İçeriğe geç
Etimolojiler

Sevillalı Isidorus · Etimolojiler

X. Kitap: Belli Kelimelerin Alfabesi

10Filozoflara göre adların kökeninin nereden geldiği şu kurala bağlıdır: insan (homo) insanlıktan (humanitas), bilge (sapiens) bilgelikten (sapientia) adını alır, çünkü önce bilgelik vardır, sonra bilge. Bununla birlikte bazı adların kökeninde başka, özel bir sebep de vardır: insana asıl adını veren homo'nun topraktan (humus) gelmesi gibi. Bu eserde örnek olsun diye bunlardan bir kısmını verdik.

A

Aeros: güçlü ve bilge adam.

Auctor, büyütmekten (augere) gelir. Kadınlarda kullanılamayacağını düşünürler; çünkü cursor gibi kimi kelimeler dişiye çekilemez. Actor, yapmaktan (agere) gelir.

Alumnus, beslemekten (alere) gelir. Besleyene de beslenene de alumnus denebilir; ama besleyene demek daha iyidir.

Dost (amicus), türetmeyle ruhun bekçisi (animi custos) gibidir. Asıl anlamda ise çengelden (hamus), yani sevgi zincirinden gelir; çengellere de tuttukları için hami denir.

Amator rezilliğe düşkündür, çünkü şehvet aşkıyla kıvranır. Amabilis, sevgiye layık olandır. Amasius, aşka meyilli olandır.

Astutus, kurnazlıktan (astus) gelir; bu, bir işi tehlikesiz ve güçlü biçimde yapabilen, açıkgöz ve tedbirli adamın özelliğidir. Argutus, konuşurken gerekçeyi (argumentum) çabuk bulandır. Acer, her şeyde canlı ve aşırı olandır. Alacer, hızdan ve koşudan gelir, aliger (kanatlı) gibi. Armiger, silah (arma) taşıyandır. Alacris, sevinçli, neşeyle kıpırdayan ve hiçbir şeyin yeniliğiyle sarsılmayandır. Agilis, işi çabuk yapmaktan gelir, docilis gibi.

Aemulus, aynı şeye hevesli olan, taklit edici ve sevimli gibidir; başka yerde düşman anlamında da bulunur. Aequus, tabiata göre adil olandır; eşitlikten (aequalitas), yani eşit olmasından gelir. Aequitas da belli bir eşitlikten gelir. Aequaevus, yaşça ötekine eşit olandır. Arrogans, çok istenen (rogatur) ve bu yüzden burnu büyük olandır. Audax, asıl anlamda küstah yerine kullanılır. Animosus, ruh ve kuvvetle dolu olandır. Animatus, ruhu artmış ve ruhça sağlamlaşmış gibidir.

Elatus, yaptıklarıyla kendini büyük görüp ölçüsünün üstüne çıkandır. Attollens, kendini yükselten ve dikendir. Ambitiosus, payeler peşinde dolaşandır (ambire).

Avidus, avere'den gelir; avere istemek demektir. Avarus da buradandır. Çünkü açgözlü olmak nedir? Yetenin ötesine geçmek. Avarus denmesi altına (aurum) düşkün olmasından, servetle asla doymamasından, ne kadar çok şeyi olursa o kadar çok istemesindendir. Horatius'un sözü buna uyar: "Açgözlü hep muhtaçtır"; Sallustius da "Açgözlülük ne çoklukla ne yoklukla azalır" der.

Amarus (acı) adını tattan aktarır; yavandır, kimseyi tatlılıkla ortaklığına çağırmayı bilmez. Zina eden (adulter), evlilik edebini çiğneyendir; bir başkasının (alter) yatağını kirletir.

Anceps, oraya buraya dalgalanan, şunu mu bunu mu alacağında kuşkulu, hangi yana yöneleceğinde kaygılı olandır. Atrox, âdetleri kapkara olandır. Abstemius, temetum'dan, yani şaraptan gelir, şaraptan uzak duran gibidir. Ablactatus, sütten alınan çocuktur.

Aeger, hastalık ya da üzüntüyle bir süre yıpranandır. Aegrotus, daha sık hasta olandır; iratus ile iracundus gibi. Aerumnosus, rumen'den (gırtlak) gelir, çünkü yoksulluk yüzünden perişan olup aç ve susuz kalır.

Auspex, kuşların işaretlerine bakandır; auceps de kuş yakalayandır. Astrosus, yıldızdan gelir, kötü bir yıldızda doğmuş gibidir.

Enormis, ölçüyü (norma) aşandır. Abactor, yük hayvanları ve sürü hırsızıdır; halk ona sürüp götürmekten (abigere) abigeus der.

Atratus siyah, albatus beyaz elbise giyendir. Advena, başka yerden gelendir. Alienigena, bulunduğu milletten değil, başka milletten doğan, başka bölgeden olandır.

Accola, gelip toprağı işleyendir. Agricola, tarlayı işlemekten gelir, silvicola gibi. Assecla, kazanç için birinin peşine takılandır.

Assiduus, eskilerde hazine masrafına as katan ve kamu işlerinde de devamlı bulunan kimseye denirdi; bu yüzden d ile değil s ile yazılmalıdır.

Apparitor, görünür (apparere) ve görülür olan, hizmete hazır duran kimsedir. Attentus, bir şeyi duyup tutandır.

Attonitus, bir çılgınlıkla kışkırtılmış, sersemlemiş gibidir. Adı gök gürültüsünün (tonitrus) gürlemesinden gelir: gök gürültüsüyle sersemlemiş, şimşeğe ya da yıldırıma çok yakın kalmış gibidir.

Allectus, açıkça seçilmiş olandır. Abactus, işten çıkarılmış olandır. Abortivus, doğmayıp düşendir. Adoptivus, oğulluğa açıkça seçilendir.

10

LIBER DECIMUS. VOCUM CERTARUM ALPHABETUM. 1. Licet origo nominum unde veniat a philosophis, eam teneat rationem, ut HOMO ab humanitate, SAPIENS a sapientia nominetur, quia prius sapientia, deinde sapiens, tamen datur alia specialis in origine quorumdam nominum causa, sicut homo ab humo, unde proprie homo est appellatus. Ex quibus exempli gratia quaedam in hoc opere posuimus. A 2. Aeros, vir fortis et sapiens. Auctor ab augendo dictus. Auctorem autem feminino genere dici non posse existimant. Nam quaedam sunt quae in feminino flecti non possunt, ut cursor. Actor, ab agendo. 3. Alumnus, ab alendo vocatus: licet et qui alit et qui alitur, alumnus dici potest, id est, et qui nutrit, et qui nutritur, sed melius tamen qui nutrit. 4. Amicus per derivationem quasi animi custos; dictus autem proprie amicus ab hamo, id est, catena charitatis; unde et hami, quod teneant. 5. Amator turpitudinis, quia amore torquetur libidinis. Amabilis autem, quod sit amore dignus. Amasius, eo quod sit pronus ad amorem. 6. Astutus ab astu vocatus, quod est callidi et cauti hominis, qui possit sine periculo fortiter aliquid facere. Argutus, quia argumentum cito invenit in loquendo Acer, in unamquamque formam vegetus ac nimius. Alacer, a velocitate, et cursu, quasi diceret aliger. Armiger, quod arma gerat. Alacris, laetus, alacriter gestiens, et nullius rei novitate turbatus. Agilis, ab agendo aliquid celeriter, sicut docilis. 7. Aemulus, ejusdem rei studiosus, quasi imitator et amabilis; alias inimicus invenitur. Aequus est secundum naturam justus dictus, ab aequalitate, hoc est ab eo quod sit aequalis; unde et i aequitas appellata ab aequalitate quadam scilicet. Aequaevus, ab eo quod sit alteri aequalis aevo, id est, coaetaneus. Arrogans, eo quod multum rogetur, et ille fastidiosus sit. Audax, proprie pro arrogante ponitur. Animosus, quod sit animis et viribus plenus. Animatus, quasi animo auctus, et quasi animo firmatus. 8. Elatus, pro eo quod seipsum super mensuram suam elevet, dum magnus sibi videtur de his quae agit. Attollens, quod se elevet et erigat. Ambitiosus, quod honores ambiat. 9. Avidus dictus ab avendo, avere enim cupere est. Hinc et avarus. Nam quid est avarum esse? progredi ultra quam sufficit. a Avarus ex eo dictus, quod sit avidus auri, et nunquam opibus expleatur, et quantum plus habuerit, tantum plus cupiat, Flacci super hoc concordante sententia, qui ait: Semper avarus eget..., et Sallustii: Quod avaritia neque copia, neque inopia minuitur. 10. Amarus, a sapore translatum nomen habet. Est enim insuavis, nec novit quemquam ad consortium suum aliqua invitare dulcedine. Adulter, violator maritalis pudoris, eo quod alterius thorum polluat. 11. Anceps, huc illucque fluctuans, ac dubius, istud an illud capiat, et in quam partem declinet anxius. Atrox, quod sit tetris moribus. Abstemius, a temeto, id est, vino, quasi abstinens a vino. Ablactatus, quod sit a lacte ablatus. 12. Aeger, quod agatur infirmitate, vel tristitia ad tempus.. Aegrotus, quod sit aeger frequentius, sicut iratus et iracundus. Aerumnosus a rumine dictus, quod per inopiam miser factus, esurit et sitiat. 13. Auspex, eo quod avium auspicia intendat, sicut auceps, quod aves capiat. Astrosus, ab astro dictus, quasi malo sidere natus. 14. Enormis, eo quod normam et mensuram excedat. Abactor, est fur jumentorum et pecorum, quem vulgo abigeum vocant, ab abigendo scilicet. 15. Atratus, et albatus: ille a veste nigra, iste ab alba. Advena, eo quod aliunde adveniat. Alienigena, qui ex alia gente genitus est, et non ex ea ubi est. Item alienigena quod alienae regionis sit, et non ejus ubi est. 16. Accola, eo quod adveniens terram colat. Agricola, a colendo agro, sicut silvicola. Assecla, eo quod sequatur aliquem lucri causa. 17 Assiduus dicebatur apud antiquos, qui assibus ad aerarii expensam conferendis erat, et in negotiis quoque publicis frequens; unde, et per I, non per scribendus est. 18. Apparitor nominatus, quod appareat, et videatur, et praesto sit ad obsequium. Attentus, ut aliquid audiens teneat. 19. Attonitus, veluti furore quodam instinctus, atque stupefactus; dictus autem attonitus a tonitrui strepitu, quasi tonitruo stupefactus, et vicino fulgori, aut tactu proximus. 20. Allectus, quod sit palam electus. Abactus, quod sit ab actu remotus. Abortivus, eo quod non oriatur, sed aboriatur, et excidat. Adoptivus, quia est palam optatus in filium.

10_2Ambo, amphō'dan gelir; Yunancadan Latinceye geçen bu adda üçüncü harf değişmiştir. Alius çok kişi için, alter iki kişi için denir. Aequimanus, kılıcı iki eliyle de tereddütsüz kullanandır.

B

Beatus, iyi artmış (bene auctus) gibidir; yani istediğine sahip olmaktan, istemediğine hiç uğramamaktan. Gerçekten mesut olan, istediği bütün iyilere sahip olan ve kötü hiçbir şey istemeyendir. İnsan bu iki şeyle mesut olur.

Bonus, bedenin güzelliğinden gelmiş sanılır, ad sonradan ruha aktarılmıştır. Kötülüğün kendisine galip gelmediği kişiye iyi deriz; en az günah işleyene de en iyi.

Benignus, kendiliğinden iyilik yapmaya hazır ve sözü tatlı adamdır. Bonus'tan pek uzak değildir, çünkü o da iyiliğe açık görünür. Şununla ayrılır: iyi kimse daha asık yüzlü olabilir, iyilik yapıp isteneni verebilir, ama birlikteliğinde tatlı olmayı bilmez. Benignus ise herkesi tatlılığıyla çağırmayı bilir.

Beneficus, başkasına iyilik yapmaktan gelir; yakınına faydalı olan yardıma da beneficentia denir.

Benivolus, iyi isteyendir. Benevolus demeyiz, malevolus gibi. Çünkü iki parçadan birleşen ad çoğu kez önceki ya da sonraki harfi bozar; benevolentia da kulağa tuhaf gelir.

Blandus, tatlı olan ve kendisiyle dostluğa çağırandır.

Brutus, gömülmüş (obrutus) gibidir, çünkü hissi yoktur; akılsız, basiretsizdir. Tarquinius Superbus'un kız kardeşinden doğan Junius Brutus da, serveti ve aklı yüzünden dayısı tarafından öldürülen kardeşinin başına gelen felaketten korkunca, zamana uygun bir aptallık taklidi yapmıştır. Junius denirken Brutus lakabı buradan gelir.

Balbus, konuşmaktan çok melemekten (balare) gelir, çünkü kelimeleri açmaz. Blesus da buradandır, kelimeleri kırdığı için.

Bucco, gevezedir; ötekileri anlamla değil, ağzının çenesiyle geçer. Biliosus, hep üzgün olandır; safra denen kara sıvıdan gelir.

Baburrus, aptal ve beceriksizdir. Biothanatus, zorla ölendir; Yunancada ölüme thanatos denir.

C

Clarus, parladığı için gökten (caelum) gelir; clara dies de göğün parlaklığı için denir. Celsus da gökten gelir, yüksek ve ulu, göğe ait gibidir.

Castus, önce hadım edilmekten (castratio) adlandırıldı. Sonra eskiler sürekli olarak şehvetten uzak duracağına söz verenlere de bu adın verilmesini uygun gördü.

Caeles, göğe yol açandır. Caelebs, evlilikten uzak olandır; gökteki evliliksiz varlıklar gibi. Caelebs, gökle mesut gibidir. Caelicola, gökte oturandır; melektir.

Continens yalnız iffet için değil, yiyecek, içecek, öfke, zihin kargaşası ve iftira şehveti için de denir. Birçok kötülükten kendini tutana (abstinere) denir.

Clemens, merhametlidir; koruyan ve gözeten anlamındaki cluere'den gelir; patronun müşterisine (cliens) yaptığı gibi.

Concors, kalplerin (cor) birleşmesinden gelir; consors kaderi (sors) birleştiren olduğu gibi, concors da kalple birleşendir.

Concionator, kalabalığa hitap edendir. Consolator, tek bir kişiye hitap edendir. Konuştuğu tek kişiye (soli) yaklaştığı ve sözüyle yalnızlığını hafiflettiği için böyle denir; solatium da buradandır.

Consultus, kendisine danışılandır. Zıddı inconsultus'tur: öğüt almayan.

Constans, her yandan duran ve hiçbir yana eğilemeyendir.

Confidens, her şeyde güvenle dolu olandır. Caecilius: "Güvenin varsa, her şeye güven."

Cautus, sakınmaktan (cavere) gelir. Callidus, hilekârdır; gizlemeyi (celare) bilir, kötülükte ustadır. Eskiler callidus'u yalnız kurnaz için değil, kurnazca bilgili için de kullanırdı. Versutus da budur; ruhunu çabuk çevirdiği (vertere) için.

Cupidus, çok almaktan (capere) gelir. Clamosus, calamus'tan gelir, calamous gibi, ses çıkardığı için. Calumniator, yalan suç isnat edendir; calvere'den, yani oyalamak ve aldatmaktan gelir.

Calculator, calculi'den, yani eskilerin elde tutup sayı yaptıkları ufak taşlardan gelir.

Compilator, başkalarının sözlerini kendininkine karıştırandır; baharatçıların havanda (pila) çeşitli karışımları dövmesi gibi. Bir zamanlar Mantualı şair bu suçla suçlanmıştı, çünkü Homeros'un bazı dizelerini çevirip kendi dizelerine karıştırmıştı. Rakipleri ona eskilerin derleyicisi deyince, Herkül'ün elinden sopayı almanın büyük güç işi olduğunu söylemişti.

Contumax, küçümsemekten (contemnere) gelir. Chromaticus, utanmayan ve rengi değişmeyendir; Yunancada renge chrōa denir.

