicuntur, eo quod per eos vivificus spiritus exterius ministretur. 81. Arvina est pinguedo cuti adhaerens. Pulpa est caro sine pinguedine, dicta quod palpitet, resilit enim saepe. Hanc plerique et viscum vocant, propter quod glutinosa sit. 82. Membra sunt partes corporis. Artus, quibus colligantur membra, ab arctando dicti. 83. Nervi, Graeca derivatione appellati, quos illi νευ̃ρα. vocant. Alii Latine vocatos nervos putant, eo quod artuum conjunctiones invicem his inhaereant; id est, ab inhaerendo. Maximam autem virium substantiam nervos facere certissimum est: nam quanto fuerint densiores, tanto propensius augescere firmitatem. 84. Artus dicti, quod colligati invicem nervis arctentur, id est, stringantur, quorum diminutiva sunt articuli. Nam artus dicimus membra majora, ut brachia; articulos minora membra, ut digitos. 85. Compago, capita sunt ossium, dicta, eo quod sibi compacta nervis, velut glutino quodam adhaereant. 86. Ossa sunt corporis solidamenta. In his enim positio omnis roburque subsistit. Ossa autem ab usto dicta, propter quod cremarentur ab antiquis, sive, ut alii putant, ab ore, quod ibi pateant, nam ubique cute visceribusque obtecta celantur. 87. Medullae appellatae, quod madefaciant ossa, irrigant enim, et confortant. Vertibula sunt summae ossium partes nodis crassioribus conglobatae; dicta ita, eo quod ad inflexionem membrorum illa vertantur. 88. Cartilagines, ossa mollia, et sine medulla, quod genus auriculae, et narium discrimen, et costarum extremitates habent, sive opercula ossium, quae moventur. Et dictae cartilagines, quod leni attritu carent dolore, dum flectuntur. 89. Costas appellari quidam putant, quod ab ipsis interiora custodiantur, ut tota mollities ventris vallata salvetur. 90. Latus quia jacentibus nobis latet. Est enim laeva pars corporis; dextro autem lateri habilior motus est, laevo fortior, et oneri ferendo accommodatior. Unde et laeva nuncupata, quod aptior sit ad levandum aliquid, et portandum. Ipsa enim gestat clypeum, ensem, pharetram, et reliqua onera, ut expedita sit dextera ad agendum. 91. Dorsum est a cervice usque ad renes; dictum autem dorsum, quod sit superficies durior corporis, in modum saxi, fortis, et ad portandum, et ad perpetiendum. 92. Terga, quia in ea supini jacemus in terra: quod solus homo potest, nam muta animalia tantum, aut in ventre, aut in latere jacent; unde in animalibus terga abusive dicuntur. 93. Interscapilium, spatium quod inter scapulas est, unde et nominatum. 94. Pala, sunt dorsi dextra laevaque eminentia membra, dicta quod in luctando eas premimus, quod Graeci παλαίειν dicunt. 95. Spina, junctura dorsi, dicta eo quod habeat radiolos acutos, cujus juncturae spondilia appellantur, propter partem cerebri, quae fertur per eos longo tractu ad caeteras corporis partes. 96. Sacra spina est ima perpetuae spinae, quam Graeci ἱερὸν ὀστου̃ν vocant, quoniam primum infante concepto nascitur. Ideoque ex hostia id primum a gentilibus diis suis dabatur, unde et sacra spina dicitur. 97. Renes, ait Varro, dictos, quod rivi ab his obsceni humoris nascantur. Nam venae et medullae tenuem liquorem desudant in renibus, qui liquor rursus a renibus calore venereo resolutus decurrit.

11_6Lumbi, şehvetin taşkınlığından dolayı denir; çünkü erkeklerde bedensel hazzın sebebi bunlarda, kadınlarda ise göbektedir. Bu yüzden Eyüp'e konuşmanın başında "Erkek gibi belini kuşan" denmiştir; öyle ki şehvetin hükmetmek için alışkanlıkla fırsat bulduğu yerde direnme hazırlığı olsun.

Umbilicus, bedenin orta yeridir; kasıkların çıkıntısı (umbo) olduğu için böyle denir. Kalkanın ortasında, ondan sarktığı yere de umbo denmesi bundandır. Çünkü bebek rahimde ondan asılı durur ve onunla beslenir.

Ilium, Yunanca adlandırılmıştır, çünkü orada kıvrılırız; Yunancada eilyein sarmak demektir.

Clunes, longao denen kolonun (colum) yanında oldukları için denir.

Nates, otururken onlara dayandığımız (niti) için denir. Bu yüzden et onlarda toplanmıştır ki bedenin baskısıyla kemikler ağrımasın.

Genitalia, bedenin kısımlarıdır; adının gösterdiği gibi adlarını zürriyet doğurmaktan (gignere) almışlardır, çünkü zürriyet onlarla üretilir ve doğar. Bunlara utançtan ötürü ya da pubes'ten dolayı pudenda da denir, bu yüzden elbiseyle örtülürler. Görünürde bulunan uzuvlar gibi güzel bir görünüşleri olmadığı için inhonesta da denir.

Aynı şeye veretrum da denir; çünkü yalnız erkeğe (vir) aittir, ya da ondan virus çıkar. Çünkü virus asıl anlamda erkekten akan sıvıya denir.

Testiculi, testes'ten küçültme yoluyla denir; sayıları ikiden başlar. Omurilikten, böbreklerden ve bellerden aldıkları tohumu üreme için sunarlar.

Viscus, onların içinde bulunduğu deridir.

Posteriora, arkada ve yüzden uzakta oldukları için böyle anılır; bağırsak temizlenirken görüntü kirlenmesin diye.

Meatus, dışkıların onun içinden geçtiği (meare), yani çıktığı için böyle anılır.

Femora, erkek cinsiyetinin o kısımda kadından (femina) ayrılması yüzünden böyle denmiştir; kasıklardan dizlere kadardır.

Femina ise femora'dan türeyerek at sürerken at sırtına yapıştığımız kısımlardır; bu yüzden eski savaşçıların atlarını baldırlarının altından sürdükleri söylenir.

Coxae, sanki birleşik eksenlerdir (coniunctae axes). Çünkü uyluklar onlarda hareket eder; çukurlarına vertebra denir, çünkü uyluk başları orada döner (vertere).

Suffragines, altta kırıldıkları (frangere), yani büküldükleri için denir; kollardaki gibi üstte değil.

Genua, uyluklarla baldırların birleştiği yerlerdir. Rahimde yanaklara (genae) karşı durdukları için böyle denir. Çünkü orada birbirine bitişiktirler; gözyaşının ve acımanın belirtileri olan gözlerle akrabadırlar; genua, genae'den gelir.

Söylendiğine göre insan öyle büzülmüş doğup biçimlenir ki dizler yukarıda olur; gözler de onlarla biçimlenir, çukur ve derin olur. Ennius: "Ve diz kasları sıkıştırır." İnsanlar dizlerine kapandıklarında hemen ağlamaları bundandır. Çünkü tabiat onların, ışığa gelmeden önce sanki karanlıkta oturdukları ana rahmini hatırlamalarını istemiştir.

Crura, onlarla koştuğumuz (currere) ve adım attığımız için denir. Dizlerin altından baldırlara kadardır. Tibiae, sanki tubae'dir; çünkü uzunluk ve görünüşçe benzerdirler.

Talus, tolus'tan gelir; çünkü tolus çıkıntılı yuvarlaklıktır, yuvarlak bir tapınağın tepesine de tolus denir. Talus baldırın altında, topuk ise talus'un altındadır.

Pedes, adını Yunanca etimolojiden almıştır; çünkü Yunanlar onlara podes der. Değişen hareketlerle toprağa basarak ilerlerler.

Plantae, düzlükten (planities) adını alır; çünkü dört ayaklılardaki gibi yuvarlak değildir, iki ayaklı insan ayakta durabilsin diye düz ve uzun biçimlenmiştir ki bedeni sağlam tutsun. Plantae, çok kemikten oluşan ön kısımlardır.

Calx, tabanın ilk kısmıdır; ona bu ad, toprağı çiğnediğimiz nasırdan (callus) verilmiştir. Calcaneus da buradandır.

Solum, ayağın alt kısmıdır; toprağa onunla iz bastığımız için böyle denir. Bir şeyi taşıyan her şeye de sanki solidum olarak solum denir. Her şeyi taşıdığı için toprağa, bedenin bütün ağırlığını taşıdığı için ayak tabanına solum denmesi bundandır.

Viscera, yalnız bağırsaklara değil, derinin altındaki her şeye deriz; deri ile et arasındaki viscus'tan gelir. Ayrıca viscera, hayati organlar, yani kalbi çevreleyen yerlerdir, sanki viscora; çünkü orada hayat, yani ruh barınır.

Viscera ayrıca sinirlerin başları ve kan ile sinirlerden birleşen şeylerdir. Aynı şeylere lacerti, yani mures denir; çünkü bedenin tamamının ortasında kalp nasıl yer alıyorsa, onlar da her uzuvda öyle kalbin yerindedir. Adlarını yeraltında gizlenen benzer hayvanlardan alırlar. Musculi de farelere (mures) benzediği için böyle denir. Aynı şeylere tori de denir, çünkü orada iç organlar burulmuş görünür.

