Sevillalı Isidorus · Etimolojiler
IX. Kitap: Diller, Milletler, Krallıklar, Askerlik, Vatandaşlar, Akrabalıklar
9.prIX. Kitap: Diller, Milletler, Krallıklar, Askerlik, Vatandaşlar, Akrabalıklar9.prLIBER NONUS. DE LINGUIS, GENTIBUS, REGNIS, MILITIA, CIVIBUS, AFFINITATIBUS.
LIBER NONUS. DE LINGUIS, GENTIBUS, REGNIS, MILITIA, CIVIBUS, AFFINITATIBUS.
1. Milletlerin dilleri
Dillerin çeşitliliği, tufandan sonra kule yapılırken ortaya çıktı. Kulenin kibri insan topluluğunu birbirinden farklı işaret seslerine bölmeden önce bütün kavimlerin tek bir dili vardı; buna İbranice denir. Atalar ve peygamberler yalnız konuşmalarında değil, kutsal yazılarda da bu dili kullandılar. Başlangıçta kaç millet varsa o kadar dil vardı; sonra milletler dillerden çok oldu, çünkü aynı dilden birçok millet doğdu.
Burada "diller" denirken dille yapılan sözler kastedilir: bu, yapanı yaptığı şeyle adlandıran söyleyiş biçimidir. Nitekim "ağız" da çoğu zaman söz, "el" de yazı yerine kullanılır.
Kutsal diller üçtür: İbranice, Yunanca ve Latince; bunlar bütün dünyada en üstün dillerdir. Pilatus'un Rab'bin haçının üzerine suçunu yazdırdığı diller de bu üç dildir. Kutsal Kitap'ın kapalı yerleri yüzünden bu üç dili bilmek gerekir: bir dildeki söz, bir adın ya da bir yorumun anlamında şüphe uyandırırsa ötekine başvurulur.
Yunanca, milletlerin dilleri arasında en parlak olanı sayılır: Latinceden de bütün öteki dillerden de daha tınılıdır. Çeşitliliği beş kısma ayrılır. Birincisine koinē, yani karma ya da ortak dil denir; herkes bunu kullanır. İkincisi Attikçe, yani Atina dilidir; bütün Yunan yazarları bunu kullanmıştır. Üçüncüsü Dorca; Mısırlılar ve Sicilyalılar bunu konuşur. Dördüncüsü İyonca. Beşincisi Aiolca; Aiollar bunu konuşmuştur. Yunancanın gözlenmesinde bu türden kesin ayrımlar vardır, çünkü konuşmaları bu şekilde bölünmüştür.
Kimileri Latincenin dört türlü olduğunu söylemiştir: Eski, Latin, Roma ve Karma. Eski dil, İtalya'nın en eski halklarının Janus ve Saturnus zamanında kullandığı dildir; Salii rahiplerinin ilahilerinde görüldüğü gibi kabadır. Latin dili, Latinus'un ve Toskana krallarının zamanında Latium halkının konuştuğu dildir; On İki Levha bu dille yazılmıştır.
Roma dili, krallar kovulduktan sonra Roma halkının kullanmaya başladığı dildir. Şairlerden Naevius, Plautus, Ennius ve Vergilius, hatiplerden Gracchus, Cato, Cicero ve ötekiler eserlerini bu dille vermişlerdir. Karma dil ise, hükümranlık daha geniş alanlara yayıldıktan sonra yeni âdetlerle ve yeni insanlarla birlikte Roma devletine doluşan dildir; dil yanlışları ve yabancı söyleyişlerle sözün saflığını bozar.
Doğunun bütün milletleri, İbraniler ve Süryaniler gibi, dili ve kelimeleri boğazda çarparlar. Orta bölgelerin bütün milletleri, Yunanlar ve Asyalılar gibi, sözü damakta vururlar. Batının bütün milletleri, İtalyanlar ve Hispanlar gibi, kelimeleri dişlerde kırarlar.
Süryanice ve Keldanice İbraniceye yakın dillerdir; çoğu noktada ve harflerin sesinde onunla uyuşurlar. Kimileri İbranicenin Keldaniceyle aynı dil olduğunu düşünür, çünkü İbrahim Keldanilerdendi. Bu kabul edilirse, Daniel kitabında İbrani gençlere zaten bildikleri dilin öğretilmesi nasıl emredilir?
Her insan, Yunanca olsun Latince olsun, başka milletlerin dili olsun, her dili ya duyarak edinebilir ya da okuyarak bir hocadan öğrenebilir. Bütün dilleri bilmek herkese zor gelse de, kendi milletinin içinde yaşayıp o milletin dilini bilmeyecek kadar tembel kimse yoktur. Böyle biri aklı olmayan hayvanlardan aşağı değilse nedir? Hayvanlar hiç olmazsa kendi seslerini çıkarır; kendi dilini bilmeyen bundan da aşağıdır.
Tanrı'nın dünyanın başlangıcında "Işık olsun!" derken nasıl bir dille konuştuğunu bulmak zordur, çünkü henüz dil yoktu. Sonra insanların dış kulaklarına hangi dille seslendiği de öyledir; özellikle ilk insanla ya da peygamberlerle konuşurken, yahut "Sen benim sevgili Oğlumsun" diyen Tanrı'nın sesi bedenî olarak duyulduğunda. Kimileri burada dillerin çeşitlenmesinden önce var olan o tek ve biricik dilin kullanıldığına inanır. Farklı milletler arasında ise Tanrı'nın, anlaşılmak için insanların kendi kullandıkları dille onlara hitap ettiğine inanılır.
Tanrı insanlarla görünmez cevheriyle değil, bedenî bir yaratık aracılığıyla konuşur; insanlara konuşurken görünmek istediğinde de bu yolla görünmüştür. Havari de "İnsanların ve meleklerin dillerini konuşsam" der. Burada meleklerin hangi dille konuştuğu sorulur. Oysa meleklerin dili yoktur; bu söz abartı olarak söylenmiştir.
Aynı şekilde insanların gelecekte hangi dille konuşacağı da sorulur; bu hiçbir yerde bulunmaz. Çünkü Havari "Diller de susacak" der.
Önce dilleri, sonra milletleri ele aldık, çünkü milletler dillerden doğmuştur, diller milletlerden değil.
CAPUT PRIMUM. De linguis gentium. 1. Linguarum diversitas exorta est in aedificatione turris post diluvium; nam prius quam superbia turris illis in diversos signorum sonos humanam divideret societatem, a una omnium nationum lingua fuit, quae Hebraea vocatur, qua patriarchae et prophetae usi sunt, non solum in sermonibus suis, verum etiam in litteris sacris: initio autem quot gentes, tot linguae fuerunt, deinde plure gentes quam linguae, quia ex una lingua multae gentes sunt exortae. 2. Linguae autem dictae in hoc loco pro verbis quae per linguam fiunt, genere locutionis illo quo is qui efficit per id quod efficitur nominatur: sicut os diei solet pro verbis, sicut manus pro litteris. 3. Tres autem sunt linguae sacrae: Hebraea, Graeca, Latina, quae toto orbe maxime excellunt. His namque tribus linguis super crucem Domini a Pilato fuit causa ejus scripta. Unde et propter obscuritatem sanctarum Scripturarum harum trium linguarum cognitio necessaria est, ut ad alteram recurratur, si quam dubitationem nominis, vel interpretationis sermo unius linguae attulerit. 4. Graeca autem lingua inter caeteras gentium clarior habetur. Est enim et Latinis et omnibus linguis sonantior, cujus varietas in quinque partibus discernitur: quarum prima dicitur ϰοινὴ, id est, mista, sive communis, qua omnes utuntur. 5. Secunda Attica, videlicet, Atheniensis, qua usi sunt omnes Graeciae auctores. Tertia a Dorica, quam habent Aegyptii, et Siculi. Quarta Ionica. Quinta Aeolica, qua sunt Aeoles locuti, et sunt in observatione Graecae linguae ejusmodi certa discrimina; sermo enim eorum ita est dispertitus. G. Latinas autem linguas quatuor esse quidam dixerunt, id est, Priscam, Latinam, Romanam, Mistam. Prisca est, qua vetustissimi Italiae sub Jano et Saturno sunt usi, incondita ut se habent carmina Saliorum. Latina, quam sub Latino et regibus Tusciae caeteri in Latio sunt locuti, ex qua fuerunt duodecim tabulae scriptae. 7. Romana, quae post reges exactos a populo Romano coepta est, e qua Naevius, Plautus, Ennius, Virgilius poetae; ex oratoribus, Gracchus et Cato, et Cicero, vel caeteri, sua scripta effuderunt. Mista, quae post imperium latius promotum simul cum moribus et hominibus in Romanam civitatem irrupit, integritatem verbi per soloecismos et barbarismos corrumpens. 8. Omnes autem Orientis gentes in gutture linguam et verba collidunt, sicut Hebraei et Syri. Omnes mediterraneae gentes in palato sermones feriunt, sicut Graeci et Asiani. Omnes Occidentis gentes verba in dentibus frangunt, sicut Itali et Hispani. 9. Syrus et Chaldaeus vicinus Hebraeo est in sermone, consonans in plerisque, et litterarum sono. Quidam autem arbitrantur linguam Hebraeam ipsam esse chaldaeam, quia Abraham de Chaldeis fuit; quod si hoc recipitur, quomodo in Daniele Hebraei pueri linguam quam noverant doceri jubentur? 10. Omnem autem linguam unusquisque hominum, sive Graecam, sive Latinam, sive caeterarum gentium, aut audiendo potest tenere, aut legendo ex praeceptore accipere. Cum autem omnium linguarum scientia difficilis cuiquam sit, nemo tamen tam desidiosus est, ut in sua gente positus suae gentis linguam nesciat. Nam quid aliud putandus est nisi animalibus brutis deterior? Illa enim propriae vocis clamorem exprimunt, iste deterior, qui propriae linguae caret notitia. 11. Cujusmodi autem lingua locutus est Deus in principio mundi cum diceret Fiat lux invenire difficile est; nondum enim erant linguae. Item qua lingua insonuit postea exterioribus hominum auribus, maxime ad primum hominem loquens, vel ad prophetas, vel dum corporaliter sonuit vox dicentis Dei: Tu es Filius meus dilectus, ubi a quibusdam creditur illa lingua una et sola, quae fuit antequam esset linguarum diversitas; in diversis autem gentibus creditur quod eadem illis lingua Deus loquatur qua ipsi homines utuntur, ut ab eis intelligatur. 12. Loquitur autem Deus hominibus non per substantiam invisibilem, sed per creaturam corporalem, per quam, et hominibus apparere voluit quando locutus est. Dicit etiam Apostolus: Si linguis hominum loquar et angelorum. Ubi quaeritur: Qua lingua angeli loquantur, non quod angelorum aliquae sint linguae, sed hoc per exaggerationem dicitur. 13. Item quaeritur qua lingua in futurum homines loquantur, nusquam reperitur. Nam dicit Apostolus: Sive linguae cessabunt. 14. Ideo autem prius de linguis, ac deinde de gentibus posuimus, quia ex linguis gentes, non ex gentibus linguae exortae sunt.
9.22. Milletlerin adları
Millet, tek bir başlangıçtan çıkan, yahut kendine has bir topluluk olarak başka bir kavimden ayrılan kalabalıktır: Yunanistan'ın, Asya'nın milletleri gibi. "Milletlik" (gentilitas) kelimesi de buradandır. Millet (gens) adı, ailelerin kuşaklarından, yani doğurmaktan (gignere) gelir; tıpkı kavmin (natio) doğmaktan (nasci) gelmesi gibi.
Yeryüzünün aralarında paylaştırıldığı milletler yetmiş üçtür: on beşi Yafes'ten, otuz biri Ham'dan, yirmi yedisi Sam'dan gelir; bu da yetmiş üç eder, ama hesabın gösterdiği gibi daha doğrusu yetmiş ikidir. Yeryüzünde aynı sayıda dil ortaya çıkmıştır. Milletler çoğaldıkça eyaletleri ve adaları doldurdular.
Sam'ın beş oğlundan her biri ayrı bir millet türetti. Birincisi Elam'dır; Pers beyleri olan Elamlılar ondan gelir. İkincisi Assur'dur; Asur hükümranlığı ondan filizlenmiştir. Üçüncüsü Arfaksat'tır; Keldani milleti ondan çıkmıştır. Dördüncüsü Lud'dur; Lidyalılar ondan gelir. Beşincisi Aram'dır; başkentleri Şam olan Suriyeliler ondan gelir.
Aram'ın oğulları, Sam'ın torunları dört kişidir: Hus, Ul, Geter ve Mes. Hus, Trakonitis'in kurucusudur; Filistin ile Kuzey Suriye arasındaki beyliği elinde tutmuştur. Eyüp de oralıdır, nitekim "Hus ülkesinde Eyüp adında bir adam vardı" diye yazılıdır. İkincisi Ul'dur; Ermeniler ondan gelir. Üçüncüsü Geter'dir; Akarnanlar ya da Karyalılar ondan gelir. Dördüncüsü Mes'tir; Meonlar denenler ondan gelir.
Sam'ın oğlu Arfaksat'ın soyundan: Arfaksat'ın torunu Eber; İbraniler ondan gelir. Eber'in oğlu Yoktan; Hint milleti ondan çıkmıştır. Yoktan'ın oğlu Sale; Baktriyalılar ondan gelir, gerçi başkaları onları İskit sürgünleri sanır.
İbrahim'in oğlu İsmail; İsmaililer ondan gelir. Bunlara şimdi ad bozularak Sarraceni denir, sanki Sara'dan geliyorlarmış gibi; Hacer'den de Agareni denir.
İsmail'in oğlu Nebayot; Fırat'tan Kızıldeniz'e kadar olan bölgede oturan Nabatîler ondan gelir.
Lut'un oğulları Moab ve Ammon; Moablılar ve Ammonlular onlardan gelir.
Esav'ın oğlu Edom; İdumeliler ondan gelir. Sam'ın soyundan inen ve güney toprağını, gündoğusundan Fenike'ye kadar elinde tutan milletler bunlardır.
Ham'ın dört oğlu vardır; şu milletler onlardan doğmuştur. Kuş'tan Habeşler türemiştir. Mısrayim'den Mısırlıların çıktığı söylenir.
Fut'tan Libyalılar gelir. Moritanya'nın bir ırmağına bu yüzden hâlâ Fut, çevresindeki bütün bölgeye de Futensis denir.
Kenan'dan Afrikalılar, Fenikeliler ve on Kenan milleti gelir.
Ham'ın torunlarından da söz edelim: Ham'ın torunları olan Kuş'un oğulları altı kişidir. Kuş'un oğulları Seba, Havila, Sabta, Rama ve Sabteka'dır.
Seba: Sabalılar ondan türemiş ve adlarını almıştır. Vergilius onlar için "Tütsü dalı yalnız Sabalılarındır" der.
Havila: Afrika'nın uzak bir köşesinde çöle bitişik yaşayan Getuller ondan gelir.
Sabta: bugün Astabari denen Sabatenler ondan gelir.
Rama ve Sabteka eski adlarını yavaş yavaş kaybettiler; şimdi eskilerin yerine hangi adları taşıdıkları bilinmiyor.
Rama'nın oğulları Saba ve Dedan'dır. Bu Saba İbranicede ş harfiyle yazılır; Sabalılara adını veren yukarıdaki Seba ise s harfiyle. Saba şimdi Arabistan diye yorumlanır.
Dedan: batı yönündeki bir Habeş milleti ondan gelir.
Mısrayim'in oğulları: Lehavim'den, bir zamanlar Futlular denen Libyalılar gelir.
Kasluhim'den Filistîler gelir. Eskiler onlara Allophyloi derdi, biz şimdi bozarak Filistinliler diyoruz.
Öteki altı millet bilinmiyor, çünkü Habeş savaşında yıkıldılar ve eski adları unutulup gitti.
Kenan'ın on bir oğlu vardı; on Kenan milleti ondan gelir. Yahudiler bu milletleri kovup topraklarını ellerine geçirdiler. İlk oğlu Sidon'dur, Sidonlular ondan gelir; Fenike'deki şehirlerine de bu yüzden Sidon denir.
İkincisi Het; Hititler ondan gelir. Üçüncüsü Yebus; Kudüs'ü ellerinde tutan Yebusîler ondan gelir. Dördüncüsü Amorî; Amorîler ondan gelir. Beşincisi Girgaşî; Girgaşîler ondan gelir. Altıncısı Hivî; Hivîler ondan gelir. Bunlar Givon şehrinden ötürü Givonlular denen ve Yeşu'ya yalvarmaya gelen kimselerdir.
Yedincisi Arkî'dir; Lübnan eteklerinde, Trablus'un karşısında Arka kasabasını o kurmuştur. Sekizincisi Sinî; Sinîler ondan gelir. Dokuzuncusu Arvadî; Fenike kıyısından dar bir boğazla ayrılan Arvad adasını ele geçiren Arvadîler ondan gelir.
Onuncusu Semarî'dir; Suriye'nin Koile denen bölgesinin ünlü şehri Edessa ondan gelir. On birincisi Hamatlı'dır. Sidon'dan Cádiz Boğazı'na kadar bütün güney kesimini tutan Ham soyundan milletler bunlardır.
Yafes'in yedi oğlu sayılır. Gomer: Galatlar, yani Galyalılar ondan gelir.
Magog: kimileri İskitlerin ve Gotların soyunu ondan getirir.
Maday: Medlerin ondan çıktığını düşünürler.
Yavan: Yunanlar da denen İyonlar ondan gelir; İyon Denizi de bu yüzden böyle anılır.
Tuval: Hispanlar da denen İberler ondan gelir, gerçi kimileri İtalyanları da ondan sanır.
Meşek: Kapadokyalılar ondan gelir; aralarındaki bir şehre bu yüzden bugün hâlâ Mazaka denir.
CAPUT II, De gentium vocabulis. 1. Gens est multitudo ab uno principio orta, sive ab alia natione secundum propriam collectionem distincta, ut Graeciae, Asiae; hinc et gentilitas dicitur. Gens autem appellata propter generationes familiarum, id est, a gignendo, sicut natio a nascendo. 2. Gentes autem a quibus divisa est terra LXXIII. Quindecim de Japhet, triginta et una de Cham, viginti septem de Sem, quae fiunt septuaginta tres, vel potius, ut ratio declarat, septuaginta duae, totidemque linguae per terras esse coeperunt; quae crescendo provincias et insulas impleverunt. 3. Filii Sem quinque singillatim gentes singulas procreaverunt. Quorum primus Elam, a quo Elamitae principes Persidis; secundus Assur, a quo Assyriorum pullulavit imperium; tertius Arphaxat, a quo Chaldaeorum gens exorta est; quartus Ludi, a quo Lydii; quintas Aram, a quo Syri, quorum metropolis fuit Damascus. 4. Filii Aram, nepotes Sem, quatuor: Hus, et Ul, et Gether, et Mes. i Hus Traconitidis conditor, qui inter Palaestinam et Coelesyriam tenuit principatum, unde fuit Job secundum quod scriptum est: Vir erat in terra Hus nomine Job; secundus Ut, a quo Armenii; tertius Gether, a quo It Acarnanii, seu Curiae; quartus Mes, a quo sunt ii qui vocantur Meones. 5. Posteritas Arphaxat, filii Sem, Heber nepos Arphaxat, a quo Hebrei. Jectam filius Heber, a quo Indorum gens orta est. Sale filius Jectam, a quo Bactriani, licet eos alii Scytharum exsules suspicentur. 6. Ismael filius Abraham, a quo Ismaelitae, qui nunc corrupto nomine Sarraceni, quasi a Sara, et Agareni, ab Agar. 7. Nabajoth filius Ismael, a quo Nabathaei, a qui ab Euphrate in mare Rubrum habitant. 8. Moab, et Ammom filii Loth, a quibus Moabitae, et Ammonitae. 9. Edom, filius Esau, a quo Idumaei: hae sunt gentes quae de Sem stirpe descendunt, possidentes terram Meridianam, ab ortu solis, usque ad Phoenices 10. Filii Cham quatuor, a quibus ortae sunt gentes hae. Chus, a quo Aethiopes progeniti. Mesraim, a quo Aegyptii perhibentur exorti. 11. Phut, a quo Lybii; unde et Mauritaniae fluvius usque in praesens dicitur Phut, omnisque circa eum regio Phuthensis. 12. Chanaam, a quo Afri, et Phoenices, et Chananaeorum decem gentes. 13. Item ex nepotibus Cham filii Chus nepotes Cham sex. Filii Chus, Saba, Hevila, Sabatha, Rhegma Sabathaca. 14. Saba, a quo progeniti et appellati Sabaei, de quibus Virg.: Solis est thuraea virga Sabaeis. 15. Hevila, a quo Getuli in parte remotioris Africae eremo cohaerentes. 16. Sabatha, a quo Sabatheni, qui nunc Astabari nominantur. 17. Rhegma vero et Sabathaca paulatim antiqua vocabula perdiderunt, et quae nunc pro veteribus habeant ignoratur. 18. Filii Rhegma, Saba et Dadan. Hic Saba per ⟦sin⟧ litteram scribitur in Hebraeo; ille autem superior Saba per ⟦samech⟧, a quo appellantur Sabaei, interpretatur autem nunc SABA Arabia. 19. Dadan, a quo gens est Aethiopiae in occidentali plaga. e Filii Mesraim Labaim, a quo Libyes, qui quondam Phuthaei vocabantur. 20. Castoim, a quo Philistim, quos veteres Ἀλλοφύλους, nos modo corrupte Palaestinos vocamus. 21. Caeterae sex gentes ignotae sunt, quia bello Aethiopico subversae, usque ad oblivionem praeteritorum nominum pervenerunt. 22. Filii Chanaam undecim, ex quo Chananaeorum decem gentes, quorum terram, iis expulsis, Judaei possederunt. Quorum primogenitus Sidon, a quo Sidones; unde et urbs eorum in Phoenice Sidon vocatur. 23. Secundus Cheth, a quo Chetaei. Tertius Jebu, a quo Jebusaei, quorum fuit Jerusalem. Quartus Amorrhaeus, a quo Amorrhaei. Quintus Gergesaeus, a quo Gergesaei; Sextus Hevaeus, a quo Hevaei; ipsi sunt Gabaonitae a civitate eorum Gabaon, qui supplices venerunt ad Jesum 24. Septimus Aracaeus, qui Arcas condidit oppidum contra Tripolim in radicibus Libani situm. Octavus Sinaeus, a quo Sinaei. Nonus Aradius, a quo Aradii, qui Aradum insulam possederant angusto freto a Phoenices littore separatam. 25. Decimus Samaraeus, a quo Edessa Syriae nobilis civitas, quae vocatur Coeles. Undecimus Amathaeus. Hae sunt gentes de stirpe Cham, quae a Sidone usque ad Gaditanum fretum omnem meridianam partem tenent. 26. Filii Japhet septem nominantur: Gomer, ex quo Galatae, id est, Galli. 27. Magog, a quo quidam arbitrantur Scythas et Gothos traxisse originem. 28. Madai, a quo Medos existere putant. Javan. a quo Iones, qui et Graeci, unde et mare Ionium. 29. Thubal, a quo Iberi, qui et Hispani, licet quidam ex eo et Italos suspicentur. 30. Mosoch, ex quo Cappadoces sunt; unde et urbs apud eos usque hodie Mazaca dicitur.