10_2
  1. Ambo ab eo quod est ἄμϕω, nomen de Graeco Latinum factum, littera tertia demutata. i Alius de multis dicitur, alter vero de duobus. Aequimanus appellatus qui utraque manu gladio incunctanter utitur. B 22. Beatus i dictus, quasi bene auctus, scilicet ab habendo quod velit, et nihil patiendo quod nolit. Ille autem vere beatus est, qui et habet omnia qua vult bona, et nihil vult male. Ex his enim duobus beatus homo efficitur. 23. Bonus a venustate corporis creditur dictus, postea et ad animum translatum nomen. Eum autem dicimus bonum, cui non praevalet malum; 1 eumque optimum, qui peccat minimum. 24. Benignus est vir sponte ad benefaciendum paratus, et dulcis alloquio; non autem multum distat benignus a bono, quia, et ipse ad benefaciendum videtur expositus. Sed in eo differt, quia potest bonus esse, et tristior. et bene quidem facere, et praestare quod poscitur, non tamen suavis esse novit consortio. Benignus autem sua cunctos novit invitare dulcedine. 25. Beneficus a benefaciendo alteri dictus; unde et beneficentia vocatur, quae proximo prodest. 26. Benivolus, quia bene vult. Non tamen dicimus benevolus, sicut nec malevolus. Saepe enim ex duabus partibus compositum nomen, aut priorem, aut sequentem litteram corrumpit; nam benevolentia absurdum sonat. 27. Blandus, dulcis et invitans ad familiaritatem sui. 28. Brutus, quasi obrutus, quia sensu caret. Est enim sine ratione, sine prudentia. Unde et ille Junius Brutus ex sorore Tarquinii superbi genitus, cum eumdem casum timeret quem frater inciderat, qui, ob divitias et prudentiam ab avunculo fuerat occisus, utilem temporis simulavit stultitiam. Unde etiam Brutus est cognominatus, dum vocaretur Junius. 29. Balbus, a balando potiusquam loquendo dictus; verba enim non explicat. Inde et blesus, quia verba frangit. 30. Bucco, garrulus, quod caeteros oris loquacitate, non sensu, exsuperet. Biliosus, quod semper sit tristis, ab humore nigro, qui bilis vocatur. 31: Baburrus, stultus, ineptus. Biothanatus, quod est vi mortuus; θάνατος enim Graeco sermone mors dicitur. C 32. Clarus a caelo, quod splendeat; unde et clara dies, pro splendore caeli. Celsus a caelo dictus, quod sit sublimis, et altus, quasi caelestis. 33. Castus, primum a castratione nuncupatus; postea placuit veteribus etiam eos sic nominari qui perpetuam libidinis abstinentiam pollicebantur. 34. Caeles dictus, quia iter sibi facit ad coelum. Caelebs, connubii expers, qualia sunt nomina in coelo, quae absque conjugiis sunt. Et caelebs dicitur, quasi caelo beatus. Caelicola, eo quod caelum colat, est enim angelus. 35. Continens, non solum in castitate dicitur, sed et in cibo et potu; in ira quoque, et vexatione mentis, et detrahendi libidine. Et continens, quod se a multis malis abstineat. 36. Clemens, misericors ab eo quod cluat, id est, protegat, et tueatur, sicut solet patronus clientem. 37. Concors a conjunctione cordis appellatus; nam sicut consors dicitur qui sortem jungit, ita ille concors dicitur qui corde jungitur. 38. Concionator multitudinis allocutor. Consolator, unius allocutor; et inde dictus consolator, quod soli se applicat cui loquitur, et solitudinem levat alloquio suo: hinc et solatium. 39. Consultus est qui consulitur, cui contrarius est inconsultus, qui non accipit consilium. 40. Constans dictus, quod undique stat, nec in aliquam partem declinari potest. Confidens, quod sit in cunctis fiducia plenus. Unde et Coecilius: Si confidentiam habes, confide omnia. 41. Cautus a cavendo dictus. Callidus, fraudulentus, quia celare novit, et male peritus. i Callidum autem veteres non pro astuto tantum, sed etiam pro astute docto ponebant. Hunc, et versutum, ab eo quod animum cito vertat. 42. Cupidus a capiendo multum, id est, accipiendo vocatus. Clamosus, quasi calamosus a calamo, scilicet, quod sonet. Calumniator, falsi criminis accusator a caluendo, id est, frustrando et decipiendo, dictus. 45. Calculator, a calculis, id est, lapillis minutis, quos antiqui in manu tenentes numeros componebant. 44. Compilator, qui aliena dicta suis permiscet, sicut solent pigmentarii in pila diversa mista contundere. Hoc scelere quondam accusabatur Mantuanus ille vates, cum quosdam versus Homeri transferens suis permiscuisset, et cum compilator veterum ab aemulis diceretur, ille respondit: Magnarum esse virium clavam Herculi extorquere de manu. 45. Contumax, ab eo quod contemnat. Chromaticus, quia non confunditur, nec colorem mutat; Graece enim χρω̃α color vocatur.

10_3Contumeliosus, hızlıdır ve sözlerde haksızlıkla kabarır (tumere). Contentiosus, gayretten (intentio) gelir; bir şeyi akılla değil, sırf inatla savunandır.

Contemptibilis, küçümsemeye elverişli olan, ya da küçümsenmiş ve değersiz, yani şerefsiz olandır.

Crudelis, crudus (çiğ) gibidir. Yunanlar ona aktarmayla ōmos der: pişmemiş, yemeye elverişsiz gibidir, çünkü sert ve katıdır.

Carnifex, eti (caro) yapandır. Cruciarius, çarmıha (crux) layık olandır. Collega, toplulukla bağlanmaktan (colligatio) ve dostluğun kucaklamasından gelir. Coaetaneus, yaşça eş olandır.

Complex, bir günah ya da suçla başkasına kötülükte bağlanandır; iyilikte asla complex demeyiz.

Consors, malların payı kendisine düşen kimsedir; çünkü eskiler sors'u pay yerine kullanırdı. Demek ki consors ortak paylıdır; dissors de farklı paylıdır.

Celer, hızdan (celeritas) gelir, gerekeni daha çabuk yapar. Confinalis, soyca ya da yerce yakın olandır. Colonus, koloniden ya da tarlayı işlemekten gelir.

Curator, kendi işlerini yeterince yönetemeyecek yaştaki çocuklara özen (cura) gösterendir. Cognitor, davayı anlamaktan (cognoscere) gelir. Clientes'e önceden colentes denirdi, patronlara hürmet etmekten (colere).

Captus. Captivus, başından azalmış (capite diminutus) gibidir; çünkü hürlük talihi elinden gitmiştir. Hukukçular da ona capite diminutus der.

Columis, sütundan (columna) gelir, dik ve çok sağlam olduğu için.

Comptus, saçtan (coma) gelir, saçları güzel olduğu ya da saç uzattığı için.

Calamistratus, calamister'den, yani kamış (calamus) biçiminde yapılmış demir iğneden gelir; saçlar kıvırcık olsun diye ona sarılır. Saçını kıvıranlar bunu külde ısıtır.

Corpulentus, bedence güçlü, eti yumuşak olandır. Crassus, bedenin semizliğinden, et üretmekten (creare) gelir. Comessor, çok yemekten (comedere) gelir; boğazına ve karnına ölçüsüz düşkündür. Caupo, en kötüsü, şaraptan su yapan meyhanecidir.

Candidus: canus beyazlıktan (candor) gelir, candidus beyazlık verilmiş gibidir; çünkü candor gayretle eklenir, albus denmesi ise tabiattandır.

Clodus... Curvus... Crispus...

Caecus, görmeyi kaybetmiş (carere) olandır; gözlerin ışığı gitmiştir. Kör, iki gözüyle de görmeyendir.

Caducus, düşmekten (cadere) gelir. Lunaticus da odur, çünkü ayın belli zamanlarında acı çeker. Confusus, suçun karmaşasından (confusio) gelir; confusio da buradandır.

Convulsus, mallarının zorla alındığı kimsedir. Fırtınanın gücüyle üst yapıları alınan gemiye de convulsa navis denir. Vergilius "Yedi gemi dalgalarla parçalanmış" der; sakatlanmış demektir.

Consumptus, bütünüyle yutulmuş ve tüketilmiş olandır. Conciliatrix, kötü bir anlaşmaya ortaklık yapan kadındır; araya girer, başkasının bedenini pazarlar. Buna lena da derler.

Circumforaneus, avukatlık için pazar yerlerinin ve toplantıların çevresinde dolaşandır. Collegiatus... Carpeti...

D

Dominus, türetmeyle eve (domus) başkanlık edene denir.

Disertus, bilgilidir; tartışmaktan (disserere) gelir, düzenli tartışır.

Doctus, öğretmekten gelir; doctor da buradandır. Docilis, bilgili olan değil, öğretilebilen; zekâlı ve öğrenmeye uygun olandır. Discipulus, öğretimden (disciplina) gelir; disciplina da öğrenmekten (discere).

Dispensator, parayı yönetme işi kendisine emanet edilendir. Böyle denmesi, önceleri parayı verenlerin saymayıp tarttıklarındandır (appendere).

Dives, paradan (aes) gelir. Decorus, kusursuz olandır, on'dan (decem) gelir. Dulcis... Decens, düzenli olandır, on sayısından gelir. Decorus ve decibilis de buradandır.

Directus, doğruya (rectum) gidendir. Dilectus, özenden (diligentia) gelir; çünkü bunlar sevmenin işaretleridir.

Delibutus, yağlanmış olandır: atletler ya da çocuklar güreş yağıyla yağlandıkları gibi. Delibutus gaudio da buradandır, yani sevince bulanmış, dolu.

Delicatus, zevklerle beslenen, ziyafetlerde ve beden parlaklığında yaşayandır.

Defessus, hep zayıf olandır, uzun süre yorgun gibidir. Debilis, safrayla (bilis) dokunulup zayıf düşendir; safra bedeni etkileyen bir sıvıdır. Decolor, rengi olmayandır.

Desperatus, halk arasında yitik ve artık hiçbir umudu kalmamış kimseye denir. Benzetmeyle, umutsuzca bırakılan hastalardan söylenir. Eskilerde ümitsiz hastaları kapılarının önüne koymak âdetti: ya son nefeslerini toprağa versinler ya da geçerken bir zamanlar aynı hastalığı çekmiş biri onları iyileştirsin diye.

Degener, soysuz olan ya da eşit soydan olmayan yahut en iyi soydan doğduğu hâlde şerefsiz yaşayandır.

10_3
  1. Contumeliosus, quia velox est et tumet in verbis injuriae. Contentiosus, ab intentione vocatus, qui non ratione aliquid, sed sola pertinacia vindicat. 47. Contemptibilis, vel quia contemptui habilis, vel quia contemptus, et vilis, id est, sine honore. 48. Crudelis, hoc est, crudus, quem Graeci ὥμον appellant per translationem, quasi non coctus, nec esui habilis; est enim asper et durus. 49. Carnifex, quod carnem effici, Cruciarius, eo quod sit cruce dignus. Collega, a colligatione societatis et amicitiae complexu dictus, Coaetaneus, quasi compar aetatis. 50. Complex, qui uno peccato, vel crimine alteri est applicatus ad malum i ad bonum vero nunquam dicimus complicem. 51. Consors, eo quod ad eum pars pertinet bonorum; nam sortem veteres pro parte ponebant. Consors ergo, quod sit communis sortis, sicut dissors dissimilis sortis. 52. Celer appellatus a celeritate, quia quod usus exigit velocius facit. Confinalis, ab eo quod sit genere vel loco affinis. Colonus a colonia, vel ab agro colendo dictus. 53. Curator, quod curam ferat pueris, qui adhuc ejus aetatis sunt ut negotia sua satis administrare non possint. Cognitor, a cognoscendo causam dictus. a Clientes, prius colentes dicebantur, a colendis patronis. 54. Captus Captivus dicitur quasi capite diminutus I ingenuitatis enim fortuna ab eo excidit, unde, et a jurisperitis capite diminutus dicitur. 55. Columis, a columna vocatus, eo quod erectus et firmissimus sit. 56. Comptus, a coma dictus, quod sit formosus capillis, vel quia comam nutrit. 57. Calamistratus a calamistro, id est, acu ferreo in calami similitudine facto, in quo crines obtorquentur, ut crispi sint, quem in cinere calefacere solent qui capillos crispant, ut calamistrati sint. 58. Corpulentus, quod sit corpore validus, et lentis carnibus. Crassus, a sagina corporis, a creando carnes. Comessor, a comedendo satis. Est enim gulae ac ventri immoderate deditus. Caupo pessimus, de vino aquam faciens.| 59. Candidus: canus dictus a candore, et candidus quasi candor datus; studio enim accedit candor. Nam album vocari, naturae est. 60. Clodus,... Curvus... Crispus...{ Caecus appellatus, quod careat visu. Est enim luminibus amissis. Caecus est, qui utroque oculo non videt. 61. Caducus a cadendo dictus, idem lunaticus, eo quod certo lunae tempore patiatur. Confusus, a confusione sceleris appellatus, inde et confusio. 62. Convulsus dicitur, cui sua, vi aliqua adimuntur. Unde et convulsa navis, cujus eminentia vi tempestatis adimuntur; unde et Virgilius: Vix septem convulsae undis, quasi mutilatae. 63. Consumptus, totus sumptus, et devoratus. Conciliatrix, ob societatem flagitiosae consensionis dicta, eo quod intercurrat, alienumque nundinet corpus. Hanc etiam et lenam vocant. 64. Circumforaneus, qui advocationum causa circum fora et conventus vagatur. e Collegiatus.... Carpeti D 65. Dominus per derivationem dictus, quod domui praesit. Disertus, doctus, a disserendo dictus, disposite enim disserit. 66. Doctus a docendo, inde et doctor. Docilis, non quod sit doctus, sed quia doceri potest; est enim ingeniosus, et ad discendum aptus. Discipulus a disciplina dictus, disciplina autem a discendo vocata. 67. Dispensator vocatur, cui creditur administratio pecuniarum. Et ideo dispensator, quia prius qui dabant pecuniam, non numerabant eam, sed appendebant. 68. Dives ab aere vocatus. Decorus, perfectus, a decem. Dulcis.... Decens, compositus, a numero decem dictus. Hinc et decorus, et decibilis. 69. Directus, eo quod in rectum vadit. Dilectus a diligentia. Haec sunt enim signa diligendi. 70. Delibutus, de oleo unctus, ut athletae solent, vel in ceromate pueri. Hinc, et delibutum gaudio, id est, perfusum, vel plenum. Delicatus, quod sit deliciis pastus, vivens in epulis, et nitore corporis. 71. Defessus, semper infirmus, quasi diu fessus. Debilis, quod per bilem tactus sit fragilis. Bilis enim humor est afficiens corpus. Decolor, quod desit illi color. 72. Desperatus, vulgo vocatur ratus, ac perditus, nec jam ullius prosperae spei. Dicitur autem per similitudinem aegrorum, qui affecti et sine spe deponuntur. Consuetudo autem erat apud veteres ut i desperati ante januas suas collocarentur, vel ut extremum spiritum redderent terrae, vel ut possent a transeuntibus forte curari, qui aliquando simili laboraverant morbo. 73. Degener, aut ignobilis, aut quod sit impari genere, aut si dum sit optimo genere natus, inhonesto tamen vivit.

10_4Decrepitus, ölüme daha yakın olan, ölümün karanlığına dönmüş gibi olandır; crepusculum'un gecenin zamanı olması gibi. Başkaları decrepitus'un yaşlılıkla kopmuş olan değil, artık çıtırdamayan (crepare), yani konuşmayı kesen olduğunu söyler.

Depretiatus, değersiz, hiçbir fiyata (pretium) layık olmayandır.

Dirus, çok cimri ve kapkara olandır; ilahî öfkeyle yapılmış gibi. Çünkü ilahî öfkeyle gelene dirum denir. Başka yerde dirus büyük demektir.

Dehiscens, çok açılandır. Buradaki de artırıcıdır: deamare, desidere gibi. Despiciens, aşağı bakan ya da küçümseyendir. Dolosus, tuzakçı ya da kötü niyetlidir; aldatmaktan (deludere) gelir: aldatmak için gizli kötülüğünü okşayıcı sözlerle süsler.

Dubius, belirsizdir; iki yol (duae viae) arasında kalan gibidir. Delator, gizli olanı açığa vurandır. Dilator, ortaya koymayı erteleyendir. Desidiosus, ağır ve tembeldir; desidere'den, yani çok oturmaktan gelir (reses de residere'den gelir). Buradaki de artırıcıdır.

Delirus, yaşlılıktan zihni bozulandır; lērein'den gelir, ya da doğru sıradan, yani sabandan (lira) sapmış gibidir. Lira, çiftçilerin tohum ektikten sonra suyun içine akacağı karıkları çektiği bir sürme türüdür.