11_6
  1. Lumbi, ob libidinis lasciviam dicti, quia in viris causa corporeae voluptatis in ipsis est, sicut in umbilico feminis, unde, et ad Job in exordio sermonis dictum est: Accinge sicut vir lumbos tuos, ut in iis esset resistendi praeparatio, in quibus libidinis est usitata dominandi occasio. 99. Umbilicus est medius locus corporis, dictus quod sit umbo iliorum; unde et umbo appellatur locus in medio clypei, a quo pendet. Ex eo enim infans in utero pendet, ex eo etiam et nutritur. 100. Ilium Graeco sermone appellatum, quod ibi nos obvolvamus; Graece enim εἱλύειν obvolvere dicitur. 101. Clunes vocatae, quod sint juxta colum, quod est longao. Nates, quod in ipsis innitimur dum sedemus; unde et conglobata est in eis caro, ne prementis corporis mole ossa dolerent. 102. Genitalia corporis partes (ut nomen ipsum docet), gignendae sobolis acceperunt vocabulum, quod his procreatur et gignitur. Haec et pudenda pro verecundia, sive a pube, unde et indumento operiuntur. Dicuntur autem ista et inhonesta, quia non habent eam speciem decoris, sicut membra, quae in promptu locata sunt. 103. Idem et veretrum, quia viri est tantum, sive, quod ex eo virus emittitur; nam virus proprie dicitur humor fluens a natura viri. 104. Testiculi, per diminutionem a testibus dicti, quorum numerus incipit a duobus. Hi semen calamo ministrant quod a spinae medulla et renibus et lumbis suscipiunt ad gratiam procreandi. Viscus est pellis in qua testiculi sunt. 105. Posteriora vero vocata, quod retro sunt et a vultu aversa, ne dum alvum purgamus, inquinaremus aspectum. Meatus, inde appellatus, quia per eum meant, id est, egeruntur stercora. 106. Femora dicta sunt, quod ea parte a femina sexus viri discrepet; sunt autem ab inguinibus usque ad genua. Femina autem, per derivationem femorum, partes sunt; quibus in equitando tergis equorum adhaeremus; unde et praeliatores olim sub feminibus equos admisisse dicebantur. 107. Coxae, quasi, conjunctae axes; in ipsis enim femora moventur, quorum concava vertebra vocantur, quia in eis capita femorum vertuntur. Suffragines, quia subtus franguntur, id est, flectuntur, non supra, sicut in brachiis. 108. Genua, sunt commissiones femorum et crurum; et dicta genua, eo quod in utero sint genis opposita. Cohaerent enim ibi sibi, et cognata sunt oculis lacrymarum indicibus et misericordiae: nam a genis genua dicuntur. 109. Denique complicatum gigni formarique hominem (dicunt) ita ut genua sursum sint, quibus oculi formantur, ut cavi, ac reconditi fiant. Ennius: Atque genua comprimit artagena. Inde est quod homines, dum ad genua se prosternunt, statim lacrymantur. Voluit enim eos natura uterum maternum rememorari, ubi quasi in tenebris considebant, antequam venirent ad lucem. 110. Crura dicta, quia iis currimus, et gressum facimus. Sunt autem sub genibus usque ad suras. Tibiae vocatae, quasi tubae; sunt enim et longitudine et specie similes. 111. Talus dictus a tolo; nam tolus est eminens rotunditas, unde et fastigium templi rotundi tolus vocatur. Talus autem sub crure est, sub talo calcanei. 112. Pedes, ex Graeca etymologia nomen sortiti sunt; hos enim Graeci πόδας dicunt, qui alternis motibus solo fixi incedunt. 113. Plantae, a planitie nuncupatae, quia non rotundae, ut in quadrupedibus, ne stare non possit bipes homo, sed planae atque longiores formatae sunt, ut stabile corpus efficerent. Sunt autem plantae anteriores partes, quae etiam ex multis ossibus constant. 19 114. Calx, prima pars plantae; a callo illi nomen impositum, quo terram calcamus: hinc, et calcaneus. 115. Solum, inferior pars pedis, dictum quia eo terrae vestigia imprimimus, sed et solum dicitur omne quod aliquid sustinet, quasi solidum, unde et terra solum, quod cuncta sustineat, et solum pedis, quod totam corporis molem portat. 116. Viscera, non tantum intestina dicimus, sed quidquid sub corio est, a visco, quod est inter cutem, et carnem. Item viscera, vitalia, id est, circumfusa cordis loca, quasi viscora, eo quod ibi vita, id est, anima contineatur. 117. Item viscera, capita nervorum et sanguine et nervis copulata. Eadem lacerti, iidem mures, quia sic in singulis membris cordis loco sunt, ut sit in media parte totius corporis cor; appellanturque a nomine similium animalium sub terra delitescentium. Nam inde musculi a murium similitudine. Iidem etiam, et tori, quod illic viscera torta videantur.

11_7Cor, Yunanca adından türemiştir, çünkü onlar kardia der; ya da kaygıdan (cura) gelir. Çünkü bütün endişe ve ilmin sebebi ondadır.

Akciğere komşu olması, öfkelendiğinde akciğerin nemiyle yatışsın diyedir. Kalbin iki atardamarı vardır; soldakinde daha çok kan, sağdakinde daha çok soluk bulunur. Nabzı bu yüzden sağ kolda yoklarız.

Praecordia, kalbe komşu yerlerdir, his orada algılanır; kalbin ve düşüncenin başlangıcı orada olduğu için böyle denir.

Pulsus, çarpındığı için denir; onun belirtisiyle hastalığı ya da sağlığı anlarız. Hareketi iki türlüdür. Basit olanı tek atıştan oluşur; bileşik olanı ise çok sayıda hareketten oluşup düzensiz ve eşitsizdir. Bu hareketlerin belirli aralıkları vardır: kusursuz oldukları sürece daktil vuruşu olurlar; çok hızlandıklarında "ceylan sıçrayışlı" (dorkadizontes), çok yavaşladıklarında "karınca yürüyüşlü" (myrmizontes) olurlar ve ölüm işaretidirler.

Venae, yüzen kanın yolları (viae) ve bütün bedene dağılmış, uzuvların hepsini sulayan dereler oldukları için böyle denir.

Sanguis, adını Yunanca etimolojiden almıştır; çünkü canlanır, beslenir ve yaşar. Bedende iken sanguis'tir; dökülünce cruor denir. Cruor, dökülüp aktığı ya da koşarak yıkıldığı (corruere) için böyle denir. Kimileri cruor'u dışarı atılan bozulmuş kan olarak açıklar. Kimileri de kana tatlı (suavis) olduğu için sanguis dendiğini söyler.

Kan yalnız gençlerde tamdır. Hekimler kanın yaşla azaldığını söyler; yaşlılardaki titreme bundandır. Asıl anlamda kan ruhun mülküdür. Kadınların yasta yanaklarını tırmalaması bundandır; ölülere mor giysiler ve mor çiçekler sunulması da bundandır.

Pulmo, adını Yunancadan alır. Yunanlar akciğere pleumōn der; çünkü kalbin yelpazesidir, pneuma, yani soluk ona girer, onunla çalkalanır ve hareket eder; pulmones denmesi bundandır. Yunancada pneuma, üfleyip çalkalayarak havayı alan ve geri veren soluktur; akciğerler onunla hareket eder ve çarpınır, soluğu almak için açılır, çıkarmak için büzülür. Çünkü bedenin aracıdır.

Iecur, adını ateşin (ignis) orada yerleşmesinden alır; ateş oradan beyne uçar. Oradan gözlere ve öteki hislere ve uzuvlara yayılır; sıcaklığıyla yiyecekten kendine çektiği özsuyu kana çevirir ve bunu besleme ve büyütme için her uzva sunar. Fizik üzerine tartışanlara göre haz ve şehvet karaciğerdedir.

Fibrae, karaciğerin uçlarıdır; hindibadaki yaprakların uçları gibi ya da çıkıntılı diller gibidir. Paganlar arasında kâhinler onları Phoebus'un sunaklarına götürdüğü (ferre) için fibrae denir; sunulup yakılınca cevap alırlardı.

Splen, karaciğerin karşısındaki boşluğu doldurmaktan (supplementum) adını alır, boş kalmasın diye. Kimileri onun gülme için yapıldığını düşünür; çünkü dalakla güler, ödle öfkelenir, kalple bilir, karaciğerle severiz. Bu dört unsur mevcut olunca canlı tam olur.

Fel, bilis denen sıvıyı taşıyan bir kese (folliculus) olduğu için böyle anılır.

Stomachus, Yunancada ağız diye anılır, çünkü karnın kapısıdır; yiyeceği alır ve bağırsaklara gönderir.

Intestina, bedenin iç kısmında (interior) tutuldukları için böyle denir. Uzun bağlarla halkalar biçiminde düzenlenmişlerdir ki aldıkları yiyecekleri yavaş yavaş çıkarsınlar, üstüne eklenen yiyeceklerle tıkanmasınlar.

Omentum, bağırsakların büyük kısmını saran zardır; Yunanlar buna epiploon der.

Disseptum, karnı ve öteki bağırsakları akciğerlerden ve kalpten ayıran bağırsaktır.

Caecum, deliksiz ve çıkışsız bağırsaktır; Yunanlar buna typhlon enteron der.

Ieiunum, ince bağırsaktır; ieiunum adı da buradandır.

Venter, alvus ve uterus birbirinden farklıdır. Venter, aldığı yiyecekleri sindiren, dışarıdan görünen ve göğüsten kasığa kadar uzanandır. Bütün bedene hayat besinlerini gönderdiği (transmittere) için venter denir.

Alvus, yiyeceği alan ve temizlenen şeydir. Sallustius: "Karnının temizlenmekte olduğunu bahane ederek." Alvus, yıkandığı (abluere), yani temizlendiği için denir; çünkü dışkıların pisliği ondan akar.

Uterus yalnız kadınlardadır; orada gebe kalırlar, bir kâse biçimindedir. Yine de yazarlar çoğu zaman uterus'u iki cinsin karnı için kullanır; yalnız şairler değil, ötekiler de.