9.2_2Tiras: Trakyalılar ondan gelir; adları pek değişmemiştir, Tiraces gibidir.
Gomer'in oğulları, Yafes'in torunları: Aşkenaz; Yunanların Reginler dediği Sarmatlar ondan gelir.
Rifat: Paflagonyalılar ondan gelir. Togarma: Frigyalılar ondan gelir.
Yavan'ın oğulları: Elişa; Aioller denen Elisaeler ondan gelir, Yunanistan'ın beşinci diline de bu yüzden Aiolca denir.
Tarşiş: Josephus'un düşüncesine göre Kilikyalılar ondan gelir; başkentlerine bu yüzden Tarsus denir.
Kittim: Kıbrıslılar olan Kitionlular ondan gelir; bugün hâlâ bir şehre Kition denmesi onlardandır. Dodanim: Rodoslular ondan gelir.
Yafes soyundan milletler bunlardır. Toros Dağı'ndan kuzeye doğru Asya'nın orta kısmını ve bütün Avrupa'yı Britanya Okyanusu'na kadar ellerinde tutarlar. Yerlere ve milletlere adlar bıraktılar; bunların çoğu sonradan değişti, geri kalanı olduğu gibi durmaktadır.
Çünkü pek çok milletin adlarının bir kısmı öylece kalmıştır, nereden türediği bugün de bellidir: Assur'dan Asurlular, Eber'den İbraniler gibi. Bir kısmı ise zamanın uzunluğuyla öyle değişmiştir ki en bilgili insanlar bile en eski tarihleri didik didik ederek bunların hepsinin değil, ancak bir kısmının kökenini bulabilmiştir.
Ham'ın Mısrayim adındaki oğlundan Mısırlıların çıktığını, kelimenin kökeninde hiçbir ses ele vermez; Ham'ın Kuş denen oğluna bağlanan Habeşlerin adı da öyledir. Her şey göz önüne alınırsa, milletlerin adlarından değişenler kalanlardan çok görünür; sonradan bunlara farklı sebepler farklı adlar vermiştir. Hintliler adlarını, kendilerini batıdan sınırlayan İndus ırmağından almıştır.
Serler adlarını kendi kasabalarından almıştır; Doğuda yerleşik bir millettir, ağaçlardan çıkan yün aralarında dokunur. Onlar için şu söz söylenmiştir: "Yüzleri bilinmez, ama yünleri bilinir Serlerin."
Gangaridler, Asurlularla Hintliler arasında, Ganj ırmağının çevresinde oturan halklardır; adlarını da ondan almışlardır.
Hirkanlar adlarını, kaplanların pek çok olduğu Hirkan ormanından almıştır.
Baktriyalılar, kendi aralarındaki bir hizip yüzünden yurtlarından kovulup Doğunun Baktros ırmağının yanına yerleşen İskitlerdi; adlarını da bu ırmaktan aldılar. Bu milletin kralı, büyücülük sanatını bulan Zoroaster'di.
Partlar da soylarını İskitlere bağlarlar. Onların sürgünleriydiler, adları da bunu gösterir, çünkü İskit dilinde sürgünlere Parthi denir. Baktriyalılar gibi onlar da iç kavgalar yüzünden İskitya'dan kovuldular, önce gizlice Hirkanya yakınındaki ıssız yerleri aldılar, sonra çevredeki toprakların çoğunu yiğitlikleriyle de ele geçirdiler.
Asurlular adlarını Sam'ın oğlu Assur'dan almıştır. Fırat'tan Hint sınırlarına kadar aradaki bütün bölgeyi tutan pek kudretli bir millettir.
Medlerin adlarını krallarından aldığı düşünülür. Kral Pelias'ın kardeşi Jason, Pelias'ın oğulları tarafından karısı Medea ile birlikte Teselya'dan kovuldu. Atinalıların kralı Medus, Jason'un üvey oğluydu. O, Jason'un ölümünden sonra Doğu bölgesini boyunduruğu altına aldı, orada Media şehrini kurdu ve Med milletine kendi adını verdi. Ama Tekvin'de Maday'ın Med milletinin atası olduğunu ve yukarıda söylendiği gibi adlarını ondan aldıklarını buluyoruz.
Perslerin adı Kral Perseus'tan gelir. O, Yunanistan'dan Asya'ya geçip oradaki barbar milletleri ağır ve uzun bir savaşla boyunduruk altına aldı; sonunda galip olarak boyun eğdirdiği millete adını verdi. Persler Kiros'tan önce önemsizdi, milletler arasında hiçbir yerleri yoktu. Medler ise her zaman pek kudretliydi.
Şimdi Keldani denen Chasdim, adlarını İbrahim'in kardeşi Nahor'un oğlu Keset'ten almıştır.
Sabalılar adlarını sebesthai, yani yakarmak ve tapınmaktan alır, çünkü Tanrı'ya onların tütsüsüyle taparız. Bunlar, Arabistan'ın Lübnan ve Antilübnan denen dağlarında, tütsünün toplandığı yerlerde oturan Araplardır.
Suriyelilerin adını İbrahim'in Ketura'dan torunu Assurim'den aldıkları söylenir. Eskilerin Asurlular dediklerine biz şimdi, yeri bir parçasının adıyla anarak Suriyeliler diyoruz.
İbranilerin adı, Sam'ın torununun oğlu Eber'den gelir.
İsrailoğulları ise adlarını İshak'ın oğlu İsrail'den alır. İsrail'in İbranilerin atası olduğu bellidir; Yahudilerin on iki boyu İsrail adını ondan almıştır. Yahudi adını ise on boyun kopuşu koymuştur; çünkü önceden İbraniler ya da İsrailoğulları diye anılırlardı.
Tanrı'nın halkı iki krallığa ayrıldığından beri, Yahuda soyundan kralları olan iki boy Yahudi adını aldı. Samiriye'de kendilerine kral atayan on boyun kalan kısmı ise halkının kalabalığından ötürü eski İsrail adını korudu.
- Thiras, a quo Thraces, quorum non satis immutatum vocabulum est quasi Tiraces. 32. Filii Gomer nepotes Japhet. a Aschanaz, a quo Sarmatae, quos Graeci Reginos vocant. 35. Riphath, a quo sunt Paphlagones. Thogorma, a quo sunt Phryges. 34. Filii Javan Elisa, a quibus Graeci Elisaei, qui vocantur Aeolides, unde et lingua quinta Graeciae Aeolis appellatur 35. Tharsis, a quo Cilice, ut Josephus arbitratur; unde metropolis civitas eorum Tharsus dicitur. 36. Cethim, a quo Citii, id est, Cyprii, a quibus hodieque urbs Citium nominatur. Dodanim, a quo Rhodii. 37. Hae sunt gentes de stirpe Japhet, quae a Tauro monte ad Aquilonem mediam partem Asiae et omnem Europam, usque ad Oceanum Britannicum possident, nomina et locis et gentibus relinquentes, de quibus postea immutata sunt plurima, catera permanent ut fuerunt. 38 Nam multarum gentium vocabula partim manserunt, ita ut hodieque appareat unde fuerant derivata, sicut ex Assur Assyrii, ex Heber Hebraei; partim vero temporis vetustate ita mutata sunt, ut vix homines doctissimi antiquissimas historias perscrutantes, nec omnium, sed aliquarum ex istis origines potuerint reperire. 39. Nam quod ex filio Cham, qui vocabatur Mesraim, Aegyptii sunt exorti, nulla hoc resonat origo vocabuli, sicut nec Aethiopum, qui dicuntur ad eum filium Cham pertinere qui Chus appellatus est. Et si omnia considerentur, plura tamen gentium mutata quam manentia vocabula apparent; quibus postea nomina diversa, diversa dedit ratio. Namque Indi ab Indo flumine dicti sunt, qui ab Occidentali parte eos includit. 40. Seres a proprio oppido nomen sortiti sunt, gens ad Orientem sita, apud quos de arboribus lana contexitur, de quibus est illud: Ignoti facie, sed non et vellere Seres. 41. Gangaridae populi sunt inter Assyrios, Indosque inhabitantes circa Gangem fluvium; unde etiam Gangaridae nuncupati sunt. 42. Hyrcani dicti sunt a silva Hyrcana, ubi sunt plurimae tigres. 43. Bactriani Scythae fuerunt, qui suorum factione a sedibus suis pulsi juxta Bactron Orientis fluvium consederunt, ex cujus vocabulo et nomen sortiti sunt Hujus gentis rex fuit Zoroastes inventor magicae artis. 44. Parthi quoque, et ipsi a Scythis originem trahunt. Fuerunt enim eorum exsules, quod etiam eorum vocabulo manifestatur; nam Scythico sermone EXSULES Parthi dicuntur. Hi similiter, ut Bactriani, domesticis seditionibus, Scythia pulsi, solitudines juxta Hyrcaniam primum furtim occupaverunt, deinde pleraque finium, etiam virtute obtinuerunt. 45. Assyrii ab Assur filio Sem vocati, gens potentissima, quae ab Euphrate usque ad Indorum fines omnem in medio tenuit regionem. 46. Medi a rege suo cognominati putantur; namque Jason, Peliaci regis frater, a Peliae filiis Thessalia pulsus est, cum Medea uxore sua, i cujus fuit privignus Medus rex Atheniensium: qui post mortem Jasonis Orientis plagam perdomuit, ibique Mediam urbem condidit, gentemque Medorum nomine suo appellavit. Sed invenimus in Genesi quod Madai auctor gentis Medorum fuit, a quo et cognominati, ut superius dictum est. 47. Persae a Perseo rege sunt vocati, qui, e Graecia in Asiam transiens, ibi barbaras gentes gravi diuturnoque bello perdomuit: novissime victor nomen subjectae genti dedit. Persae autem ante Cyrum ignobiles fuerunt, et nullius inter gentes loci habebantur. Medi semper potentissimi fuerunt. 48. Chasdim, qui nunc Chaldaei vocantur, a Chased filio Nachor fratris Abrahae cognominati sunt. 49. Sabaei dictιἀπὸ τοῡ σέβεσθαι, quod est supplicare, et venerari, quia divinitatem per ipsorum thura veneramur: ipsi sunt et Arabes, qui in montibus Arabiae sunt, qui vocantur Libanus et Antilibanus, ubi thura colligantur. 50. Syri ab Assurim vocati perhibentur, qui fuit nepos Abraham ex Cethura, quos autem veteres Assyrios, nunc nos vocamus Syros, a parte locum appellantes. 51. Hebraei vocati sunt ab Heber, qui pronepos fuit Sem. 52. Israelitae vero ab Israel filio Isaac. Nam patriarcham Hebraeorum constat fuisse Israel, a quo duodecim tribus Judaeorum Israelis vocabulum sortitae sunt. Judaeis autem scissura decem tribuum nomen imposuit. Nam antea Hebraei, sive Israelitae nuncupabantur. 53. Ex quo autem in duo regna Dei populus divisus est, tunc duae tribus, quae de stirpe Juda reges habebant, Judaeorum nomen sortitae sunt. Reliqua pars decem tribuum, quae in Samaria sibi regem constituit, ob populi magnitudinem, pristinum nomen retinuit Israel.
9.2_3Samiriyeliler milleti, sürülüp Samiriye'ye yerleştirilen Asurlulardan başlar. Latincede adları "bekçiler" diye yorumlanır, çünkü İsrail tutsak edilince onun ülkesinde bekçilik için bunlar yerleştirilmiştir.
Kadmos'un kardeşi Phoenix, Mısır'ın Thebai şehrinden Suriye'ye gitti, Sidon'da krallık etti. O halklara kendi adından Fenikeli, o eyalete de Fenike adını verdi.
Sidonluların adını Sidon denen şehirden aldıkları söylenir.
Saraceni'ye bu ad, ya kendilerinin Sara'dan doğduklarını ilan ettikleri için ya da milletlerden olanların dediği gibi Suriyeli kökenden geldikleri için, Syrigenae gibi verilmiştir. Çok geniş bir çölde otururlar. Bunlar aynı zamanda İsmaililerdir; Tekvin kitabının öğrettiği gibi İsmail'den gelirler. İsmail'in oğlundan ötürü Kedar, Hacer'den ötürü Agareni diye de anılırlar. Dediğimiz gibi, Sara'dan doğduklarıyla övündükleri için adları bozularak Saraceni denmektedir.
Philistaei ile Filistinliler aynıdır. İbranicede p harfi yoktur, onun yerine Yunanca ph kullanılır; bu yüzden Filistinlilere şehirlerinin adıyla Philistaei denir. Bunlara Allophyli, yani yabancı soydan olanlar da denir, çünkü her zaman İsrail'in düşmanı olmuşlar, onun soyundan ve topluluğundan pek uzak kalmışlardır.
Kenanlılar, Ham'ın oğlu Kenan'dan adlarını alır; toprakları Yahudilerin eline geçmiştir. Onun soyundan Şekem'in babası Hamor gelir; Amorîlerin adı ondan gelir.
Mısırlılar adlarını kralları Aegyptus'tan alır; önceden Aerii denirdi. İbranicede Mısırlılar "eziyet edenler" diye yorumlanır, çünkü Tanrı'nın halkı ilahî yardımla kurtulmadan önce ona eziyet etmişlerdi.
Armenius Teselyalıydı; Kolkhis'e giden Jason'un komutanlarından biriydi. Kralları Jason'u kaybedip başıboş dolaşan kalabalığı topladı, Ermenistan'ı kurdu ve millete kendi adını verdi.
Pers sınırı İskitleri onlardan ayırır; bu sınıra Scytha denir ve kimilerine göre İskitler adlarını bu sınırdan alır. Her zaman en eski millet sayılmışlardır. Partları ve Baktriyalıları onlar kurmuş, kadınları da Amazon krallıklarını kurmuştur.
Massagetler İskit kökenlidir. Massagetae denmesi, ağır, yani güçlü Getler demektir. Livius ağır gümüş derken de külçeleri kasteder. Kuzey dağlarında, İskitlerle Albanlar arasında otururlar.
Amazonlar ya erkeksiz bir arada yaşadıkları için hama zōsai gibi, ya da okların atılışına engel olmasın diye sağ memeleri yakıldığı için aneu mazou gibi bu adı almıştır. Yaktıkları memeyi açıkta tutarlardı. Titianus onlara tek memeli der; Amazon aneu mazou, yani memesiz demektir. Bugün artık olmadıkları bellidir: bir kısmı Herkül, bir kısmı Akhilleus ya da İskender tarafından yok edilmiştir.
Asya İskityası'nın bir kısmında, kendilerini Jason'un torunları sayan milletler bitmez karlar yüzünden ak saçlı doğarlar. Saçlarının rengi millete adını vermiştir, Albani denmeleri bundandır. Gözlerinin bebeği yeşilimsi, yani boyalıdır; öyle ki gece gündüzden iyi görürler. Albanlar Amazonlara komşuydu.
Önce Hunni denen, sonunda krallarından ötürü Abares adını alan Ugni'lerin, önceleri Maeotis'in en ucunda, buzlu Don ile Massagetlerin vahşi halkları arasında oturdukları söylenir. Sonra çevik atlarıyla, vahşi milletleri İskender'in kapılarının tuttuğu Kafkas kayalıklarından fırladılar, yirmi yıl Doğuyu tutsak ettiler, Mısırlılarla Habeşlerden yıllık vergi aldılar.
Truvalılar milletine önceden Dardanoslu denirdi; ad Dardanos'tan geliyordu. Dardanos ve Jasius kardeşler Yunanistan'dan yola çıktılar. Jasius Trakya'ya, Dardanos Frigya'ya vardı ve orada ilk kral oldu. Ondan sonra oğlu Erikhthonios, sonra torunu Tros geçti; Truvalılar adlarını ondan aldı.
Galatlar, Galyalılar olarak bilinir. Bitinya kralı onları yardıma çağırmış, kazanılan zaferden sonra krallığı onlarla paylaşmıştır. Sonra Yunanlarla karıştılar; önce Gallograeci, şimdi de Galyalıların eski adıyla Galatlar diye anılırlar.
Yunanlara önceden Thessalus'tan ötürü Teselyalılar, sonra Kral Graecus'tan ötürü Graeci denmiştir. Çünkü asıl Graeci Teselyalılardır.
Lapithlerin, bir zamanlar Peneios ırmağının çevresinde oturan bir Teselya milleti olduğunu ve adlarını Apollon'un kızı Lapithe'den aldıklarını söylerler.
Sikyonlu Yunanlar adlarını Kral Sikyon'dan almıştır. Bunlara önceleri Aigialeler denirdi; ad, Sikyonluların ilk kralı Aigialeus'tan geliyordu. Şimdi kralları Pelops'tan ötürü Peloponnesos dediğimiz yere de ondan ötürü Aigialea denirdi. Onlar aynı zamanda Arkadyalılardır; bu ad, Jüpiter ile Kallisto'nun oğlu Kral Arkas'tan gelir.
- Samaritanorum gens sumpsit exordium ab Assyriis, qui transmigrati habitaverunt in Samaria, qui Latine interpretantur custodes, eo quod. captivato Israel, isti in terra regionis eorum ad custodiam collocai sunt. 55. Phoenix, Cadmi frater, de Thebis Aegyptiorum in Syriam profectus, apud Sidonem regnavit, eosque populos ex suo nomine Phoenices, eamque Provinciam Phoeniciam nuncupavit. 56. Sidones autem a civitate quae vocatur Sidon traxisse vocabulum perhibentur. 57. Saraceni dicti, vel quia ex Sara genitos se praedicent: vel, sicut gentiles aiunt, quod ex origine Syrorum sint, quasi Syrigenae. Hi peramplam habitant solitudinem. Ipsi sunt et Ismaelitae, ut liber Geneseos docet, quod sint ex Ismaele. Ipsi Cedar a filio Ismaelis. Ipsi Agaraeni ab Agar, qui, ut diximus, perverso nomine Saraceni vocantur, quia ex Sara se genitos gloriantur. 58. Philistaei ipsi sunt Palastini, quia p litteram sermo Hebraeus non habet; sed pro eo y Graeco utuntur. Inde Philistaei pro Palaestinis dicuntur a civitate utique sua. lidem et Allophyli, id est, alienigenae, ob hoc, quia semper fuerunt inimici Israel, et longe ab eorum genere et societate separati. 59. Chananaei appellati de Chanaam filio Cham, quorum terram Judaei possederunt. Ex cujus origine fuit Emor pater Sichem, a quo Amorrhaei sunt nuncupati. 60. Aegyptii ab Aegypto quodam suo rege vocati sunt. Nam antea Aerii dicebantur. Interpretantur autem lingua Hebraica Aegyptii affligentes, eo quod afflixerint Dei populum, priusquam divino auxilio liberaretur. 61. Armenius ex Thessalia unus de numero ducum Jasonis qui ad Colchos profecti sunt: recollecta multitudine, quae amisso rege Jasone passim vagabatur, Armeniam condidit, gentique ex suo vocabulo nomen dedit. 62. Limes est Persicus qui Scythas ab eis dividit, Scytha cognominatus, a quo limite Scythae a quibusdam perhibentur vocati, gens antiquissima semper habita. Hi Parthos Bactrianosque, feminae autem eorum Amazonum regna condiderunt. 63. Massagetae ex Scytharum origine sunt. Et dicti Massagetae, quasi graves, id est, forte Getae. Nam sic Livius argentum grave dicit, id est, massas. Hi sunt qui inter Scythas atque Albanos septentrionalibus jugis inhabitant. 64. Amazones dictae sunt, seu quod simul viverent sine viris, quasi α̎μα ζω̃σαι, sive quod adustis dexterioribus mammis essent, ne sagittarum jactus impediretur, quasi α̎νευ μαζου̃. Nudabant enim quam adusserant mammam. i Has Titianus unimammas dicit. Nam hoc est Amazon, quasi άνευ μαζου̃, id est, sine mamma. Has jam non esse constat, quod earum partim ab Hercule, partim ab Achille, vel ab Alexandro usque ad internecionem deletae sunt. 65. In parte Asiaticae Scythiae gentes qua posteros se Jasonis credunt albo crine nascuntur ab assiduis nivibus, et ipsius capilli color genti nomen dedit, et inde dicuntur Albani. Horum glauca oculis, id est, picta inest pupilla, adeo ut nocte plusquam die cernant. Albani autem vicinae Amazonibus fuerunt. 66. Ugnos antea Hunnos vocatos, postremo a rege suo Abares appellatos dicunt, qui prius in ultima Maeotide inter glacialem Tanaim et Massagetarum immanes populos habitaverunt. Deinde pernicibus equis Caucasi rupibus, ubi feras gentes Alexandri claustra cohibent, eruperunt, et Orientem viginti annis tenuerunt captivum, et ab Aegyptiis atque Aethiopibus annuum vectigal exegerunt. 67. Trojanorum gens antea Dardana, a Dardano nominata. Nam Dardanus et Jasius fratres e Graecia profecti: ex iis Jasius ad Thraciam, Dardanus ad Phrygiam pervenit, ibique primus regnavit. Post quem filius ejus Ericthonius, deinde nepos ejus Tros, a quo Trojani nuncupati sunt. 68. GALATAe Galli esse noscuntur, qui, in auxilium a rege Bithyniae evocati, regnum cum eo parta victoria diviserunt; sicque deinde Graecis admisti, primum Gallograeci, nunc ex antiquo Gallorum nomine Galatae nuncupantur. 69. Graeci ante Thessali a Thessalo, postea a Graeco rege Graeci sunt nuncupati. Nam Graeci proprie Thessali sunt. 70. Lapithas autem gentem Thessaliae fuisse aiunt circa Peneum amnem olim inhabitantem, a Lapitha, Apollinis filia, nuncupatos. 71. Sicyonii Graeci sunt nuncupati, a Sicyonio rege. Hi primum Aegialaei vocabantur, a rege Aegialeo, qui primus Sicyoniis imperavit, a quo, et Aegialaea nuncupata est, quae nunc Peloponnesus a Pelope rege suo vocatur. Ipsi sunt et Arcades ab Arcade rege, Jovis et Callistonis filio, dicti.