Demens, amens ile aynıdır: zihinsiz ya da zihni eksilmiş olan. Desipiens, eskiden bildiğinden daha az bilmeye başlayandır.

Damnatus ve damnabilis: ilki artık hüküm giymiş, ikincisi hüküm giyebilecek olandır. Degulator, boğaza (gula) düşkün olandır.

E

Elatus, yaptıklarıyla kendini büyük görüp ölçüsünün üstüne çıkandır. Enormis, ölçüyü ve kuralı aşandır.

Eloquens, sözde bol olandır. Exertus, konuşmakta çevik olandır; exerere ortaya koymak ya da çözmek demektir. Eruditus, kaba (rudis) olmayan, artık bilgili olandır.

Expertus, çok deneyimlidir; ex burada "çok" yerine kullanılır. Expers ise deneyimin ve anlayışın dışında olandır. Exornatus, çok süslüdür; ex çok yerine kullanılır, excelsus gibi, yani çok yüksek.

Eximius, çok öne çıkan gibidir. Efficax, bir şeyi yaparken hiç güçlük çekmeyendir; efficiens de yapmaktan (facere) gelir. Exspes, umutsuzdur. Expers, payın dışındadır, çünkü paydan yoksundur. Exsors, kısmetin dışındadır.

Sürgün (exsul), kendi toprağının dışında olandır; toprağın ötesine gönderilmiş ya da toprağın dışında dolaşan gibidir. Toprağın dışına gidenlere exsulare denir.

Extorris, kendi toprağının dışında olandır. Asıl anlamda zorla kovulan, korkuyla (terror) yurt toprağından atılandır; kendi toprağından sürülmüş kimsedir.

Extorris, toprağın ya da sınırlarının dışında olandır, çünkü korkutulup uzaklaştırılır.

Exterminator, halkın "yok edici" dediği kimse değil, şehrin sınırlarından (termini) atan ve kovandır. Exterminatus, sınırlarının dışına atılandır. Externus da buradandır, başkasının toprağından olan.

Egens ve egenus, milletsiz (sine gente) ve soysuz, yoksul olandır. Exiguus, çok muhtaç olandır; ex çok yerine kullanılır. Exilis, incedir; dar bir yerden çıkabilir.

Exesus, çok yenmiş gibidir: kuru, ince ve zayıftır. Exhaustus, tüketilmiş ve boşaltılmış olandır. Exsanguis, kanın dışında olandır.

Exanimis, ölüdür. Hem exanimis hem exanimus deriz: unanimus ve unanimis, inermus ve inermis gibi; bu, tercihimize bağlıdır.

Exustus, hiçbir şeyi kalmayan, çok yanmış gibi olandır; ex çok yerine kullanılır. Exosus, nefretten (odium) gelir. Eskiler odi de osus sum da derdi; kullandığımız exosus buradandır, gerçi artık osus demiyoruz.

Effractor, kapıları kırarak fetheden kimsedir. Exitiosus, birçoklarına yıkım getirendir. Exsecutor, yerine getirmekten (exsequi) gelir; exactor da odur. Efferatus, vahşi zihinli olmuş, insan ölçüsünün ötesine geçmiş kimsedir. Effrenatus, başı dik, ileri atılan, aklın dizgininden (frenum) yoksun olandır.

Eunuchus, Yunanca bir addır; spado demektir. Bunlardan kimileri birleşir, ama tohumda hiçbir güç yoktur. Sıvıları vardır ve akıtırlar, ama doğurmak için boş ve güçsüzdür.

Effeta, sık doğumla tükenmiş kadındır; sürekli doğurma onu zayıf bırakmıştır.

F

Facundus, kolayca konuşabilen (facile fari) kimsedir. Facetus, şakaları ve oyunları davranışlarla ve yaptıklarıyla güzelleştiren kimsedir; yapmaktan (facere) gelir. Frugalis, üründen (frux), yani meyveden, tutumluluktan ya da kimilerine göre ölçü ve itidalden gelir.

Fenerator, borçluya para bırakandır, faiz (fenus) işleticisi gibidir; çünkü fenus paradır. Latincede fenerator hem borç verene hem alana denir. Flamines, putların başrahipleridir.

10_4
  1. Decrepitus, quod morti sit propior, et quasi ad mortis tenebras vertat, sicut crepusculum tempus noctis. Alii dicunt decrepitum, non qui senectute avulsus est, sed qui jam crepare desierit, id est, loqui cessaverit. 75. Depretiatus, ab eo quod sit vilis, nec aliquo pretio dignus. Dirus, praeparcus, et teter, quasi divina ira in id actus. Nam dirum dicitur quod divina infertur ira. Alias DIRUS, magnus. 76. Dehiscens, valde hiscens. Hic enim de augentis est, ut deamare, desidere. Despiciens, eo quod deorsum aspiciat, vel contemptui habeat. Dolosus, insidiosus, vel malignus, ab eo quod deludat. Ut enim decipiat, occultam malitiam blandis sermonibus ornat. 77. Dubius, incertus, quasi duarum viarum. Delator, dictus, eo quod detegat quod lucebat. Dilator, quia differt ad proferendum. Desidiosus, tardus, piger, a desidendo vocatus, id est, valde sedendo (idem et reses, a residendo); de enim hic augentis est. 78. Delirus mente defectus per aetatem, ὰπὸ του̃ ληρει̃ν, vel quod a recto ordine et quasi a lira aberret. Lira enim est arationis genus cum agricolae facta semente dirigunt sulcos, in quos omnis seges decurrit. 79. Demens, idem qui amens, id est, sine mente, vel quod diminutionem habeat mentis. Desipiens, eo quod minus sapere incipit quam solebat. 80. Damnatus, et damnabilis, quorum prior jam addictus est, sequens potest addici. Degulator, quod gulae sit deditus. E. 81. Elatus pro eo quod seipsum supra mensuram suam elevet, dum magnus sibi videtur de his quae agit. Enormis, eo quod normam, et mensuram excedat. 82. Eloquens, profusus eloquio. Exertus, in loquendo expeditus. Exerere enim pro- I ferre vel expedire est. e Eruditus, quia non rudis, sed jam doctus. 83. Expertus, multum peritus; ex enim hic pro valde ponitur. Expers vero, qui est extra peritiam et intellectum. Exornatus, valde ornatus; ex enim pro valde ponitur, sicut excelsus, quasi valde celsus. 84. Eximius, quasi valde eminens. Efficax dictus, quia nullam difficultatem habet in qualibet re facienda; hinc, et efficiens a faciendo dictus. Exspes, quod sine spe. Expers, quia extra partem, caruit enim parte. Exsors, quia extra sortem est. 85. Exsul, quia extra solum suum est, quasi trans solum missus, aut extra solum vagus. Nam exsulare dicuntur qui extra solum eunt. 86. Extorris, quia extra terram suam est, quasi ex terris. Sed proprie extorris, cum vi expulsus, et cum terrore solo patrio ejectus; et extorris, ex terra sua pulsus. 87. Extorris, extra terram; aut extra terminos suos, quia exterretur. 88. Exterminator, non ille, qui vulgo dicitur ἀϕανίζειν, sed qui dejicit et expellit a terminis civitatis. Exterminatus, ab eo quod sit extra terminos suos ejectus; sic et externus, eo quod sit alienae terrae. 89. Egens, et egenus, sine gente, et sine genere, indigens. Exiguus, multum egens. Ex enim pro valde ponitur. i Exilis, tenuis, quod possit quamvis per angustum exire (sive sine illis). 90 Exesus, quasi percomesus. Est enim aridus, tenuis et exilis. Exhaustus, quia consumptus est, et inanis effectus. Exsanguis, quod sit extra sanguinem. 91. Exanimis, est mortuus. Exanimis autem et exanimus dicimus, sicut unanimus, et unanimis, inermus, inermis, et hoc nostro arbitrio subjacet. 92. Exustus dicitur, de quo nihil superest, quasi valde ustus. Ex enim pro valde ponitur. Exosus ab odio dictus; 1 nam antiqui, et Hi dicebant, et osus sum; hinc est exosus, quo utimur, licet jam osus non dicamus. 93. Effractor, quod sit expugnator claustrorum. Exitiosus, eo quod multis exitio sit. Exsecutor, ab exsequendo; idem et exactor. Efferatus, mente ferina effectus, et ultra humanum modum excedens. Effrenatus, ab eo quod sit praeceps, et pronus, et sine freno rationis. 94. Eunuchus, Graecum nomen est, quod est spado. Horum quidam coeunt, sed tamen virtus in semine nulla est. Liquorem enim habent, et emittunt, sed ad gignendum inanem atque invalidum. 95. Effeta ab eo quod sit frequenti fetu exhausta; partus enim eam assiduus debilem reddidit. F. 96. Facundus dictus, quia facile fari possit. Facetus, qui jocos et lusus gestis et factis commendat, a faciendo dictus. Frugalis, a fruge nominatus, id est, a fructu, vel parcimonia, sive, ut alii volunt, a modestia et temperantia. 97. Fenerator,, qui pecuniam deponit apud debitorem, quasi fenoris actor; nam fenus pecunia est. Fenerator autem Latine dicitur et qui dat mutuum, et qui accipit. Flamines, pontifices idolorum.

10_5Mutluluğu verene felix, alana felix, mutluluğun aracılığıyla verildiği şeye de felix denir: felix tempus, felix locus gibi.

Fidelis, söylediği ya da iyi diye vaat ettiği şeyin yapıldığı (fit) kimsedir. Facilis, yapmaktan gelir, ağır olmayandır. Firmus, formosus da buradan gelir.

Fortis, zorlukları ya da başına gelen her şeyi taşıyandır (ferre); ya da demirden (ferrum) gelir, sert ve yumuşamaz olduğu için.

Formosus, formus'tan gelir. Eskiler formus'a sıcak ve kaynayan derdi. Çünkü sıcaklık kanı hareket ettirir, kan da güzelliği.

Foedus, f harfi eklenerek keçiden (hircus, haedus) ad alır. Eskiler bunu ağır bir anlamda kullanırdı: "Kendi kutsadığı ateşleri kanla kirleten." Fragilis, kolay kırılabilendir (frangi).

Fessus, fissus (yarılmış) gibidir, artık sağlıkça bütün değildir. Bu genel bir kelimedir. Ruhça yorgun deriz: "Üç kez yorgun, vadide oturdu." Bedence yorgun deriz; bu daha uygundur. Rastlantıyla gelen işlerden yorgun da deriz. Fatigatus, kaderlerle (fata) sürüklenmiş gibidir.

Formidolosus, formus'tan, yani kandan gelir. Kan deriden yüreğe kaçıp büzüldüğünde olur; çünkü korku kanı dondurur, pıhtılaşan kan da dehşet doğurur. "Kan dehşetten donup pıhtılaştı" sözü buradandır. Formidolosus korkak olduğu gibi korkulması gerekeni de gösterir.

Fatuus, kendi söylediğini de (fari) başkalarının söylediğini de anlamadığı için böyle denmiş sanılır. Kimileri fatuus'un kökenini, Faunus'un kehanet söyleyen karısı Fatua'ya hayran olanlardan getirir; onlara önce fatui denmiştir, çünkü onun kehanetleriyle ölçüsüzce sersemleyip delirmişlerdir.

Fautor, kayıran ve onaylayandır (favere). Fictor, bir şey biçimlendirmekten ve düzenlemekten (fingere) gelir; kadınların saçını yumuşatan, tarayan, yağlayıp parlatan kimse gibi. Fallax, konuşarak (fari) aldatandır.

Fervidus, öfkelidir; öfke tutuşturur. Frendens, tehdit ederek dişlerini kıran ve sıkandır. Fremens... Ferox, hayvan gibi yabanîlik gösterendir.

Hırsız (fur), kara anlamındaki furvus'tan gelir, yani karanlıktan; çünkü gecenin zamanını kullanır. Factiosus, kötüleme sözleri arasında, fitneci anlamında kullanılır; ama sevilen ve güçlü anlamında da, büyük bir yandaş topluluğu olan gibi kullanılır.

Facinorosus, işlenen fiilden (factum) gelir; başkasına zarar veren şeyi yapar. Femellarius, kadınlara düşkündür; eskiler ona mulierarius derdi. Flagitiosus, şehveti sık sık isteyip (flagitare) arzulayandır.

Furcifer, bir zamanlar küçük bir suçtan ötürü, cezadan çok rezillik için efendilerince yol boyunca çatal (furca) taşımaya zorlanan, günahını ilan eden ve ötekilere benzer bir suç işlememelerini öğütleyen kimseye denirdi.

Futilis, boş, gereksiz ve gevezedir. Bu mecaz, çatlak ve yarık olup içine konanı tutmayan pişmiş toprak kaplardan gelir.

Fornicarius. Fornicatrix, bedeni herkese açık olan kadındır. Bunlar kemerlerin altında durur, satılırdı; bu yerlere fornices denir. Fornicariae de buradan gelir. Vergilius: "Ve karşıdaki kemerde."

Fecunda, doğumdan (fetus) gelir, doğumu bol gibidir, sık doğurur. Feta. Flens, gözyaşıyla akan (fluere) gibidir. Kaçak (fugitivus) denen, ancak efendisinden kaçandır; küçük çocuk sütannesinden ya da okuldan uzaklaşırsa kaçak değildir.

G

Gloriosus, parlaklığın (claritas) çokluğundan gelir, c harfi g'ye dönüşmüştür. Gloriosus, galiplere verilen defneden (laurea) de gelir. Gnarus, bilen; zıddı ignarus, bilmeyendir.

Gravis, saygıdeğerdir; küçümsenenlere de bu yüzden leves (hafif) deriz. Düşünce ve kararlılık için kullanılır, çünkü hafif bir hareketle sıçramaz, kararlılığın sabit ağırlığıyla durur.

Grandis... Gracilis... Grandaevus, çağca büyük olandır. Gratus, iyiliği koruyandır; ama gratus yalnız ruhça, gratissimus hem ruhça hem bedence denir. Gratificus, parasız iyilik yapandır. Gratiosus, herkese hak ettiğinden fazlasını verendir.

Garrulus, asıl anlamda halkın verbosus dediği kimsedir; sevinç gelince ne susabilir ne susmak ister. Ad, graculus kuşlarından alınmıştır; bunlar arsız gevezelikle sürekli ötüşür, hiç durmazlar.

Ganeo, sefih olandır, Yunanların ganea dediği gizli ve yeraltı yerlerinde gibidir. Glutto, boğazdan (gula) gelir, yani oburdur.

H

Heros, bilge ve güçlü adamdır. Humilis, toprağa (humus) eğilmiş gibidir. Honorabilis, şerefe elverişli (habilis), yani uygun olandır.

Honestus, hiçbir rezilliği olmayandır. Honestas sürekli şereften (honor), yani şerefin durumundan başka nedir?

Humanus, insanlara karşı sevgi ve merhamet duyandır. Humanitas, birbirimizi koruduğumuz şey, buradan gelir.