11_7
  1. Cor, a Graeca appellatione derivatum, quod illi ϰαρδίαν dicunt, sive a cura. In eo enim omnis sollicitudo et scientiae causa manet. Quod ideo pulmoni vicinum est, ut cum ira ascenditur, pulmonis humore temperetur. Hujus duae arteriae sunt, e quibus sinistra plus sanguinem habet, dextra plus spiritum; unde et in dextro brachio pulsum inspicimus. 119. Praecordia vero sunt loca cordi vicina, quibus sensus percipitur; et dicta praecordia, eo quod ibi sit principium cordis et cogitationis. 120. Pulsus vocatus, quod palpitet, cujus indicio, aut infirmitatem intelligimus, aut salutem. Hujus duplex est motus. Simplex est, qui ex uno saltu constat. Compositus est, qui ex pluribus motibus inordinatus et inaequalis existit. Qui motus certa habent spatia: dactylicum percussum, quandiu sine vitio sunt; si quando vero citatiores sunt, ut δορϰαδάζοντες, aut leniores, ut μυρμίζοντες, mortis signa sunt. 121. Venae dictae, eo quod viae sint natantis sanguinis, atque rivi per corpus omne divisi, quibus universa membra irrigantur. 122. Sanguis, ex Graeca etymologia nomen duxit, quod vegetetur, et sustentetur, et vivat. Sanguis autem est, dum in corpore est, effusus vero cruor dicitur. Nam cruor vocatus, eo quod effusus decurrit, vel ab eo quod currendo corruat. Alii autem cruorem interpretantur sanguinem corruptum, qui emittitur. Alii aiunt vocatum sanguinem, quod suavis sit. 123. Sanguis autem non est integer, nisi in juvenibus. Nam dicunt physici minui sanguinem per aetatem, unde in senibus tremor est. Proprie autem sanguis animae possessio est; inde genas lacerare in luctu mulieres solent, unde et purpurea vestes, et flores purpurei mortuis praebentur. 124. Pulmo, ex Graeco trahit vocabulum. Graeci enim pulmonem πλεύμονα vocant, eo quod cordis flabellum sit, in quo πνεῡμα, id est, spiritus ineat, per quod, et agitantur, et moventur, unde et pulmones vocati sunt. Nam Graece πνευ̃μα spiritus dicitur, qui flando et agitando aerem admittit et rejicit, a quo moventur pulmones, et palpitant, et aperiendo se, ut flatum capiant, et stringendo, ut ejiciant. Est enim organum corporis. Jecur, nomen habet eo quod ignis ibi habeat sedem, qui in cerebrum subvolat. Inde ad oculos caeterosque sensus et membra diffunditur, et calore suo ad se succum ex cibo tractum vertit in sanguinem, quem ad usum pascendi nutriendique singulis membris praebet. In jecore autem consistit voluptas, et concupiscentia, juxta eos qui de physicis disputant. 126. Fibrae, jecoris sunt extremitates, sicut extremae partes foliorum in intybis, sive quasi linguae eminentes. Dictae autem fibrae, quod apud gentiles in sacris ad Phoebi aras ferebantur ab ariolis, quibus oblatis atque succensis, responsa acciperent. 127. Splen dictus a supplemento ex contraria parte jecoris, ne vacua existeret, quem quidam etiam risus causa factum existimant; nam splene ridemus, felle irascimur, corde sapimus, jecore amamus. Quibus quatuor elementis constantibus, integrum est animal. 128. Fel appellatum quod sit folliculus gestans humorem, qui vocatur bilis. Stomachus, Graece os vocatur, eo quod ostium ventris sit, et cibum excipiat, atque in intestina transmittat. 129. Intestina dicuntur, eo quod corporis interiore parte cohibentur, quae idcirco longis nexibus in circulorum ordinata sunt modum, ut susceptas escas paulatim egerant, et superadditis cibis non impediantur. 130. Omentum, membranum quod continet intestinorum majorem partem, quod ἐπίπλουν Graeci vocant. Disseptum intestinum, quod discernit ventrem, et caetera intestina a pulmonibus et a corde. 131. Caecum intestinum, quod sit sine foramine, et exitu, quod Graeci, c τυϕλὸν ἔντερον dicunt. Jejunum, tenue intestinum, unde et jejunum dicitur. 132. Venter autem, et alvus, et uterus inter se differunt. Venter est, qui acceptos cibos digerit, et apparet extrinsecus, pertinetque a pectore ad inguina. Et dictus venter, quod per totum corpus vitae alimenta transmittat. 133. Alvus est, quae cibum recipit, et purgari solet. Sallustius: Simulans sibi alvum purgari. Et vocatur alvus, quod abluatur, id est, purgetur. Ex ipsa enim sordes stercorum defluunt. 134. Uterum solae mulieres habent, in quo concipiunt, ad similitudinem caliculi. Tamen auctores uterum pro utriuslibet sexus ventre plerumque ponunt, nec poetae tantummodo, sed et caeteri.

11_8Uterus, iki kısımlı olduğu ve iki yandan iki bölüme ayrıldığı için böyle anılır; bunlar ayrı yönlere yayılıp koç boynuzu gibi kıvrılır. Ya da içinin ceninle dolmasından gelir. Uter de içinde bir şey, uzuvlar ve organlar gibi, taşıdığı için buradandır.

Aqualiculus, asıl anlamda domuzundur; karna oradan aktarılmıştır.

Matrix, cenin onda oluştuğu için denir. Çünkü aldığı tohumu ısıtır, ısıtılanı cisimlendirir, cisimleneni uzuvlara ayırır.

Vulva, sanki valva, yani karnın kapısıdır; ya tohumu aldığı ya da cenin ondan çıktığı için.

Vesica, kap (vas) suyla dolar gibi böbreklerden toplanan idrarla dolduğu ve sıvıyla gerildiği için böyle denir; kuşlarda bulunmaz.

Urina, ya yaktığı (urere) ya da böbreklerden (renes) çıktığı için denir. Onun belirtisiyle gelecekteki sağlık ve hastalık gösterilir. Halk bu sıvıya lotium der, çünkü onunla giysiler yıkanmış, yani temiz olur.

Semen, toprağa ya da rahme atılıp meyve ya da cenin doğurmak üzere alınan şeydir. Yiyeceğin ve bedenin pişirilmesinden oluşan, damarlara ve iliklere yayılan bir sıvıdır. Oradan sızıp bir birikinti gibi böbreklerde katılaşır; birleşmeyle atılır, kadının rahmine alınır, iç organların sıcaklığıyla ve âdet kanının sulamasıyla bedene dönüşür.

Menstrua, kadınların fazla kanıdır. Bu akıntının geldiği ay ışığının dönüşünden adını alır; çünkü Yunancada aya mēnē denir. Bunlara muliebria da denir; çünkü kadın, âdet gören tek canlıdır.

Bu kana dokunursa ekinler filizlenmez, şıralar ekşir, otlar ölür, ağaçlar meyvesini yitirir, demiri pas tutar, tunçlar kararır. Köpekler bundan yerse kudurur. Ne demirle ne suyla çözülen asfalt tutkalı bu kanla kirlenirse kendiliğinden dağılır.

Âdet günlerinden çok sonra tohum filizlenmez, çünkü onu sulayacak âdet kanı artık yoktur. İnce tohum kadının yerlerine tutunmaz, kayar, tutunma gücü yoktur. Aynı şekilde kalın tohumun da doğurma gücü yoktur, çünkü aşırı yoğunluğundan kadın kanına karışamaz. Erkeklerle kadınların kısır olması bundandır: ya tohumun ya kanın aşırı kalınlığı ya da aşırı seyrekliği yüzünden.

İnsanın ilk önce kalbinin biçimlendiğini söylerler, çünkü insanın hayatı da bilgeliği de ondadır; sonra kırkıncı günde bütün işin tamamlandığını söylerler; söylendiğine göre bu düşüklerden öğrenilmiştir. Kimileri ise ceninin başla başladığını söyler; kuş ceninlerinde önce gözlerin yumurtada biçimlendiğini görmemiz de bundandır.

Fetus, hâlâ rahimde ısıtıldığı (fovere) için böyle anılır. Secundae, bebekle birlikte doğan ve onu saran kesedir; doğarken bebeği izlediği (sequi) için böyle denir.

Baba tohumu daha güçlüyse çocukların babaya, ana tohumu güçlüyse anaya benzer doğduğunu söylerler; yüz benzerlikleri bu yolla ortaya çıkar. İki anne babanın şeklini taşıyanlar baba ve ana tohumunun eşit karışmasıyla gebe kalınanlardır. Büyükbabalara ve büyük dedelere benzemeleri ise şundandır: toprakta nasıl çok tohum gizliyse, bizde de atalarımızın şekillerini geri verecek tohumlar saklıdır. Kızlar baba tohumundan, oğlanlar ana tohumundan doğar; çünkü her doğum çift tohumdan oluşur, hangi kısım daha güçlü olursa cinsiyetin benzerliğini alır.

Bedenimizde bazı şeyler yalnız fayda için yapılmıştır, iç organlar gibi. Bazıları hem fayda hem güzellik içindir: yüzdeki hisler, bedendeki el ve ayaklar gibi; bu uzuvların hem faydası büyüktür hem görünüşü pek yakışıktır.

Bazıları yalnız güzellik içindir: erkeklerdeki memeler, iki cinsteki göbek gibi. Bazıları ayırt etmek içindir: erkeklerde üreme organları, uzayan sakal ve geniş göğüs; kadınlarda düz yanaklar, dar göğüs, gebe kalıp cenini taşımak için geniş böbrekler ve yanlar. İnsan ve bedenin kısımları konusunda kısmen söylenmiştir; şimdi onun çağlarını ekleyeceğim.

2. İnsanın çağları

Çağın altı basamağı vardır: bebeklik, çocukluk, delikanlılık, gençlik, olgunluk ve yaşlılık.