9.2_4Danai adı Kral Danaos'tan gelir. Bunlara, kurucuları Argos'tan ötürü Argivi de denir. Yunanların kralı Apis ölünce yerine oğlu Argos geçti; Argivi adı ondan gelir. Argos ölümünden sonra onlarca tanrı sayılmaya, tapınak ve kurbanla onurlandırılmaya başlandı.
Achivi de denen Akhalar adını Jüpiter'in oğlu Akkos'tan alır.
Pelasglara bu ad, bahar vakti açık yelkenlerle kuşlar gibi İtalya'ya geldikleri görüldüğü için verilmiştir. Çünkü Varro İtalya'ya ilk onların vardığını anlatır. Yunanlar ise adlarını Jüpiter ile Larissa'nın oğlu Pelasgos'tan aldıklarını söyler.
Myrmidonlar Akhilleus'un yoldaşlarıydı, Doloplar Pyrrhos'un. Myrmidon denmeleri, kurnazlıklarından ötürü, myrmēkes yani karıncalar gibi olmalarındandır. Eratosthenes ise bu adı, Jüpiter ile Eurymedusa'nın oğlu komutan Myrmidon'dan aldıklarını söyler.
Atina kralı Kekrops'un yerine Kranaos geçti; kızı Atthis hem bölgeye hem millete adını verdi. Atinalılar olan Attici adını ondan aldılar.
Yiğit bir adam olan Ion, bu Atinalılara kendi adıyla İyonlar dedi.
Makedonlara önceden Kral Emathion'un adından Emathii denirdi; sonra Deukalion'un kızından torunu Kral Makedon'dan ötürü Makedon dendi.
Epirlilere önce Akhilleus'un oğlu Pyrrhos'tan ötürü Pyrrhidler dendi. Sonra Kral Pyrrhos'la İtalya'ya geçmeye kalkıştılar.
Doros, Neptün ile Hellepis'in oğluydu; Dorlar hem soylarını hem adlarını ondan alır. Yunan milletinin bir parçasıdırlar; Dorca denen üçüncü Yunan dili de adını onlardan alır.
Lakedaimonlular adlarını, Semele'nin oğlu Lakedaimon'dan alır. Messenelilere karşı uzun süren bir savaşta, savaşın uzaması yüzünden soylarını sürdürme umudunu yitirmekten korktular ve bakirelerinin evde bırakılan gençlerle yatmasını emrettiler. Böylece bakirelerin kocalarla karışık birleşmesinden, anne babası belirsiz gençler doğdu. Annelerinin utancının damgasıyla bunlara Parthenii dendi. Spartalılarla Lakedaimonlular aynıdır. Spartalı denmeleri ise Kadmos'a karşı ansızın, sanki yerden toplanmış gibi, her yandan yaptıkları çarpışmadandır.
Trakyalıların, yukarıda söylendiği gibi, Yafes'in Tiras adındaki oğlundan çıktığı ve adını aldığı söylenir. Gerçi milletlerden olanlar bu adı âdetlerinden, sert (truces) olmalarından aldıklarını düşünür. Bütün milletlerin en vahşisiydiler. Bu yüzden onlar hakkında masal gibi çok şey anlatılır: tutsakları tanrılarına kurban ederlermiş, insan kanını kafataslarından içmeyi âdet edinmişler. Vergilius onlar için "Ah, kaç bu zalim topraklardan, kaç bu açgözlü kıyıdan" der; yani zalimlerin ve açgözlülerin kıyısından.
İstrialılar milleti soyunu Kolkhislilere bağlar. Argonautları izlemek için gönderilmişlerdi; Karadeniz'den Tuna'ya girince, denizden girdikleri ırmağın adıyla anıldılar.
Romalılar adlarını, Roma şehrini kuran ve hem millete hem şehre adını veren Romulus'tan alır. Bunlara önceden Saturnus'tan ötürü Saturnii, Latinus'tan ötürü Latini denirdi. Latinus İtalya'nın kralıydı; sonradan Romalı denenlere kendi adından Latin dedi. Onlara Quirites de denir, çünkü Romulus'a Quirinus denirdi, zira hep mızrak kullanırdı; Sabin dilinde mızrağa quiris denir.
Italus, Sabinus ve Sicanus da kardeştiler; halklara ve bölgelere onların adları verilmiştir. Italus'tan İtalyanlar, Sabinus'tan Sabinler, Sicanus'tan Sicanlar gelir; bunlara Siculi ve Sicilienses de denir.
Toskanalılar (Tusci) bir İtalya milletidir; adını ayinlerinin ve tütsülerinin çokluğundan, yani thyein'den alır.
Umbrialılar bir İtalya milletidir, ama eski Galyalıların soyundandır; Apeninler'de otururlar. Tarih kitapları onların su felaketi sırasında yağmurlardan sağ çıktığını, bu yüzden Yunanca ombrioi dendiğini söyler.
Marsiler, bir İtalya milletidir; adını Liber'in yoldaşı Marsyas'tan alır. Marsyas onlara asmanın kullanımını öğretmiş, onlar da ona bir heykel yapmışlardır. Romalılar Marsileri yenince heykeli götürdüler. Yunanlar Marsilere Osci der, ophiouchoi gibi, çünkü pek çok yılanları vardır, yılana da ophis denir. Büyülerin kötülüğünden de zarar görmezler. Apeninler bölgesinde Umbrialılarla birlikte otururlar.
Gotların adını, son hecenin benzerliğinden, Yafes'in oğlu Magog'dan aldıkları düşünülür. Eskiler onlara Got'tan çok Get demiştir. Güçlü ve pek kudretli bir millettir; gövdeleri iri, silahları ürkütücüdür. Lucanus onlar için "Bir yandan Dak sıkıştırsın, öte yandan Get İberlerin karşısına çıksın" der.
Daklar Getlerin soyundandır. Gotların soyundan geldikleri için Dagi gibi Dak dendiği düşünülür. Onlar için şu söz söylenmiştir: "Uzaklara, kuzeyin Daklarına kadar gideceksin."
- Danai a Danao rege vocati. Iidem et Argivi ab Argo conditore cognominati. Postquam autem Graecorum rex Apis mortuus est, huic filius Argus successit in regnum, et. ex eo Argivi appellati sunt, qui etiam ab eis post obitum ut deus haberi coepit, templo et sacrificio honoratus. 75, Achaei, qui et Achivi ab Acco, Jovis filio, dicti. 74. Pelasgi nominati quia cum velis passis verno tempore advenisse italiam visi sunt, ut aves. Primos enim eos Varro Italiam appulisse commemorat. Graeci vero Pelasgos a Pelasgo, Jovis et Larissae filio, perhibent dictos. 75. Myrmidones fuerunt Achillis socii; Dolopes Pyrrhi, dicti autem Myrmidones propter astutiam, quasi μύρμηϰες, id est, formicae. Eratosthenes autem dicit dictos Myrmidones a Myrmidone duce, Jovis et Eurimedusae, filio 76. Cecropi Atheniensium regi e successit Cranaus, cujus filia Atthis nomen et regioni et genti dedit. Et ex ea Attici cognominati, qui sunt Athenienses. 77. lon, vir fortis, ex suo nomine eosdem Athenienses vocavit Iones. 78. Macedones a nomine Emathionis regis antea Emathii nuncupati sunt; postea Macedones dicti a Macedone rege, Deucalionis materno nepote. 79. Epirotae a Pyrrho Achillis filio prius Pyrrhidae, postea vero ⟦?⟧ a Pyrrho rege ad Italiam transire praesumpserunt. 80. Dorus Neptuni et Ellepis filius fuit, unde Dori et originem et nomen ducunt. Sunt autem pars Graeciae gentis, ex quibus etiam cognominata est tertia lingua Graecorum, quae Dorica appellatur. 81. Lacedaemones a Lacedaemone, Semelae filio, dicti. Hi diu perseverantes in bello contra Messenios, veriti ne diuturnitate praelii spem prolis amitterent, praeceperunt ut virgines eorum cum juvenibus domi relictis concumberent, sicque ei promiscuo virginum et maritorum concubitu juvenes de incertis parentibus nati sunt, et ex nota materni pudoris Parthenii vocati sunt. Nam ipsos esse Spartanos quos et Lacedaemones. Spartanos vero propter repentinos adversus Cadmum quasi de terra contractus, et ex omnia parte conflictus, ita vocatos. 82. Thraces ei filio Japhet, qui vocatus est Thiras, et orti et cognominati, ut superius dictum est, perhibentur, licet gentiles eos ex moribus ita dictos existiment, quod sint truces. Saevissimi enim omnium gentium fuerunt; unde et multa de eis fabulosa memorantur: quod captivos diis suis litarent, et humanum sanguinem in ossibus capitum essent soliti potare. De quibus Virgilius: Heu fuge crudeles terras, fuge littus avarum, quasi crudelium et avarorum 83. Istrorum gens originem a Colchis ducit, qui missi ad Argonautas persequendos, ut a Ponto intraverunt Istrum fluvium, a vocabulo amnis, quo a mari concesserant, appellati sunt. 84. Romani a Romuli nomine nuncupati, qui urbem Romam condidit, gentique et civitati nomen dedit. Hi ante a Saturno SATURNII, a Latino LATINI vocati sunt. Nam Latinus Italiae rex fuit, qui ex suo nomine Latinos appellavit, qui postea Romani nuncupati sunt. Hi et Quirites dici, quia Quirinus dictus est Romulus, quod semper hasta utebatur, quae Sabinorum lingua Quiris dicitur. 85. Italus quoque, et Sabinus, et Sicanus fratres fuerunt, et quibus nomina populis imposita et regionibus sunt. Nam ab Italo ITALI, a Sabino SABINI, a Sicano SICANI, qui et Siculi cognominati sunt, idem et Sicilienses. 86. Thusci Italiae gens est a frequentia sacrorum et thuris vocata, id est, άπό του̃ θύειν. 87. Umbri Italiae gens est, sed Gallorum veterum propago, qui Apenninum montem incolunt. De quibus historiae perhibent quod tempore aquosae cladis imbribus superfuerint, et ob hoc ὄμβριους Graece nominatos. 88. Marsi, gens Italiae dicta a comite Liberi Marsya, qui usum illis vitium ostendit, et ob hoc illi statuam fecerant, quam postea Romani victis Marsis tulerunt. a Marsos autem Graeci Uscos vocant, quasi όϕιύχους, quod multos serpentes habeant, et ὄϕις serpens dicatur; illaesos autem esse carminum maleficiis; inhabitant autem plagam Apennini montis simul cum Umbris. 89. Gothi a Magog filio Japhet nominati putantur, de similitudine ultimae syllabae, quos veteres magis Getas quam Gothos vocaverunt, gens fortis et potentissima, corporum mole ardua, armorum genere terribilis, de quibus Lucanus: Hinc Dacus premat, inde Getes occurrat Iberis. 93. Daci autem Getarum suboles fuerunt, et dictos putant Dacos, quasi Dagos, quia de Gothorum stirpe creati sunt. De quibus ille: Ibis Arctoos procul, usque Dacos.
9.2_5Besler barbardı; adlarını sığırlarının (boves) çokluğundan aldıklarına inanılır. Onlar için biri şöyle der: "Toprağın ortasında oturan da, zengin kıyının bol sığırlı, başlıklı sakini de."
Gepidler atlı savaştan çok yaya savaşını (pedestre proelium) kullanırlardı; adları bu sebepten gelir.
Sarmatlar, Lentulus onları Tuna'dan uzak tutana kadar açık ovalarda silahlı dolaşırlardı. Silahlara düşkünlüklerinden (arma) ötürü bu adı aldıkları düşünülür.
Tuna'nın ötesinde Lanus adında bir ırmak aktığı söylenir. Alanlar adlarını ondan alır; tıpkı Lemannus ırmağının yanında oturan halklara Alemanni denmesi gibi. Lucanus onlar için "Kuytu Lemannus'un kıyısına kurulu çadırları bıraktılar" der.
Halk, Longobardların adlarını hiç kesilmeyen uzun sakallarından (barba) aldığını söyler.
Vindilicus ırmağı Galya'nın uçlarından fışkırır; Vandalların onun yanında oturduğu ve adını ondan aldığı söylenir.
Germania milletlerine bu ad, gövdeleri iri (immania), kavimleri korkunç olduğu için verilmiştir. En sert soğuklarla katılaşmışlardır, âdetlerini de göğün sertliğinden almışlardır: yabanî ruhludurlar, hiç evcilleşmezler, yağma ve avla yaşarlar. Bu milletlerin çoğu silahlarıyla farklı, kılık kıyafetleriyle renk renk, dilleriyle uyumsuz, adlarının kökeni belirsizdir: Tolosates, Angrivari, Quadi, Tungrii, Marcomani, Bructeri, Chamavi, Vangiones, Tubantes gibi. Barbarlıklarının vahşeti daha adlarında bile bir dehşeti haber verir.
Suevler, Kuzeyin ucundaki Germanların bir parçasıydı. Lucanus onlar için "En uç kuzeyden sarışın Suevleri döker" der. Birçok yazar onların yüz köy ve halktan oluştuğunu nakletmiştir. Suev denmeleri, Germania'nın doğudan başladığı ve onların oturduğu Suevus dağından ötürüdür.
Burgundlar, bir zamanlar Romalılar iç Germania'yı boyunduruk altına aldıktan sonra, Tiberius Caesar tarafından sınır karakollarına yerleştirildi ve büyük bir millet hâline geldi. Adlarını da bu yerlerden aldılar, çünkü halk sınır boyunca sık sık kurulan barınaklara burgi der. Sonra Romalılara isyan ettiler, seksen binden çok silahlı adamla Ren ırmağının kıyısına yerleştiler ve millet adını elde ettiler.
Saksonlar milleti, Okyanus kıyılarında ve geçit vermez bataklıklarda oturur; yiğitliği ve çevikliğiyle becerilidir. Adını da bundan alır, çünkü sert ve çok güçlü, taş (saxum) gibi bir insan soyudur ve korsanlıkta ötekilerden üstündür.
Frankların adını kendilerine has bir komutandan aldıkları düşünülür. Başkaları ise adlarını âdetlerinin yabanîliğinden aldıklarını sanır; âdetleri kaba, ruhları tabiatça yabanîdir.
Kimileri Britonların Latince bir ad taşıdığını, akılsız (bruti) olmalarından ötürü böyle anıldıklarını sanır. Okyanusun ortasında, araya deniz giren, dünyanın sanki dışında bir millettir. Vergilius onlar için "bütün dünyadan ayrılmış Britonlar" der.
İskotlar kendi dillerinde bu adı boyalı bedenlerinden alırlar, çünkü demir iğnelerle ve mürekkeple çeşitli şekillerin dövmesini yaptırırlar.
Galyalıların adı beyaz bedenlerinden gelir, çünkü Yunancada süte gala denir. Vergilius da onlar için "Süt beyazı boyunlarına altın dolanır" der.
Göğün çeşitliliğine göre insanların yüzleri, renkleri, bedenlerinin kemiyeti ve ruhlarının farkları da değişir. Bu yüzden Romalıları ağırbaşlı, Yunanları hafif, Afrikalıları kaypak, Galyalıları tabiatça yabanî ve zekâca keskin görürüz; bunu iklimlerin tabiatı yapar.
Senon Galyalılarına eski zamanda Xenones denirdi, çünkü Liber'i konuk etmişlerdi. Sonradan x harfi s'ye dönüştü.
Vacca, Pireneler yanında bir kasabaydı; Vaccaeiler adlarını ondan alır. Şairin onlar için "ve geniş alanda dolaşan Vaccaeiler" dediğine inanılır. Bunlar Pirene sırtlarının çok geniş ıssız dağlarında otururlar. Bunlar Vasconlardır da, Vaccones gibi, c harfi s'ye dönüşmüştür.
Cn. Pompeius, Hispania'yı boyunduruk altına aldıktan sonra zafer alayına dönmek için acele ederken onları Pirene sırtlarından indirdi ve tek bir kasabada topladı. Convenae şehri adını buradan aldı.
Hispanlara önce Ebro ırmağından ötürü İberler, sonra Hispalus'tan ötürü Hispanlar denmiştir.
Galekyalılar, Galyalılar gibi, adlarını beyaz tenlerinden alır. Hispania'nın öteki halklarından daha beyazdırlar. Yunan kökenli olduklarını ileri sürerler; bu yüzden tabiî zekâlarıyla kurnazdırlar (callent).
Söylediklerine göre, Truva savaşı bittikten sonra Teukros, kardeşi Aias'ın ölümü yüzünden babası Telamon'un nefretini kazanmış, krallığa kabul edilmeyince Kıbrıs'a gitmiş ve orada eski yurdunun adıyla Salamis şehrini kurmuş; oradan Galekya'ya geçip yurt tutmuş ve millete yerin adını vermiştir.
Austurlar, Hispania'nın bir milleti; Astura ırmağı çevresinde, dağların ve sık ormanların çevirdiği yerlerde oturdukları için bu adı almıştır.
- Bessi barbari fuerunt, qui a multitudine boum sic vocati creduntur. De e quibus quidam: Qui colit terrae medio, vel ille divitis multo bove pileatus accola ripae. 92. Gepides pedestri praelio magis, quam equestri sunt usi, et ex hac causa ita vocati. 93. Sarmatae patentibus campis armati inequitabant, priusquam eos Lentulus Danubio prohiberet, atque inde ob studium armorum Sarmatae nuncupati existimantur. 94. Lanus fluvius fertur ultra Danubium, a quo Alani dicti sunt, sicut et populi inhabitantes juxta Lemannum fluvium Alemani vocantur. De quibus Lucanus: Deseruere cavo tentoria fixa Lemanno. 95. Longobardos vulgo ferunt, nominatos a prolixa barba et nunquam tonsa. 96. Vindilicus amnis ab extremis Galliae erumpens, juxta quem fluvium habitasse et ex eo traxisse nomen Vandali perhibentur. 97. Germaniae gentes dictae, quod sint immania corpora, immanesque nationes saevissimis duratae frigoribus, qui mores ex ipso coeli rigore traxerunt, ferocis animi et semper indomiti, raptu venatuque viventes. Horum plurimae gentes variae armis, discolores habitu, linguis dissonae, et origine vocabulorum incertae; e ut Tolosates, Angrivari, Quadi, Tungrii, Marcomani, Bructeri, Chamavi, Wangiones, Tubantes, quorum immanitas barbariae etiam in ipsis vocabulis horrorem quemdam significat. 98. Suevi pars Germanorum fuerunt in fine Septentrionis; de quibus Lucanus: Fundit ab extremo flavos Aquilone Suevos Quorum fuisse centum pagos et populos multi prodiderunt. Dicti autem Suevi putantur a monte Suevo, qui ab ortu initium Germaniae facit, cujus loca incoluerunt. 99. Burgundiones quondam, a Romanis subacta interiore Germania, per castrorum limites positi a Tiberio Caesare, in magnam coaluerunt gentem, atque ita nomen ex locis sumpserunt: quia crebra per limites habitacula constituta Burgos vulgo vocant. Hi postea rebelles Romanis effecti, plusquam octoginta millia armatorum ripae Rheni fluminis insederunt, et nomen gentis obtinuerunt. 100. Saxonum gens in Oceani littoribus et paludibus inviis sita, virtute atque agilitate habilis. Unde et appellata, quod sit durum et validissimum genus hominum, et praestans caeteris piraticis. 101. Franci a quodam proprio duce vocati putantur. Alii eos a feritate morum nuncupatos existimant, Sunt enim in illis mores inconditi, naturalis ferocitas animorum. 102. Britones quidam Latine nominatos suspicantur, eo quod bruti sint, gens inter Oceanum, interfuso mari, quasi extra orbem posita. De quibus Virgilius: Toto divisos orbe Britannos. 103. Scoti propria lingua nomen habent a picto corpore, eo quod aculeis ferreis cum atramento variarum figurarum stigmate annotentur 104. Galli a candore corporis nuncupati sunt, γάλα enim Graece lac dicitur. Unde et Virgilius sic eos appel. lat, cum ait de iis: Tum lactea colla Auro innectuntur. 105. Secundum diversitatem enim coeli et facies hominum, et colores, et corporum quantitates, et animorum diversitates existunt. Inde Romanos graves, Graecos leves, Afros versipelles, Gallos natura feroces atque acriores ingenio pervidemus, quod natura climatum facit. 106. Galli autem Senones antiquitus Xenones dicebantur, quod Liberum hospitio recepissent, postea x in s litteram commutata est., 107. Vacca oppidum fuit juxta Pyrenaeum, a quo sunt cognominati Vaccaei, de quibus creditur dixisse poeta: Lateque vagantes Vaccaei. Hi Pyrenaei jugis peramplam montis habitant solitudinem. Idem et Vascones, quasi Vaccones, c in s litteram demutata. 108. Quos Cn. Pompeius, edomita Hispania, et ad triumphum redire festinans, de Pyrenaei jugis deposuit, et in unum oppidum congregavit. Unde et Convenarum urbs nomen accepit. 109. Hispani ab Ibero amne primum Iberi, postea ab Hispalo HISPANI cognominati sunt. 110. Galleci a candore dicti, unde et Galli. Reliquis. Hispaniae populis candidiores existunt. Hi Graecam sibi originem asserunt. Unde et naturali ingenio callent. 111. Siquidem post finem Trojani belli, Teucrum morte Ajacis fratris invisum patri Telamoni, cum non reciperetur in Regnum, Cyprum concessisse, ibique urbem nomine antiquae patriae Salaminam condidisse (ferunt), e inde ad Galleciam profectum, et positis sedibus ex loco genti nomen dedisse. 112. Austures, gens Hispaniae, vocati eo quod circa Asturam flumen septi montibus silvisque crebris inhabitent.