10_5
  1. Felix dicitur qui felicitatem dat; felix qui accipit; et felix, per quem datur felicitas, ut felix tempus, felix locus. 99. Fidelis, pro eo quod fit ab eo id quod dicit, vel quod promittit bonam. Facilis, a faciendo, nec tardus. Firmus, unde et formosus. Fortis, quia fert adversa, vel quaecunque acciderint; sive a ferro, quod sit durus, nec molliatur. 100. Formosus a formo dictus. Formum enim veteres calidum et fervens dixerunt. Fervor enim sanguinem movet, sanguis pulchritudinem. 101. Foedus nomen habet ab hirco, et haedo, littera addita. e Hunc veteres in gravi significatione ponebant, ut: Sanguine foedantem, quos ipse sacraverat ignes. Fragilis dictus, eo quod facile frangi possit. 102. Fessus, quasi fissus, nec jam integer salute: est autem generale. Dicimus enim fessus animo, ut ter fessus valle resedit; et fessus corpore, quod magis est proprium; et fessus rerum a casu venientium. Fatigatus, quasi fatis agitatus. 103. Formidolosus a formo, id est, sanguine dictus, cum se a cute ad praecordia fugiens contrahit sanguis; nam timor sanguinem gelat, qui coactus gignit formidinem, unde est illud: Gelidusque coit formidine sanguis. Formidolosus autem cum sit timidus, et timendum significat. 104. Fatuus ideo existimatur dictus, quia neque quod fatur ipse, neque quod alii dicunt, intelligit. Fatuus originem ducere quidam putant a miratoribus Fatuae Fauni uxoris fatidicae, eosque primum fatuos appellatos, quod praeter modum obstupefacti sunt vaticiniis illius, usque ad amentiam. 105. Fautor, ab eo quod faveat et consentiat. Fictor, appellatus a fingendo, et componendo aliquid, sicut qui capillos mulierum lenit et pertractat, ungit et nitidat. Fallax, quod fando, id est, loquendo decipiat 106. Fervidus, iracundus, ira enim inflammat. Frendens, quod minando frangat dentes, et comprimat Fremens.... Ferox, ab eo quod feritatem exerceat, ut bestia. 107. Fur a furvo dictus est, id est, a fusco; nam noctis utitur tempore. i Factiosus, inter opprobria, cum seditiosum accipi volumus; cum vero gratiosum, ac potentem, quasi magnae factionis. 108. Facinorosus, a facti commisso nominatus; facit enim quod alteri noceat. Femellarius, feminis deditus, quem antiqui mulierarium appellabant. Flagitiosus, eo quod frequentius flagitet atque appetat libidinem. 109. Furcifer dicebatur olim, qui ob leve delictum cogebatur a dominis, ignominiae magis, quam supplicii causa, furcam circa viam ferre, praedicans peccatum suum, et monere caeteros, ne quid simile peccarent. 110. t'utilia, vanus, superfluus, loquax, et est metaphora a It vasis fictilibus, quae quassa et rimosa non tenent quae injeceris. i!!. Fornicarius Fornicatrix est cujus corpus publicum et vulgare est. Hae sub arcuatis prostabant, quae loca fornices dicuntur; unde et fornicariae. Virgilius: Atque adverso fornice. 112 Fecunda, a fetu dicta, quasi fetu abundans: est enim partu frequens. Feta Flens, quasi lacrymis fluens. Fugitivus nemo recte dicitur, nisi qui dominum fugit; nam si parvulus puer a nutrice, vel a schola discesserit, fugitivus non est. G 113. Gloriosus a frequentia claritatis dictus, pro littera commutata. Gloriosus a laurea dictus, quae datur victoribus. Gnarus, sciens, cui contrarius; ignarus, nesciens. Gravis, venerabilis; unde et contemptibiles leves dicimus. Gravis pro consilio et constantia dictus, quia non levi motu dissilit, sed fixa constantiae gravitate consistit. 114. Grandis.... Gracilis...... Grandaevus, quod sit grandis aevo. Gratus, gratiam servans; sed gratus tantum animo, gratissimus et animo et corpore dicitur. Gratificus, ab eo quod gratis faciat bonum. 8 Gratiosus, qui plus unicuique quam meretur tribuit. 115. Garrulus proprie dicitur, qui vulgo verbosus appellatus, accedente laetitia, nec valens, nec volens tacere. Sumptum nomen a graculis avibus, qui importuna loquacitate semper strepunt, nec unquam quiescunt. Ganeo, luxuriosus, et tanquam in occultis locis, et subterraneis, quae ganea Graeci vocant. Glutto, a gula, id est, gulosus. H 116. Heros vir sapiens, et fortis. Humilis, e quasi humo acclinis. Honorabilis, quasi honori habilis, hoc est, aptus. 117. Honestus, quod nihil habeat turpitudinis; nam quid honestas, nisi honor perpetuus, id est, quasi honoris status? Humanus, quod habeat circa homines amorem et miserationis affectum; unde et humanitas, qua nos invicem tuemur.

10_6Habilis, sahip olmaya (habere) elverişli ve uygun olandır. Honorosus, honoratus'tan fazladır; scelerosus'un sceleratus'tan fazla olması gibi. Hirsutus, kıllı ve tüylerle ürkütücü olandır.

Hypocrita, Yunancadan Latinceye simulator diye çevrilir: içi kötü olduğu hâlde kendini açıkta iyi gösteren. Hypo "sahte", krisis "yargı" diye yorumlanır.

Hypocrita adı, gösterilerde yüzlerini örterek çıkan oyuncuların görünüşünden alınmıştır. Onlar yüzlerini koyu mavi, kırmızı ve başka boyalarla boyar, alçılı ketenden ve çeşitli renklerle süslü yüz maskeleri taşır, hatta boyunlarını ve ellerini bazen tebeşirle sıvarlardı. Böylece kişinin rengine bürünür, oyunlarda halkı aldatırlardı. Kâh erkek, kâh kadın görünüşünde; kâh tıraşlı, kâh saçlı; yaşlı kadın, bakire ya da başka görünüşlerde, farklı yaş ve cinsiyette halkı aldatırlardı.

Bu görünüşün konusu, sahte yüzle dolaşan ve olmadıkları şey gibi yapanlara aktarılmıştır. Dışarı çıktıklarından beri onlara hypocrita denemez.

Humatus, toprakla (humus) örtülmüş, yani gömülmüş olandır. Hilaris, Yunanca bir addır.

I

Ingeniosus, içinde herhangi bir sanatı doğurma gücü olandır (gignere).

Inventor, aradığı şeye girendir (in venire). Kelimenin kökenine dönersek bulma (inventio) denen şey de, bulmanın aranan şeye gelmek olduğunu söylemez mi?

Interpres, çevirirken iki dilin arasında ortada duran kimsedir. Yorumladığı Tanrı ile ilahî sırları kendilerine bildirdiği insanlar arasında bulunana da interpres denir.

Iuridicus, kanunların hukukunu söyleyendir. Indoles, asıl anlamda gelecekteki faziletin bir hayalidir. Iustus, hukuku koruyan ve kanuna göre yaşayandır.

Innox, zarar vermeyendir. Innocuus, kendisine zarar verilmeyendir; ama eskilerde ikisi birbirinin yerine geçer.

Iocundus, hep şakalara (ioci) ve neşeye uygun olandır; iracundus gibi çokluk gösterir. Iocosus, şakalar yapandır.

Inclytus, Yunanca bir addır, çünkü Yunanlar şanlıya klyton der. Illustris, tanınmanın adıdır; soyun, bilgeliğin ya da faziletin parıltısıyla birçoklarına parlayan kimsedir. Zıddı karanlık doğandır. Idoneus...

Incolumis, adını sütundan (columna) alır; dik, güçlü ve sağlam gibidir. Immarcescibilis, bozulmayan ve ebedî olandır, solmaz ve zayıflamaz. Intemeratus, bozulmamış ve hiçbir cesaretle çiğnenmemiş olandır.

Infirmus, formus'suz, yani ısısız olandır. Imbecillis, değneksiz (sine baculo) gibidir; kırılgan ve kararsızdır. Inanis, hafiftir.

Inconstans, sabit olmayandır; hoşuna giden, tekrar hoşuna gitmez. Iactans ya da arrogans, büyüklerin kurallarına uymayıp kendine has bir adalet ve kutsallık yolu arayandır. Iracundus, kanın kaynamasıyla öfkeye sürüklenendir; çünkü alev tutuşturduğu gibi öfke de tutuşturur.

Incentor, tutuşturan ve yakandır. Incentor, kötü telkinle başkalarının kalbini kötülüklere tutuşturan, ikna ederek yakandır.

Inexpiabilis, asla kefaret ödenmeyen ve temizlenmeyendir. Inlaudabilis, övülmemiş olan değil, övülmeyi hak etmeyendir. Iratus, öfkeyle (ira) sürülendir.

Impius, din saygısından yoksun olandır. Iniquus, asıl anlamda adil olmayan, eşitsiz olandır. Dinsiz ile haksız arasında şu fark olur: her dinsiz haksızdır, ama her haksız dinsiz değildir. Impius imansız yerine kullanılır, din saygısına yabancı olduğu için böyle denir. Iniquus ise adil olmayan, Hıristiyanlık adıyla anılsa bile kötü işlerle lekelenen kimsedir.

Inimicus, dost olmayan, hasım olandır. Düşmanı iki şey yapar: hile ve korku. Korku, korktukları şeydir; hile, çektikleri kötülüktür.

Invidus, başkasının mutluluğuna bakmaktan (intueri) gelir. Invidiosus, başkasından kıskanılandır. Invisus, nefret edilendir; kıskançlıktan ve hasetten gelir.

Intestabilis, tanıklığı geçerli olmayan, söylediği boş ve reddedilmiş sayılandır. Infamis, iyi ünü olmayandır. Improbus, yasaklayana karşı da üsteleyendir.

Importunus, huzursuzdur, çünkü limanı (portus), yani dinginliği yoktur. Bu yüzden importuni çabuk batmaya sürüklenir.

Infrenis, dizginle yönetilmeyendir: Numidae infreni gibi.

Infrendens, asıl anlamda dişlerini birbirine sıkandır. Frendere dişlerle kırmak demektir; henüz dişi olmayan bebeklere nefrendes denir bu yüzden. Ingluviosus, boğazdan ve oburluktan gelir.

10_6
  1. Habilis, quod sit ad habendum commodus, atque aptus. Honorosus, plus est quam honoratus, sicut scelerosus, quam sceleratus. Hirsutus, ab eo quod sit hirtus, et pilis horridus. 119. Hypocrita, e Graeco sermone in Latinum simulator interpretatur. Qui dum intus malus sit, bonum se palam ostendit; ὑπὸ enim falsum, ϰρίσις judicium interpretatur. 120. Nomen autem hypocritae tractum est a specie eorum qui in spectaculis contecta facie incedunt, distinguentes vultum ceruleo minioque colore, et caeteris pigmentis, habentes simulacra oris lintea gypsata, et vario colore distincta, nonnunquam, et colla, et manus creta perungentes, ut ad personae colorem pervenirent, et populum, dum in ludis agerent, fallerent, modo in specie viri, modo in feminae, modo tonsi, modo criniti, anili, et virginali, caeteraque specie, aetate, sexuque diverso, ut fallant populum, dum in ludis agunt. 121. Quae species argumenti translata est in iis qui falso vultu incedunt, et simulant quod non sunt; nam hypocritae dici non possunt ex quo foras exierint. 122. Humatus, quod sit humo tectus, id est, sepultus. Hilaris, Graecum est nomen. I 123. Ingeniosus, quod intus vim habeat gignendi quamlibet artem. Inventor dictus quod in ea quae quaerit venit; unde et ipsa quae appellatur inventio, si verbi originem retractemus, quid aliud resonat, nisi quia invenire est in id venire quod quaeritur? 124. Interpres, quod inter partes medius sit duarum linguarum dum transfert. Sed et qui inter Deum, quem interpretatur, et homines, quibus divina indicat mysteria, interpres vocatur. 125. Juridicus, quia legum jura dicit. Indoles, proprie est imago quaedam futurae virtutis. Justus dictus, quia jura custodit, et secundum legem vivit. 126. Innox, quod non noceat. Innocuus, cui nocitum non sit, sed apud veteres utrumque indifferens est. Jocundus, eo quod si semper jocis aptus, et hilaritati, a frequentia, sicut iracundus. JOCESUS, jocis usus. 127. Inclytus, Graecum nomen est. Nam ϰλυτὸν Graeci gloriosum vocant. Illustris, nomen notitiae est, quod clareat multis, splendore generis, vel sapientiae, vel virtutis, cui contrarius est obscure natus. Idoneus..... 128. Incolumis, a columna nomen habet, quasi erectus, fortis et stabilis. Immarcescibilis, incorruptus, et sempiternus, quod sit sine marcore et languore. Intemeratus, incorruptus, et nulla temeritate violatus. 129. Infirmus, quia sine formo, id est, sine calore. Imbecillis, quasi sine baculo, fragilis, et inconstans. Inanis, levis. 130. Inconstans, quia non est stabilis, sed quod placet ei rursus displicet. Jactans, vel arrogans est, qui majorum institutis non acquiescit, sed propriam quamdam viam justitiae et sanctitatis inquirit. i Iracundus dictus, qui accenso sanguine in furorem compellitur, ut enim flamma dicitur, et ira inflammat. 131. Incentor, ab eo quod incendat, atque inflammet. a Incentor, quia prava suggestione ad vitia cor aliorum succendit, et persuadendo inflammat. 132. Inexpiabilis, quod nunquam expietur, nun quam purgetur. Inlaudabilis, non quia laudatus non sit, sed quia laudari non meruerit. Iratus, ira actus. 133. Impius, quia sine pietate religionis est. Iniquus proprie dictus, quia non est aaequus, sed inaequalis. a inter impium autem et iniquum hoc distare nonnunquam solet, quia omnis impius iniquus, non tamen omnis iniquus est impius. Impius namque pro infideli ponitur; et dictus impius, quod sit a pietate religionis alienus. Iniquus vero dicitur, pro eo quod non est aequus, sed pravis operibus maculatur, vel si Christianitatis nomine censeatur. 134. Inimicus, quia non amicus, sed adversarius. Duae autem res inimicos faciunt: fraus et terror. Terror, quod timent; fraus, mali quod passi sunt. 135. Invidus, dictus ab intuendo felicitatem alterius. Invidiosus est, quia ab alio patitur invidiam. Invisus, odiosus, ab invidia et zelo dictus. 136. Intestabilis, cujus testimonium non valet, et quod dixerit irritum improbatumque sit. Infamis, non bonae famae. Improbus dictus, quod instat etiam prohibenti. 137. Importunus, inquietus, quia non habet portum, id est, quietem. Unde et importuni, quia in naufragium cito feruntur. Infrenis est qui frenis non regitur, ut Numidae infreni. 138. Infrendens, proprie est inter se comprimens dentes. Nam et frendere significat dentibus frangere; unde nefrendes infantes, qui necdum dentes habent. Ingluviosus, a gula et voracitate dictus.

10_7Inglorius, şanı (gloria) olmayan, yani zaferi bulunmayandır. Inglorius şanını unutan için de söylenir.

Informis, iri olandır: sureti olmadığı için değil, büyüklüğü suretin ölçüsünü aştığı için böyle denir.

Inveterator, kötülükte çok ve eski bir tecrübesi olandır.

Immanis, iyi olmayan, zalim ve korkunç olandır. Çünkü manum "iyi" demektir; bu yüzden zıt anlamıyla (kat' antiphrasin) dii manes denir, yani hiç de iyi olmayan tanrılar.

Immunis, hiç cömert olmayandır; eski atasözündeki gibi: "Eli sıkıyı kendi hemşehrileri bile sevmez." Immunis ayrıca kamu görevini (munia) yapmayan, yani vazifesini yerine getirmeyen kimsedir; çünkü her ayrıcalıktan yoksundur.

Indemnis, zarar (damnum) görmeden, hiçbir kusuru ve tehlikesi olmadan yaşayandır.

Iners, sanatsız (ars) olan, bu yüzden hiçbir işe de yaramayandır.

Inermis, ya silahsız ya da gücü olmayan kimsedir; çünkü "silah" her zaman "güç" yerine kullanılır.

Ignavus, yolu (via), yani yaşamanın usulünü ve hayatı bilmeyendir.

Ignarus, gnarus olmayan, yani bilmeyendir; ya da burunsuz (sine naribus) kimsedir, çünkü eskiler "koklamış olmak"la "bilmiş olmak"ı bir sayardı. Ignarus iki şey demektir: bilmeyen ya da bilinmeyen.

Immemor, unutmuş olandır, çünkü hafızasını yitirmiştir.

Inscius, ilimden yoksun olandır.

Idiota, deneyimsiz olandır; Yunanca bir kelimedir.

Imperitus, tecrübesi (peritia) olmayandır.

Inconsultus, öğüt (consilium) almayandır. Inconsultus ayrıca tedbirsiz olan, işleri bilmeyen ve anlamayan kimsedir.

Ineptus, aptus'un zıddıdır, sanki inaptus.

Inops, toprağı olmayandır; çünkü ops derken toprağı anlıyoruz, zira meyve vererek yardım (ops) eder. Kimileri ise inops'u gömülmemiş, toprağa verilmemiş olarak anlar: öyle ki onun için, yokluğunda boş bir mezar bile yükselmemiştir.

Ignobilis, bilinmeyen (ignotus), değersiz, soyu karanlık olan, adı bile bilinmeyen kimsedir.

Hircosus, vücudunun terinden pis kokandır.

Ignotus, soyu sopu belirsiz olan ya da umulmadık anda gelendir.

Improvisus, ansızın olup önceden görülmemiş şeye denir.

Index, ele verendir; indicare'den gelir.

Indigena, oradan (inde) doğmuş, yani aynı yerde dünyaya gelmiş kimsedir.

Impudens, utanma ve iffet kendisinden uzak olduğu için böyle denir.