Birinci çağ, bebeklik, çocuğun ışığa doğmasından başlar ve yedi yıla kadar uzanır.

İkinci çağ, çocukluk, yani saf olan ve henüz üremeye elverişli olmayan çağdır; on dört yaşına kadar sürer.

Üçüncüsü delikanlılık, üremeye ermiş çağdır; yirmi sekiz yaşına kadar uzanır.

Dördüncüsü gençliktir, bütün çağların en sağlamıdır; elli yaşında biter.

11_8
  1. vocatus autem uterus, quod duplex sit, et ab utraque in duas se dividat partes, quae in diversum diffusae ac replexae circumplicantur in modum cornuum arietl, vel quod interius impleatur fetu. Hinc et uter, quod aliquid intrinsecus habuerit, ut membra et viscera. 136. Aqualiculus autem proprie porci est, hinc ad ventrem translatio. Matrix dicitur, quod fetus in ea generetur, semen enim receptum confovet, confotum corporat, corporatum in membra distinguit. 137. Vulva vocata, quasi valva, id est, janua ventris, vel quod semen recipiat, vel quod ex ea fetus procedat. Vesica dicta, quia sicut vas aqua, ita de renibus urina collecta completur, et humore distenditur, cujus usus in volucribus non habetur. 138. Urina autem dicta, sive quod urat, sive quod ex renibus egeritur; cujus indicio, et salus, et aegritudo futura monstratur. Qui humor vulgo lotium dicitur, quod eo lota, id est, munda vestimenta efficiantur. 139. Semen est quod jactum sumitur, aut a terra, aut ab utero ad gignendum, vel fructus, vel fetus. Est enim liquor ex cibi et corporis decoctione factus, ac diffusus per venas atque medullas, qui inde desudatus in modum sentinae concrescit in renibus, ejectusque per coitum, et in utero mulieris susceptus, calore quodammodo viscerum et menstruali sanguinis irrigatione formatur in corpus. 140. Menstrua, supervacuus mulierum sanguis. Dicta autem menstrua a circuitu lunaris luminis, quo solet hoc venire profluvium. Luna enim Graece μήνη dicitur, haec et muliebria nuncupantur; nam mulier solum animal menstruale est. 141. Cujus cruoris contactu fruges non germinant, acescunt musta, moriuntur herbae, amittunt arbores fetus, ferrum rubigo corripit, nigrescunt aera. Si qui canes inde ederint in rabiem efferantur. Glutinum asphalti, quod nec ferro, nec aquis dissolvitur, cruore ipso pollutum sponte dispergitur. 142. Post plurimos autem dies menstruos dies semen non est germinabile, quia jam non est menstrualis sanguis a quo perfusum irrigetur. Tenue semen locis muliebribus non adhaeret, labitur enim, nec habet vim adhaerendi. Similiter et crassum vim non habet gignendi, quia muliebri sanguini miscere se non potest propter nimiam sui spissitudinem. Hinc et steriles mares et feminas (dicunt) fieri, vel per nimiam seminis, vel sanguinis crassitudinem, vel propter nimiam raritatem. 143. Primum autem aiunt cor hominis fingi, quod in eo sit, et vita hominis, et sapientia; deinde quadragesimo die totum opus expleri, quod ex abortionibus, ut fertur, collectum est. Alii fetus a capite sumere dicunt exordium; unde et in avium fetibus primum oculos fingi in ovis videmus. 144. Fetus autem nominatus, quod adhuc in utero foveatur. Cujus secundae dicuntur folliculus qui simul cum infante nascitur, continetque eum; dictus ita, quia eum, cum editur, sequitur. 145. Nasci autem patribus similes aiunt, si paternum semen validius sit; matribus, si matris; hac ratione similes exprimi vultus. Qui autem utriusque parentis figuram reddunt, aequaliter misto paterno maternoque semine concipiuntur; avorum proavorumque similes fieri, quia sicut in terra multa semina occulta, sic et in nobis semina celantur, figuras parentum redditura. Ex paterno autem semine puellas nasci, et ex materno pueros, quia omnis partus constat duplici semine, cujus pars major cum invaluit, occupat similitudinem sexus. 146. In corpore nostro quaedam tantum utilitatis causa facta sunt, ut viscera; quaedam, et utilitatis, et decoris, ut sensus in facie, et in corpore manus, ac pedes, quorum membrorum et utilitas magna est, et species decentissima. 147. Quaedam tantum decoris, ut mamillae in viris, et in utroque sexu umbilicus. Quaedam discretionis, ut in viris genitalia, barba promissa, pectus amplum; in mulieribus leves genae, et angustum pectus, ad concipiendos autem et portandos fetus renes, et latera dilatata. Quod ad hominem, et ad partes attinet corporis, ex parte dictum est, nunc aetates ejus subjungam. CAPUT II. De aetatibus hominis. 1. Gradus aetatis sex sunt, infantia, pueritia, adolescentia, juventus, gravitas, atque senectus. 2. Prima aetas, infantia, est pueri nascentis ad lucem, quae porrigitur in septem annis. 3. Secunda aetas, pueritia, id est, pura, et necdum ad generandum apta, tendens usque ad decimum quartum annum. 4. Tertia, adolescentia, ad gignendum adulta, quae porrigitur usque ad vigesimum octavum annum. 5. Quarta, juventus, firmissima aetatum omnium, finiens in quinquagesimo anno.

11_9Beşinci çağ, yaşlıca olanın çağıdır, yani olgunluktur. Gençlikten yaşlılığa iniştir; henüz yaşlılık değildir, ama artık gençlik de değildir; çünkü yaşlıca olanın çağıdır, Yunanlar ona presbytēs der. Yunanlarda yaşlıya presbyteros değil, gerōn denir. Bu çağ elli yaşında başlar, yetmişte biter.

Altıncı çağ yaşlılıktır; hiçbir yıl sınırıyla bitmez; o beş çağdan sonra ne kadar hayat kalırsa yaşlılığa sayılır.

Senium, yaşlılığın son kısmıdır; altıncı çağın sonu olduğu için böyle denir. Filozoflar insan hayatını bu altı dönemle tasvir etmiştir; hayat onlarda değişir, koşar ve ölüm sınırına varır. O hâlde bu çağ basamaklarını kısaca geçelim ve insandaki etimolojilerini gösterelim.

Infans, ilk çağdaki insana denir; henüz konuşmayı bilmediği, yani konuşamadığı için böyle denir. Çünkü dişleri henüz düzenli olmadığından söz söyleme gücü azdır.

Puer, saflıktan (puritas) adını alır; çünkü saftır, yanaklarında henüz tüy ve çiçek yoktur. Bunlar ephebi'dir, yani Phoebus'tan adlandırılmıştır; henüz erkek değil, tüysüz gençlerdir.

Puer üç anlamda söylenir: doğum için, İşaya'daki gibi: "Bize bir çocuk doğdu"; yaş için, sekiz ya da on yaşındaki gibi, buradan şu söz gelir: "Daha taze boynunda çocuk boyunduruğunu taşıyordu"; itaat ve inanç saflığı için ise, Rabbin peygambere "Sen benim kulumsun, korkma" demesi gibi; oysa Yeremya çocukluk yıllarını çoktan geride bırakmıştı.

Puella, küçük kızdır, sanki pulla. Pupilli derken de durumdan değil, çocuk yaştan söz ederiz. Pupilli, sanki gözsüz, yani ana babadan yoksun demektir. Asıl pupilli, babaları onlara ad vermeden önce ölenlerdir. Ötekilere orbi denir; orphani, pupilli ile aynıdır; biri Yunanca, öteki Latincedir. Mezmurda "Sen öksüzün yardımcısı olacaksın" diye okunan yerde Yunanca metin orphanō der.

Puberes, pubes'ten, yani bedenin utanılacak kısımlarından adlandırılmıştır; çünkü bu yerlerde ilk kez o sırada tüy çıkar. Kimileri ergenliği yıllarla belirler; on dört yılını dolduranı, ergenliğe geç erişse de, puber sayar. En kesin olan ise bedenin durumuyla ergenliği gösteren ve artık üreyebilen kimsedir.

Puerperae, genç yaşlarında doğuran kadınlardır. Horatius: "Benzer çocuklarıyla övülür anneler." İlk doğumla ağırlaştıkları ya da ilk kez çocuk (puer) doğurdukları için puerperae denir.

Adolescens, üremeye ermiş (adultus) olduğu ya da büyüyüp arttığı için böyle denir.

Iuvenis, yardım etmeye (iuvare) başlayabildiği için böyle anılır; sığırlarda buzağılıktan çıkanlara iuvenci denmesi gibi. Çünkü iuvenis çağın artışı içindedir ve yardıma hazırdır. Çünkü yardım etmek, bir iş ortaya koyan insanın işidir. İnsanlarda otuz yaşı nasıl olgun çağsa, sürü ve yük hayvanlarında da üç yaşı en güçlüsüdür.

Vir, onda kadından daha büyük güç (vis) bulunduğu için böyle anılır. Virtus da adını buradan almıştır; ya da kadını zorla (vi) sürüklediği için böyle denir.

Mulier ise yumuşaklıktan (mollitia) gelir, sanki mollier; bir harf atılarak ya da değiştirilerek mulier denmiştir.

İkisi bedenlerinin gücü ve zayıflığıyla birbirinden ayrılır. Erkeğin gücünün en büyük, kadınınkinin daha az olması şundandır: kadın erkeğe boyun eğsin, kadınlar direnince şehvet erkekleri başka şey aramaya ya da başka cinse saldırmaya zorlamasın diye.

Demek ki Kutsal Yazıların dilinde mulier, kadın cinsiyetine göre söylenir, bozulmuş bakirelik bakımından değil. Çünkü Havva kocasının kaburgasından yaratıldığında, henüz erkek dokunmamışken mulier diye anılmıştır; Yazı der ki: "Ve onu kadın olarak biçimlendirdi."