9.2_6Kantabrlar, Hispania'nın bir milleti; adlarını şehirden ve üstünde oturdukları Ebro ırmağından alır. Ruhları inatçıdır; yağmaya, savaşmaya, hatta dayak yemeye her zaman hazırdırlar.
Keltiberler Kelt Galyalılarındandı; Keltiberia bölgesi adını onlardan almıştır. Yerleştikleri Hispania ırmağı Ebro ile Keltler denen Galyalıların adı karışarak Keltiber adı doğmuştur.
Afrikalıların adı, İbrahim'in soyundan Afer adında birinden gelir. Söylediklerine göre o, Libya'ya karşı ordu çekmiş, düşmanları yenip oraya yerleşmiş; onun soyundan gelenler de atalarının adından kendilerine Afri, ülkelerine Afrika demiştir.
Poeni, Kartacalılardır; adlarını Dido ile yola çıkan Fenikelilerden alır.
Surlular adlarını Fenikelilerin Sur şehrinden alır; oradan yola çıkıp Afrika kıyısına gelmişlerdir.
Getullerin Getlerden olduğu söylenir. Büyük bir kalabalık hâlinde gemilere binip memleketlerinden ayrılmış, Libya'da Syrtis bölgesini ele geçirmişlerdir. Getlerden geldikleri için adları türetilerek Getul denmiştir. Gotlar arasında, eski bir akrabalıktan ötürü Morları kan bağıyla kendilerine yakın saydıkları kanaati de buradan gelir.
Afrika'yı ilk başta Libyalılar, sonra Afrikalılar, bunlardan sonra Getuller, en sonunda Morlar ve Numidler elinde tuttu.
Afrikalıların düşüncesine göre Morlar ve Numidler başlangıçlarını ve adlarını şöyle aldı: Herkül Hispania'da ölünce, çeşitli milletlerden oluşan ordusu komutansız kaldı ve her biri kendine yurt aramaya başladı. Bunlar arasından Medler, Persler ve Ermeniler gemilerle Afrika'ya geçip denize en yakın yerleri ele geçirdi.
Ama Persler, evler yapmak için tarlalarda malzeme bulamayınca ve bilinmeyen dil alışverişi engelleyince, açık kırlarda ve çeşitli ıssız yerlerde dolaşmaya başladılar. Otlatmanın başıboşluğundan ötürü kendilerine kendi dillerinde Numid, yani şehirsiz gezgin ve başıboş dediler.
Medler ise Hispania'ya en yakın oturan Libyalılarla karıştı. Libyalılar onların adını yavaş yavaş bozdu ve barbar dilleriyle Medler yerine Morlar dediler. Gerçi Yunanlar da renklerinden ötürü Mor der, çünkü Yunanlar siyaha mauron der; yakıcı sıcaktan kavrulanlar siyah renk alırlar.
Massylia, Atlas'tan ve Hesperidler bahçesinden uzak olmayan bir Afrika şehridir. Massyliler adlarını bu şehirden alır; biz onlara bozarak Massuli deriz. Vergilius onlar için "Buradan bana Massyl milletinden bir rahibe gösterildi" der.
Gaulalar, güneyden Batı Okyanusu'na kadar dolaşan milletlerdir. Adlarını Habeş ülkesinin yakınındaki Gaulos adasından alırlar; orada yılan ne doğar ne yaşar.
Garamantlar, Afrika'da Kyrene yakınında oturan halklardır. Adlarını, Apollon'un oğlu Kral Garamas'tan alırlar; o, orada kendi adıyla Garama kasabasını kurmuştur. Habeş milletlerine en yakın olanlardır. Vergilius onlara "en uçtaki Garamantlar" der; en uçta, çünkü vahşidirler ve insan topluluğundan uzaktırlar.
Hesperler, Hispania çevresinde oturanlardır. Çünkü Hispania'ya Hesperia denir.
Habeşlerin adı Ham'ın Kuş denen oğlundan gelir; soylarını ondan alırlar. Çünkü İbranicede Kuş "Habeş" diye yorumlanır.
Bir zamanlar İndus ırmağından çıkıp Mısır'ın yanına, Nil ile Okyanus arasına, güneyde, güneşin hemen yakınına yerleştiler. Üç halkları vardır: Hesperler, Garamantlar ve Hintliler. Hesperler Batıda, Garamantlar Trablus'ta, Hintliler Doğudadır.
Troglodytler bir Habeş milletidir; ayaklarının hızı yabanî hayvanları yakalayacak kadar büyük olduğu için bu adı almıştır.
Her şeyi yiyenler (Pamphagi) de Habeş ülkesindedir. Çiğnenebilen her şey ve kendiliğinden biten her şey yiyecekleridir; adları da buradan gelir.
Balıkyiyenler (Ichthyophagi), denizde avlanmada usta oldukları ve yalnız balıkla beslendikleri için bu adı alır. Hintlilerin ötesinde dağlık bölgelerde otururlar. Büyük İskender onları boyunduruk altına alınca balık yemelerini yasaklamıştır.
İnsanyiyenler (Anthropophagi), Serler ülkesinin altında yerleşik pek sert bir millettir. İnsan eti yedikleri için bu adı alırlar. Bunlar gibi, öteki milletlerin adları da çağlar boyunca krallardan, yerlerden, âdetlerden ya da başka sebeplerden ötürü öyle değişmiştir ki, adlarının ilk kökeni zamanın uzunluğundan ötürü görülmez olmuştur.
Antipodes denenlere gelince; bunların ayak izlerimizin karşısında olduğu sanılır, sanki toprağın altında durup ayaklarımıza karşı ters yönde adım atarlarmış. Buna hiçbir şekilde inanmamak gerekir, çünkü ne toprağın katılığı ne de yerin merkezi buna izin verir. Bu, hiçbir tarih bilgisiyle de doğrulanmaz; şairler bunu akıl yürütür gibi tahmin eder.
- Cantabri, gens Hispaniae, a vocabulo urbis et Iberi amnis cui insidunt appellati. Horum animus pertinax, et magis ad latrocinandum et ad bellandum, vel ad perpetiendum verbera semper parati. 114. Celtiberi ex Gallis Celticis fuerunt, quorum ex nomine appellata est regio Celtiberia. Nam ex flumine Hispaniae Ibero, ubi consederant, et ex Gallis, qui Celtici dicebantur, misto utroque vocabulo Celtiberi nuncupati sunt. 115. Afri appellati ab uno ex posteris Abrahae, qui vocabatur Afer: qui dicitur duxisse adversus Libyam exercitum, et ibi victis hostibus consedisse, ejusque posteros ex nomine Atavi et Afros et Africam nuncupasse. 116. Poeni autem Carthaginenses sunt a Phaenicibus nuncupati, qui cum Didone profecti sunt. 117. Tyrii vero a Tyria urbe Phoenicum nominati, de qua profecti sunt, et in Africae littus venerunt. 118. Getuli Getae dicuntur fuisse, qui ingenti agmine a locis suis navibus Conscendentes, loca Syrtium in Libya occupaverunt; et quia ex Getis venerant, derivato nomine Getuli cognominati sunt. Unde et opinio est apud Gothos, ab antiqua cognatione Mauros consanguinitate propinquos sibi vocare. 119. Africam autem initio habuere Libyes, deinde Afri, post haec Getuli, postremum Mauri et Numidae. 120. Mauri et Numidae. ut Afri putant, sic sumpserunt exordium et vocabulum. Nam postquam in Hispania Hercules interiit, et exercitus ejus compo situs ex variis gentibus, amisso duce, passim sibi sedes quaerebant, ex eo numero Medi, et Persae, et Armeni navibus in Africam transvecti proxima maris loca occupavere. 121. Sed Persae, dum materiam in agris pro construendis domiciliis non invenirent, et ignara lingua commercium prohiberet, per patentes agros, et diversas solitudines vagabantur, et a pabulationibus vagabundis semetipsos propria lingua Numidas appellaverunt, id est, sine oppido vagos et errantes. 122. Medi autem cum Libyis se miscuerunt, qui proxime Hispaniam inhabitabant, quorum nomen paulatim Libyes corruperunt, barbara lingua Mauros pro Medis appellantes, licet Mauri ob colorem a Graecis vocentur. Graeci enim nigrum μαυρὸν vocant, aestifero quippe calore afflati atri coloris speciem ducunt. 123. Massylia civitas Africae est, non longe ab Atlante, et hortis Hesperidum; a qua civitate Massylii vocati sunt, quos nos corrupte Massulos vocamus, de quibus Virgilius: Hinc mihi Massylae gentis monstrata sacerdos. 124. Gaulalum gentes sunt a meridie usque Oceanum Hesperium pervagantes. His nomen Gauloe insula dedit, quae est juxta Aethiopiam, ubi nec serpens nascitur, nec vivit. 125. Garamantes populi Africae prope Cyrenas inhabitantes a Garamante rege, Apollinis filio, nominati, qui ibi ex suo nomine Garama oppidum condidit. Sunt autem proximi gentibus Aethiopum, de quibus Virgilius extremi Garamantes. Extremi autem, quia saevi, et a consortio humanitatis remoti. 126. Hesperii vero sunt qui circa Hispaniam commorantur. Nam Hispania HESPERIA 127. Aethiopes dicti a filio Cham, qui vocatus est Chus, a quo originem trahunt. Chus enim Hebraice Aethiops interpretatur. 128. Hi quondam, ab Indo flumine consurgentes, juxta Aegyptum, inter Nilum et Oceanum, in meridie, sub ipsa solis vicinitate insederunt, quorum tres sunt populi: Hesperii Garamantes et Indi: Hesperii sunt Occidentis, Garamantes Tripolis, Indi Orientia, 129. Troglodytae gens Aethiopum; ideo nuncupati, quod tanta celeritate pollent, ut feras cursu pedum assequantur, 130. Pamphagi, et hi in Aethiopia sunt: quibus esca est quidquid mandi potest, et omnia fortuitu gignentia, unde et appellati, 131. Ichthyophagi, quod venando in mari valeant, et piscibus tantum alantur. Hi post Indos montanas regiones tenent, quos subactos Alexander Magnus piscibus vesci prohibuit 132. Anthropophagi gens asperrima sub regione Serum sita. Qui quia humanis carnibus vescuntur, ideo Anthropophagi nominantur. Itaque sicut his, ita et caeteris gentibus per saecula, aut a regibus, aut a locis, aut a moribus, aut ex quibuslibet aliis causis immutata vocabula sunt, ita ut prima origo nominis eorum temporum vetustate non pateat. 133. Jam vero hi qui e Antipodes dicuntur, eo quod contrarii esse vestigiis nostris putantur, ut quasi sub terris positi adversa pedibus nostris calcent vestigia, nulla ratione credendum est, quia nec soliditas patitur, nec centrum terrae; sed neque hoc ulla historiae cognitione firmatur, sed hoc poetae, quasi ratiocinando, conjectant
9.2_7Yunanistan'da Titanlar diye gürbüz ve kuvvetiyle üstün bazı halklar bulunduğunu söylerler. Masallara göre yer tanrılara öfkelenmiş ve onlardan öcünü alsınlar diye bunları yaratmıştır.
Bu yüzden Titanlara, tisis'ten, yani öçten ad verilmiştir: sanki anaları yerin öcünü almak için tanrılara karşı silahlanmışlardır. Masallar onların savaşta Jüpiter tarafından yenilip yok edildiğini, gökten atılan yıldırımlarla can verdiklerini uydurur.
- Titanas autem quosdam in Graecia ferunt fuisse robustos et excellentes viribus populos, quos ferunt fabulae ab irata contra deos terra ad ejus ultionem creatos 135. Unde et Titanes dicti sunt ἀπὸ τη̃ς τίσεως, id est, ab ultione, quod quasi ulciscenda matris terrae causa in deos armati exstiterint; quos fabulae a Jove bello fuisse superatos atque exstinctos fingunt, propter quod e coelo jactis fulminibus interierunt.
9.33. Krallıklar ve askerlik adları
Krallık (regnum) adını krallardan alır: krallar yönetmekten (regere) adlandırıldığı gibi, krallık da krallardan adlandırılmıştır.
Bütün kavimlerin kendi zamanlarında krallıkları olmuştur: Asurlular, Medler, Persler, Mısırlılar, Yunanlar gibi. Zamanların talihi bunların sıralarını öyle döndürmüş ki biri ötekiyle çözülmüştür. Yeryüzünün bütün krallıkları arasında iki krallığın ötekilerden daha şanlı olduğu nakledilir: önce Asurluların, sonra Romalıların krallığı. Bunlar zaman ve yer bakımından birbirinden düzenli olarak ayrılmıştır.
Biri önce, öteki sonra gelir; aynı şekilde biri Doğuda, öteki Batıda doğmuştur; nihayet birinin sonunda ötekinin başlangıcı hemen gelmiştir. Öteki krallıklar ve krallar bunların ekleri gibi sayılır.
Krallar (reges) adlarını yönetmekten (regere) alır. Rahip (sacerdos) kutsamaktan (sanctificare) geldiği gibi, kral da yönetmekten gelir. Düzeltmeyen ise yönetmiş olmaz. Demek ki kral adı doğru davranmakla korunur, günah işlemekle kaybedilir. Eskilerde de şöyle bir atasözü vardı: "Doğru yaparsan kral olursun, yapmazsan olmazsın."
Kralın başlıca iki fazileti vardır: adalet ve merhamet. Krallarda merhamet daha çok övülür, çünkü adalet kendi başına serttir.
Konsüller (consules) adlarını danışmaktan (consulere) alır; krallar yönetmekten, kanunlar (leges) okumaktan (legere) gelmiştir. Romalılar kralların kibirli egemenliğine dayanamayınca, kendilerine yıllık yönetimler ve ikişer konsül kurdular. Çünkü kralların kibri danışanın iyi niyeti değil, egemenlik kuranın küstahlığıydı. Konsül adı buradan gelir: ya vatandaşlar için tedbir aldıkları, ya her şeyi danışmayla yönettikleri için.
Konsüllerin her yıl değişmesini şunun için kurdular: küstah olan uzun süre kalmasın, ölçülü olan da çabuk yardıma yetişsin. İki eşit konsül oldu, çünkü biri sivil, öteki askerî işleri yönetiyordu. Konsüller dört yüz altmış dört yıl hüküm sürdü.
Prokonsüller konsüllere bağlıydı. Prokonsül denmeleri, konsül yerine iş gördüklerindendir; tıpkı procurator'un curator'un, yani işi görenin yerine geçmesi gibi.
Eski konsüllere (exconsules), görev yılları bitip konsüllükten çıktıkları ya da ayrıldıkları için bu ad verilmiştir.
Romalılar diktatörleri kendilerine, kralların kovulmasından dokuz yıl sonra yarattılar. O sırada Tarquinius'un damadı, kayınbabasına yapılan haksızlığın öcünü almak için Roma'ya karşı büyük bir ordu toplamıştı.
Diktatörler beş yıllık yönetim hakkına sahipti. Şerefçe konsüllerden üstündüler, çünkü konsüller yalnız yıllık yetki taşıyordu. Diktatör denmeleri, bey ve emir verici gibi olmalarındandır; halkın hocaları da denirdi. "Emirler" (dicta) sözü de buradan gelir.
Sezar adı Julius'la başlar; o, iç savaş çıkardıktan sonra Romalılar arasında ilk defa tek başına beylik kurdu. Sezar (Caesar) denmesi, ölmüş annesinin rahmi kesilerek (caeso) çıkarılıp dünyaya getirilmesinden ya da saçla (caesaries) doğmasındandır. Sonraki hükümdarlara da uzun saçlı oldukları için Sezar dendi. Kesilmiş rahimden çıkarılanlara Caesones ve Caesares denirdi.
Julius denmesi, soyunu Aeneas'ın oğlu Iulus'tan almasındandır. Vergilius bunu doğrular: "Julius, büyük Iulus'tan inen bir ad."
Romalılarda hükümdar (imperator) adı önceleri yalnız askerî işlerin en üst yetkisi kendilerinde olanlara verilirdi; ordulara emir vermekten (imperare) gelir. Ama komutanlar uzun süre bu unvanı taşıyınca senato, bu adın yalnız Augustus Caesar'a ait olmasına karar verdi; böylece o, milletlerin öteki krallarından ayrılacaktı. Sonraki Sezarlar da bugüne kadar bu adı kullanmışlardır.
Çünkü ilk kralın adının ötekilere de geçmesi olağandır. Albalılarda Silvius'un adından bütün Alba krallarına Silvii denmiş, Perslerde Arsakesliler, Mısırlılarda Ptolemaioslar, Atinalılarda Kekropslular olmuştur.
Augustus, Romalılarda bir hükümranlık adıdır, çünkü eskiden devleti genişleterek büyütürlerdi (augere). Senato bu adı ilk olarak Octavianus Caesar'a verdi: toprakları büyüttüğü için bu ad ve unvanla kutsansın diye.
Aynı Octavianus'a artık Caesar, imperator ya da Augustus deniyordu. Sonra oyunları seyrederken halk ona Efendi (Dominus) denmesini ilan edince, hemen elini ve yüzünü çevirerek bu yakışıksız dalkavukluğu geri çevirdi, Efendi unvanını uğursuz bir işaret gibi reddetti. Ertesi gün ağır bir fermanla bütün halkı azarladı; bundan sonra kendisine, çocuklarının bile Efendi demesine izin vermedi. Julius Caesar'ın kız kardeşinden doğan Attia'nın oğluydu.
Yunanlar krallara şu sebeple basileis der: taban (basis) gibi halkı taşırlar. Bu yüzden tabanlar üzerinde taçlar bulunur. Kişi ne kadar yükseğe konursa, emeklerin yüküyle o kadar ağırlaşır.