Impudicus, paedor'dan gelir; çünkü paedor pis koku demektir.

Incestus, yasak birleşme yüzünden denir, sanki incastus: kutsal bir bakireyi ya da yakın akrabasından birini kirleten kimse gibi.

Internicida, sahte vasiyetname düzenleyip bu yüzden bir insanı öldürendir.

Inficiator, inkâr edendir; çünkü itiraf etmez, hakikate karşı yalana dayanır.

Interceptus, asıl anlamda iki kişi arasından ortadan kaldırılan kimseye denir.

Insidiosus, pusuda oturandır (insidere); çünkü insidere asıl anlamda birini hileyle beklemek demektir. Insidiae adı da buradan gelmiştir.

Incincta, kuşaksız (sine cinctu) kadındır; çünkü rahim, kuşağın sıkı bağlanmasına izin vermez.

Investis, elbisesiz (sine veste) olan kızdır; çünkü henüz evli kadın itibarının işareti olan stola'yı giymemiştir.

Scurra, yiyecek (esca) uğruna önüne gelene yapışan kimsedir.

K

Katholicus, Yunanca bir kelimedir, küllî demektir.

Karus Yunanca bir addır, karitas gibi; karistia ve lütuf armağanları olan karismata da buradan gelir.

L

Luculentus, dili berrak, sözü parlak olandır.

Lector, legere'den, yani göz gezdirip geçmekten gelir. Bu yüzden geminin geçtiği her yeri legere ettiği söylenir; çünkü legit, "geçer, aşar" demektir: "Karaların sıklaştığı, çalkantılı boğazları geçiyoruz." Lector, okuduklarını zihninde topladığı için de böyle denir, sanki collector: "Çiçek toplayanlar" (qui legitis flores) sözündeki gibi.

Loquax, eloquens değildir.

Laetus, genişlikten (latitudo) gelir.

Locuples, sanki loci plenus, yani yerle dolu, pek çok mülkün sahibi olan kimsedir; Tullius'un Devlet Üzerine'nin II. kitabında öğrettiği gibi: "Çok sayıda koyun ve sığır sahibi olmakla, çünkü o zamanlar servet hayvanlarda ve toprak mülkündeydi; zenginlere pecuniosi ve locupletes denmesi bundandır."

Liberalis, isteyerek (libenter) veren, söylenmeyen kimsedir.

Longus, uzanmış olduğu için çizgiden (linea) gelir.

Longaevus, sanki uzun ömürlü, uzun zamanlı olandır.

Longanimis ya da magnanimus, hiçbir tutkuyla sarsılmayan, her şeye dayanmak için sabırlı olan kimsedir. Zıddı pusillanimis'tir: darlaşan, hiçbir sıkıntıda ayakta duramayan kimse; onun için şöyle yazılmıştır: "Küçük ruhlu pek akılsızdır."

Levis, kararsız savrulmasından ötürü böyle anılır; çünkü zihninin hafif (levis) hareketiyle bir bunu, bir şunu arzular.

Lubricus, kaymasından (labi) gelir.

Labens, bazen "hızlı" demektir: "Süzül, ey peri, gökten" ve "kanatlarla süzül" gibi. Çünkü süzülüş koşudan daha çabuktur.

Latro, yollarda pusu kurandır; gizlenmekten (latere) denir. Aelius ise der ki: Latro, latero'dur, yandan (latus) gelir; yolda pusuya yatan demektir.

Lanista, gladyatördür; yani Etrüsk dilinde "kasap"; bedenleri parçalamaktan (laniare) denir.

10_7
  1. Inglorius, quod sit sine gloria, id est sine triumphis. Item inglorius, immemor gloriae. Informis, ingens, non quod non habeat formam, sed quod ultra formam magnitudinem habeat. 140. Inveterator, eo quod sit multi veterisque usus in malitia. Immanis, quia non bonus, sed crudelis, et terribilis. Manum enim bonum dicitur. Unde ϰατ' ἀντίϕρασιν dii manes, minime boni. 141. Immunis, minime munificus, ut est in proverbio veteri : Immunem cives odere sui. Item immunis, qui non facit munia, id est officio non fungitur, est enim omni privilegio vacuus. 142. Indemnis, eo quod sine damno vivat, et sine ulla culpa, atque periculo. Iners, sine arte, et ob hoc ne operi quidem ulli aptus. Inermis, vel sine armis, vel sine viribus. Nam semper arma pro viribus. 143. Ignavus, ignarus viae, id est rationis et vitae. Ignarus, non gnarus, id est, inscius, vel sine naribus. Olfecisse enim veteres, scisse dicebant. Ignarus autem duo significat, vel qui ignorat vel qui ignoratur. 144. Immemor, qui oblitus est, perdidit enim memoriam. Inscius, quia sine scientia est. Idiota, imperitus. Graecum est. Imperitus, sine peritia. 145. Inconsultus, ab eo quod non accipiat consilium. Item inconsultus, quia est sine consilio, et inscius rerum, atque ignarus. Ineptus, apto contrarius est quasi inaptus. 146. Inops, qui sine terra est; opem enim terram intelligimus, quia opem fert fructificando. Alii inopem intelligunt, non sepultum, inhumatum, cui nec inanis absenti surrexit tumulus. 147. Ignobilis, eo quod sit ignotus, et vilis, et obscuri generis, cujus ne nomen quidem scitur. Hircosus, quia sudore corporis fetido putet. Ignotus, ignobilis, vel ex improviso veniens. 148. Improvisus dictus, eo quod subito sit, et non porro ante visus. Index, proditor, ab indicando. Indigena, vocatus, quod inde genitus sit, id est in eodem loco natus. 149. Impudens, eo quod ab eo pudor, et pudicitia procul abest. Impudicus, a paedore vocatus. Paedorem enim fetorem dicunt. Incestus, propter illicitam commistionem vocatus, quasi incastus, sicut qui virginem sacram vel affinitati suae proximam stupraverit. 150. Internicida est qui falsum testamentum fecit et ob id hominem occidit. Inficiator, negator, quia non fatetur, sed contra veritatem mendacio innititur. 151. Interceptus, proprie dicitur, qui inter duos de medio tollitur. 152. Insidiosus, quod insideat; nam proprie insidere est dolose aliquem exspectare. Unde et insidiae nominatae sunt. Incincta, id est, sine cinctu, quia praecingi fortiter uterus non permittit. 153. Investis, id est, sine veste, nondum enim habet stolam, quod est signum maritalis dignitatis. Scurra vocatur, quia causa escae quemlibet consectatur. 154. Katholicus, universalis, Graecum est. Karus, Graecum nomen est; sicut, et karitas ; unde et karistia, karismata gratiae. 155. Luculentus ab eo quod sit lingua clarus, et sermone splendidus. Lector, dicitur a legendo, id est, percurrendo. Unde et navis dicitur legere quidquid transit. Nam legit, transit, praeterit, ut : ..... Crebris legimus freta concita terris. Item lector, a colligendo animo quae legit , quasi collector, sicut illud : Qui legitis flores. 156. Loquax, non est eloquens. Laetus, a latitudine. Locuples, quasi loci plenus, et possessionum plurimarum possessor, quemadmodum docet Tullius in libro II, de Republica : Multaque dictione ovium et boum, quod tunc res erat in pecore, et in locorum possessionibus ; ex quo pecuniosi et locupletes vocabantur. 157. Liberalis dictus ab eo quod libenter donet, nec murmuret. Longus a linea dictus, propter quod sit porrectus. Longaevus, quasi longi aevi et longi temporis. 158. Longanimis, sive magnanimus, eo quod nullis passionibus perturbatur, sed ad universa sustinenda patiens est. Cui contrarius est pusillanimis, angustus, et in nulla tribulatione subsistens , de quo scribitur : Pusillanimis vehementer insipiens. 159. Levis, ob inconstantiam vagationis appellatur, quia levi motu mentis nunc ista, nunc illa desiderat. Lubricus, ab eo quod labitur. Labens, interdum velox, ut : Labere nympha polo, et labere pennis. Cursu enim lapsus celerior est. 160. Latro, insessor est viarum, a latendo dictus. Aelius autem : Latro est, inquit, latero, ab latere , insidiator viae. Lanista, gladiator, id est, carnifex Tusca lingua appellatus, a laniando, scilicet corpora.

10_8Lacessitor, köpeklerden ya da yabanî hayvanlardan istiareyle denir; çünkü onlar ısırıp parçalayarak (lacerare) kışkırtır.

Leno, fuhşa aracılık edendir; zavallıların zihnini okşar, yumuşatarak baştan çıkarır.

Libidinosus, canının istediğini (quod libet) yapandır. Libidinosus ayrıca, genç kız bedeniyle resmedilen Liber'den gelir.

Luxuriosus, sanki hazlar içinde çözülmüş olandır; yerinden çıkmış uzuvlara da bu yüzden luxa denir.

Lascivus, gevşek (laxus), yani çözülmüş ve boş olandır.

Lymphaticus, suyun korkusuna kapılandır; Yunanlar ona hydrophobos der. Lymphaticus asıl anlamda hastalığını sudan kapan kişiye denir; hastalığı, suyun akışından alınmış olup oraya buraya koşmaktır. Fakat şairler bu tür adı artık çılgınlar için kullanır.

Luridus, solgun olandır; böyle bir derisi olduğu için lorum'dan denir.

Leprosus, uyuzun aşırı kaşıntısından denir; bu yüzden p ile yazılması gerekir.

Luscus, ışığın (lux) ancak bir kısmını seçendir; akşam olunca hiçbir şey görmeyen luscitiosus gibi. Eskiler tek gözlülere cocles derdi; tek gözlü oldukları söylenen Kikloplara da cocles dendiğini okuruz.

Lotus, yıkanmış, yani temizdir.

Lupa, fahişedir; yırtıcılığından denir, çünkü zavallıları kendine çeker ve yakalar.

M

Misericors, adını başkasının sefaletine acımaktan almıştır. Misericordia denmesi de başkasının sefaletine üzülenin kalbini (cor) sefil (miser) etmesindendir. Ama bu etimoloji her yerde geçerli değildir; çünkü Tanrı'da kalp sefaleti olmaksızın acıma vardır.

Mactus, şanı daha da artmış (magis auctus) olandır; kelime kurban törenlerinden alınmıştır. Kurbanın üzerine buhur ya da şarap döküldüğünde "boğa şarapla ya da buhurla mactus oldu" derlerdi; yani kurban yüceltildi, daha da artırıldı.

Munificus, ya birine çok armağan (munus) veren ya da kendi görevini (munus), yani borçlu olduğu vazifeyi yerine getirendir. Munifex de armağan getirdiği için böyle denir.

Magnanimus, büyük gönüllü ve büyük faziletli olandır; zıddı pusillanimis'tir.

Magnificus, adını büyük işler yapmaktan almıştır.

Mansuetus, yumuşak başlı ya da evcilleştirilmiş olandır, sanki elle alıştırılmış (manu assuetus).

Modestus, ölçüden (modus) ve dengeden gelir: ne fazla ne eksik bir şey yapan kimsedir.

Mitis, yumuşak, uysal olandır; kötülüklere boyun eğer, haksızlığa katlanmak için susar, sanki dilsizdir (mutus).

Mutus, sesi söz değil böğürme (mugitus) olandır; çünkü ses veren soluğunu burnundan böğürür gibi çıkarır.

Memor, ya hafızada tutan ya da hafızada tutulandır.

Magister, makamda büyük olandır (maior in statione); çünkü Yunanca sterron makam demektir.

Minister, makamda küçük olandır (minor in statione); ya da borçlu olduğu vazifeyi elleriyle (manibus) yerine getirendir.

Minimus, monas sayısından gelir, çünkü ondan sonra başka bir sayı yoktur.

Maximus, ya hizmetiyle ya yaşıyla ya makamıyla ya belagatiyle ya faziletiyle ya da hepsiyle en seçkin olandır.

Modicus, "az" demektir, ama bu yanlış bir kullanımdır; aslında ölçülü demektir.

Moderatus, ölçüden (modus) ve dengeden gelir. Mediocris, azın (modicum) kendisine yettiği kimsedir.

Miser, asıl anlamda bütün mutluluğunu yitirmiş (amittere) olandır. Cicero'ya göre ise asıl anlamda ölüdür; Tusculum Tartışmaları'nda ölülere, artık hayatı yitirdikleri için sefil der.

Miserabilis, sefalete yatkın olandır.

Maestus, kaza sonucu değil, tabiatça hüzünlü olandır. Bu hâl, zihnin ve ruhun tabiatından gelir; maestus adı da oradan gelir.

Mendicus, geçimini sağlayacak kadarı az (minus) olandır; ya da eskiler arasında yoksulun ağzını kapatıp elini uzatması, sanki elle söylemesi (manu dicere) âdet olduğu için böyle denir.

Mendax, başkasının zihnini (mens) aldatandır.

Malignus, kötülüğün isteğini ya da işini yerine getirendir.

Malus, Yunanların melan dediği kara ödden adını almıştır. Melankolik diye de buradan, insanlarla ilişkiden kaçan ve sevgili dostlarından şüphelenen kimselere denir.

Malitiosus, kötüden beterdir, çünkü sık sık kötüdür. Kötüden peior, iyiden deterior denir.

Melior, daha yumuşak (mollior) olduğu, sert ve demir gibi olmadığı için böyle denir; melius, sanki mollius'tur.

Minax, gözlerin yüzündeki görünüşünden gelir, gözler öfkeyle tutuştuğunda; öyle ki gören iyice korkar.

Minator uyarıcıdır; ama iyi şeyleri önceden bildirene monitor, kötü şeyleri önceden bildirene minator denir.

Mulcator, ruhu yoldan çevirmek için tatlı sözlerle okşayandır (mulcere). Bu istiare, ballı şaraptan (mulsum) alınmıştır; çünkü içilince ağrıyan boğazı ya da pislikle dolmuş mideyi yatıştırır.

Metatores, ordugâhın yerini belirleyenlerdir; ölçmekten (metiri) denir. Lucanus: "Cesur ölçücü Hesperia topraklarına gelsin."

Mollis, cinsiyetinin gücünü gevşemiş bedeniyle lekeleyen, kadın gibi yumuşayan kimsedir.

Macer, zayıflıktan (macies) gelir. Macies ise zinadan (moechia) gelir, çünkü ölçüsüz şehvet insanı zayıf düşürür; ya da eritmekten (maceratio) gelir.

Mancus, eli (manus) çolak (ancus) olandır.