Virgo, daha taze (viridior) çağdan adını alır; virga ve vitula gibi. Başka bir açıklamaya göre bozulmamışlıktan gelir, sanki virago; çünkü kadınsı hâli bilmez.

Virago, erkek gibi davrandığı (virum agere), yani erkek işleri yaptığı ve erkek gücüne sahip olduğu için böyle anılır. Eskiler güçlü kadınlara böyle derdi. Virgo'ya, erkek işi yapmıyorsa virago demek doğru olmaz. Kadın erkek işleri yaparsa ona Amazon gibi virago denir.

Şimdi femina denen kadına eskiden vira denirdi; servus'tan serva, famulus'tan famula gibi vir'den vira. Virgo adının da buradan geldiğini sanan vardır.

Femina, cinsiyetin suretinin erkekten ayrıldığı uyluk (femur) kısımlarından adını alır. Kimileri Yunanca etimolojiyle femina'nın ateşin gücünden geldiğini sanır, çünkü şiddetle arzular. Kadınlar da dişi hayvanlar da erkeklerden daha şehvetlidir. Bu yüzden eskiler arasında aşırı sevgiye kadınsı denirdi.

11_9
  1. Quinta aetas, senioris, id est, gravitas, quae est declinatio a juventute in senectutem, nondum senectus, sed jam non juventus, quia senioris aetas est, quam Graeci πρεσβύτην vocant. Nam senex apud Graecos non presbyter, sed γέρων dicitur. Quae aetas quinquagesimo anno incipiens, septuagesimo terminatur. 7. Sexta aetas, est senectus, quae nullo annorum tempore finitur, sed post quinque illas aetates quantumcunque vitae est, senectuti deputatur. 8. Senium autem pars est ultima senectutis, dicta quod sit terminus sextae aetatis. In his igitur sex spatiis philosophi vitam descripserunt humanam, in quibus mutatur, et currit, et ad mortis terminum pervenit. Pergamus ergo breviter per praedictos gradus aetatum etymologias earum in homine demonstrantes. 9. Infans dicitur homo primae aetatis; dictus autem infans quia adhuc fari nescit, id est, loqui non potest; nondum enim bene ordinatis dentibus, minor est sermonis expressio. 10. Puer, a puritate vocatus, quia purus est, et necdum lanuginem floremque genarum habens. Hi sunt ephebi, id est, a Phoebo dicti, necdum viri, sed adolescentuli leves. 11. Puer autem tribus modis dicitur, pro nativitate, ut Esaias: Puer natus est nobis. Pro aetate, ut octennis, decennis. Unde est illud: Jam puerile jugum tenera cervice gerebat. Pro obsequio et fidei puritate, ut Dominus ad prophetam: Puer meus es tu, noli timere, dum jam Jeremias longe pueritiae excessisset annos. 12. Puella est parvula, quasi pulla; unde et pupillos, non pro conditione, sed pro aetate puerili vocamus. Pupilli autem dicti, quasi, sine oculis, hoc est, a parentibus orbi. Hi autem vere pupilli dicuntur quorum patres ante discesserunt quam ab eis nomen acciperent. Caeteri orbi vocantur orphani, iidem qui et pupilli; illud enim nomen Graecum est, hoc Latinum. Nam et in psalmo ubi legitur Pupillo tu eris adjutor, Graecus habet ὀρϕάνῳ. 13. Puberes a pube, id est, a pudendis corporis nuncupati, quod haec loca tunc primum lanuginem ducunt. Quidam autem ex annis pubertatem existimant, id est, eum puberem esse qui quatuordecim annos expleverit, quamvis tardissime pubescat. Certissimum autem puberem esse, qui et ex habitu corporis pubertatem ostendat, et generare jam possit. 14. Puerperae sunt quae annis puerilibus pariunt. Unde et Horat.: Laudantur simili prole puerperae. Et dictae puerperae, vel quod primo partu gravantur, vel quod primum pueros pariunt. 15. Adolescens dictus, eo quod sit ad gignendum adultus, sive a crescere et augeri. 16. Juvenis vocatus, quod juvare posse incipiat, ut in bubus juvenci, cum a vitulis discesserint. Est enim juvenis in ipso aetatis incremento positus, et ad auxilium praeparatus. Nam juvare hominis est opus aliquod conferentis. Sicut autem triginta perfectae aetatis est annus in hominibus, ita in pecudibus ac jumentis tertius robustissimus. 17. Vir nuncupatus, quod major in eo vis est, quam in femina. Unde et virtus nomen accepit, sive quod vi agat feminam. 18. Mulier vero, a mollitie, tanquam mollier, detracta littera, vel mutata, appellata est mulier. 19. Utrique enim fortitudine et imbecillitate corporum separantur. Sed ideo virtus maxima viri, mulieris minor, ut patiens viro esset, scilicet, ne, feminis repugnantibus, libido cogeret viros aliud appetere, aut in alium sexum proruere. 20. Dicitur igitur mulier secundum femineum sexum, hoc est non secundum corruptionem integritatis, ex lingua sacrae Scripturae. Nam Eva statim facta de latere viri sui, nondum contacta a viro, mulier appellata est, dicente Scriptura: Et formavit eam in mulierem. 21. Virgo a viridiore aetate dicta est, sicut virga et vitula. Alias ab incorruptione, quasi virago quod ignoret femineam passionem. 22. Virago vocata, quia virum agit, hoc est, opera virilia facit, et masculini vigoris est. Antiqui enim fortes feminas ita vocabant. Virgo autem non recte virago dicitur, si non viri officio fungatur. Mulier vero si virilia opera facit, recte virago dicitur, ut Amazon. 23. Quae vero nunc femina, antiquitus vira vocabatur, sicut a servo serva, sicut a famulo famula, ita a viro vira. Hinc et virginis nomen quidam putant. 24. Femina vero a partibus femorum dicta, ubi sexus species a viro distinguitur. Alii a Graeca etymologia feminam ab ignea vi dictam putant, quia vehementer concupiscit. Libidinosiores enim viris feminae sunt, tam in mulieribus quam in animalibus. Unde nimius amor apud antiquos femineus vocabatur.

11_10Senior henüz tazedir. Ovidius VI. kitapta: "Senior, delikanlı ile ihtiyar arasında." Terentius: "Daha genç (adolescentior) iken kullandığım hak."

Adolescentior elbette "daha çok genç" değil, "daha az genç" demektir; senior'un "daha az yaşlı" olması gibi. Burada karşılaştırma derecesi, olumlu dereceden daha azını gösterir. Demek ki senior tam yaşlı değildir; iunior'un gençten aşağı, pauperior'un fakirden aşağı olması gibi.

Senes'e kimilerine göre hislerin azalmasından (sensus diminutio) bu ad verilmiştir; çünkü artık yaşlılıktan bunamışlardır. Hekimler aptal insanların kanının daha soğuk, basiretli olanların kanının sıcak olduğunu söyler. Bu yüzden kanı soğumuş yaşlılar da, kanı henüz ısınmamış çocuklar da daha az bilgelik gösterir; bebeklerin ve yaşlıların çağının birbirine uyması bundandır.

Yaşlılar aşırı yaştan sayıklar, çocuklar yaramazlık ve toyluktan ne yaptıklarını bilmez. Senex yalnız eril cinstedir, anus ise dişil; çünkü anus yalnız kadına denir. Anus, çok yıllı olduğu için, sanki annosa olarak böyle anılmıştır. Çünkü ortak ad olsaydı, Terentius neden yaşlı kadına senem mulierem desin? Vetula da eski (vetusta) olduğu için buradan gelir. Senex'ten senectus geldiği gibi, anus'tan da anilitas gelir.

Canities, beyazlıktan (candor) adını alır, sanki candities. Şu söz de buradandır: "Çiçekli gençlik, sütbeyaz saç", yani "parlak" demek ister gibi.

Yaşlılık kendisiyle birlikte çok iyi ve çok kötü şey getirir. İyidir, çünkü bizi en zorba efendilerden kurtarır, hazlara ölçü koyar, şehvetin saldırısını kırar, bilgeliği artırır, daha olgun öğütler verir. Kötüdür, çünkü senium zayıflığı ve hoşnutsuzluğuyla çok acınası bir hâldir: "Hastalıklar gelir ve hüzünlü yaşlılık." Çünkü bedenin gücünü azaltan iki şey vardır: yaşlılık ve hastalık.

Mors, acı (amara) olduğu için ya da ölümlerin faili olan Mars'tan dolayı böyle denir.

Ölümün üç türü vardır: acı, vakitsiz ve tabiî. Acı olan bebeklerin, vakitsiz olan gençlerin, olgun yani tabiî olan yaşlıların ölümüdür.

Mortuus'un sözün hangi kısmından çekimlendiği belirsizdir. Çünkü Caesar'ın dediği gibi morior'dan geçmiş zaman ortacı -tus ile, tek u ile çıkmalıydı, iki ile değil. Harfin ikilendiği yerde kelime ad olur, ortaç değil: fatuus, arduus gibi. Demek ki kelimenin belirttiği şey eylemle çekilemediği gibi, adının da sözle çekilememesi yerinde olmuştur. Her ölü ya funus ya da cadaver'dir.

Funus, gömülecekse denir. Sedyenin önünde taşınan, balmumu sarılı papirüs fitillerin yanan iplerinden (funes) adını alır.

Cadaver, gömülmemiş yatıyorsa denir. Çünkü düşmekten (cadere) adlanmıştır, artık ayakta duramaz. Taşınırken exsequiae, yakılınca reliquiae, gömülünce sepultus deriz. Corpus ise âdetle söylenir: "O zaman ışıktan yoksun bedenler" sözündeki gibi.