CAPUT III. De regnis et militiae vocabulis. 1. Regnum a regibus dictum, nam sicut reges a regendo vocati, ita regnum a regibus. 2. Regnum universa nationes suis quaeque temporibus habuere, ut Assyrii, Medi, Persae, Aegyptii, Graeci, quorum vices sors temporum ita volutavit ut alterum ab altero solveretur. Inter omnia autem regna terrarum duo regna caeteris gloriosiora traduntur, Assyriorum primo, deinde Romanorum, ut temporibus et locis inter se ordinata atque distincta. 3. Nam sicut illud prius, et hoc posterius, ita illud in Occidente exortum est; denique in illius fine hujus initium confestim fuit. Regna caetera caeterique reges Velut appendices istorum habentur. 4. Reges a regendo vocati, sicut enim sacerdos a sanctificando, ita et rex a regendo; non autem regit, qui non corrigit. Recte igitur faciendo regis nomen tenetur, peccando amittitur. Unde et apud veteres tale erat proverbium. Rex eris si recte facies, si non facias, non eris. 5. Regiae virtutes praecipuae duae, justitia et pietas; plus autem in regibus laudatur pietas; nam justitia per se severa est. 6. Consules appellati a consulendo, sicut reges a regendo, et sicut leges a legendo; nam cum Romani regum superbam dominationem non ferrent, annua imperia binosque consules sibi fecerunt; nam fastus regius non benevolentia consulentis, sed superbia dominantis erat: hinc Igitur consules appellati, vel a consulendo civibus, vel a regendo cuncta consilio. 7. Quos tamen ideo mutandos per annos singulos instituerunt, ut nec insolens diu maneret, et moderatior cito succurreret. Inde autem duo pares, quia unus rem civilem, alter rem militarem administrabat. Regnaverunt autem annis CCCCLXIIII 8. Proconsules subjecti erant consulibus, et dicti proconsules, eo quod vicem consulis fungerentur, sicut procurator curatoris, id est, actoris. 9. Exconsules autem dicti, quod jam a consulatu exierint, sive discesserint, peracto vicis suae anno. 10. Dictatores nono anno post reges expulsos Romani sibi creaverunt, dum gener Tarquinii, ad injuriam soceri vindicandam, ingentem adversus Romam collegisset exercitum. 11. Hi quinquenii temporis imperio utebantur; plus enim erant honore, quam consules, quia annuas potestates tenebant. Et dicti dictatores, quasi principes, et praeceptores; unde et magistri populi nominabantur. Unde et dicta dicuntur. 12. Caesarum nomen a Julio coepit, qui bello civili commoto primus Romanorum singularem obtinuit principatum. Caesar autem dictus, quod caeso mortuae matris utero prolatus eductusque fuerit; vel quod cum caesarie natus sit, a quo et imperatores sequentes Caesares dicti (eo quod comati essent). Qui enim ex secto utero eximebantur, Caesones et Caesares appellabantur. 13. Julius autem dictus, quia ab Iulo Aeneae filio, originem duxit, ut confirmat Virgilius: Julius a magno demissum nomen Iulo. 14. Imperatorum autem nomen apud Romanos eorum tantum fuit prius apud quos summa rei militaris consisteret, et ideo imperatores dicti ab imperando exercitui; sed dum diu duces titulis imperatoriis fungerentur, senatus censuit ut Augusti Caesaris hoc tantum nomen esset, eo quod is distingueretur a caeteris gentium regibus, quod et sequentes Caesares hactenus usurpaverunt. 15. Solet enim fieri ut primi regis nomen etiam reliqui possideant, sicut apud Albanos, ex Silvii nomine, omnes reges Albanorum Silvii appellati sunt; sicut et apud Persas Arsacidae; apud Aegyptios Ptolomaei; apud Athenienses Cecropidae. 16. Augustus ideo apud Romanos nomen imperii est, eo quod olim augerent rempublicam amplificando. Quod nomen primo senatus Octaviano Caesari tradidit, ut quia auxerat terras, ipso nomine et titulo consecraretur. 17. Dum autem idem Octavianus jam Caesar et imperator appellaretur, vel Augustus, postea vero dum ludos spectaret, et pronuntiatum esset illi a populo ut vocaretur et Dominus, statim manu vultuque averso, indecoras adulationes repressit, et Domini appellationem, ut omen, i declinavit, atque insequenti die omnem populum gravissimo edicto corripuit, Dominumque se post haec appellari, ne a liberis quidem suis permisit. Fuit enim filius Attiae, quae nata est de sorore Julii Caesaris. 18. Reges autem ob hanc causam apud Graecos Βασιλει̃ς vocantur, quod tanquam bases populum sustineat; unde et bases coronas habent. Quanto enim quisque magis praeponitur, tanto amplius pondere laborum gravatur
9.3_2Yunanca tyranni, Latincede kral demektir. Eskilerde kral ile tiran arasında hiçbir ayrım yoktu; nitekim şöyle denir: "Tiranın sağ elini tutmak benim için barışın bir parçası olacak." Güçlü krallara tiran denirdi, çünkü tiro güçlü demektir. Rab onlar için "Krallar benimle hüküm sürer, tiranlar benimle yeryüzünü tutar" der.
Sonraları tiran adının, halkların üzerinde sefih bir hâkimiyet arzusu güden ve zalimce egemenlik sürdüren en kötü, en habis krallara verilmesi yerleşti.
Princeps hem rütbeyi hem sırayı gösterir. Vergilius'un şu sözü gibi: "Turnus yanan meşaleyi ilk (princeps) o attı", yani birinci olarak. Princeps adı almak (capere) anlamından gelir, ilk alan olduğu için; tıpkı municeps'in vazifeleri (munia) üstlenmekten gelmesi gibi.
Komutan (dux) ordunun önderi olduğu için bu adı alır. Ama her bey ya da komutana hemen kral denemez. Savaşta komutan demek kral demekten iyidir, çünkü bu ad çarpışmada önden götüreni (ducere) gösterir. Vergilius "Komutan Evander'in" der, Sallustius da "herkes komutanın gözü önünde iyi görünmeye can atsın diye" der; "konsülün gözü önünde" dememiştir.
Monarklar tek başına beylik sürenlerdir: Yunanlarda İskender, Romalılarda Julius gibi. Monarchia buradan gelir, çünkü Yunancada monas teklik, archē beylik demektir.
Tetrarklar krallığın dörtte birini tutanlardır, çünkü tettara dört demektir. Yahudiye'de Filippos böyleydi.
Patrisyenler (patricii) bu adı, babaların çocuklarını gözettiği gibi devleti gözettikleri için almıştır.
Valilere (praefecti) bu ad, praetorluk yetkisiyle başa geçtikleri (praeesse) için verilmiştir.
Praetorlar valilerle aynıdır; praepositores, yani başa getirilenler gibidir.
Praesides adı, bir yerin korumasını başkan olarak tuttukları için verilmiştir.
Tribunlar (tribuni) bu adı askerlere ya da halka haklarını dağıttıkları (tribuere) için alır.
Chiliarchae bin kişinin başında olanlardır; biz bunlara binbaşı (millenarii) deriz. Yunanca bir addır.
Yüzbaşılar (centuriones) yüz askerin başında olanlardır; quinquagenarii elli askerin, decani on askerin başındadır.
Asker (miles) adı, önceleri tek birlikte bin (mille) kişi olmalarından ya da bin kişiden seçilmiş biri olmasındandır. Halktan ilk asker alan ve bu adı veren Romulus'tur. Askerliğin düzenini ise ilk Liber öğretmiştir.
Asker ya sıralı (ordinarius) ya da sıra dışı (extraordinarius) sayılır. Sıralı asker, saflarda hizmet eden ve henüz hiçbir şeref derecesi kazanmamış askerdir; yani sıradan, askerliğin alt basamağındaki bir erdir. Sıra dışı asker ise yiğitliği sayesinde saflardan yükseltilendir.
Emeriti, askerlikten terhis edilmiş, artık savaşa çıkmayan gazilerdir. Çünkü askerlik etmeye merere denir, kazandıkları ücretten (stipendia) ötürü. Bunlara gazi (veterani) de denir, çünkü artık savaşta kullanılmazlar, askerliğin birçok emeğinden sonra dinlenme hakkı kazanırlar.
Atlı askerler at üstünde oturduklarından bu adı alır. Atlı sınıfında hizmet eden de böyle anılır.
Tirones, askerlik için seçilen ve silah taşımaya elverişli güçlü oğlanlardır. Bunlar yalnız doğumlarının beyanına göre değil, görünüşlerine ve bedenlerinin sağlığına göre de değerlendirilir. Tiron denmeleri de bundandır: yemin ettirilmeden önce asker değildirler.
Roma askerliğinde gençleri erginlik çağında önce silahla eğitmek âdetti. Tironlar on altı yaşında askerlik ederdi; o yaşta yalnız bekçiler altında tutulurlardı. Vergilius onlar için "ve ilk çiçeğindeki gençlik" der.
Köleler, kölelikten çıkmadan asla askerlik etmemiştir; bu bellidir. Yalnız Hannibal zamanı bunun dışındadır: Cannae savaşından sonra Romalılar öyle sıkışmışlardı ki köleleri azat etme imkânı bile yoktu.
Kaçaklara (desertores) bu ad, askerî vazifelerini bırakıp (deserere) başıboş dolaştıkları için verilmiştir. Bunların başka birliklere kaydolması yasaktır. Ama suçları çok uzun zamandır sürmüyorsa dayak yiyerek birliklerine geri alınırlar. Orduyu bırakıp düşmana geçenlere de kaçak denir.
Conscripti denmesi, kendilerini götürecek olanın levhalarına yazıldıkları içindir. Transcripti de bir lejyondan ötekine geçenlere denir; adlarını yeniden yazılsınlar diye verdikleri için böyle anılırlar.
Optiones seçilmiş oldukları için bu adı alır. Optare seçmek demektir; şu söz gibi: "Krallık için bir yer seçti (optavit)."
Excubitores her zaman nöbet tuttukları için bu adı alır. Askerler arasındandırlar, sarayın korunması için revaklarda nöbet tutarlar. Excubiae gündüz nöbetidir, vigiliae gece nöbeti; vigiles de buradan gelir.
- Tyranni Graece dicuntur, iidem Latine et reges; i nam apud veteres inter regem et tyrannum nulla discretio erat, ut: Pars mihi pacis erit dextram tetigisse tyranni. Fortes enim reges tyranni vocabantur; nam tiro fortis, de quibus Dominus loquitur: Per me reges regnant, et tyranni per me tenent terram. 20. Jam postea in usum accidit tyrannos vocari pessimos atque improbos reges, luxuriosae dominationis cupiditatem, et crudelissimam dominationem in populis exercentes. 21. Princeps et dignitatis modo significatur, et ordinis, sicut est illud Virgilianum: Princeps ardentem conjecit lampada Turnus, pro primus. Dictus autem princeps a capiendi significatione, quod primum capiat, sicut municeps ab eo quod munia capiat. 22. Dux dictus, eo quod sit ductor exercitus; sed non statim quicunque principes, vel duces sunt, etiam reges dici possunt. In bello autem melius ducem nominari quam regem; nam hoc nomen exprimit in praelio ducentem; unde Virg.: Ducis Evandri, Sallust.: Quo cupidius in ore Ducis sese quisque bonum. Non dixit in ore Consulis 23. Monarchae sunt qui singularem possident principatum, qualis fuit Alexander apud Graecos, et Julius apud Romanos. Hinc et monarchia dicitur, Μονὰς quippe singularitas Graeco nomine, ὰρχὴ principatus est. 24. Tetrarchae sunt quartam partem regni tenentes. Nam τέτταρα quatuor sunt, qualis fuit apud Judaeam Philippus. 25. Patricii inde vocati sunt, pro eo quod sicut patres filiis, ita provideant reipublicae. 26. Praefecti dicti, quod praetoria potestate praesint. 27. Praetores iidem qui et praefecti, quasi praepositores. 28. Praesides vero dicti, quia alicujus loci tutelam praesidialiter tenent. 29. Tribuni vocati, quod militibus, sive plebibus jura tribuunt. 30. Chiliarchae sunt qui mille praesunt, quos nos millenarios nuncupamus, et est nomen Graecum. 31. Centuriones dicti, eo quod centum praesunt militibus, sicut quinquagenarii, qui in capite sunt quinquaginta militum, sicut decani ab eo quod militibus decem praeferuntur 32. Miles dictus, quia mille erant ante in numero uno, vel quia unus est ex mille electus. Romulus autem primus ex populo milites sumpsit, et appellavit. Liber vero primus militiae ordinem docuit. 33. Miles, aut ordinarius dicitur, aut extraordinarius. Ordinarius est qui per ordinem militat, nec adhuc aliquem consecutus est gradum honoris; est enim gregarius, id est, humilis militiae. Extraordinarius vero, qui ob virtutem promovetur ex ordine. 34. Emeriti dicuntur veterani solutique militia, qui jam in usu praelii non sunt, quia merere militare dicitur, a stipendiis, scilicet, quae merentur. Iidem et veterani dicuntur quia jam in usu praelii non sunt, sed post multos militiae labores quietis suffragium consequuntur. 35. Equestres milites dicti, eo quod equo sedeant. Item militat ille in equestri ordine. 36. Tirones dicuntur fortes pueri, qui ad militiam deliguntur, atque armis gerendis habiles existunt. Hi enim non ex sola professione nativitatis, sed ex aspectu et valitudine corporis existimantur. Unde et tirones dicti, qui antequam sacramento rogati sint, milites non sunt. 37. Romanae autem militiae mos fuit puberes primo exerceri armis. Nam decimo sexto anno tirones militabant. quo etiam solo sub custodibus agebant, de quibus Virgilius: Et primaevo flore juventus. 38. Servos sane nunquam militasse constat, nisi servitute deposita, excepto Annibalis tempore, cum post Cannense praelium in tanta necessitate fuissent Romani, ut ne liberandorum quidem servorum daretur facultas. 39. Desertores vocati, eo quod, desertis militaribus officiis, evagantur. Hi in alios numeros militiae nomen dare prohibentur, sed si non magni temporis culpam contraxerint, caesi numeris suis restituuntur. Sed et qui deserunt exercitum ad hostes transeuntes, et ipsi desertores vocantur. 40. Conscripti milites dicuntur, quia In tabulis conferuntur ab eo qui eos ducturus est; sicut transcripti vocantur, cum de alia in aliam legionem transeunt, et inde transcripti, quia nomina dant ut transcribantur. 41. Optiones dicti, quod sint electi. Nam OPTARE eligere est, sicut est illud: Optavitque locum regno, id est elegit. 42. Excubitores dicuntur, pro eo quod excubias semper agunt. Sunt enim ex numero militum, et in porticibus excubant propter regalem custodiam. Excubiae autem diurnae sunt vigiliae nocturnae, unde et vigiles.
9.3_3Velites, Romalılarda bir asker türüydü; adı uçuşmaktan (volitare) gelir. Çeviklikleriyle seçilen gençler silahlarıyla atlıların arkasına otururlardı. Düşmana varılınca atlardan atlarlar, kendilerini getiren atlılar çarpışırken öbür yandan yaya olarak hemen düşmanı karıştırırlardı. Bir zamanlar Hannibal'in filleri bu velites tarafından geri püskürtülmüştü; filler artık kendi adamlarınca yönetilemez hâle gelince kulaklarının arasına demirci kalemi çakılarak öldürülmüştü.
Castra askerin konakladığı yerdir. Castra denmesi casta gibidir, çünkü orada şehvet hadım edilirdi (castrari): aralarında kadın asla bulunmazdı.
Askerlik (militia) adını askerlerden (milites) alır, ya da çokluktan: multitia, yani çok kişinin işi; yahut işlerin kütlesinden (moles): moletia.
Lejyon altı bin silahlı adamdır. Adı seçimden (delectus) gelir, lecti gibi, yani silah için seçilmişler. Makedonlarda phalanx, Galyalılarda caterva, bizde legio denir.
Lejyonda altmış centuria, otuz manipulus, on iki cohors, iki yüz turma vardır.
Centuria, yüzer askere bölünmüş ordu parçasıdır. Başlarında olanlara centuriones denmesi buradandır.
Succenturiati, birinci centuria'da değil ikincisinde olanlardır; birincinin altında gibidirler. Yine de onlar da hazırlanmış, savaşta gözetleme yerlerine konmuştur: birincisi bozulursa bunlar, parmakla gösterilen yerde, zor durumda kalanlara yardım eder. Bu yüzden succenturiatus, tuzak için konan, hileli silahlarla donanmış kimseye de denir.
Manipulus iki yüz askerdir. Askerlere manipuli denmesi ya savaşa önce elle (manus) başladıkları için, ya da sancaklar çıkmadan önce sancak yerine kendilerine saman ya da ot demeti (manipulus) yaptıkları içindir. Bu işaretten ötürü askerlere manipulares denmiştir. Lucanus onlar için "Silahlı bölükleri hemen sancak başına çağırır" der.
Turma otuz atlıdır. Çünkü Romalıların her boyda üç yüz atlısı vardı; her centuria'dan on kişi verilir, böylece bir turma olurdu. Cohors'ta beş yüz asker vardır.
Askerliğin üç türü vardır: sacramentum, evocatio, coniuratio.
Sacramentum: seçilmeden sonra her asker hizmet süresi, yani askerlik zamanı dolmadan askerlikten ayrılmayacağına yemin eder. Tam askerlik yapanlar bunlardır; yirmi beş yıl bağlı kalırlar.
Evocatio: ani bir savaş için yalnız askerler değil, ötekiler de çağrılır. Bu yüzden konsül şöyle derdi: "Devletin selâmetini isteyen beni izlesin."
Coniuratio: kargaşada yapılır; şehrin karşı karşıya olduğu tehlike herkese tek tek yemin ettirmeye izin vermez, kalabalık birden toplanır ve kargaşa içinde öfkeyle birleşir. Buna tumultuatio da denir.
Savaş saflarının başlıca şekilleri şunlardır: exercitus, classis, nodus, cuneus, alae, cornua, agmen. Bunlar biçimlerini ve adlarını aktarıldıkları şeylerden alır.
Acies (saf) adını, demirle ve kılıçların keskinliğiyle (acumen) silahlanmış olmasından alır.
Ordu (exercitus), tek türden bir kalabalıktır; adı savaş talimlerinden (exercitatio) gelir.
Classes, ordunun bölümleri için denirdi; bunlara sonra manipuli dendi. Vergilius bu yüzden "Burası bölüklerin (classes) yeriydi, saflar burada çarpışırdı" der. Sonradan gemilerin filosuna da classis dendi.
Nodus (düğüm), piyadenin sık kalabalığıdır; turma atlıların kalabalığı olduğu gibi. Düğüm denmesi güçlüğündendir, çünkü zor çözülür.
Cuneus, askerlerin bir yere toplanmış kalabalığıdır. Birleştiği (coire) için bu birleşmeye cuneus denmiştir, conneus gibi, çünkü hepsi bir yere sürülür.
Orduda alae otuz atlıdan oluşur. Atlılara alae (kanatlar) denmesi, kanatlar gibi piyadeleri örtmelerindendir.
Cornua (boynuzlar), ordunun uçlarına denir, çünkü kıvrıktır.
Agmen, ordu yürürken denir; yürümekten (agere), yani gitmekten gelir. Plautus: "Nereye gidiyorsun?" Yürüyen ordudur bu. Çünkü boyuna uzanan düzene agmen denir; ordu kapılardan çıkarken olduğu gibi. Bunun dışındakiler için bu ad yanlış kullanımdır.
- Velites erant apud Romanos genus militiae. a volitando vocati. Lecti enim agilitate juvenes, cum armis suis post terga equitum considebant, et mox cum ad hostes ventum esset, equis desiliebant, et continuo pedites ipsi ex alia parte, equitibus per quot advecti fuerant dimicantibus, hostem perturbabant. Ab his ergo velitibus elephanti quondam Annibalis retro acti, cum regi jam a suis non possent, fabrili scalpro inter aures adacto, necabantur. 44. Castra sunt ubi miles steterit; dicta autem castra, quasi casta, eo quod illic castraretur libido. Nam nunquam iis intererat mulier. 45. Militia autem a militibus dicta, aut a multis, quasi multitia, quasi negotium multorum, aut a mole rerum, quasi moletia. 46. Legio sex millium armatorum est a delectu vocata, quasi lecti, id est, armis electi. Proprie autem Macedonum a phalanx, Gallorum caterva, nostra legio dicitur. 47. Legio habet sexaginta centurlas, manipulos triginta, cohortes duodecim, turmas ducentas. 48. Centuria est pars exercitus in centenos milites divisa. Unde et qui iis praesunt centuriones dicunt. 49. Succenturiati sunt, non qui in prima, sed qui in secunda centuria sunt, quasi sub prima centuria, tamen stricti etiam ipsi, et in speculis positi in bello sunt, ut si prima defecerit, isti, quos sub se digitus, laborantibus primis subveniant. Unde et ad insidiandum ponitur succenturiatus quasi armis dolosis instructus. 50. Manipulus ducentorum est militum; manipuli autem dicti sunt milites, sive quia bellum primo manu incipiebant, sive quod antequam signa essent manipulos sibi, id est, fasciculos stipulae, vel herbae alicujus, pro signis faciebant, a quo signo manipulares milites cognominati sunt. De quibus Lucanus: Convocat armatos extemplo ad signa maniplos. 51. Turma triginta equites sunt. Romani enim equites in una tribu trecenti fuerunt. De singulis enim centuriis decem dabantur, et fiebat turma. Cohors quingentos milites habet 52. Tria sum militiae genera, sacramentum, evocatio, conjuratio. 53. Sacramentum, in quo post electionem jurat unusquisque miles se non recedere a militia, nisi post completa stipendia, id est, militiae tempora, et hi sunt qui habent plenam militiam. Nam viginti quinque annis tenentur. 54. Evocatio, dum ad subitum bellum non solum milites, sed et caeteri evocantur. Unde etiam consul solebat dicere: Qui rempublicam salvam esse vult, me sequatur. 65. Conjuratio, quae fit tumultu, quando vicinum urbis periculum singulos jurare non patitur, sed repente colligitur multitudo, et tumultuosa in ira conflatur. Haec et tumultuatio dicitur. 56. In acie autem istae fere formae sunt: Exerci tus, classis, nodus, cuneus, alae, cornua, agmen, quae formas et nomina ab ipsis rebus de quibus translata sunt mutuantur. 57. Acies dicta, quod ferro armata sit, et acumine gladiorum. 58. Exercitus, multitudo ex uno genere, ab exercitatione belli vocata. 59. Classes dictae propter divisionem exercitus, qui postea manipuli dicti sunt. Unde et Virgilius: Classibus hic locus, hic acies certare solebant. Jam postea et classis navium dicta. 60. Nodus proprie est densa peditum multitudo, sicut turma equitum. Nodus autem dictus, pro difficultate, quod vix possit resolvi. 61. Cuneus est collecta in unum militum multitudo. Unde propter quod in unum coit, ipsa coitio in unum cuneus nominatus est, quasi conneus, eo quod in unum omnes coguntur. 62. Alae in exercitu triginta equites esse dicuntur; Alae autem equites ob hoc dicti, quia tegunt, pedites alarum vice. 63. Cornua vocantur extremitas exercitus, quod intorta sit. 64. Agmen dicitur cum exercitus iter facit, ab agendo vocatum, id est, eundo. Plautus: Quo te agis ipse? Est enim exercitus ambulans. Nam agmen dicitur quod in longitudine directum est, quale solet esse cum exercitus portis procedit; quidquid fuerit aliud, abusive dicitur.