10_8
  1. Lacessitor, per translationem dictus a canibus, vel a feris, quae solent lacerando provocare. Leno, conciliator stupri, eo quod mentes miserorum blandiat, et deliniendo seducat. Libidinosus, ab eo quod facit quodlibet. Libidinosus, a Libero, qui puellari corpore pingitur.. Luxuriosus, quasi solutus in voluptates; unde et membra loco nota luxa dicuntur. Lascivus, quod sit laxus, id est, solutus et vanus. 162. Lymphaticus, quod aquam timeat, quem Graeci ὑδροφόβον vocant. Lymphaticus proprie dicitur qui vitium ex aqua contrahit, cujus vitium est huc atque illuc currere, a fluore aquae sumpto vitio. Sed poetae jam hoc genus nominis pro furiosis usurpant. 163. Luridus, quod sit pallidus a loro dictus, quod hujusmodi habeat cutem. Leprosus, a pruritu nimio ipsius scabiei dictus; unde per p scribi debet. 164. Luscus quod lucem ex parte sciat; sicut luscitiosus, qui vespere nihil videt. Luscos coclites dixerunt antiqui; unde et Cyclopas coclites legimus dictos, qui unum oculum habuisse perhibentur. Lotus, lavatus, id est, mundus. Lupa, meretrix, a rapacitate vocata , quod ad se rapiat miseros, et apprehendat. 165. Misericors, a compatiendo alienae miseriae vocabulum sortitus est ; et hinc appellata misericordia, quod miserum cor faciat dolentis alienam miseriam. Non autem occurrit ubique haec etymologia; nam est in Deo misericordia sine ulla cordis miseria. 166. Mactus, magis auctus gloria, et est nomen tractum a sacris. Quoties enim thus aut vinum super victimam fundebatur, dicebant: Mactus est taurus vino, vel thure, hoc est, cumulata est hostia, et magis aucta. 167. Munificus dictus, vel quia alicui munera multa dat, vel quia munus suum, id est, officium quod debet adimplet; sic et munifex, quia munera fert. 168. Magnanimus, ab eo quod sit magni animi , et magnae virtutis. Cui contrarius pusillanimis. Magnificus, a magna faciendo vocabulum traxit. 169. Mansuetus, mitis, vel domitus, quasi manu assuetus. Modestus, a modo dictus, et temperie , nec plus quidquam, nec minus agens. Mitis, lenis, et mansuetus, et cedens improbitatibus , et ad sustinendam injuriam tacens, quasi mutus. 170. Mutus , quia vox ejus non est sermo, nisi mugitus ; vocalem enim spiritum per nares quasi mugiens emittit. Memor, vel qui memoriam tenet, vel qui memoria tenetur. 171. Magister, major in statione, nam στερ̀ρὸν Graece statio dicitur. Minister , minor in statione,sive quia officium debitum manibus exsequitur. 172. Minimus, a numero monadis, quod post eum non sit alter. Maximus, aut meritis, aut aetate, aut honore, aut facundia, aut virtute, aut omnibus magis eximius. 173. Modicus, parvus, sed abusive, caeterum rationabilis. Moderatus, a modo, scilicet, et temperamento. Mediocris, quod modicum illi sufficiat. 174. Miser proprie, eo quod omnem felicitatem amiserit. Secundum autem Ciceronem, proprie mortuus, qui in Tusculanis miseros mortuos vocat, propter quod jam amiserunt vitam. Miserabilis, quod sit miseriae habilis. 175. Moestus , naturaliter tristis, non casu. Est enim a natura mentis et animi; unde et moestus. 176. Mendicus dictus, quia minus habet unde vitam degat, sive quia mos erat apud antiquos os claudere egenum, et manum extendere, quasi manu dicere. Mendax, quod mentem alterius fallat. 177. Malignus, quia malitiae votum, vel opus peragit. Malus, appellatus a nigro felle, quod Graeci μέλαν dicunt, unde, et melancholici appellantur homines, qui et conversationem humanam refugiunt, et amicorum charorum suspecti sunt. Malitiosus, deterior malo, quia frequenter malus. A malo autem pejor dicitur, a bono deterior. 178. Melior dictus, quia mollior, non durus, aut ferreus, nam melius, quasi mollius. Minax, a facie oculorum , quando furiose ardescunt, ut amplius videns pertimescat. Minator est monitor, sed monitor dicitur cum praenuntiat bona , minator cum praenuntiat adversa. 179. Mulcator, eo quod blandis verbis mulceat ad declinandum animum : translatio a mulso, id est, quod acceptum lenire solet fauces dolentis, aut oppletum sordibus stomachum. 180. Metatores appellantur, qui castra designant, a metiendo, scilicet Lucanus : Hesperios audax veniat metator in agros. Mollis , quod vigorem sexus enervato corpore dedecoret, et quasi mulier emolliatur. 181. Macer a macie; et macies a moechia, eo quod immoderata libido macros faciat, sive a maceratione. Mancus, manu ancus.

10_9Moribundus, ölene benzeyendir; vitabundus'un kaçınana benzeyen demesi gibi. "Moriturustur" dediğimizde o gerçekten ölecektir; moribundus ise gerçekten ölecek olan değil, ölene benzeyendir.

Meretrix, şehvetin bedelini kazandığı (mereri) için böyle denir. Meritoriae tabernae de buradan gelir; çünkü askerlerin de maaş aldıklarında mereri yaptıkları söylenir.

Morio, ölümden (mors) adını alır, çünkü aklı işlemez.

Mulio, katırlardan (muli) gelir, çünkü o arabaların başında durur.

Manifestum, elde (manus) hazır olana denir.

N

Nobilis, adı ve soyu bilinen, değersiz (vilis) olmayan kimsedir.

Nubilis, evlenmeye (nubere) elverişli olandır.

Nemo, homo'dan alınmıştır, yani ne homo; "hiç kimse" yerine kullanılır.

Nullus ise sanki ne ullus'tur.

Nihili, ne ile hilum'dan bileşiktir. Varro'ya göre hilum, Yunanların asfodel dediği kamışın özüdür; bizde nihilum böyle söylenir, Yunanlarda ude gry denmesi gibi.

Nequam'ı çoğu kişi malus'tan ayırır; birini zararlı, ötekini hiçbir işe yaramaz sayar. Nonius'un dediği gibi: "Bu delikanlı nequam'dır, malus değil"; yani zararlı değil, boş adamdır. Kimileri ise ikisini karıştırır, ikisi de aynı şeyi söylüyormuş gibi.

Nequaquam, eskilerin görüşüne göre hiçbir şey olmamasından (nec quidquam) denmiştir.

Neuter, ne bu ne o, sanki "ikisi de değil" demektir.

Nefarius, far'a layık olmayandır; insan hayatı ilk olarak bu yiyecekle sürdürülmüştür.

Nefandus, adı bile anılmayacak olandır.

Nutritor, sanki başla işaret ederek (nutu) eğiten demektir.

Nuntius hem haberi getiren hem de getirilen haberdir; yani hem angelos hem angelia. Fakat haberi getiren insanın kendisi eril cinstedir, haber verilen şey ise nötr: hoc nuntium ve haec nuntia gibi.

Nazaraeus, Tanrı'nın kutsalı demektir. Eskiden kutsal saçını uzatan, kirli hiçbir şey almayan, şaraptan ve zihni sağlıklı hâlinden saptıran her türlü sarhoş edici içkiden uzak duran kimseye Nazaraeus denirdi.

Nugas ise İbranice bir addır. Peygamberlerde böyle açıklanmıştır: Sefanya'nın "Nugas, kanundan ayrılanlardır" dediği yerde. Bu da İbranicenin bütün dillerin anası olduğunu bilelim diyedir.

Nugigerulus, utanç verici bir haberci olduğu için böyle anılır.

Negligens, sanki nec legens, yani "okumayan" demektir.

Nepos, yavrularını yiyen bir akrep türünden adını alır; sırtına tünemiş olanı bırakır, ama kurtulan o yavru da sonradan babasını yer. Bu yüzden ana babasının malını sefahatte harcayanlara nepos denir. Aynı şekilde nepotatio da sefahat yerine kullanılır, çünkü mallar da onunla tükenir.

Niger, sanki nubiger, "bulut taşıyan"dır; çünkü duru değil, karanlıkla örtülüdür. Bulutlu güne bu yüzden tetrum deriz.

O

Orthodoxus, doğru övgünün sahibidir.

Orator, ağızdan (os) adını almıştır; bir de perorare'den, yani konuşmaktan; çünkü orare konuşmak demektir.

Obaudiens, kulaktan (auris) gelir, çünkü emredeni işitir.

Hospes, ayağını kapıdan (ostium) içeri atan kimsedir. Hospes ayrıca kolay ulaşılan, kapısı açık olandır; hospitalis insan buradan gelir.

Osor, düşmandır; nefretten (odium) denir, amator'un aşktan (amor) gelmesi gibi. Ortak cinsiyettedir.

Odibilis, nefrete elverişli olandır.

Obsitus, kuşatılmış, her yandan tuzaklarla sarılmış olandır.

Obscenus, pis şehvetli kimsedir; karanlık yerden (obscurus locus) denmiştir.

Obtunsus, daha küt ve kapalı olandır, sanki her yandan dövülmüş (tunsus).

Obnixus, karşı direnen ve çabalayandır.

Obnoxius, suçun düğümlerine (nexus) bağlanmış olandır.

Oblectator, sanki sütle (lac) ve hileyle birini oyalayandır; Terentius: "Beni, seven beni, oyalamasaydın." Oblectare de buradan gelir.

Obtrectator, kötü niyetli olandır; kötüleyerek ve engelleyerek kimsenin ilerleyip büyümesine izin vermez.

Orbus, çocuğu olmayandır, sanki gözlerini yitirmiş gibi.

Opifex, bir iş (opus) yapandır.

Opilio, koyun çobanıdır, sanki ovilio.

P

Prudens, sanki porro videns, yani uzağı görendir; çünkü keskin görüşlüdür ve belirsiz durumları önceden görür.

Patiens, pavire'den denir; çünkü pavire vurmak demektir. Dövülür ve katlanır.

Perfectus, kendisine artık hiçbir şey eklenemeyendir. Gramerciler bu ada karşılaştırma eki getirmez; çünkü "o daha perfectus" dersen, öteki perfectus olmayacaktır.

Pulcher, derinin (pellis) güzelliğinden denir; sonra bu ad bütün cinse geçmiştir. Çünkü insanın güzelliği ya yüzündedir: "Yüzü, omuzları tanrıya benzer"; ya saçındadır: "Çünkü kendisi güzel saçları"; ya gözlerindedir: "Gözlerine sevinçli bir parlaklık üflemişti"; ya beyazlığındadır: "Ellerin fildişine kattığı güzellik gibi"; ya vücut hatlarındadır: "Seni konuğun görünüşü ve hatları çok daha fazla büyülüyordu"; ya da boyundadır, Turnus gibi: "Ortalarında dolaşıyor, bütün başıyla herkesi aşıyor."

Pellax, pellicere'den gelir.

Perspicax, parlak olandır, çünkü içinden ışık geçer (perlucere).

10_9
  1. Moribundus, morienti similis, sicut vitabundus, vitanti similis. Quando enim dicimus, moriturus est, vere moriturus est; moribundus autem non vere, sed verisimilis morientis est. 183. Meretrix dicta, eo quod pretium libidinis mereatur. lnde et meritoriae tabernae ; nam et milites cum stipendia accipiunt, mereri dicuntur. 184. Morio , a morte vocatus , eo quod non vigeat intellectu. Mulio, dictus a mulis, eo quod praesit eisdem vehiculis. Manifestum dicitur, quod in manu est promptum. 185. Nobilis, non vilis, cujus, et nomen, et genus scitur. Nubilis, ad nubendum habilis. Nemo ab homine tractum est, id est, ne homo, quod est pro nullo. Nullus autem, quasi ne ullus. 186. Nihili, compositum est ex ne et hilo. Hilum autem Varro ait significare medullam ejus ferulae quam Graeci asphodelon vocant; et sic dici apud nos nihilum ; quomodo apud Graecos οὺδέ γρυ̃. 187. Nequam a malo plerique distinguunt, alium perniciosum, alium nugam existimantes, ut ait Nonius : Hic adolescens nequam , non malus , id est, nugas, non perniciosus. Alii confundunt, quasi utrumque unum idemque significet. 188. Nequaquam, eo quod nec quidquam sit, id est, ex eo quod nihil sit, veteres esse dictum voluerunt. Neuter, neque iste, neque ille, quasi dicat, nec uterque. 189. Nefarius, non dignus farre, quo primo cibi genere vita hominum sustinebatur. Nefandus, id est, ne nominandus quidem. Nutritor, quasi nutu eruditor. 190. Nuntius est qui nuntiat, et quod nuntiatur, id est, ἄγγελος καὶ ἀγγελία ; sed nuntius ipse homo genere masculino ; id vero, quod nuntiat genere neutro, ut hoc nuntium, et haec nuntia. 191. Nazaraeus, id est, sanctus Dei. Nazaraeus olim dicebatur qui sanctam comam nutriebat, et nihil contaminatum accipiebat, abstinens se a vino, omnique sicera , quae mentem ab integra sanitate pervertit. 192. Nugas autem Hebraeum nomen est. Ita enim in prophetis est expositum, ubi dicit Sophonias: Nugas qui a lege recesserunt, ut nosse possimus linguam Hebraicam omnium linguarum esse matrem. 193. Nugigerulus, appellatus ab eo quod sit turpis nuntius. Negligens, quasi nec legens. 194. Nepos, dictus a genere quodam scorpionum, qui natos suos consumit, excepto eo qui dorso ejus insederit; nam rursus ipse qui servatus fuerit consumit patrem; unde homines qui bona parentum per luxuriam consumunt nepotes dicuntur. Hinc quoque nepotatio pro luxuria ponitur, qua certe quoque res consumuntur. 195. Niger, quasi nubiger, quia non serenus, sed fusco opertus est. Unde et nubilum diem tetrum dicimus. 196. Orthodoxus, rectae gloriae, Orator, ab ore vocatus a perorando nominatus, id est, dicendo; nam ORARE dicere est. 197. Obaudiens, ab aure eo quod audiat Imperantem. Hospes, quod inferat ostio pedem. Hospes, facilis, apertus, et ostio patens; unde et hospitalis homo dicitur. 198. Osor, inimicus, ab odio dictus, sicut amator ab amore, et est generis communis. Odibilis, odio habilis. Obsitus, obsessus, id est, undique insidiis convallatus. t99. Obscenas, impurae libidinis, a loco obscuro dictus. Obtunsus, hebetior et obclusior, quasi ex omni parte tunsus. Obnixus, contra nisus, et conabundus. Obnoxius, quia obligatus est nexibus culpae. 200. Oblectator, quasi cum lacte, et fraude, ut Terentius : Nisi me lactasses amantem ; unde et oblectare dictum est. Obtrectator, malignus, et qui obstringilllando officiendoque non sinat quempiam progredi et augescere. 201. Orbus, quod liberos non habeat, quasi, oculis amissis. Opifex, quod opus faciat aliquod. Opilio, ovium pastor, ovilio. 202. Prudens, quasi porro videns; perspicax enim est, et incertorum praevidet casus. Patiens , dictus a paviendo, pavire enim ferire est; percutitur enim, et tolerat. 203. Perfectus, cui jam nihil adjici potest. Huic nomini apud grammaticos comparatio non adjicitur, quia si dixeris : Ille perfectior est, iste perfectus non erit. 204. Pulcher a specie cutis dictus, quod est pellis; postea transiit hoc nomen in genus. Nam pulchritudo hominis, aut in vultu est, ut: Os humerosque Deo similis ; aut in capillis, ut: Namque ipsa decoram coesariem ; aut in oculis, ut : Laetos oculis afflarat honores ; aut in candore, ut : Quale manus addunt ebori decus ; aut in lineamentis, ut : Te multo plus figura et lineamenta hospitis delectabant ; aut in proceritate, ut Turnus : Vertitur in mediis, et toto vertice supra est. 205. Pellax a pelliciendo. Perspicax, splendidus, eo quod perluceat.

10_10Perennis, yıllarca süren (perpetuus annis) şeydir.

Praesul, özeniyle başta olduğu için böyle anılır.

Praepositus, emrindekilerin ve hizmet edenlerin düzenleyicisi ya da yöneticisi olduğu için böyle denir.

Patroni, babalardan (patres) adını alır; çünkü himayelerindekilere öyle bir sevgi gösterirler ki onları sanki babaları gibi yönetirler.

Paedagogus, küçük çocuklara görevlendirilen kimsedir. Yunanca bir addır; çocukları götürdüğü (agere), yani yöneltip yaramaz çağı dizginlediği için böyle bileşmiştir.

Praesens, duyuların önünde (prae sensibus), yani bedenin hisleri olan gözlerin önünde olandır.

Prior, sıra bakımından ilk olandır; primus ise sanki prae omnes, "hepsinden önce"dir.

Potens, işlerde geniş bir alana açık olandır (late patens). Potestas da buradandır; çünkü istediği her yer ona açıktır, kimse yolunu kesemez, hiç kimse karşı koyamaz.

Praeopimus, servetiyle (opes) başkalarından daha zengin olandır.

Pecuniosi: Tullius'un aktardığına göre ilk olarak pecunia'sı, yani sürüleri (pecora) çok olanlara böyle denmiştir. Eskiler onları böyle anardı. Ad, yanlış kullanımla yavaş yavaş başka şeye de kaymıştır.

Pervicax, asıl anlamda zafere kadar kararında sebat eden kimseye denir. Eskiler bizim victoria dediğimize vicia derdi; sanırım vicia otunun adı da buradan gelir, yani "zafer otu".

Pernix, pernitere'den, yani çabada sebat etmekten alınmıştır. Kimileri pernix'i ayakları hızlı olarak anlar; çünkü pernicitas ayakların hızıdır: "Hızlı tabanlarıyla ateş gibi"; tıpkı celeritas'ın kanatların hızı olması gibi: "Hızlı kaçışla yıldızların altına süzüldü."

Piger, sanki ayakları hasta (pedibus aeger) olandır; çünkü yürümekte yavaştır. Bu ad, kullanımla ruh için de geçerli olmuştur.

Pernox, gece boyunca uyanık kalandır.

Pertinax, utanmazca tutunandır, sanki pertinens.