Defunctus, hayat görevini tamamladığı için böyle anılır. Borçlu olduğu görevleri tamamlayanlara defunctus officio deriz; honoribus functi de buradandır. Defunctus, hayat görevinden çekilmiş ya da gününü doldurmuş kimsedir.

Sepultus, artık nabzı ve çarpıntısı, yani hareketi olmadığı için böyle denir. Sepelire, bedeni gömmektir. Humare ise örtmek, yani toprak (humus) atmaktır.

3. Harikalar

Varro'ya göre harikalar (portenta), tabiata aykırı doğmuş görünen şeylerdir. Oysa tabiata aykırı değildir, çünkü ilahî iradeyle olur; zira Yaratıcının iradesi, yaratılmış her şeyin tabiatıdır. Paganların kendileri de bu yüzden Tanrı'ya kimi zaman Tabiat, kimi zaman Tanrı der.

Demek ki harika tabiata aykırı olarak değil, bilinen tabiata aykırı olarak meydana gelir. Portenta, ostenta, monstra ve prodigia, gelecekteki bazı şeyleri önceden işaret ettikleri, gösterdikleri, belirttikleri ve haber verdikleri için böyle anılır.

Portenta, portendere'den, yani önceden göstermekten denir. Ostenta, gelecekten bir şey gösterdikleri (ostendere) için. Prodigia, ileriye dönük söyledikleri (porro dicere), yani geleceği haber verdikleri için. Monstra ise uyarıdan (monitus) gelir, çünkü belirtilmesi gereken bir şeyi gösterirler (demonstrare); ya da görünen şeyi hemen gösterdikleri için. Bu asıl anlamdır, ama yazarların yanlış kullanımıyla çoğu zaman bozulmuştur.

Bazı harikaların yaratılışı gelecekteki işaretler için konmuş görünür. Çünkü Tanrı bazen doğanlardaki kusurlarla, rüyalarla ve kehanetlerle olduğu gibi, gelecek şeyleri işaret etmek ister; bunlarla bazı kavimleri ya da insanları önceden uyarıp gelecek felaketi bildirir. Bu pek çok deneyle de doğrulanmıştır.

11_10
  1. Senior est adhuc viridior. * Ovidius in VI lib.: Senior, ... inter juvenemque, senemque. Ter.: Quo jure sum usus adolescentior. 26. Adolescentior non utique magis adolescens, sed minus; ut senior minus senex, ubi comparativus gradus minus significat a positivo. Ergo senior non satis senex, sicut junior intra juvenem, sicut pauperior intra pauperem. 27. Senes autem dictos quidam putant a sensus diminutione, eo quod jam prae vetustate desipiant. Nam physici dicunt homines stultos esse frigidioris sanguinis, prudentes calidi. Unde et senes in quibus jam friget, et pueri in quibus necdum calet, minus sapiunt; inde est quod convenit sibi infantum aetas et senum. 28. Senes enim per nimiam aetatem delirant, pueri per lasciviam et infantiam ignorant quid agant. Senex autem tantum masculini generis est, sicut anus femi uini; nam anus dicitur sola mulier. Anus autem appellata a multis annis, quasi annosa. Nam si commune esset nomen, cur diceret Terentius senem mulierem? Hinc et vetula, quia vetusta. Sicut autem a sene senectus, ita ab anu anilitas nominata est. 29. Canities autem vocata a candore, quasi candities. Unde est illud: Florida juventus, lactea canities, prout diceret, candida. 30. Senectus autem multa secum et bona affert et mala. Bona, quia nos ab impotentissimis dominis liberat, voluptatibus imponit modum, libidinis frangit impetus, auget sapientiam, dat maturiora consilia. Mala autem, quia senium miserrimum est, debilitate et odio. Subeunt enim morbi, tristisque senectus. Nam duo sunt, quibus minuuntur corporis vires: senectus et morbus. 31. Mors dicta, quod sit amara, vel a Marte, qui est effector mortium. 32. Tria sunt autem genera mortis: acerba, immatura, naturalis. Acerba infantium, immatura juvenum, matura, id est, naturalis senum. 33. Mortuus autem ex qua parte orationis declinetur incertum est. Nam, sicut ait Caesar, ab eo quod est morior in participio praeteriti temporis in tus exire debuit, per unum, scilicet, u, non per duo. Nam ubi geminata est littera, nomen est, non participium, ut fatuus, arduus. Convenienter itaque factum ut quemadmodum id quod significat non potest agendo, ita et ipsum nomen non possit loquendo declinari. Omnis autem mortuus, aut funus est, aut cadaver. 34. Funus est, si sepeliatur. Et dictum funus a funibus accensis, quos ante feretrum papyris cera circumdatis ferebant. 35. Cadaver autem est, si insepultum jacet. Nam cadaver nominatum a cadendo, quia jam stare non potest. Quod dum portatur, exsequias dicimus; crematum, reliquias; conditum jam, sepultum. Corpus autem consuetudine dicitur, ut illud: Tum corpora luce carentum. 36. Defunctus vocatus, quia complevit vitae officium. Nam dicimus defunctus officio, qui officia debita compleverunt, unde et honoribus functos. Hinc ergo defunctus, quod ab officio sit vitae depositus, sive quod sit diem functus. 37. Sepultus autem dictus, eo quod jam sine pulsu, et palpitatione est, id est, sine motu. Sepelire autem est condere corpus. Nam humare obruere dicimus, hoc est humum injicere. CAPUT III. De portentis. 1. Portenta o esse ait Varro, quae contra naturam nata videntur; sed non sunt contra naturam, quia divina voluntate fiunt, cum voluntas Creatoris cujusque conditae rei natura sit. Unde et ipsi gentiles Deum modo Naturam, modo Deum appellant. 2. Portentum ergo fit non contra naturam, sed contra quam est nota natura. Portenta autem, et ostenta, monstra, atque prodigia, ideo nuncupantur, quod portendere, atque ostendere, monstrare, atque praedicere aliqua futura videntur. 3. Nam portenta dicta perhibentur a portendendo, id est, praeostendendo. Ostenta autem quod ostendere quidquam futurum videantur. Prodigia quod porro dicant, id est, futura praedicant. Monstra vero a monitu dicta, quod aliquid significandum demonstrent, sive quod statim monstrent quid appareat, et hoc proprietatis est; abusione tamen scriptorum plerumque corrumpitur. 4. Quaedam autem portentorum creationes in significationibus futuris constitutae videntur. Vult enim Deus interdum ventura significare per aliqua nascentium noxia, sicut et per somnos et per oracula, quibus praemoneat et significet quibusdam vel gentibus, vel hominibus futuram cladem, quod plurimis etiam experimentis probatum est.

11_11Xerxes'e, kısrağın doğurduğu bir tavşan krallığın yıkılacağını önceden işaret etti. Büyük İskender için bir kadından, üst bedeni insan ama ölü, alt bedeni çeşitli hayvanlardan ama canlı bir ucube doğdu; bu, kralın ansızın öldürüleceğini işaret etti: çünkü kötü kısımlar iyi kısımlardan sonra sağ kalmıştı. Ama işaret için verilen bu ucubeler uzun yaşamaz, doğar doğmaz ölür.

Portentum ile portentosum arasında fark vardır. Portenta, şekli değişenlerdir; Umbria'da bir kadının yılan doğurduğu söylendiği gibi. Lucanus: "Annesini korkuttu kendi bebeği." Portentosa ise hafif bir değişikliğe uğrar.

Örneğin altı parmaklı doğanlar. Portenta ya da portentosa şöyledir: Kimi, bütün bedenin büyüklüğüyle insanların ortak ölçüsünü aşar; Homeros'un tanıklığına göre dokuz dönümlük yere uzanan Tityos gibi. Kimi, bütün bedenin küçüklüğüyle: cüceler ya da Yunanların boyları bir dirsek olduğu için pygmaei dedikleri gibi. Kimi, kısımların büyüklüğüyle: biçimsiz baş ya da uzuvların fazla kısımları gibi; iki başlılar, üç elliler ya da çift dişleri çıkan cynodontes gibi.

Kimi, kısımların eksikliğiyle: bir kısmın ötekinden çok eksik olduğu, bir elin öbür elden ya da bir ayağın öbür ayaktan eksik olduğu gibi. Kimi, ayrılma ile: elsiz ya da başsız doğanlar gibi; Yunanlar bunlara sterēsioi der. Kimi perimeria'dır: yalnız baş ya da bacak doğduğunda. Kimi, bir kısmı değişenlerdir: aslan ya da köpek yüzü olanlar, boğa başı ya da bedeni olanlar gibi; Pasiphae'den doğduğu anlatılan Minotauros gibi. Yunanlar buna heteromorphia der.

Kimi, her yönüyle başka bir yaratığın harikasına dönüşür: tarihin bir kadından buzağı doğduğunu söylemesi gibi. Kimi, biçim değiştirmeden yer değiştirir: gözlerin göğüste ya da alında, kulakların şakakların üstünde olması gibi; ya da Aristoteles'in aktardığı gibi birinin karaciğerinin solda, dalağının sağda olması gibi.

Kimi, birleşik doğuştur: bir elde çok parmağın birleşik ve yapışık, ötekinde daha az bulunması gibi, ya da ayaklarda. Kimi, vakitsiz ve ölçüsüz yaratılıştır: dişli, sakallı ya da ak saçlı doğanlar gibi. Kimi, pek çok farkın birleşmesidir: İskender'deki çok biçimli harika gibi.

Kimi cinslerin karışmasıdır: androgynoi ya da hermaphroditoi denenler gibi. Hermaphroditae, kendilerinde iki cinsiyet göründüğü için böyle denir. Yunanlarda Hermēs Merkür, Aphroditē Venüs'tür. Bunların sağ memesi erkek, sol memesi kadın gibidir; sırayla birleşerek hem döller hem doğururlar.