9.44. Vatandaşlar
Hükümranlıkların ve askerliğin adlarından bir ölçüde söz ettik; şimdi vatandaşların adlarını özetle ekleyelim.
Vatandaşlara (cives) bu ad, ortak hayat daha süslü ve daha güvenli olsun diye bir araya gelip (coire) yaşadıkları için verilmiştir.
Ev, bir ailenin barınağıdır; tıpkı şehrin bir halkın, dünyanın da bütün insan soyunun yurdu olması gibi. Ev aynı zamanda soy, aile ya da karı kocanın birleşmesi demektir. İki kişiden başlar. Yunanca bir addır, çünkü Yunanlar çatılara dōmata der.
Aile (familia), kanuna uygun olarak hür kimselerden doğan hür çocuklardır; ad uyluktan (femur) gelir.
Soy (genus) adını doğurmaktan ve türetmekten ya da belirli soydan gelenlerin sınırlarından alır: kendi akrabalıklarıyla sınırlanan kavimlere millet denmesi gibi.
Halk, insan kalabalığının hukuk üzerinde anlaşarak ve uyumlu ortaklıkla bir araya gelen topluluğudur. Halk avamdan şununla ayrılır: halk, şehrin yaşlıları da içinde bütün vatandaşlardır; avam (plebs) ise şehrin yaşlıları dışındaki kalabalıktır.
Demek ki halk bütün şehirdir, avam ise sıradan kalabalıktır. Plebs çokluktan (pluralitas) gelir, çünkü küçüklerin sayısı yaşlılardan çoktur. Halka (populus) Yunanca sychnos dēmos, yani kalabalık, polys denir; populus adı da buradan gelir. Yunancada halka laos da denir, taşlardan (lithoi) gelir. Vulgus, gelişigüzel oturan kalabalıktır; herkesin istediği yere (quo vult) gittiği gibi.
Boylar (tribus), halkların ayrı kurul ve toplulukları gibidir. Bu ad, başlangıçta Romalıların Romulus tarafından üçe ayrılmasından gelir: senatörler, askerler ve halk. Boylar şimdi çoğalmış olsa da eski adı korurlar.
Senatoya adını yaş vermiştir, çünkü yaşlıydılar (seniores). Başkaları senatörlerin adını izin vermekten (sinere) alır, çünkü iş yapma imkânını onlar verirdi.
Senatusconsultum adını danışmaktan ve görüşmekten alır, çünkü zarar veremeyecek şekilde tedbir alınır.
Sallustius'un dediği gibi patres adı, ilgilerinin benzerliğinden gelir: babalar çocuklarına nasıl davranırsa onlar da devlete öyle davranırdı.
Patres conscripti denmesi şundandır: Romulus on senatör meclisini seçince, halkın önünde adlarını altın levhalara yazdırdı; böylece Patres conscripti dendi.
Senatörlerin birinci sınıfına illustres, ikincisine spectabiles, üçüncüsüne clarissimi denir. Bundan aşağı dördüncü bir tür yoktur. Kişi senatör soyundan gelse de kanunî yaşa kadar Roma atlısıydı; sonra senatörlük payesini alırdı.
Eski Romalılarda sansörler vardı. Sansör adı bir yargı payesidir, çünkü censere yargılamak demektir. Sansörler malvarlıklarının yargıçlarıdır; adlarını paranın sayımından (census) alırlar.
Yargıçlara (iudices) bu ad, halka hukuku söyledikleri (ius dicentes) ya da hukukla karar verdikleri için verilmiştir. Hukukla karar vermek adilce yargılamak demektir. Adaleti olmayan yargıç değildir.
Praesides eyaletlerin yöneticileridir; başta oldukları (praeesse) için böyle anılırlar.
Praetorlar şehrin önderleri ve beyleri gibidir. Quaestores da öyledir, quaesitores gibi; çünkü sorgulara başkanlık ederler, danışma ve dava onların yanındadır.
Proceres şehrin beyleridir; procedes gibi, çünkü şerefçe herkesin önünde giderler. Duvarların dışına çıkan kirişlerin başlarına da proceres denir, ilk onlar öne çıktığı için. Bu ad oradan, kalabalıktan yüksekte duran ileri gelenlere aktarılmıştır.
Tribunlara bu ad, halka hakları ya da yardımı dağıttıkları için verilmiştir. Kralların kovulmasından on altı yıl sonra kuruldular. Avam senato ve konsüller tarafından ezilince kendisi için özgürlüğünü koruyacak ve soyluların haksızlığına karşı savunacak kendi yargıçları ve savunucuları gibi tribunlar yarattı. Bu yüzden defensores denir, kendilerine emanet edilen halkı kötülerin küstahlığına karşı savundukları için. Ama şimdi tersine kimileri savunucu değil, yıkıcıdır.
Numerarii kamu parasını hazineye getirenlerdir.
Functi, payeleri ve bir vazifeyi yerine getirdikleri (fungi) için bu adı alır. Ölülere defuncti dememiz buradandır: hayatın vazifelerini tamamlamışlardır, artık hiçbir şey yapmazlar.
Municipes, aynı municipium'da doğanlardır; vazifelerin yerine getirilişinden, kamu görevlerini (munia) üstlendikleri için adlarını alırlar. Munia vazifeler demektir. Hiçbir vazife görmeyenlere bu yüzden immunes denir.
Municipales, oranın yerli vatandaşları ve orada vazife görenlerdir.
Decuriones, meclis (curia) sınıfından oldukları için bu adı alır, çünkü meclisin vazifesini yönetirler. Bu yüzden belirlenen tutarı ödemeyen ya da meclise katılmayan decurio olmaz.
Curiales de decuriones'le aynıdır. Curiales denmesi, sivil görevleri üstlenip (procurare) yerine getirmelerindendir.
CAPUT IV. De civibus. 1. De imperiis militiaeque vocabulis ex parte dictum est, deinceps civium nomina summatim subjungimus. 2. Cives vocati, quod in unum coeuntes vivant, ut vita communis et ornatior fiat et tutior. 3. Domus unius familiae habitaculum est, sicut urbs unius populi, sicut orbis domicilium totius generis humani. Est autem domus genus, familia, sive conjunctio viri et uxoris. Incipit autem a duobus, et est nomen Graecum. Nam δώματα Graeci tecta vocant. Familia est liberi ex liberis legibus suscepti, a femore. 4. Genus autem a gignendo et progenerando dictum, aut a definitione certorum prognatorum, ut nationes, quae propriis cognationibus terminatae, gentes appellantur. 5. Populus est coetus humanae multitudinis, juris consensu et concordi communione sociatus. Populus autem eo distat a plebibus, quod populus universi cives sunt, connumeratis senioribus civitatis; plebs autem reliquum vulgus sine senioribus civitatis. 6. Populus ergo tota civitas; vulgus vero plebs est. Plebs autem dicta a pluralitate; major est enim numerus minorum quam seniorum. Populus vero συχνὸς δη̃μος dicitur, id est, frequens, πολὺς. Unde et populus dictus est. Graece autem populus dicitur λαὸς a lapidibus. Vulgus est passim inhabitans multitudo, quasi quisque quo vult. 7. Tribus dicuntur tanquam curiae et congregationes distinctae populorum, et vocatae tribus ab eo quod in principio, Romani trifarie fuerunt a Romulo dispertiti, in senatoribus, militibus et plebibus. Quae tamen tribus nunc multiplicatae nomen pristinum retinent. 8. Senatui nomen aetas dedit, quod seniores essent. i Alii a sinendo dictos accipiunt senatores; ipsi enim agendi facultatem dabant. 9. Senatusconsultus a consulendo, et tractando est dictus, quod sic fit, ut consulat, et nocere non possit. 10. Patres autem, Ut dicit Sallustius, a curae similitudine vocati sunt. Nam sicut patres filios suos, ita illi rempublicam habebant. 11 Patres conscripti, quia dum Romulus decem curias senatorum elegisset nomina eorum, praesente populo, in tabulas aureas contulit, atque inde Patres conscripti vocati. 12. Primi ordines senatorum dicuntur illustres, secund' spectabiles, tertit clarissimi. Jam inferius quartum aliquod genus non est. Quamvis autem senatoria quisque origine esset, Usque ad legitimos annos eques Romanus erat, deinde accipiebat honorem senatoriae dignitatis 13. Censores apud veteres Romanos erant. Est enim nomen censoris dignitas judicialis. Censere enim judicare est. Item censores sunt patrimoniorum judices, a censu aeris appellati. 14. Judices dicti, quasi jus dicentes populo, sive quod jure disceptent. Jure autem disceptare est juste judicare. Non est autem judex, si non in eo est justitia. 15. Praesides rectores sunt provinciae, dicti eo quod praesunt. 16. Praetores. autem, quasi praeceptores civitatis, et principes. Iidem et quaestores, quasi quaesitores, eo quod quaestionibus praesunt, consilium enim et causa apud cos est. 17. Proceres sunt principes civitatis, quasi procedes, quod ante omnes honore praecedant. Inde et capita trabium, quae eminent extra parietes, proceres dicuntur, eo quod primo procedat. Hinc autem ad primores facta translatio, quod a caetera multitudine praeeminent. 48. Tribuni dicti, quod plebi jura, vel opem tribuunt. Constituti sunt autem decimo sexto anno post reges exactos. Dum enim plebs a senatu et consulibus premeretur, tunc ipsa sibi tribunos, quasi proprios judices et defensores creavit, qui eorum libertatem tuerentur, et eos adversus injuriam nobilitatis defenderent, unde et defensores dicti, eo quod sibi plebem commissam contra insolentiam improborum defendant. At contra nunc quidam eversores, non defensores existunt. 19. Numerarii vocati sunt qui publicum nummum aerariis inferunt. 20. Functi, ab eo quod fungantur honores et officio aliquo dicti. Hinc et defunctos mortuos dicimus, qui compleverunt vitae officia, nihil enim jam faciunt. 21. Municipes sunt in eodem municipio nati, ab officio munerum dicti, eo quod publica munia accipiunt. Munia enim officia sunt; unde et immunes dicuntur, qui nullum gerunt officium. 22. Municipales originales cives, et in locum officium gerentes. 23. Decuriones dicti, quod sint de ordine curiae. Officium enim curiae administrant. Unde non est decurio, a qui summam non intulit, vel curiam non participavit. 24. Curiales autem iidem et decuriones. Et dicti curiales, quia civilia munera procurant et exsequuntur.
9.4_2Principales, magistratus ve duumvirales, meclis vazifelerinin sınıflarıdır. Principales'e bu ad, memurların birincileri oldukları için verilmiştir.
Magistratus'a, öteki vazifelerden büyük oldukları için. Duumvirales'e ise [metin eksik].
Tabellio, levhaları (tabellae) taşıdığı için bu adı alır. Exceptor ve kamu kâtibi de odur, çünkü yalnız resmî işlemlerde yayımlanacak olanları yazar.
Burgarii adını burgi'den alır, çünkü halk sınır boyunca sık sık kurulan barınaklara burgi der. Burgund milletinin adı da buradan gelir; Romalılar Germania'yı boyunduruk altına alınca onları karakollara yerleştirmişti, böylece adlarını bu yerlerden aldılar.
Collegiati: suç işleyenlerin onların heyetine ve gözetimine verildiği kimselerdir. Babası belirsiz doğan, insanların en bayağı türüdür.
Privati, kamu vazifelerine yabancı olanlardır. Bu ad memurluğu olanın zıddıdır; privati denmesi, meclis vazifelerinden çözülmüş olmalarındandır.
Mercenarii ücret alarak hizmet edenlerdir. Bunlara Yunanca barones de denir, çünkü emeklerde güçlüdürler; barys ağır, yani güçlü demektir. Bunun zıddı hafif, yani zayıftır.
Publicani, hazine gelirlerini ya da kamu mallarını kiralayanlara, yahut kamu vergilerini toplayanlara, ya da dünya işleriyle kazanç peşinde koşanlara denir. Adları da buradan gelir.
Villicus asıl anlamda çiftliğin yöneticisidir; adını da çiftlikten (villa) alır. Ama bazen villicus yalnız çiftliğin yönetimini değil, Cicero'nun yorumladığı gibi bütün evin idaresini, yani bütün mülklerin ve çiftliklerin kâhyasını gösterir.
Actores ile curatores aynıdır; yapmaktan (agere) ve bakmaktan (curare) gelirler.
Procuratores, curator yerine iş gördükleri için bu adı alır, propter curatores gibi; proconsul da konsül yerine olan kimsedir.
Coloni, toprağın işlenmesinden (cultura) ad alan yabancı çiftçilerdir. Başka yerden gelir, kiralanan başkasının tarlasını sürerler. Çiftçilik için doğdukları toprağa, onlara tarla kiralandığından, sahibinin egemenliği altında bir yükümlülük borçludurlar. Coloni dört türlüdür: Roma, Latin, yardımcı ve özel kırsal coloni.
Inquilini, başkalarının toprağında oturanlar gibidir (incolentes aliena); kendi yurtları yoktur, yabancı toprakta otururlar.
Inquilinus ile advena arasında fark vardır. Inquilini göç eden ve sürekli kalmayanlardır. Advenae ya da incolae ise dışarıdan gelmiş, ama kalıcı olanlardır; incolae denmesi artık orada oturanlar olmalarındandır.
Indigenae oralı doğanlar, oturdukları yerde dünyaya gelenlerdir.
Incola ise yerli olanı değil, dışarıdan geleni gösterir.
Peregrini, kendilerinden doğdukları anne babaları bilinmediği için bu adı alır; uzak bir ülkeden gelirler.
Roma'da oturanlara urbani, başka yerlerde oturanlara oppidani denirdi. Çünkü urbs yalnız Roma'dır, ötekiler oppidum'dur.
Famuli, kölelerin kendi ev halkından doğanlardır. Köle (servus) adının kaynağı ise şudur: savaş hukukuna göre galiplerce öldürülebilecek olanlar korunur (servare) ve köle olurdu; böylece kendilerine servi denirdi.
Cariyeler (ancillae) adını destek olmalarından alır, çünkü Yunancada dirseğe ankōn denir; biz de ancon deriz.
Mancipium, elle tutulup (manu capi) boyun eğdirilebilen her şeydir: insan, at, koyun gibi. Bu hayvanlar doğar doğmaz mancipium sayılır; yabanî hayvanlar sayılanlar ise yakalandıklarında ya da evcilleştiklerinde mancipium görünür.
Ingenui, özgürlüğü sonradan elde etmeyip azatlılar gibi soyda (in genere) taşıyanlardır. Yunanlar da onlara eugeneis der, iyi soydan oldukları için.
Azatlı (libertus), liberatus, yani kurtarılmış gibidir; önce köleliğin boyunduruğuna bağlıydı. Eskilerde azatlıların çocuklarına libertini denirdi, sanki azatlılardan doğmuş; şimdi libertinus azatlının yetiştirdiği ya da sahip olduğu kimsedir.
Manumissus, elden salınmış (manu emissus) gibidir. Eskiler biri azat edileceği zaman onu bir tokatla vurup döndürür, hür olduğunu onaylardı; manumissi denmesi de buradan gelir, elle çıkarıldıkları için.
Dedititii adını önce teslimden (deditio) almıştır. Teslim, bağlanmış ya da bağlanacak düşmanların kendilerini galiplere vermesine denir. Adın kaynağı şudur: bir zamanlar köleler silah alıp Roma halkına karşı çarpışmış, bağlı olarak teslim olmuş, yakalanarak çeşitli rezilliklere uğratılmışlardı.
Bazıları sonra sahipleri tarafından azat edildi; ama açıkça çektikleri işkencelerin izleri yüzünden Roma vatandaşlığı payesine erişemediler.
- Principales magistratus et duumvirales curialium officiorum ordinis sunt. Principales dicti quod primi sint magistratibus. 26. Magistratus vero, quod majores sint reliquis officiis. Duumvirales.... 27. Tabellio vocatus, eo quod sit portitor tabellarum. Idem exceptor, idem et scriba publicus, quia ea tantum quae gestis publicantur scribit. 28. Burgarii a burgis dicti, quia crebra per limites habitacula constituta burgos vulgo vocant. Unde et Burgundionum genti nomen inhaesit, quos quondam, subacta Germania, Romani per castra disposuerunt, atque ita ex locis nomen sumpserunt. 29. Collegiati dicuntur, quod ex eorum collegio custodiisque deputentur qui facinus aliquod commiserunt. Est enim sordidissimum genus hominum patre incerto progenitum. 30. Privati sunt extranei ab officiis publicis. Est enim nomen magistratum habenti contrarium; et dicti privati, quod sint ab officiis curiae absoluti. 31. Mercenarii sunt qui serviunt accepta mercede: iidem et barones Graeco nomine, quod sint fortes In laboribus; Βαρύς enim dicitur gravis, quod sit fortis. Cui contrarius est levis, id est, infirmus. 32. Publicani appellantur conductores vectigalium fisci, vel rerum publicarum, sive qui vectigalia publica exigunt, vel qui per negotia saeculi lucra sectantur. Unde et cognominati sunt. 33. Villicus proprie villae gubernator est. Unde et a villa VILLICUS nomen accepit. Interdum autem villicus non gubernationem villae, sed dispensationem universae domus, Tullio interpretante, significat, quod est universarum possessionum et villarum dispensatorem. 34. Actores iidem et curatores ab agendo, et curando vocati. 35. Procuratores vero, eo quod vicem curatoris fungantur, i quasi propter curatores, sicut PROCONSUL pro consule. 36. Coloni sunt cultores advenae dicti a cuIIura agri. Sunt enim aliunde venientes, atque alienum agrum locatum colentes, ac debentes conditionem genitali solo propter agriculturam sub dominio possessoris, pro eo quod iis locatus est fundus. Coloni autem quatuor modis dicuntur. Nam coloni, aut Romani sunt, aut coloni Latini, aut coloni auxiliares, aut coloni ruris privati. 37. Inquilini vocati, quasi incolentes aliena, non enim habent propriam sedem, sed in terra aliena inhabitant. 38. Differt autem inter inquilinum, et advenam. Inquilini enim sunt, qui emigrant, et non perpetuo permanent. Advenae autem, vel incolae adventitii perhibentur, sed permanentes; et inde incolce, quia jam habitatores sunt, ab incolendo. 39. Indigenae sunt inde geniti, et In eodem loco nati, ubi inhabitant. 40. Incola autem non indigenam, sed advenam indicat. 41. Peregrini dicti, eo quod ignorantur eorum parentes, quibus orti existunt; sunt enim de longinqua regione. 42. Urbani vocabantur, qui Romae habitabant, qui vero in caeteris locis oppidani. Nam sola urbs Roma, caetera oppida. 43. Famuli sunt ex propria servorum familia orti. Servi autem vocabulum inde traxerunt, quod hi qui jure belli possent occidi a victoribus, conservabantur, et servi fiebant, a servando, scilicet servi appellati. 44. Ancillae a sustentaculo vocatae, άγϰών enim Graece cubitus dicitur, unde, et anconem dicimus. 45. Mancipium est quidquid manu capi, subdique potest, ut homo, equus, ovis. Haec enim animalia statim, ut nata sunt, mancipium esse putantur; nam et ea quae in bestiarum numero sunt, tunc videntur mancipium esse, quando capi, sive domari coeperint. 46. Ingenui dicti, qui in genere habent libertatem, non in facto, sicut liberti. Unde et eos Greci εύγενεῑς vocant, quod sint boni generis. 47. Libertus autem vocatus, quasi liberatus. Erat enim prius jugo servitutis addictus. i Libertorum autem filii apud antiquos liberti appellabantur, quasi de libertis nati, nunc vero libertinus, aut a liberto factus, aut possessus. 48. Manumissus dicitur, quasi manu emissus. Apud veteres enim quoties manu mittebant, a alapa percussos circumagebant, et liberos confirmabant; unde et manumissi dicti, eo quod manu eminerentur. 49. Dedititii primum a deditione sunt nuncupati. Deditio enim dicitur quando se vincti aut vinciendi hostes victoribus tradunt, quibus haec origo nominis fuit. Dum quondam adversus populum Romanum servi armis sumptis dimicassent, vincti se dederant, comprehensique varia turpitudine affecti sunt. 50. Et quidam postea a dominis manumissi propter suppliciorum notas, quas manifeste perpessi sunt, ad dignitatem civium Romanorum non pervenerunt.
9.4_3Latin azatlıları (Roma kurulmadan önce Latinlerde olurdu) özgürlüğü asla vasiyetle değil, mektupla alırlardı. Vasiyetle azat edilmedikleri için ne vasiyetten bir şey alabilir ne de kendilerine mirasçı edinebilirlerdi. Sonra konsüller döneminde Roma şehrinde vasiyetlerle Roma vatandaşı oldular.
Roma vatandaşı denmeleri, vasiyetle hür yapılınca Roma vatandaşlarının sayısına geçirilmelerindendir. Roma şehrinde oturma hakkı önce yalnız onlarındı; öteki azatlıların ne Roma şehrinde ne de şehirden yedi mil içinde oturmasına izin verilirdi.
- Latini liberti ( ante Romam conditam apud Latinos fiebant) nunquam per testamentum, sed per epistolam libertatem sumentes. inde quia per testamentum non fiebant, nec ex testamento aliquid capere, nec suos haeredes facere poterant, cives Romani postea sub consulibus per testamenta in urbe Romana effecti sunt. 52. Dicti autem cives Romani, quia testamento liberi effecti in numerum Romanorum civium rediguntur. His primum aditus erat in urbe Roma commorari, caeteris autem libertis prohibebatur, ne vel in urbe Roma, vel intra septimum ab urbe milliarium commanerent.