Petulans, şimdi cüretkâr ve küstah yerine kullanılır; ama eskiden acımasız alacak isteyicilere, özellikle de bankerlerin tahsildar kölelerine, malların bedelini sık sık ve sertçe istedikleri için petere'den petulantes denirdi.

Procax, asıl anlamda petax ile aynıdır. Çünkü procare, petere demektir; evlenmek isteyenlere de bu yüzden proci denir.

Prodigus, savurgan ve tüketen kimsedir; her şeyi ileri sürer (porro agit) ve sanki atar.

Profugus, asıl anlamda yurdundan uzakta dolaşan, sanki ileri sürülmüş (porro fugatus) kimseye denir.

Peregrinus, vatanından uzakta bulunan, yabancı soydan gibi olandır.

Projectus, sanki uzağa atılmış olandır; produxit, "onu ileri götürdü", provocavit, "onu ileri çağırdı" gibi.

Projectus ayrıca ileri fırlatılmış demektir: "Pachynum'un uzanan kayaları", yani ileri atılmış olanlar.

Proscriptus, malları açıkça ve alenen yazılan kimsedir.

Praescriptus, düzeni belirtir; hukukçulardaki praescriptiones gibi.

Procinctus, hazır ve silahlı olandır; "in procinctu" sözü de buradandır, yani savaş için silah kuşandıklarında.

Praecinctus, kuşanılan şeyi önüne koyandır. Rab için de bu yüzden denmiştir: "Bir keten beze kuşanıp öğrencilerinin ayaklarını yıkadı."

Praedo, yağmalayarak başkasının eyaletini istila edendir. Praedo, praeda'yı sürüp götürmekten denir; praedo, ganimeti olandır.

Praedator, ganimetten kendisine bir pay düşendir.

Plagiator, Yunanca plagion'dan, yani "eğri"den gelir; çünkü doğru yoldan gitmez, hileyle baştan çıkararak ilerler.

Piratae, deniz haydutlarıdır; adını ele geçirdikleri, geçip giden gemileri yakmalarından alır, çünkü pyr ateştir.

Pugillator, elden ele geçen paradan bir şey aşırandır.

Peculator, kamu parasını zimmetine geçirendir.

Proditor, ifşa edendir. Proditor ayrıca mahvedendir (perditor): "Birinin öfkesi yüzünden ele veriliyoruz."

Perfidus, hileci ve sözüne bağlılığı olmayan, sanki sözünü yitiren kimsedir.

Periurus, yanlış yere (perperam), yani kötü yemin edendir. Periurus'un fiilinde r yoktur; çünkü peiero ve deiero deriz.

Praevaricator, kötü niyetli avukattır; ya suçlarken zarar verecek şeyleri ya da savunurken yarar sağlayacak şeyleri atlar, ya da onları faydasız ve kuşkulu biçimde ortaya koyar; elbette ücret karşılığı satın alınmıştır. Cicero: "Bundan daha eğri (praevarum) ne olabilir?", yani çok çarpık.

Pellax, hileci ve aldatıcı olandır; pellis'ten, yani yüzden gelir. Çünkü aldatmak için dışarıdan güler, ama içinde kötülük taşır.

Profanus, sanki tapınaktan (fanum) uzak olandır. Çünkü onların kutsal törenlere katılması yasaktır.

Parricida, asıl anlamda ana babasını öldürene denir. Gerçi bazı eskiler buna parenticida demiştir, çünkü parricidium ve homicidium herhangi biri için anlaşılabilir; zira insanlar insanların eşidir (pares).

Persecutor her zaman kötü anlamda anlaşılmaz; persecutus bu yüzden kusursuzca izlemiş demektir.

Publicanus, kamu vergilerini toplayan ya da kamu işleri yoluyla dünya kazançları peşinde koşan kimsedir; adını da buradan almıştır.

10_10

Perennis, ab eo quod sit perpetuus annis. 206. Praesul vocatus, quia proe est solliciludine. Praepositus appellatus, eo quod sit subjectorum ac famulantium ordinator, vel rector. Patroni a patribus dicti sunt, quod hujusmodi affectum clientibus exhibeant, ut quasi patres illos regant. 207. Paedagogus est qui parvulis assignatur. Graecum nomen est, et est compositum ab eo quod pueros agat, id est, ductet, et lascivientem refrenet aetatem. 208. Praesens dictus, quod sit prae sensibus, id est, coram oculis, qui sensus sunt corporis. Prior, quod primus sit ordine ; et primus, quasi prae omnes. 209. Potens, rebus late patens : unde et potestas, quod pateat illi quaque velit, et nemo intercludat, nullus obsistere valeat. Praeopimus, prae ceteris opibus copiosus. 210. Pecuniosos Tullius primum eos dictos refert, qui plurimam habuissent pecuniam, id est, pecora. Ita enim antiqui eos appellabant. Paulatim autem per abusionem nomen in aliud devolutum est. 211. Pervicax proprie dicitur qui in proposito suo ad victoriam perseverat. Antiqui etiam viciam dicebant, quam nos victoriam; credo quod inde dicatur herba vicia, id est victorialis. 212. Pernix a pernitendo tractum est, id est, in conatibus perseverando. Alii pernicem velocem intelligunt pedibus; ham pernicitas pedum est, ut: Pernicibus ignea plantis ; sicut celeritas pennarum est, ut : Celerique fuga sub sidera lapsae. 213. Piger, quasi pedibus aeger. Est enim tardus ad incedendum, quod nomen per usum transiit et ad animum. Pernox, pervigilans nocte. Pertinax, impudenter tenens, quasi pertinens. 214. Petulans, nunc quidem pro audace et improbo ponitur ; olim autem acerbi flagitatores , et proprie argentariorum coactorum pueri, quod pretia rerum crebrius et asperius exigebant, a petendo petulantes vocati. 215. Procax, proprie idem quod petax. Nam procare est petere; unde et nuptiarum petitores proci dicuntur. 216. Prodigus, sumptuosus, atque consumptor, qui omnia porro agit, et quasi projicit. Profugus proprie dicitur qui procul a sedibus suis vagatur, quasi porro fugatus. Peregrinus longe a patria positus, sicut aliengena. 217. Projectus, quasi longe et procul jactatus, sicut et produxit, quasi porro illum duxit, et provocavit, quasi porro illum vocavit. Projectus, quasi porro ejectus, ac projactatus ; unde : Projectaque saxa Pachyni, id est, porro jactata. 218. Proscriptus, cujus bona palam et aperte scribuntur. Praescriptus, ordinem significat, sicut et praescriptiones apud jurisconsultos. 219. Procinctus, expeditus et armatus ; unde : Et in procinctu, id est, cum belli causa arma sumebant. Praecinctus, eo quod ante se ponat aliquid, quo praecingitur. Unde et de Domino dictum est Praecinctus linteo, lavit pedes discipulorum suorum. 220. Praedo est qui populando alienam invadit provinciam. Praedo ab abigendo praedas dictus, et praedo qui praedam habet. Praedator est cui de praeda debetur aliquid. 221. Plagiator, ὰπὸ τοῡ πλαγίου, id est, obliquo, quod non certa via gradiatur, sed pelliciendo dolis. Piratae, sunt praedones maritimi ab incendio navium transeuntium quas capiebant dicti. Nam Πῡρ ignis est. 222. Pugillator, qui de manu in manum nummorum aliquid subtrahit. Peculator, pro eo quod sit pecuniae publicae defraudator. Proditor, pro eo quod detegit. Item proditor, perditor, ut: Unius ob iram prodimur. 223. Perfidus, quia fraudulentus est, et sine fide, quasi perdens fidem. Perjurus , quia perpere jurat, id est, male jurat. Perjurus autem in verbo r non habet. Nam pejero et dejero dicimus. 224. Praevaricator, malae fidei advocatus, et qui, vel in accusando nocitura, vel in defendendo profutura praetereat, aut inutiliter dubieque ponat, mercedis gratia, scilicet corruptus. Cicero: Quid enim tam praevarum? id est, valde varum. 225. Pellax, dolosus, et fallax, a pelle, id est, vultu. Foris enim ut fallat arridet, sed nequitiam intus gerit. Profanus, quasi porro a fano. Sacris enim illi non licet interesse. 226 c Parricida, proprie dicitur interfector parentis, quamvis quidam veteres hunc parenticidam dixerint, quoniam parricidium et homicidium in quocunque intelligi possit, cum sint homines hominibus pares. 227. Persecutor non semper pro malo intelligitur, unde, persecutus, perfecte secutus. Publicanus est qui vectigalia publica exigit, vel qui per publica negotia saeculi lucra sectatur ; unde, et cognominatus est.

10_11Peccator, pellex'ten, yani fahişeden gelir, sanki pellicator. Bu ad eskiler arasında yalnız utanç verici olanı belirtirdi; sonra bütün günahkârların adı olmuştur.

Prostitutae, fahişelerdir; genelevlerde ya da kemer altlarında oturmaktan (prosedere) denir.

Pellex, Yunanlarda, Latinlerin asıl anlamda concuba dediği kadındır. Adı aldatmadan, yani hileden, kurnazlık ve yalan altında gelir.

Procurvus, sanki uzunlamasına eğri olandır.

Pavidus, zihni titreme içinde olandır; kalbi çarpar, kalbi hareket eder. Çünkü pavire vurmak demektir; pavimentum da buradandır.

Petrae ve rupes, taşların sertliğinden adını alır.

Pusillanimis, küçük ruhlu demektir.

Petulcus, appetere'den gelir; fahişelere de bu yüzden petulcae deriz.

Pisinnus, pusio'dan gelir.

Productus, sanki ileri götürülmüş olandır.

Q

Quaestor, quaerere'den denir, sanki quaesitor.

Quaestuosus, şikâyetçi olandır.

Querulus, şikâyet (querela) getirendir.

Quietus, ruhu kendi içinde güvende olan ve kimseye dokunmayandır.

R

Religiosus, Cicero'ya göre relegere'den adını alır: Tanrı'ya kulluğa ait şeyleri yeniden ele alan ve sanki yeniden okuyan kimsedir. Religiosi böylece religere'den gelir; eligere'den eligentes, diligere'den diligentes, intellegere'den intellegentes gelmesi gibi.

Rationator, büyük insandır; çünkü şaşılası olduğu kesin bütün şeyler hakkında hesap verebilir.

Retractator, tekrar edendir; çünkü retractare, bıraktığın şeyi yeniden almaktır.

Resipiscens, deliliğin ardından zihnini geri alandır; ya da bilgece davranmayı bırakıp yeniden bilgece davranandır. Çünkü kendini çılgınlığından ötürü azarlar, daha doğru yaşamak için ruhunu pekiştirir ve bir daha düşmekten sakınır.

Repentinus, repente'den gelir. Repens ise hem zarf hem ad olabilir.

Robustus, güçlü, kuvvetlidir; adını meşe ağacının (robur) gücünden alır.

Rapidus, ayağı çabuk olandır.

Raptor, kirleten kimsedir; rapta da kirletildiği için böyle denir.

Reus, sorumlu tutulduğu şeyden (res) adını alır; reatus da reus'tan gelir.

Reus maiestatis, ilk önce devlete karşı bir şey yapan ya da düşmanlarla iş birliği eden kimseye denirdi. Vatana zarar vermek bir vatandaşa zarar vermekten daha büyük (maius) olduğu için böyle anılmıştır. Sonradan hükümdarın yüceliğine karşı davrandığı görülenlere, ya da devlete faydasız kanunlar getiren veya faydalı kanunları kaldıranlara da rei maiestatis denmiştir.

Rixosus, köpeğin ağız açmasından (rictus) gelir. Çünkü hep karşı çıkmaya hazırdır, kavgadan zevk alır, tartışanı da kışkırtır.

Rusticus, toprağı (rus), yani yeri işleyendir.

S

Sapiens, tattan (sapor) gelir; çünkü tat alma duyusu yiyeceklerin lezzetini ayırmaya nasıl uygunsa, bilge de şeyleri ve sebepleri öylece ayırt eder; her birini tanır ve hakikati hisle seçer.

Zıddı insipiens'tir; çünkü tadı yoktur, hiçbir ayırt etme yeteneği ve hissi bulunmaz.

Studiosus, sanki gayretine özen gösterendir.

Sanctus, eski âdetten adını alır: arınmak isteyenlere kurbanın kanı (sanguis) dokundurulurdu, "kutsal" adını buradan aldılar.

Sincerus, sanki bozulmamış (sine corruptione) olandır; zıddı insincerus, yani lekelenmiş ve bozulmuş olandır.

Supremus, en yüksek olandır; yukarıdan üstün olmasından gelir. Supreme Pater dememiz bundandır.

Sublimis, makamın yüksekliğinden denir; çünkü yukarıda olana asıl anlamda sublime denir: "Onu yüce olarak göklerin yıldızlarına götüreceksin."

Speciosus, güzel görünüşten (species) ya da bakıştan gelir; formosus'un forma'dan gelmesi gibi.

Sollers, sanatta dikkatli ve yetenekli olandır. Çünkü eskiler arasında her iyi sanatta yetişmiş kişiye sollers denirdi. Terentius: "Sana becerikli bir delikanlı vereceğim."

Superstitiosi, Cicero'ya göre bütün gün dua edip kurban sunanlardır, çocukları kendilerinden sonra da yaşasın (superstites) diye.

Sollicitus, sollers ve citus, yani hünerli, çabuk ve huzursuz olandır.

Sedulus, Terentius'un sevdiği bir kelimedir, yani hilesiz (sine dolo); başka bir anlamda da gayretli demektir.

Sodales, ortak yemek için bir araya gelmeyi âdet edinmiş kimselerdir; sanki kendi malını yiyenler (sua edentes); başka bir açıklamayla, birlikte oturdukları için sedales. Socii, tehlike ve iş ortaklığı yüzünden denir; sanki tek çizmede, tek izde duranlar.

Stultus, yüreği daha körelmiş olandır; biri demiştir ki: "Kendimi aptal sayıyorum, ama budala olduğumu sanmıyorum"; yani hisleri körelmiş, ama büsbütün yok olmamıştır. Stultus, sersemliğinden haksızlığa kımıldamayan kimsedir; çünkü zulme katlanır, öcünü almaz, hiçbir aşağılanmanın acısıyla sarsılmaz.

Segnis, ateşsiz (sine igne), yani zekâsı olmayan, soğuk kimsedir; bundan faydasız olanları anlarız. Se burada "olmadan" demektir: sedulus, hilesiz; securus, sanki kaygısız gibi.

Stupidus, sık sık şaşkın kalandır.