Tek tek kavimlerde bazı insan ucubeleri olduğu gibi, bütün insan cinsinde de ucube kavimler vardır: Devler, Köpekbaşlılar, Kikloplar ve benzerleri.

Gigantes'e Yunanca etimolojiye göre bu ad verilmiştir; Yunanlar onları gēgeneis, yani topraktan doğmuş sayar; çünkü masala göre ana toprak onları muazzam gövdeli ve kendine benzer doğurmuştur. Gē topraktır, genos soydur; ama halk soyu belli olmayanlara da toprağın oğulları der.

Bazı bilgisizler Kutsal Yazılardan yanlış kanaate varır: asi meleklerin tufandan önce insan kızlarıyla birleştiğini, Devlerin, yani yeryüzünü dolduran çok büyük ve güçlü adamların bundan doğduğunu sanırlar.

Cynocephali, köpek başlı oldukları için böyle anılır; havlamaları bile onların insandan çok hayvan olduklarını ele verir. Hindistan'da doğarlar.

Aynı Hindistan Cyclopes'i de doğurur. Alınlarının ortasında tek gözleri olduğu söylendiği için Cyclopes denir. Yalnız yabanî hayvan eti yedikleri için agriophagitai de denir.

Libya'da Blemmyae'nin başsız gövdeler olarak doğduğuna, ağız ve gözlerinin göğüslerinde olduğuna inanırlar. Kimileri boyunsuz doğar, gözleri omuzlarındadır.

Doğunun en ucunda ucube yüzlü kavimler yazılıdır. Kimi burunsuzdur, bütün ağzı düz, yüzü biçimsizdir. Kimi alt dudakları öyle çıkıktır ki güneşin sıcağında uyurken bütün yüzlerini onunla örterler. Kimilerinin ağzı kapanmıştır, yalnız ufak bir delikten yulaf saplarıyla yiyecek içerler. Kimilerinin dilsiz olduğu, birbiriyle baş işareti ya da hareketle anlaştıkları söylenir.

İskitya'da Panotii olduğu söylenir; kulakları öyle geniştir ki bütün bedeni onlarla örterler. Yunanca pan "her", ōta "kulaklar" demektir.

Etiyopya'da Artabatitae'nin sürüler gibi eğik yürüdüğü söylenir. Kimse kırkıncı yılı aşmaz.

11_11
  1. Xerxi quippe lepus ex equa creata dissolvi regnum portendit. Alexandro ex muliere monstrum creatum est, quod superiores corporis partes hominis, sed mortuas habuerit, inferiores diversarum bestiarum, sed viventes, significasse repentinam regis interfectionem: supervixerant enim deteriora melioribus. Sed haec monstra, quae in significationibus dantur, non diu vivunt, sed continuo, ut nata fuerint, occidunt. 6. Inter portentum et portentosum differt. Nam portenta sunt quae transfigurantur, sicut fertur in Umbria mulierem peperisse serpentem. Unde Lucanus: Matremque suus conterruit infans. Portentosa vero levem sumunt mutationem. 7. Exempli causa, cum ex digitis nati. Portenta igitur, vel portentosa, existunt, alia magnitudine totius corporis ultra communem hominum modum, quantus fuit Tityon in novem jugeribus jacens. Homero testante; alia, parvitate totius corporis, ut nani, vel quos Graeci pygmaeos vocant, eo quod sint statura cubitales; alii magnitudine partium, veluti capite informi, aut superfluis membrorum partibus, ut bicipites, et trimani, i vel cynodontes, quibus gemini procedunt dentes. 8. Alii a defectu partium, in quibus altera pars plurimum deficit ab altera, ut manus a manu, vel pes a pede. Alii a discissione, ut sine manu aut capite generata, quos Graeci στερησίους vocant. Alia perimeria, quando solum caput, aut crus nascitur. Alia qua in parte transfigurantur, sicut qui leonis habent vultum vel canis, vel taurinum caput, aut corpus, ut ex Pasiphae memorant genitum Minotaurum, quod Graeci ἑτερομορϕίαν vocant. 9. Alia, quae ex omni parte transfigurantur in alienae creationis portentum, ut ex muliere vitulum dicit historia generatum. Alia, quae sine transfiguratione mutationem habent locorum, ut oculos in pectore, vel in fronte, aures supra tempora, vel sicut Aristoteles tradidit, quemdam in sinistra parte jecur, in dextera splenem habuisse. 10. Alia secundum connaturationem, ut in alia manu digiti plures connaturati et cohaerentes reperiuntur, in alia minus, sive in pedibus. Alia secundum immaturam et intemperatam creationem, sicut ii qui dentati nascuntur, sive barbati, vel cani. Alia complexu plurimarum differentiarum, sicut illud quod praediximus in Alexandro multiforme portentum. 11. Alia commistione generis: ut ἀνδρόγυνοι qui, et ἑρμαϕροδίται vocantur. Hermaphroditae autem nuncupati, eo quod eis uterque sexus appareat. Ἑρμῆς quippe apud Graecos Mercurius est; ἀϕροδίτη Venus nuncupatur: * hi dextram mamillam virilem, sinistram muliebrem habentes vicissim coeundo, et gignunt, et pariunt. 12. Sicut autem in singulis gentibus quaedam monstra sunt hominum, ita in universo genere humano quaedam monstra sunt gentium, ut Gigantes, Cynocephali, Cyclopes, 13. Gigantes dicti juxta Graeci sermonis etymologiam, qui eos γηγενεῖς existimant, id est, terrigenas, eo quod eos fabulose parens terra immensa mole et similes sibi genuerit; γῆ enim terra appellatur; γένος genus, licet et terras filios vulgus vocet, quorum genus incertum est. 14. Falso autem opinantur quidam imperiti de Scripturis sanctis, praevaricatores angelos cum filiabus hominum ante diluvium concubuisse, et exinde natos Gigantes, id est, nimium grandes et fortes viros, de quibus terra completa est. 15. Cynocephali appellantur eo quod canina capita habeant, quosque ipse latratus magis bestias quam homines confitetur: hi in India nascuntur. Cyclopes quoque eadem India gignit, et dicti Cyclopes, eo quod unum oculum in fronte media habere perhibentur. Hi et ἀγριοφαγῖται dicuntur, propter quod solas ferarum carnes edunt. 17. Blemmyas in Libya credunt truncos sine capite nasci, et os et oculos habere in pectore. Alios sine cervicibus gigni, oculos habentes in humeris. 18. In ultimo autem Orientis monstrosae gentium facies scribuntur. Aliae sine naribus, aequali totius oris planitie, informes habentes vultus. Aliae labro subteriori adeo prominenti, ut in solis ardoribus totam ex eo faciem contegant dormientes. Aliis concreta ora esse, modico tantum foramine calamis avenarum pastus haurientes. Nonnulli sine linguis esse dicuntur, invicem sermonis utentes nutu, sive motu. 19. Panotios apud Scythiam esse ferunt, tam diffusa aurium magnitudine, ut omne corpus ex eis contegant; πᾶν enim Graeco sermone omne, ὦτα aures dicuntur.;20. i Artabatitae in Aethiopia, proni, ut pecora, ambulare dicuntur. Quadragesimum annum nullus supergreditur.

11_12Satyri, kanca burunlu küçük insanlardır; alınlarında boynuzları vardır, ayakları keçilerinkine benzer. Aziz Antonius çölde böyle birini görmüştür. Sorulunca Tanrı'nın kuluna şöyle cevap verdiği söylenir: "Ben ölümlüyüm; türlü yanılgıyla aldanan paganların Faun ve Satir diye taptığı çöl sakinlerinden biriyim."

Kimilerine silvestres homines denir; bazıları onlara Fauni ficarii der.

Etiyopya'da Sciopodes soyu olduğu söylenir; tek bacaklıdırlar, olağanüstü hızlıdırlar. Yunanlar onlara, sıcakta yerde sırtüstü yatıp kocaman ayaklarının gölgesinde (skia) kaldıkları için bu adı verir.

Libya'da Antipodes'in ayak tabanları baldırlarının arkasına dönüktür, tabanlarında sekizer parmak vardır.

İskitya'da Hippopodes vardır; suretleri insan, ayakları at gibidir.

Hindistan'da Makrobioi denen, boyu sekiz ayak olan bir kavim olduğu söylenir. Orada boyu bir dirsek olan, Yunanların dirsekten dolayı Pygmaei dediği kavim de vardır; bundan yukarıda söz ettik. Bunlar Hindistan'ın dağlık kısımlarında yaşar, komşuları Okyanus'tur.

Aynı Hindistan'da, beş yaşında gebe kalan ve sekizinci yaşını aşmayan bir kadınlar kavmi olduğu söylenir.

İnsanların başka masal harikaları da anlatılır; bunlar var olmayıp uydurulmuştur ve gerçek olayların sebepleriyle açıklanır. Örneğin Hispanya kralı Geryon'un üç biçimli olduğu anlatılır. Oysa bunlar öyle uyumlu üç kardeşti ki üç bedende sanki tek ruh vardı.

Gorgones, saçları yılanlı fahişeler olarak anlatılır; bakanları taşa çevirirlermiş ve sırayla kullandıkları tek gözleri varmış. Oysa bunlar tek güzellikte, sanki tek gözlü üç kız kardeşti; seyircilerini öyle şaşkına çevirirlerdi ki onları taşa dönüştürdükleri sanılırdı.

Sirenae'nin, yarısı bakire yarısı kuş, kanatlı ve tırnaklı üç kadın olduğu uydurulur. Biri sesiyle, biri flütle, biri lirle çalarmış. Şarkılarıyla kandırdıkları denizcileri gemilerini batırmaya sürüklerlermiş.