9.55. Yakınlıklar ve dereceler
Mirasçı (heres) adını paranın (aes) sayımı koymuştur, çünkü mirası bırakanın vergisini o öder. Bu kelimede mirasın ve soyun ilk ardıllığı vardır: oğullar ve torunlar gibi.
Proheres, mirasçının yerini tutandır, mirasçı yerine gibidir; ya atanmış ya da yedeğe konmuş olur.
Baba, soyun başlangıcının doğduğu kimsedir; bu yüzden ona aile babası denir. Baba (pater) denmesi, patratio tamamlanınca oğul türetmesindendir. Patratio cinsel birleşmenin tamamlanmasıdır. Lucretius: "ve iyi doğan şeyleri tamamlarlar."
Genitores doğurmaktan (gignere), parentes de parientes gibi doğurmaktan (parere) gelir.
Bunlara creatores de denir. Crementum erkeğin tohumudur; hayvanların ve insanların bedenleri ondan oluşur. Ana babaya creatores denmesi bundandır.
Anne (mater) adını bir şeyin ondan meydana gelmesinden alır; mater, materia gibidir, çünkü sebep babadır.
Aile babası denmesi, ailesindeki bütün kölelere baba sevgisiyle, oğullarına bakan baba gibi bakmasından, kölelerinin durumunu oğullarına duyduğu sevgiden ayırmaması, onları tek bir uzuv gibi kucaklamasındandır. Aile babası adı buradan doğmuştur. Kölelerine haksız yere hükmedenler bu adla anıldıklarını hiç düşünmesinler.
Materfamilias denmesi, belli bir hukukî törenle kocasının ailesine geçmesindendir. Evlilik levhaları satın alınışının belgeleridir. Öte yandan matrona ilk çocuğun annesi, yani doğanın annesi gibiyken, materfamilias çok doğurmuş kadındır; çünkü aile iki kişiden başlar.
Dede (avus), babanın babasıdır; adını çağdan (aevum), yani eskilikten alır. Proavus dedenin babasıdır, dedeye yakın (prope) gibidir. Abavus, proavus'un babasıdır, artık dededen uzaktır. Atavus, abavus'un babasıdır.
Tritavus, atavus'un babasıdır; tetravus gibidir, yani dedenin üstünde dördüncüdür. Tritavus akrabalığın son adıdır. Aile babadan başlar, tritavus'ta biter.
Filius ve filia adını aileden (familia) alır, çünkü doğanların sırasında ilk onlardır. Cornelia ailesi, Cornelius'tan çıkan bütün soydur.
Aile (familia) adı uyluktan (femur) gelir; çünkü soy ve kök uyluktan gösterilir. Köleler için aile demek yanlış kullanımdır, asıl anlam değildir.
Stirps uzun soyu anlatır. Gnatus doğurulmuş (generatus) demektir; bu yüzden g ile yazılır. Suboles, soyun yerine geçişi (substitutio) olduğu için bu adı alır.
Çocukların sırası dört kısımdır: tek doğan, ilk doğan, ortanca, sonuncu. Tek doğan, kendisinden sonra kimsenin olmadığıdır. İlk doğan, kendisinden önce kimsenin olmadığıdır. Ortanca hepsinin arasındadır. Sonuncu hepsinden sonradır. Ona minimus da denir, monas'tan. Sonuncuya (novissimus) yeni (novus) olduğu için bu ad verilir, çünkü ötekiler önce geldikleri için daha eskidir.
Dört şekilde oğul denir: tabiatça, taklitle, evlatlıkla, öğretimle. Tabiatça: Yahudilere İbrahim'in oğulları denmesi gibi. Taklitle: milletlerden olup İbrahim'in imanını taklit edenler gibi, nitekim İncil "Tanrı bu taşlardan İbrahim'in oğullarını çıkarmaya kadirdir" der. Ya da Rab'bin bu Yahudilere şeytanın oğulları demesi gibi: ondan doğmamış, ama onu taklit etmişlerdir.
Evlatlıkla: insan âdetinden ötürü kimsenin bilmemesi mümkün olmayan şey, ya da bizim Tanrı'ya tabiatça değil evlatlıkla "Göklerdeki Babamız" dememiz gibi. Öğretimle: Havari'nin İncil'i vaaz ettiklerine oğullarım demesi gibi.
Kanunlarda çocuklara liberi denmesi kölelerden ayrılsınlar diyedir. Köle nasıl efendisinin yetkisi altındaysa oğul da babanın yetkisi altındadır. Bu yüzden oğul babasından özgür olsun diye emancipatio, köle efendisinden kurtulsun diye azat yapılır.
Liberi denmesi aynı zamanda hür evlilikten doğmaları içindir. Çünkü hür erkek ile cariyeden doğan çocuklar köle durumundadır; doğan kimse her zaman ana babadan aşağı olanın hâlini alır.
Hür cariyelerin çocuklarına naturales denir; onları dürüst evlilik değil, yalnız tabiat doğurmuştur. Bunlara pueri de denir, pubes'ten.
Evlatlık oğul, yetkisi altında bulunduğu baba, dede ya da büyük dede tarafından emancipatio ile başkasının yetkisine verilendir; ikisinin adını da taşır: Fabius Aemilius ya da Scipio Paulus gibi.
Gemini yalnız iki değil, birlikte doğan daha çok çocuk için de denir. İkizlerden biri düşerse, kanuna uygun doğan öteki çocuğa vopiscus denir.
Posthumus, babanın gömülmesinden (humatio) sonra, yani ölümünden sonra doğandır. Ölünün adını alır; çünkü kanun, ölüden doğanın ölünün adıyla anılmasını istemiştir.
Nothus, soylu babadan ve soylu olmayan anneden, örneğin cariyeden doğandır. Bu Yunanca bir addır, Latincede karşılığı yoktur.
CAPUT V. De affinitatibus et gradibus. 1. Haeredis nomen imposuit census aeris, e solvit enim tributum auctoris. In hoc enim vocabulo prima successio est haereditatis et generis, ut sunt filii et nepotes. 2. Prohaeres est qui loco haeredis fungitur, quasi pro haerede; est enim, aut institutus, aut substitutus. 3. Pater est a quo nascitur initium generis; itaque is paterfamilias vocitatur. Pater autem dictus, eo quod patratione peracta, filium procreet. Patratio enim est rei venereae consummatio. Lucret.: Et bene parta patrant. 4. Genitores autem a gignendo, et parentes, quasi parientes. 5. Iidem et creatores. Crementum enim est semen masculi, unde animalium et hominum corpora concipiuntur. Hinc creatores parentes dicuntur. 6. Mater dicitur, quod exinde efficiatur aliquid; i mater enim quasi materia, nam causa pater est. 7. Pater familias autem dictus, quod omnibus in familia sua positis servis, tanquam pater filiis, patria dilectione consulit, servorumque conditionem a filiorum affectu non discernit, sed quasi unum membrum amplectitur; hinc enim exortum est nomen Patrisfamilias. Qui autem inique dominantur in servis, hoc se nomine nequaquam reputent appellari. 8. Materfamilias inde vocatur, quia per quamdam juris solemnitatem in familiam transit mariti. Tabulae enim matrimoniales instrumenta emptionis suae sunt Alias sicut matrona est mater primi pueri, id est quasi mater nati; ita materfamilias illa est quae plures enixa est. Nam familia ex duobus esse incipit. 9. Avus patris pater est, ab aevo dictus, id est, ab antiquitate. Proavus avi pater est, quasi prope avum. Abavus proavi pater, jam longe ab avo. Atavus abavi pater. 10. Tritavus atavi pater, quasi tetravus, id est, quartus supra avum. Sed tritavus ultimum cognationis nomen est. Familia enim oritur a patre, terminatur in tritavo. ii..1 Filius et filia a familia dicti, ipsi enim primi in ordine nascentium existunt; unde et Cornelia familia stirps ipsa omnis a Cornelio orta. 12. Familia autem a femore. a Femore enim genus et stirps ostenditur. Nam familia pro servis abusive, non proprie dicitur. 13. Stirps ex longa generis significatione vocatur. Cnatus dictus, quia generatus. Unde et per scribitur. Suboles, eo quod substitutio sit generis. 14. Quadripertitus est autem ordo filiorum, ita: Unigenitus, primogenitus, medius, novissimus. Unigenitus post quem nullus. Primogenitus ante quem nullus. Medius, inter omnes. Novissimus, post omnes. Idem et minimus a monade. NOVISSIMUS autem propter quod novus, quia caeteri praecedendo antiquiores existunt. 15. Quatuor etiam modis filii appellantur, natura, imitatione, adoptione, doctrina Natura, veluti cum dicuntur filii Abrahae Judaei. Imitatione, ut ipsius Abrahae fidem imitantes ex gentibus, dicente Evangelio: Potens est Deus de lapidibus istis suscitare filios Abrahae, vel sicut eosdem Judaeos Dominus filios esse dicit diaboli, a quo non nati, sed quem fuerant imitati. 16. Adoptione quoque, quod humana consuetudine nulli licet nescire, vel sicut nos Deo non natura, sed adoptione dicimus: Pater noster, qui es in Caelis. Doctrina, sicut Apostolus filios suos appellat eos quibus Evangelium praedicavit. 17. Filii autem ideo in legibus liberi appellantur, ut isto vocabulo secernantur a servis, quia sicut servus in potestate est domini, sic filius in potestate est patris. Inde etiam filio fit emancipatio, ut sit liber a patre, sicut fit servo manumissio, ut sit liberatus a domino. 18. Item liberi dici, quia ex libero sunt matrimonio orti. Nam filii ex libero et ancilla servilis conditionis sunt. Semper enim qui nascitur deteriorem parentis statum sumit. 19. Naturales autem dicuntur ingenuarum concubinarum filii, quos sola natura genuit, non honestae conjugii. Iidem et pueri, a pube. 20. Adoptivus filius est, qui aut a patre justo, aut avo, aut proavo, in cujus potestate est, per emancipationem est traditus in alienam potestatem, qui utriusque fert nomen, aut Fabius Aemilius, vel Scipio Paulus. 21. Gemini sunt, non duo tantum simul nati, sed etiam plures. De geminis autem, uno aborto, alter qui legiturne natus fuerit vopiscus nominatur. 22. Posthumus vocatur, eo quod post humationem patris nascitur, id est, post obitum. Iste et defuncta nomen accipit; sic enim lex voluit ut qui de defuncto nascitur defuncti nomine appelletur. 23. Nothus dicitur qui de patre nobili et matre ignobili gignitur, sicut ex concubina. Est autem hoc nomen Graecum, et in Latinitate deficit.
9.5_2Bunun zıddı spurius'tur: soylu anneden ve soylu olmayan babadan doğan. Spurius, babası belirsiz, dul anneden doğana da denir; sanki yalnız spurius'un oğludur. Çünkü eskiler kadının cinsel organına sporion derdi, sporos'tan, yani babanın adından değil, tohumdan.
Onlara favonii de denirdi; çünkü bazı hayvanların batı rüzgârını (favonius) soluyup gebe kaldığı sanılır. Bu yüzden kanuna uygun evlilikten olmayanlar babadan çok anneyi izler. Latincede spurii, temizliğin dışında (extra puritatem), yani kirli gibidir.
Torun (nepos), oğuldan doğandır; sonradan doğmuş (natus post) gibidir. Çünkü önce oğul doğar, sonra torun. Bu yer değiştirmenin bir derecesidir. Posteritas, sonraki çağ (postera aetas) demektir. Nepos iki cins için de kullanılır. Neptis demek ise mirasçılıktaki ayrım için hukukta kabul edilmiştir.
Pronepos torundan oluşup doğandır; ilerde sonra doğmuş (porro post natus) gibidir. Bu dereceden başlayarak progenies denmeye başlar, ilerde sonra doğmuşlar gibi. Oğullar ve torunlar progenies değildir, çünkü onlarda uzun soy yoktur.
Aşağıya doğru uzakta doğanlara progenies dendiği gibi, yukarıya doğru büyük dedelere ve atalara da progenitores denir, ilerde doğuranlar gibi. Pronepos denmesi, toruna yakın (prope) olmasındandır.
Abnepos, torundan ayrıldığı (sejungitur) için bu adı alır, çünkü onunla torun arasında pronepos vardır. Adnepos, abnepos'un oğludur.
Trinepos, adnepos'un oğludur; torundan sonra dördüncüdür, tetranepos gibi.
Minores yalnız derecelerin adı tükenince deriz: oğul, nepos, pronepos, abnepos, adnepos, trinepos. Bu dereceler bitince haklı olarak minores deriz; tıpkı baba, avus, proavus, abavus, atavus, tritavus adlarından sonra maiores dememiz gibi.
- Huic contrarius est spurius, qui de matre nobili, et patre ignobili nascitur. Item spurius patre incerto, matre vidua genitus, velut tantum spurii filius, quia muliebrem naturam veteres σπόριον vocabant, ve lut ἀπὸ τοῡ σπόρου, hoc est, seminis, non patris nomine. 25. Eosdem et favonios appellabant, quia quaedam animalia, favonio spiritu hausto, concipere existimantur. Unde et ii qui non sunt de legitimo matrimonio, matrem potius quam patrem sequuntur. Latine autem spurii, quasi extra puritatem, id est, quasi immundi. 26. Nepos est, qui ex filio natus est. Dictus autem nepos, quasi natus post. Primum enim filius nascitur, deinde nepos. Gradus enim substitutionis est. Hinc et posteritas, quasi postera aetas. Nepos autem utriusque sexus est. Nam, ut neptis dicamus in jure est propter discretionem successionis admissum. 27. Pronepos est qui ex nepote conceptus natusque est. Et dictus pronepos, quasi natus porro post. Ex hoc quoque gradu incipit vocari et progenies, quasi porro post geniti. Nam filii et nepotes non sunt progenies, qu a non est in eis longa posteritas. 28. Sicut autem inferius longe editi progenies dicuntur, ita superius proavi, atavique progenitores appellantur, quasi porro generantes. PRONEPOS dictus, quia prope nepotem. 29. Abnepos, quia sejungitur a nepote. Est enim inter illum et nepotem pronepos. Adnepos, abnepotis filius. 30. Trinepos, adnepotis filius, quia post nepotem quartus in ordine est, quasi tetranepos. 31. Minores autem non dicimus, nisi quoties graduum deficit nomen, ut puta filius, nepos, pronepos, abnepos, adnepos, trinepos. Ubi isti gradus defecerint, merito jam dicimus minores, sicut et majores dicimus post patris, avi, proavi, abavi, atavi, tritavique vocabulum.
9.66. Baba tarafından ve anne tarafından akrabalar
Agnati, oğullar bulunmadığında çocuklar yerine geçtikleri (accedere pro natis) için bu adı alır. Soyda önce bunlar tanınır (agnoscere), çünkü erkek cinsinden kişiler üzerinden gelirler: aynı babadan doğan erkek kardeş, onun oğlu ya da torunu, amca gibi.
Akraba (cognati) denmesi, onların da akrabalık yakınlığıyla bağlı olmalarındandır. Agnati'den sonra sayılırlar, çünkü kadın cinsinden kişiler üzerinden gelirler; agnati değildirler, ama başka bakımdan tabiî hukukla akrabadırlar.
Proximus, kan yakınlığından (proximitas) ötürü bu adı almıştır.
Consanguinei, tek kandan, yani tek babanın tohumundan doğdukları için bu adı alır. Çünkü erkeğin tohumu kanın köpüğüdür; kayalara çarpıp beyaz köpük çıkaran su gibi, ya da kadehte çalkalanınca beyaz köpük çıkaran siyah şarap gibi.
Erkek kardeşlere (fratres) bu ad aynı meyveden (fructus), yani aynı tohumdan doğdukları için verilmiştir.
Germani ise aynı anneden (genitrix) akanlardır; çoğunun dediği gibi aynı tohumdan (germen) gelenler değil, çünkü onlara yalnız fratres denir. Demek ki fratres aynı meyveden, germani aynı anneden akanlardır.
Uterini, farklı babalardan ve tek rahimden (uterus) doğanlardır; çünkü rahim yalnız kadındadır.
Kutsal Kitap'ta dört şekilde kardeş denir: tabiatça, milletçe, akrabalıkça, sevgiyle. Tabiatça: Esav ile Yakup, Andreas ile Petrus, Yakup ile Yuhanna gibi. Milletçe: bütün Yahudilerin birbirine kardeş demesi gibi, Tesniye'de olduğu üzere: "İbrani kardeşini satın alırsan." Havari de "Kardeşlerim, tenimce soydaşlarım olan İsrailoğulları uğruna ben kendim Mesih'ten ayrı düşmeyi isterdim" der.
Akrabalıkça kardeş denenler ise bir aileden, yani bir patria'dan olanlardır; Latinler buna paternitates der, tek kökten pek çok soy kalabalığının yayılmasıdır. Tekvin'de İbrahim Lut'a "Benimle senin arasında, çobanlarınla çobanlarım arasında kavga olmasın, çünkü hepimiz kardeşiz" der. Oysa Lut, İbrahim'in kardeşi değil, kardeşi Haran'ın oğluydu.
Dördüncü şekilde sevgiyle kardeş denenler iki kısma ayrılır: ruhanî ve ortak. Ruhanî olanda bütün Hıristiyanlara kardeş denir: "Bakın, kardeşlerin birlik içinde oturması ne iyi, ne hoştur." Ortak olanda bütün insanlar tek babadan doğduğumuz için eşit bir kardeşlikle birbirimize bağlanırız. Kutsal Kitap der ki: "Sizden nefret edenlere deyin ki: Siz bizim kardeşlerimizsiniz."
Germana, germanus gibi anlaşılır: aynı anneden akan.
Kız kardeş (soror) de erkek kardeş gibidir. Soror aynı tohumdan denir, çünkü akrabalığın payında (sors) erkek kardeşlerle birlikte yalnız o sayılır.
Fratres patrueles, babaları birbirinin öz kardeşi olanlara denir.
Consobrini, kız kardeş ile erkek kardeşten ya da iki kız kardeşten doğanlardır, consororini gibi.
Fratrueles, teyzenin çocuklarıdır. Sobrini, consobrini'nin çocuklarıdır. Thius Yunanca bir addır.
Amca (patruus), babanın kardeşidir, başka bir baba gibidir. Bu yüzden baba ölünce yetimi ilk amca alır ve kanunla oğul gibi korur.
Dayı (avunculus), annenin kardeşidir. Adı küçültme biçiminde görünür, çünkü dededen (avus) geldiği görülür.
Hala (amita), babanın kız kardeşidir, başka bir anne (alia mater) gibidir. Teyze (matertera), annenin kız kardeşidir, ikinci anne (altera mater) gibidir. Kayınpeder (socer), kızını verendir.
Damat (gener), kızı alandır. Damat denmesi soyu (genus) büyütmek için alınmasındandır. Socer ve socrus ise damadı ya da gelini kendilerine ortak etmelerinden (associare) gelir.
Üvey baba (vitricus), başka bir erkekten oğlu ya da kızı olan kadınla evlenendir. Vitricus, novitricus gibidir, çünkü annenin üzerine yeni gelir.
Üvey oğul (privignus), başka bir babadan doğandır. Privigenus gibi ya da önce doğmuş (prius genitus) gibi denir; halk bu yüzden antenatus der.
Şu adlar soydan (gens) türemiş görünür: genitor, genitrix; agnati, agnatae; cognati, cognatae; progenitores, progenitrices; germani, germanae.
Bu yakınlıklar üzerine:
Soyumun atası benim babamdır; ben onun oğlu ya da kızıyım. Babamın babası benim dedemdir (avus); ben onun erkek ya da kız torunuyum (nepos, neptis). Babamın dedesi benim proavus'umdur; ben onun pronepos'u ya da proneptis'iyim. Babamın proavus'u benim abavus'umdur; ben onun abnepos'u ya da abneptis'iyim. Babamın abavus'u benim atavus'umdur; ben onun adnepos'u ya da adneptis'iyim. Babamın atavus'u benim tritavus'umdur; ben onun trinepos'u ya da trineptis'iyim.