10_11
  1. Peccator, a pellice, id est, meretrice vocatus, quasi Pellicator, quod nomen apud antiquos tantum flagitiosum significabat, postea transiit hoc vocabulum in appellationem omnium iniquorum. 229. Prostitutae meretrices, a prosedendo in meritoriis, vel in fornicibus. Pellex, apud Graecos, proprie dicitur a Latinis concuba. Dicta autem a fallacia, id est, versutia, sub dolositate vel mendacio. 230. Procurvus, quasi, per longum curvus. Pavidus est quem trepidatio mentis (habet enim cordis pulsationem, cordis motum); nam pavire ferire est, unde et pavimentum. 231. Petrae autem et rupes a duritia saxorum nominantur. Pusillanimis, pusillo animo. Petulcus, dictus ab appetendo, unde etiam et meretrices petulcas vocamus. Pisinnus a pusione. Productus, quasi porro ductus. 232. Quaestor, a quaerendo dictus, quasi quaesitor. Quaestuosus, querimoniosus. 233. Querulus, quia querelam infert. Quietus, quod sit ipse sibi animo securus, neminem tangens. 234. Religiosus, ait Cicero, a relegendo appellatur, qui retractat, et tanquam relegit ea quae ad cultum divinum pertineant. Hi sunt dicti religiosi ex religendo, tanquam ex eligendo eligentes, ex diligendo diligentes, ex intelligendo intelligentes. 235. Rationator dictus, vir magnus, quia de omnibus rebus quas esse mirabiles constat possit reddere rationem. Retractator, repetitor, nam retractare, est repetere quod omiseras. 236. Resipiscens, eo quod mentem quasi post insaniam recipit, aut quia resipit qui sapere desierat. Castigat enim seipsum dementiae, et confirmat animum suum ad rectius vivendum, cavens ne iterum corruat. 237. Repentinus, a repente. Repens autem et adverbium et nomen potest esse. Robustus , fortis, validus, a fortitudine roboreae arboris appellatus. Rapidus, velox pedibus. Raptor, eo quod corruptor. Inde et rapta, eo quod corrupta est. 238. Reus, a re de qua obnoxius est, et reatus a reo est nuncupatus. Reus majestatis, primum dictus qui adversus rempublicam aliquid egisset, aut quicunque hostibus consensisset. Dictus autem reus majestatis, quia majus est laedere patriam quam civem unum. Postea autem et hi rei majestati dicti sunt qui adversus majestatem principis egisse viderentur, vel qui leges inutiles reipublicae detulerant, vel utiles abrogaverant. 239. Rixosus, a rictu canino dictus. Semper enim ad contradicendum paratus est, et jurgio delectatur et provocat contendentem. Rusticus, dictus quod rus operetur, id est, terram. 240. Sapiens, dictus a sapore, quia sicut gustus aptus est ad discretionem saporis ciborum, sic sapiens addinoscentiam rerum atque causarum, quod unum quodque dignoscat, atque sensu veritatem discernat. Cui contrarius est insipiens, quod sit sine sapore, nec alicujus discretionis, vel sensus. 241. Studiosus, quasi studii curiosus. Sanctus, veteri consuetudine appellatus, eo quod hi qui purificari volebant sanguine hostiae tangebantur, et ex hoc sancti nomen acceperunt. 242. Sincerus, quasi sine corruptione, cui contrarius est insincerus, vitiatus, corruptus. Supremus, summus, ab eo quod superemineat. Unde et supreme Pater dicimus. Sublimis, ab altitudine vocatus honoris; nam proprie sublime dicitur quod in alto est, ut : Sublimemque feres ad sidera caeli. 243. Speciosus, a specie, vel aspectu, sicut formosus a forma. J Solers, quod sit sollicitus in arte, et utilis. Solers enim apud antiquos dicebatur, qui erat omni bona arte instructus. Terentius : Adolescentem solertem dabo. 244. Superstitiosos ait Cicero appellatos qui totos dies precabantur, et immolabant, ut sibi sui liberi superstites essent. Sollicitus, quia solers, et citus, atque irrequietus. Sedulus, familiare verbum Terentii, hoc est sine dolo, alias assiduus. 245. Sodales dicuntur, qui ad symbolum convenire consueverunt, quasi sua edentes, alias quasi sedales , quod simul sedeant. Socii dicuntur propter periculi et operis societatem, quasi in unam caligam et uno vestigio manentes. 246. Stultus, hebetior corde, sicut quidam ait: Ego me esse stultum existimo, fatuum esse non opinor, id est, obtusis quidem sensibus, non tamen nullis. Stultus est qui per stuporem non movetur injuria : saevitiam enim perfert, nec ultus est, nec ullo ignominiae commovetur dolore. 247. Segnis, id est, sine igne, ingenio carens (se autem sine significat, ut sedulus, sine dolo, securus, quasi sine cura), id est, frigidus, per quod inutiles accipimus. 248. Stupidus saepius stupens.

10_12Superbus, olduğundan üstün (super) görünmek isteyendir; çünkü olduğu şeyi aşmak isteyen kibirlidir.

Susurro, konuşmasının sesinden adını alır; çünkü kimsenin yüzüne karşı değil, kulağına konuşarak bir başkasını kötüler.

Seditiosus, ruhlar arasında ayrılık yaratan, anlaşmazlık doğuran kimsedir; Yunanlar buna diastasis der.

Severus, sanki saevus verus, yani "gerçek zalim"dir; çünkü adaleti merhametsizce uygular.

Simulator, simulacrum'dan denir; çünkü kendisinin olmadığı şeyin benzerliğini taşır.

Suasor, aldatan, yani kendi kaderine (sua sors) sürükleyendir.

Scrupulosus, küçük ruhlu ve aksi olandır. Çünkü scrupus sert kumdur.

Sacrilegus, kutsal şeyleri toplayan (legere), yani çalan kimsedir.

Sicarius, suç işlemek için silahlanmış kimseye denir. Çünkü sica, kesmekten (secare) adını alan bir kılıçtır.

Scaevus, solak ve ters olandır; Yunanca skaios'tan gelir. Çünkü ruhu çok kötü ve zalimdir.

Scenicus, tiyatroda oynayandır. Çünkü tiyatro, sahne (scena) demektir.

Scorta, Yunanların skytea dediği şeylerdir; derileri ovalayan şeydir, ki bunlarla ahlâk bozulur.

Spurcus, kirli olandır.

Scelerosus, suçla doludur; lapidosus locus (taşlık yer) ve arenosus (kumluk) gibi. Scelerosus, sceleratus'tan daha ileridir.

Sator, ekendir ya da babadır; tohumdan (semen) gelir.

Scurra, yiyecek uğruna birinin peşine takılmayı âdet edinen kimsedir. Sequi'den gelir; scurra adını oradan almıştır. Assecla da aynı şekilde sequi'den gelir.

Satelles, başkasına bitişik duran ya da yanını (latus) koruyandır.

Suffectus, bir başkasının yerine konulandır, sanki subfactus. Birinin yerine atanan konsüle bu yüzden consul suffectus deriz.

Secundus, ayakların yanında (secus pedes) demektir; söz, efendisinin ardından giden pedisequi kölelerden alınmıştır. Bu yüzden secunda fortuna denir, çünkü yanımızdadır, yani bize yakındır. Res secundae, yani yolunda giden işler de buradandır. Secundae, sequi'den denmiştir.

Stipulator, söz verendir. Çünkü hukukçuların deyimiyle stipulari söz vermektir; onlar stipulum'a da "sağlam" demişlerdir.

Sanus, kandan (sanguis) gelir, çünkü solgunluğu yoktur.

Salus'un adını sal'dan aldığı sanılır.

Subtilis, inceltmeden denir.

Sequester, kavga edenlerin arasına aracı olarak giren kimseye denir; Yunanlarda ho mesos denir, yanında rehinler bırakılır. Bu kelime sequi'den yapılmıştır, çünkü seçilen kimsenin sözüne iki taraf da uyar.

Sessilis, ayakta değil de oturuyor (sedere) görünen şeydir.

Surdus, kulakta toplanan sıvının pisliğinden (sordes) gelir. Pek çok sebepten olsa da, bu ad hastalığı anılan rahatsızlığın adıyla tutar.

Siccus, suyu çekilmiş olandır; ya da zıt anlamla (per antiphrasin), suyu (succus) olmayandır.

Sepultus, nabzı (palpatio) ya da atışı, yani hareketi olmayandır (sine).

Saio, exigere'den denir.

Sutor, derileri dikmekten (suere) adını alır.

Subulcus, domuz çobanıdır; bubulcus da sığır bakımından gelir.

T

Tutor, yetimi koruyan (tueri), yani gözeten kimsedir; halk arasında onun için şöyle söylenir: "Bana ne öğüt verirsin? Hem vasiyi hem de lalayı bir zamanlar gömdüm."

Testes, vasiyetnameye (testamentum) çağrıldıkları için böyle denir; vasiyetnameyi mühürledikleri için signatores denmesi gibi.

Tetricus, Sabin ülkesinde çok sarp bir dağdır. Asık suratlı insanlara bu yüzden tetrici deriz.

Taciturnus, susmakta uzun süre direnendir.

Trutinator, sınayandır; yargı terazisinde tartar. Bu doğrudan bir istiaredir: çift kefeli tartı olan trutina'dan gelir.

Tenax, paraya düşkün olandır, çünkü tutar. Bazen pertinax demektir.

Torvus, korkunç olandır; çünkü yüzü çarpık, bakışı bulanıktır: "Vahşi dişi aslan" ve "Boş yere öfkeli bakışla durduklarını görüyoruz" gibi.

Teter, karanlık ve kasvetli hayattan gelir. Teterrimus, aşırı vahşi yerine kullanılır. Çünkü eskiler tetrum'u ferus yerine söylerdi; Ennius: "Vahşi filler."

Terribilis, korkusu olan ve kendisinden korkulandır.

Tergiversator, ruhunu sanki sırtını (tergum) oraya buraya çevirir gibi çeviren, nasıl biri olduğu kolay anlaşılmayan kimsedir.

Temulentus, temetum'dan, yani şaraptan denir.

Timidus, uzun süre korkandır, yani kandandır; çünkü korku kanı dondurur, pıhtılaşan kan da korku doğurur.

Turpis, biçimsiz olan, uyuşmuş (torpere) kalandır.

V

Vir, faziletten (virtus) gelir.

Utilis, kendi mallarını iyi kullanan (uti) ya da bir şeyi iyi kullanabilendir; docilis'in öğretilebilene denmesi gibi.

Verus, hakikatten (veritas) gelir; verax da buradandır. Hakikat, doğrudan büyüktür; çünkü hakikat doğrudan değil, doğru hakikatten iner.

Veridicus, doğruyu söyleyen ve hakikati savunandır.

Verecundus, yaptığı doğru işten kızarandır.

Viridis, güç (vis) ve özsuyuyla doludur, sanki güçle ham (vi rudis).

Venustus, güzel olandır; damarlardan (venae), yani kandan gelir.

10_12

Superbus dictus, quia super vult videri quam est; qui enim vult supergredi quod est, superbus est. 249. Susurro, de sono locutionis appellatus, quia non in facie alicujus, sed in aure loquitur de altero detrahendo. 250. Seditiosus, qui dissensionem animorum facit, et discordias gignit: quam Graeci διάστασιν dicunt. Severus, quasi saevus verus, tenet enim sine pietate justitiam. 251. Simulator, dicitur a simulacro. Gestat enim similitudinem ejus quod non est ipse. Suasor, decipiens, id est, in suam sortem trahens. 252. Scrupulosus, animi minuti, et asperi. Scrupus enim est arena durior. Sacrilegus, dicitur ab eo quod sacra legit, id est, furatur. Sicarius vocatur, qui ad perpetrandum scelus telis armatus est. Sica enim gladius est a secando vocatus. 253. Scaevus, sinister atque perversus, ὰπὸ τον̄ σϰαιοῡ. Est enim pessimi et crudelis animi. Scenicus, qui in theatro agit. Theatrum enim scena est. Scorta, quae a Graecis quoque σϰὺτεα vocabantur, quo defricantur pelles, quibus corruptela fit. 254. Spurcus, quod sit impurus. Scelerosus, sceleribus plenus, ut lapidosus locus, et arenosus. Plus est autem scelerosus quam sceleratus. 255. Sator, seminator, vel pater, a semine. Scurra, qui sectari solet quempiam cibi gratia. A sequendo igitur, inde scurra appellatus. Idem assecla, a sequendo. Satelles, quod adhaereat alteri, sive a lateris custodia. 256. Suffectus, in loco alterius suppositus, quasi subfactus. Unde et consulem suffectum dicimus eum qui pro alio substituitur. 257. Secundus, quia secus pedes, et tractus est sermo a sequentibus servis pedisequis. Unde et secunda fortuna dicitur, quod secundum nos est, id est, prope nos. Inde et res secundae, id est, prosperae. Secundae autem a sequendo sunt dictae. 258. Stipulator, promissor. Stipulare enim promittere est, ex verbis jurisperitorum, qui etiam stipulum firmum appellaverunt. 259. Sanus, a sanguine, quia sine pallore est. Salus, a sale nomen accepisse putatur. Subtilis, ab extenuatione dictus. 260. Sequester dicitur, qui certantibus medius intervenit, qui apud Graecos ὸ μέσος dicitur, apud quem pignora deponi solent. Quod vocabulum a sequendo factum est, quod ejus qui electus sit utraque pars fidem sequatur. 261. Sessilis, quod non videtur stare, sed sedere. Surdus, a sordibus humoris aure conceptis; et quamvis multis casibus accidat, nomen tamen aeger de praedicto vitio retinet. 262. Siccus, quod sit exsuccatus, sive, per antiphrasin, quod sit sine succo. Sepultus dictus, eo quod sit sine palpatione, vel sine pulsu, id est, sine motu. 263. Saio, ab exigendo dictus. Sutor, a suendis pellibus nominatur. Subulcus, porcorum pastor, sicut bubulcus a cura boum. 264. Tutor, qui pupillum tuetur, hoc est, intuetur, de quo in consuetudine vulgari dicitur: Quid me mones? Et tutorem, et paedagogum olim obrui. 265. Testes dicti, quod testamento adhiberi solent, sicut signatores, quod testamentum signent. 266. Tetricus, mons in Sabinis asperrimus. Unde et tristes homines tetricos dicimus. Taciturnus, in tacendo diuturnus. 267. Trutinator, examinator, ex judicii libra perpendens; recta translatione a trutina, quae est gemina ponderum lanx. 268. Tenax, nummi cupidior, quod teneat. Interdum, et pertinax. 269. Torvus, terribilis, eo quod sit torto vultu, et turbulento aspectu, ut: Torva leaena; et: Cernimus astantes nequidquam lumine torvo. 270. Teter, ab obscura tenebrosaque vita. Teterrimus pro fero nimium. Tetrum enim veteres pro fero dixerunt, ut Ennius: Tetrosque elephantos. Terribilis, quia timorem habet, et timetur. 271. Tergiversator, quod animum quasi tergum vertat huc et illuc, nec facile qualis sit intelligitur. Temulentus, a temeto, id est, vino, dictus. 272. Timidus, quod timeat diu, id est, a sanguine, nam timor sanguinem gelat, qui coactus gignit timorem. 273. Turpis, quod sit informis, et torpeat. 274. Vir, a virtute. Utilis, ab utendo bene sua, vel quod bene quid uti possit, sicut, docilis quod doceri possit. 275. Verus, a veritate, hinc et verax. Major est veritas quam verus, quia non veritas a vero, sed verus a veritate descendit. Veridicus, quia verum dicit, et veritatis assertor est. Verecundus, quia verum factum erubescit. 276. Viridis, vi et succo plenus, quasi vi rudis. Venustus, pulcher, a venis, id est, sanguine.

10_13Varius, tek yolda (via) olmayan, kararsız ve dağınık düşünceli olandır.

Versutus, zihni her an, herhangi bir hileye kolayca dönen (vertere) kimsedir; bu yüzden dolambaçlı düşünceli kimseye versutus denir. Plautus: "Çömlekçi çarkından daha dönek."

Vilis, villa'dan gelir, çünkü hiç şehir inceliği yoktur.

Versipellis, yüzünü ve zihnini farklı yönlere çeviren kimsedir. Versutus ve callidus da buradan gelir.

Violentus, zor (vis) kullanandır.

Vecors, kötü kalpli ve kötü vicdanlı olandır.

Vagus, yolsuz (sine via) olandır.

Vanus, etimolojisini Venüs'ten alır. Vanus ayrıca boş ve yanlıştır, çünkü hafızada iz bırakmadan kaybolur (evanescere).

Vesanus, aklı tam yerinde olmayandır.

Vinolentus, çok içen ve güç sarhoş olan kimsedir.

Vexatus, taşınmış olandır; veho, vexo, vecto fiilinden gelir, öyle ki vexasse, taşımış olmak demektir.

Veneficus, ölüm için zehir (venenum) hazırlayan, veren ya da satan kimsedir.

Vector, sanki vehitor; vector hem taşıyan hem taşınandır.

Venator, sanki venabulator, yani hayvanları sıkıştırdığı avcı mızrağından (venabulum) gelir. Avcıların dört görevi vardır: izi sürenler, iz arayanlar, kovalayanlar ve sıkıştıranlar.

10_13
  1. Varius, quasi non unius viae, sed incertae mixtaeque sententiae. Versutus, eo quod ejus mens in quolibet actu ad quamlibet fraudem facile vertitur, unde et versutus dicitur contorta sententia. Plautus: Versutior quam rota figularis. 278. Vilis a villa, nullius enim urbanitatis est. Versipellis, eo quod in diversa vultum et mentem vertat. Inde, et versutus, et callidus. Violentus, quia vim infert. 279. Vecors, mali cordis, et malae conscientiae. Vagus quia sine via. Vanus, a Venere etymologiam trahit. Item vanus inanis falsus, eo quod sine memoria evanescat. 280. Vesanus, non probe sanus. Vinolentus, qui et satis bibit, et difficile inebriatur. Vexatus, id est, portatus, ab eo quod est vehe, vexo, vecto, ut vexasse sit portasse. 281. Veneficus, eo quod venenum mortis causa paravit, aut praestitit, aut vendidit. Vector, quasi vehitor. Est autem vector et qui vehit, et qui vehitur. 282. Venator, quasi venabulator, a venabulo, scilicet, quo bestias premit. Quatuor autem sunt venatorum officia; vestigatores, indagatores, alatores, pressores.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…