Gerçekte ise fahişeydiler; geçenleri yoksulluğa sürükledikleri için onlara gemi batırdıkları yakıştırıldı. Kanatları ve tırnakları vardı, çünkü aşk hem uçar hem yaralar. Dalgalarda kaldıkları söylenir, çünkü Venüs'ü dalgalar yaratmıştır.

Scylla'nın köpek başlarıyla kuşanmış, büyük havlamalarla bir kadın olduğu anlatılır. Bu, Sicilya denizinin boğazı yüzündendir; orada denizciler birbirine çarpan dalgaların girdabından korkarak, emen akıntının çarptığı dalgaların havladığını sanırlar.

Akılsız hayvanlardan bazı ucubeler de uydurulur: yeraltı ülkesinin üç başlı köpeği Cerberus gibi. Onunla ölümün insanı yuttuğu üç çağ, yani bebeklik, gençlik ve yaşlılık anlatılır. Kimileri Cerberus adını, sanki kreoboros, yani "et yiyen" olarak açıklar.

Latincede Excetra denen dokuz başlı yılan Hidra'dan da söz ederler; bir baş kesilince üçü çıkarmış. Oysa Hidra'nın, komşu şehri harap eden, su kusan bir yer olduğu bellidir; bir delik kapatılınca çok sayıda delik açılıyordu. Herkül bunu görünce yeri yakmış ve böylece su deliklerini kapatmıştır.

Çünkü hydra, sudan (aqua) adını alır. Ambrosius onu sapkınlıkların benzeri olarak anar: "Çünkü sapkınlık, masallardaki Hidra gibi yaralarından büyür; sık sık kesildikçe filizlenir, ateşe layıktır ve yangınla yok olacaktır."

Chimaera, üç biçimli bir canavar olarak uydurulur: ağzı aslan, arka kısmı ejderha, ortası keçidir. Kimi tabiatçılar onun hayvan değil, Likya'da bir dağ olduğunu söyler; bazı yerleri aslan ve keçi besler, bazı yerleri yanar, bazı yerleri yılan doludur. Bellerophon burayı yaşanır kılmıştır; bu yüzden Kimera'yı öldürdüğü söylenir.

Centauri, yani at ile karışmış insanlar, adını görünüşlerinden almıştır. Kimilerine göre bunlar Tesalya atlılarıydı; savaşta koştururlarken atlarla insanlar tek beden gibi görünür, Kentaur masalı buradan uydurulmuştur.

Minotaurus, adını boğa (taurus) ile insandan almıştır; masala göre Labirent'e kapatılmış böyle bir canavar varmış. Ovidius onun için: "Yarı öküz insan, yarı insan öküz."

Onocentaurus, yarısı insan, yarısı eşek göründüğü söylendiği için böyle anılır; Hippocentauri'de de at ve insan tabiatının birleştiği sanılır.

11_12
  1. Satyri, homunciones sunt aduncis naribus, cornua in frontibus habent, et caprarum pedibus similes, qualem in solitudine Antonius sanctus vidit. Qui etiam interrogatus, Dei servo respondisse fertur, dicens: Mortalis ego sum unus ex accolis eremi, quos vario delusa errore gentilitas Faunos Satyrosque colit. 22. Dicuntur quidam et silvestres homines, quos nonnulli l Faunos ficarios vocant. 23. Sciopodum gens fertur esse in Aethiopia, singulis cruribus, et celeritate mirabili; quos inde σκιάποδας Graeci vocant, eo quod per aestum in terra resupini jacentes, pedum suorum magnitudine adumbrentur. 24. Antipodes, in Libya plantas versas habent post crura, et octenos digitos in plantis. 25. Hippopodes in Scythia sunt, humanam formam et equinos pedes habentes.. 26. In India ferunt esse gentem, o quae Μακρόβιοι nuncupantur, octo pedum staturam habentes. Est et gens ibi statura cubitalis, P quos Graeci a cubito Pygmaeos vocant, de qua supra diximus. Hi montana India tenent, quibus est vicinus Oceanus. 27. Perhibent et in eadem India esse gentem feminarum, quae quinquennes concipiunt, et octavum vitae annum non excedunt. 28. Dicuntur autem et alia hominum fabulosa portenta, quae non sunt, sed ficta; et in causis rerum interpretantur, ut Geryonem Hispaniae regem triplici forma proditum. Fuerunt enim tres fratres tantae concordiae, ut in tribus corporibus quasi una anima esset. 29. Gorgones quoque meretrices crinitas serpentibus ferunt, quae aspicientes convertebant in lapides, habentes unum oculum quo invicem utebantur. Fuerunt autem tres sorores unius pulchritudinis, quasi unius oculi, quae ita spectatores suos stupescere faciebant, ut vertere eos putarentur in lapides. 30. Sirenas tres fingunt fuisse ex parte virgines, ex parte volucres, habentes alas, et ungulas; quarum una voce, altera tibiis, tertia lyra canebat. Quae illectos navigantes suo cantu in naufragia trahebant. 31. Secundum veritatem autem meretrices fuerunt, quae transeuntes quoniam ad egestatem deducebant, iis fictae sunt inferre naufragia. Alas autem habuisse, et ungulas, quia amor et volat et vulnerat. Quae inde in fluctibus commorasse dicuntur, quia fluctus Venerem creaverunt. 32. Scyllam quoque ferunt feminam capitibus succinctam caninis, cum latratibus magnis, propter fretum Siculi maris, in quo navigantes verticibus in se concurrentium undarum exterriti, latrare existimant undas, quas sorbentis aestus vorago collidit. 33. Fingunt et monstra quaedam irrationalium animantium, ut Cerberum inferorum canem tria capita habentem, significantes per eum tres aetates per quas mors hominem devorat, id est, infantiam, juventutem, et senectutem. Quem quidam ideo dictum Cerberum putant, quasi sit κρεοβόρος, id est, carnem vorans. 34. Dicunt et Hydram serpentem, cum novem capitibus, quae Latine Excetra dicitur, quod uno caeso, tria capita excrescebant. Sed constat Hydram locum fuisse evomentem aquas, vastantem vicinam civitatem, in quo uno clauso meatu, multi erumpebant. Quod Hercules videns, loca ipsa exussit, et sic aquae clausit meatus. 35. Nam hydra ab aqua dicla est. llujus mentionem facit Ambrosius in similitudinem haeresium, dicens: Haeresis enim, velut quaedam hydra fabularum, vulneribus suis crevit; et dum saepe reciditur, pullulat, igni debita, incendioque peritura. 36. Fingunt et Chimaeram triformem bestiam: ore leonem, postremis partibus draconem, media capream. Quam quidam physiologi non animal, sed Lyciae montem esse aiunt, quibusdam locis leones et capreas nutrientem, quibusdam ardentem, quibusdam plenum serpentibus. Hunc Bellerophontes habitabilem fecit, unde Chimaeram dicitur occidisse. 37. Centauris autem, id est, hominibus equo mistis, species vocabulum dedit, quos quidam fuisse equites Thessalorum dicunt; sed quod discurrentes in bello, velut unum corpus equorum et hominum viderentur, inde Centauros fictos asseruerunt. 38. Porro Minotaurum nomen sumpsisse ex tauro et homine, qualem bestiam dicunt fabulose in Labyrintho inclusam fuisse. De qua Ovidius: Semibovemque virum, semivirumque bovem. 39. Onocentaurus autem vocatur, eo quod media hominis species, media asini esse dicatur, sicut et Hippocentauri, quod equorum hominumque in eis natura conjuncta fuisse putatur. CAPUT IV. De transformatis.
11_134. Dönüşmüşler

İnsanların ucube dönüşümleri ve hayvanlara değişimleri de yazılıdır. Ünlü büyücü Kirke'nin Odysseus'un yoldaşlarını hayvana çevirdiği anlatılır; Arkadyalıların da kura ile bir gölü yüzerek geçtiği ve orada kurda dönüştüğü anlatılır.

Diomedes'in yoldaşlarının kuşa dönüştüğü, masal yalanıyla değil, tarih kaydıyla doğrulanır. Kimileri cadıların (striges) insanlardan oluştuğunu da ileri sürer. Çünkü suçluların suretleri pek çok haydutluk için değişir; ya büyü şarkılarıyla ya da otların gücüyle bütün bedenleriyle yırtıcılara geçerler.

Birçok şey tabiatça da değişime uğrar ve bozularak farklı türlere dönüşür: buzağıların çürümüş etinden arılar, atlardan bok böcekleri, katırlardan çekirgeler, yengeçlerden akrepler olur. Ovidius:

Kıyı yengecinin çukur kollarını koparırsan, akrep çıkar ortaya, kıvrık kuyruğuyla tehdit eder.

11_13
  1. Scribuntur autem et quaedam monstrosae hominum transformationes et commutationes in bestias, sicut de illa maga famosissima Circe, quae socios quoque Ulyssis mutasse fertur in bestias, et de Arcadibus, qui, sorte ducti, transnatabant quoddam stagnum, atque ibi convertebantur in lupos. 2. Nam et Diomedis socios in volucres fuisse conversos, non fabuloso mendacio, sed historica affirmatione confirmant. Sed et quidam asserunt strigas ex hominibus fieri. Ad multa enim latrocinia figurae sceleratorum mutantur, et sive magicis cantibus, sive herbarum beneficio, totis corporibus in feras transeunt. 3. Siquidem et per naturam pleraque mutationem recipiunt, et corrupta in diversas species transformantur, sicut de vitulorum carnibus putridis apes, sicut de equis scarabei, de mulis locustae, de cancris scorpiones. Ovidius: Concava littorei si demas brachia cancri, Scorpius exibit, caudaque minabitur unca.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…