CAPUT VI. De agnatis et cognatis. 1. Agnati dicti, eo quod accedant pro natis, dum desunt filii. Qui ideo prius in gente agnoscuntur quia veniunt per virilis sexus personas, veluti frater eodem patre natus, vel fratris filius, neposve ex eo, item patruus. 2. Cognati dicti, quia sunt et ipsi propinquitate cognationis conjuncti. Qui inde post agnatos habentur, quia per feminini sexus personas veniunt, nec sunt agnati, sed alias naturali jure cognati. 3. Proximus propter proximitatem sanguinis appellatus. 4. Consanguinei vocati, eo quod ex uno sanguine, id est, ex uno patris semine nati sunt; nam semen viri spuma est sanguinis, ad instar aquae in scopulos collisae, quae spumam candidam facit, vel sicut vinum nigrum, quod in calice agitatum spumam albentem reddit. 5. Fratres dicti, eo quod sunt ex eodem fructu, id est, ex eodem semine nati. 6. Germani vero de eadem genitrice manantes; non, ut multi dicunt, de eodem germine, qui tantum fratres vocantur. Ergo fratres ex eodem fructu, germani ex eadem genitrice manantes. 7. Uterini vocati, eo quod sint ex diversis patribus, et uno utero editi; nam uterus tantum mulieris est. 8. Quatuor autem modis fratres dicuntur in divinis Scripturis: natura, gente, cognatione, affectu. Natura, ut Esau et Jacob. Andreas et Petrus, Jacobus et Joannes. Gente, ut omnes Judaei fratres inter se vocantur, ut in Deuteronomio: Si autem emeris fratrem, qui est Hebraeus (Deut. xv, 12). Et Apostolus: Optabam, inquit, ego anathema esse a Christo pro fratribus meis, qui sunt cognati mei secundum carnem aui sunt israelitae (Rom. IX, 3). 9. Porro cognatione fratres vocantur qui sunt de una familia, id est, patria, quas Latini paternitates interpretantur, cum ex una radice multa generis turba diffunditur, ut in Genesi dixit Abraham ad Loth: Non sit rixa inter me, et te, et inter pastores tuos, et pastores meos, quia omnes fratres nos sumus (Gen. XIII, 8). Et certe Loth non erat frater Abrahae, sed filius fratris ejus Aram. 10. Quarto modo affectu fratres dicti, qui in duo scinduntur; spiritale et commune. Spiritale, quo omnes Christiani fratres vocantur, ut: Ecce quam bonum, et quam jucundum habitare fratres in unum (Psal. CXXXII, 1). Commune, cum omnes homines ex uno patre nati pari inter nos germanitate conjungimur, Scriptura loquente: Dicite iis qui oderunt vos. Fratres nostri vos estis 11. Germana ita intelligitur, ut germanus, eadem genitrice manans. 12. Soror autem, ut frater; nam soror est ex eodem semine dicta, quod sola cum fratribus in sorte agnationis habeatur. 13. Fratres patrueles dicti, eo quod patres eorum germani fratres inter se fuerunt. 14. Consobrini vero vocati, qui, aut ex sorore, et fratre, aut ex duabus sororibus sunt nati, quasi consororini 15. Fratrueles autem materterae filii sunt. Sobrini consobrinorum filii. Thius Graecum nomen est. 16. Patruus frater patris est, quasi pater alius; unde, et decedente patre, pupillum prior patruus suscipit, et quasi filium lege tuetur. 17. Avunculus est matris frater, cujus nomen formam diminutivi habere videtur, quia ab avo venire monstratur. 18. Amita est soror patris, quasi alia mater. Ma tertera est sqror matris, quasi altera mater. Socer est, qui filiam dedit. 19. Gener est qui filiam duxit; gener autem dictus, quod asciscatur ad augendum genus. Socer autem et socrus, quod generum vel nurum sibi associavit 20. Vitricus autem qui uxorem ex alio viro filium aut filiam habentem duxit; et diclus vitricus, quasi novitricus, quod a matre superducatur novus. 21. Privignus est qui ex alio patre natus est, et privignus dici putatur, quasi privigenus, vel quasi prius genitus; unde et vulgo antenatus. 22. Vocabula autem a gente haec videntur declinata: genitor, genitrix; agnati, agnatae; cognati, cognatae; progenitores, progenitrices; germani, germanae. Item de praedictis affinitatibus. 23. Auctor mei generis pater mihi est, Ego illi filius, aut filia. Patris mei pater mihi avus est, ego illi nepos, aut neptis. Patris mei avus mihi proavus est, ego illi pronepos, aut proneplis. Patris mei proavus mihi abavus est, ego illi abnepos, aut abneptis. Patris mei abavus mihi atavus est, ego ille adnepos, aut adneptis. Patris mei atavus mihi tritavus est, ego illi trinepos, aut trineptis. De patruis.
9.6_2Amcalar. Babamın erkek kardeşi benim amcamdır (patruus); ben onun kardeşinin oğlu ya da kızıyım. Amcamın babası benim büyük babamdır (pater magnus); ben onun oğlunun kardeşinin oğlu ya da kızıyım. Amcamın dedesi benim propatruus'umdur; ben onun oğlunun ya da kızının torunuyum. Amcamın proavus'u benim adpatruus'umdur; ben onun erkek ya da kız torununun oğlu ya da kızıyım.
Halalar. Babamın kız kardeşi benim halamdır (amita); ben onun kardeşinin oğlu ya da kızıyım. Halamın annesi benim büyük halamdır (amita magna); ben onun kızının kardeşinin oğlu ya da kızıyım. Halamın ninesi benim proamita'mdır; ben onun torununun oğlu ya da kızıyım. Halamın büyük ninesi benim abamita'mdır; ben onun erkek ya da kız torununun oğlu ya da kızıyım.
Dayılar. Annemin erkek kardeşi benim dayımdır (avunculus); ben onun kız kardeşinin oğlu ya da kızıyım. Dayımın babası benim büyük dayımdır (avunculus magnus); ben onun oğlunun kız kardeşinin oğlu ya da kızıyım. Dayımın dedesi benim proavunculus'umdur; ben onun oğlunun erkek ya da kız torunuyum. Dayımın proavus'u benim abavunculus'umdur; ben onun kız torununun oğlu ya da kızıyım.
Teyzeler. Annemin kız kardeşi benim teyzemdir (matertera); ben onun kız kardeşinin oğlu ya da kızıyım. Teyzemin kız kardeşi benim büyük teyzemdir (matertera magna); ben onun kız kardeşinin erkek ya da kız torunuyum. Ninemin kız kardeşi benim abmatertera'mdır; ben onun kız kardeşinin pronepos'u ya da proneptis'iyim. Büyük ninemin kız kardeşi benim promatertera'mdır; ben onun torununun oğlu ya da kızıyım.
Stemmata, hukukçuların akrabalık derecelerini ayırırken soyda çizdikleri küçük dallardır: şu oğul, şu baba, şu dede, şu agnatus, şu cognatus ve ötekiler gibi. Şekilleri şöyledir.
Hukuk Ağacı. İnsan Soyunun Soy Dalları.
Bu kan akrabalığı dal dal ayrılarak yavaş yavaş uzaklaşır, son dereceye kadar çekilir ve yakınlık sona erer; işte o zaman bu kanun onu evlilik bağıyla yeniden arar, kaçanı âdeta geri çağırır. Kan akrabalığının soyun altıncı derecesine kadar kurulması bundandır: dünyanın türeyişi ve insanın durumu altı çağla sınırlandığı gibi, soy yakınlığı da o kadar dereceyle sınırlansın diye.
7. Evlilik
Vir cinsiyeti gösterir, evliliği göstermez, meğer "onun erkeği" diye eklenmiş olsun.
Maritus ise eklemesiz de eş anlamını verir. Maritus, mas gibi mare'den gelir. Birinci koyuluşta bir addır; küçültmede masculus, türetmede maritus yapar.
Nişanlı (sponsus) adını söz vermekten (spondere) alır. Çünkü evlilik levhalarının kullanılmasından önce birbirlerine senet verirler, evlilik hukukuna uymayı karşılıklı taahhüt eder, kefil gösterirlerdi.
Söz vermeden ötürü erkeğe sponsus, aynı şekilde kadına sponsa demek buradan yerleşmiştir. Bununla birlikte spondere asıl anlamda istemek demektir. Demek ki sponsus, söz verildiği için değil, söz verdiği ve kefil gösterdiği için böyle denir.
Arrabo, iyi güvence (arrha bona) gibidir. Çünkü evlilik için verilen iyi verilir, zira evlilik iyidir. Fuhuş ya da zina için verilen ise kötüdür; bu yüzden arrabo değildir.
Arrha, karşılığında verildiği şeyden (res) ad almıştır. Arrha yalnız evlilik sözü değil, tamamlansın diye her vaat edilen şey için verilen güvencedir.
Proci, evlilik talipleridir; procare, yani istemekten gelir.
Pronuba, gelinlerin başında duran, gelini kocaya kavuşturan kadındır. Paranympha da odur. Çünkü nympha düğündeki gelindir, nympha yıkanma görevi için de denir; bu, gelinin adına göndermedir.
Coniuges, evlenecek olanlara konan boyunduruktan (iugum) ötürü bu adı alır. Gelinler, ileride uyum olsun ve ayrılmasınlar diye boyunduruk altına sokulurdu. Eş adı en doğru olarak nişanın ilk sözüyle verilir, aralarında henüz evlilik birleşmesi olmasa da. Meryem'e bu yüzden Yusuf'un eşi denir; aralarında ten birleşmesi ne olmuştu ne olacaktı.
Nuptae (gelinler), yüzlerini örttükleri (velare) için bu adı alır; ad, göğü örten bulutlardan (nubes) aktarılmıştır. Nuptiae de buradan gelir, çünkü gelinlerin başları ilk orada örtülür. Obnubere örtmek demektir.
Bunun zıddı innuba, yani yüzünü henüz örtmeyen innupta'dır.
Uxores, unxores gibidir. Eskiden gelin kızların birlikte kocanın eşiğine gelmesi, içeri girmeden önce kapı direklerini yünlü bağlarla süsleyip yağla yağlaması âdetti. Uxores denmesi buradandır, unxores gibi. Eşiğe basmaları yasaktı, çünkü orada kapılar hem birleşir hem ayrılır.
- Patris mei frater mihi patruus est, ego illi fratris filius, aut filia. Patrui mei pater mihi pater magnus est, ego illi filii fratris filius, aut filia. Patrui mei avus mihi propatruus est, ego illi filii, aut filiae nepos, aut neptis. Patrui mei proavus, mihi adpatruus est, ego illi nepotis, aut neptis filius, aut filia. De amitis. 25. Patris mei soror mihi amita est, ego illi fratris filius, aut filia. Amitae meae mater mihi amita magna est, ego illi filiae fratris filius, aut filia. Amitae meae avia mihi proamita est, ego illi neptis filius, aut filia. Amitae meae proavia mihi abamita est, ego illi nepotis, aut neptis filius, aut filia. De avunculis. 26. Matris meae frater mihi avunculus est, ego illi sororis filius, aut filia. Avunculi mei pater mihi avunculus magnus est, ego illi filii sororis filius, aut filia. Avunculi mei avus mihi proavunculus est, ego illi filii nepos, aut neptis. Avunculi mei proavus mihi abavunculus est, ego illi neptis filius, aut filia. De materteris. 27. Matris meae soror mihi matertera est, ego illi sororis filius, aut filia. Materterae meae soror mihi matertera magna est, ego illi sororis nepos, aut neptis. Aviae meae soror mihi abmatertera est, ego illi pronepos sororis, aut proneptis. Proaviae meae soror mihi promatertera est, ego illi neptis filius, aut filia. 28. Stemmata dicuntur ramusculi, quos advocati faciunt in genere, cum gradus cognationum partiuntur, ut puta; ille filius, ille pater, ille avus, ille agnatus, et cognatus, et caeteri, quorum figurae haestnt. ARBOR JURIS. STEMMATA STIRPIS HUMANAe. 29. Haec consanguinitas dum se paulatim propaginum ordinibus dirimens, usque ad ultimum gradum subtraxerit, et propinquitas esse desierit, eam rursus lex haec matrimonii vinculo repetit, et quodam modo revocat fugientem (Ex xv de Civit., cap. 16). Ideo autem usque ad sextum generis gradum consanguinitas constituta est (Vid. Rabani epist. ad Humbert. episc.), ut sicut sex aetatibus mundi generatio, et hominis status finitur, ita propinquitas generis tot gradibus terminaretur. CAPUT VII. De conjugiis. 1. Vir sexum significat, non conjugium, nisi adjeceris vir ejus. 2. Maritus vero etiam sine adjectione conjugem sonat, a et a mare MARITUS, quasi mas. Est enim nomen primae positionis, quod facit in diminutione masculus, in derivatione maritus. 3. Sponsus a spondendo vocatus. Nam ante usum tabellarum matrimonii cautiones sibi invicem emittebant, in quibus spondebant se invicem consentire in jura matrimonii, et fidejussores dabant. A. Unde et admissum est ut sponsum dicamus virum, a spondendo, et sponsam similiter. Caeterum proprie SPONDERE velle est. Ergo sponsus non quia promittitur, sed quia spondet et sponsores dat. 5. Arrabo dicta, quasi arrha bona. Quod enim datur pro conjugio, bene datur, quia conjugium bonum est. Quod vero causa fornicationis, aut adulterii malum est, idcirco arrabo non est. 6. Dicta autem arrha a re pro qua traditur. Est autem arrha, non solum sponsio conjugalis, sed etiam pro qualibet promissa re data, ut compleatur. 7. Proci, nuptiarum petitores, a procando, id est, petendo dicti. 8. Pronuba dicta, eo quod nubentibus praeest, quaeque nubentem viro conjungit: ipsa est et paranympha, nam nympha sponsa in nuptiis, et nympha pro lavationis officio, quod ad nomen nubentis alludit. 9. Conjuges appellati propter jugum quod imponitur matrimonio conjungendis. Jugo enim nubentes subjici solent, propter futuram concordiam, ne separentur. Conjuges autem verius appellantura prima desponsationis fide, quamvis adhuc inter eos ignoratur conjugalis concubitus, sicut Maria Joseph conjux vocatur, inter quos nec fuerat, nec futura erat carnis ulla commistio. 10. Nuptae dictae, quod vultus suos velent: translatum nomen a nubibus quibus tegitur coelum. Unde, et nuptiae dicuntur, quod ibi primum nubentium capita velantur. Obnubere enim cooperire est 11. Cui contraria Innuba, hoc est, innupta, quae adhuc vultum suum non velat. 12. Uxores vocatae, quasi unxores. Moris enim erat antiquitus ut nubentes puellae simul venirent ad limen mariti, et postes antequam ingrederentur ornarent laneis vittis, et oleo ungerent. Et inde uxores dictae, quasi unxores, i quae ideo vetabantur limina calcare, quod illic januae et coeant et separentur.
9.6_3Matrona artık evlenmiş kadındır. Matrona, doğanın annesi (mater nati) gibidir, ya da artık anne olabileceği için; matrimonium da buradan gelir. Matrona, mater ve materfamilias arasında ayrım yapılır: matronae evlilikle bir araya gelmiş, matres doğurmuş, matresfamilias belli bir hukukî törenle kocanın ailesine geçmiş kadınlardır.
Monogamus tek eşle evlenene denir. Yunancada monon tek, gamos evlilik demektir.
Bigamus ve trigamus, karı sayısından ad alır: iki ya da üç karının kocası gibi.
Dul kadın (vidua) denmesi, ilk kocasının ölümünden sonra başka bir kocanın birlikteliğine bağlanmamasından gelir. İlk kocasının ölümünden sonra başkasıyla evlenene dul denmez. Dul denmesi aynı zamanda yalnız kalması, bir kocanın birlikteliğinde evlilik haklarını korumamasındandır.
Erkek kardeşin karısına fratrissa denir. Kocanın erkek kardeşine levir denir. İki erkek kardeşin karılarına ianitrices denir, aynı kapıyı (ianua) kullanan ya da aynı kapıdan yol alanlar gibi. Kocanın kız kardeşine glos denir.
Kız kardeşin kocasının ve karının erkek kardeşinin özel adı yoktur.
Matrimonium, soyluların meşru birleşmesi ve şartıdır.
Coniugium, birbiriyle birleşmesi meşru kişilerin evliliğidir. Birleştikleri için (coniuncti) ya da düğünde çözülemeyecek, ayrılamayacak şekilde bağlandıkları boyunduruktan (iugum) ötürü böyle denir.
Conubium ise gelinden (nupta) değil, nubere'den türemiştir. Conubium, eşitlerin evlenmesidir: Roma vatandaşları gibi, elbette aynı paye içinde. Roma vatandaşı bir Latin kadınla birleşirse conubium olmaz. Conubium yoksa çocuklar babayı izlemez.
Hymenaeus, evlilikten ilk mutluluğu tadan Hymenaeus adında birinden ya da hymēn'den, yani bekâret örtüsünden gelir.
Contubernium, geçici bir birleşme anlaşmasıdır. Tabernaculum da buradan gelir, çünkü kâh oraya kâh buraya kurulur.
Repudium, tanıklar önünde bulunana ya da bulunmayana gönderilen boşanmadır.
Divortium, evlilik bozulup ikisinden birinin başka bir evlilik izlemesidir. Yolların ayrılmasından (flexus), yani farklı yönlere giden yollardan gelir.
Frivolum, tekrar birbirine dönmek niyetiyle ayrılmadır. Frivolum çatlak ve akan, kararsız bir zihin gibidir. Asıl anlamda frivola işe yaramaz çanak çömlektir.
Üç sebeple kadın alınır. Birincisi evlat içindir; Tekvin'de bunun için "Onları kutsayıp dedi: Çoğalın, artın" diye okunur. İkincisi yardımdır; yine Tekvin'de "İnsanın yalnız olması iyi değil, ona uygun bir yardımcı yapalım" denir. Üçüncüsü nefse hâkim olamama sebebidir; Havari bu yüzden nefsine hâkim olamayan evlensin der.
Koca seçerken dört şeye bakılır: yiğitlik, soy, güzellik, bilgelik. Bunlardan bilgelik sevgiye yöneltmekte daha güçlüdür. Vergilius bu dördünü Aeneas için anlatır; Dido bunlarla ona âşık olmuştur. Güzellik: "Yüzüyle nasıl biri görünüyor!" Yiğitlik: "Ne güçlü bir göğüs, ne silahlar!" Söz: "Ah, ne kaderlerle savruldu, ne savaşlar tükettiğini anlatıyordu!" Soy: "İnanıyorum, boş inanç da değil, tanrıların soyundandır."
Kadın seçerken de dört şey insanı sevgiye iter: güzellik, soy, zenginlik, âdetler. Yine de kadında güzellikten çok ahlâk aramak daha iyidir. Şimdi ise âdetlerin doğruluğunun değil, zenginliğin ya da güzelliğin övdüğü kadınlar aranmaktadır.
Kadınlar kocanın yetkisi altında bulunur, çünkü ruh hafifliğinden ötürü çoğu kez aldanırlar. Bu yüzden kocanın otoritesiyle dizginlenmeleri uygundu. Eskiler de bu ruh hafifliğinden ötürü, yaşı olgun olsa bile evlenmemiş kadınların vesayet altında olmasını istemişlerdir.
- I; Matrona est quae jam nupsit; et dicta matrona, quasi mater nati, vel quia jam mater fieri potest, unde et matrimonium dictum. Distinguitur autem inter matronam matrem, et matremfamilias. Nam matronae, quia jam in matrimonium convenerunt; matres, quia genuerant; matresfamiliae, quia jam per quamdam juris solemnitatem in familiam mariti transierunt. 14. Monogamus dictus, quia uni tantum nupsit. Μόνον enim apud Graecos unum dicitur, γάμος nuptiae interpretantur.! i. Bigamus autem, trigamus a numero uxorum vocatus, quasi duabus, vel tribus maritus. 16. Vidua vocata, quod cum vero duo fuerint, nec circa consortium alterius viri post mortem primi conjugis, adhaeserit. Nam quae alteri post mortem prioris viri nupserint, viduae non dicuntur i Item vidua dicta, quod sola sit, nec circa consortium viri conjugalia jura custodiat.. 17. Fratris uxor fratrissa vocatur. Mariti frater levir dicitur. Duorum inter se fratrum uxores janitrices vocantur, quasi eamdem januam vel, per eamdem januam iter habentes. Viri soror glos appellatur. 18. Sorori vir speciale nomen non habet, nec uxoris frater. 19. Matrimonium est nobilium justa conventio et conditio. 20. Conjugium est legitimarum personarum inter se coeundi et copulandi nuptiae. Conjugium dictum, quia conjuncti sunt, vel a jugo, quo in nuptiis copulantur, nec resolvi, aut separari possint. 21. Connubium autem non a nupta, sed a nubendo formatum. Dicitur autem connubium, cum aequales in nuptias coeunt, ut puta cives Romani, pari utique dignitate. Connubium autem non est, cum civis Romanus cum Latina jungitur. Quoties autem connubium non est, filii patrem non sequuntur. 22. Hymenaeus dicitur a quodam Hymenaeo, qui primus prospere usus est nuptiis, " vel ὰπό τού ὑμένος, quod membrana virginitatis est claustrum. 23. Contubernium est ad tempus coeundi conventio, unde et tabernasalum, quod modo huc, modo illuc praefigitur. 24. Repudium est quod sub testimonio testium, vel praesenti, vel absenti mittitur. 25. Divortium est quoties, dissoluto matrimonio, alter eorum alteras nuptias sequitur. " Divortium autem dictum a flexu viarum, hoc est, viae in diversa tendentes. 26. ° Frivolum est cum eo animo separantur, ut rursum ad se invicem revertantur. Nam frivolum est velut quassae mentis, et effluxae, nec stabilis. a Proprie autem frivola vocantur fictilia vasa inutilia. 27. Tres autem ob causas ducitur uxor: prima est causa prolis, de qua legitur in Genesi: Et benedixit eis, dicent: Crescite, et multiplicamini (Gen. I, 28); secunda causa adjutorii, de qua ibi in Genesi dicitur: Non est bonum esse hominem solum, faciamus ei adjutorium simile (Id. II, 18); tertia causa incontinentiae; unde dicit Apostolus ut qui se non continet, nubat. a 28. In eligendo marito quatuor spectari solent: virtus, genus, pulchritudo, sapientia. Ex his sapien: tia potentior est ad amoris affectum. Refert haec quatuor Virgilius de Aenea, quod his Dido impulsa est in amorem ejus. Pulchritudine: Quem sese ore ferens Virtute: Quam forti pectore, et armis. Oratione:..... Heu! quibus ille Jactatus fatis, quae bella exhausta canebat! Genere: Credo equidem, nec vana fides, genus esse deorum. 29. Item in eligenda uxore, quatuor res impellunt hominem ad amorem: pulchritudo, genus, divitiae, mores. Melius tamen est, si in ea mores quae. rantur quam pulchritudo. Nunc autem illae quaeruntur, quas, aut divitiae, aut forma, non quas probitas morum commendat. 30. Ideo autem feminae sub viri potestate consistunt, quia levitate animi plerumque decipiuntur. Unde et aequum erat eas viri auctoritate reprimi. Proinde et veteres voluerunt feminas innuptas, quamvis perfectae aetatis essent, propter ipsam animi levitatem in tutela consistere.